Verslag TIN Expertmeeting theatereducatie 23 september 2010.pdf
Verslag TIN Expertmeeting theatereducatie 23 september 2010.pdf
Verslag TIN Expertmeeting theatereducatie 23 september 2010.pdf
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>Verslag</strong> van de expertmeeting Samenwerking in <strong>theatereducatie</strong><br />
op <strong>23</strong> <strong>september</strong> 2010<br />
Het <strong>TIN</strong> organiseerde samen met de NAPK en de Stadsschouwburg Amsterdam op <strong>23</strong><br />
<strong>september</strong> 2010 de expertmeeting Samenwerking in <strong>theatereducatie</strong>. Voor het eerst<br />
kwamen educatiemedewerkers van theatergezelschappen, theaters en theater- en<br />
dansspecialisten van steunpunten kunsteducatie uit het hele land samen.<br />
De expertmeeting is georganiseerd om mensen met elkaar in contact te brengen, inspiratie op te<br />
doen, de kiem te leggen voor samenwerkingsprojecten en ervaringen uit te wisselen. De middag<br />
werd geopend met een inleiding door Jan Jaap Knol, directeur van het Fonds voor<br />
Cultuurparticipatie. Vervolgens verspreiden alle zestig deelnemers zich over zes tafels om<br />
geïnformeerd te worden en in gesprek te gaan over zes uiteenlopende projecten waarbinnen<br />
samenwerking van groot belang is. Er waren twee gespreksrondes. De onderwerpen waren:<br />
1. De combinatiefunctie of cultuurcoach, die een dubbelaanstelling heeft bij het Ro Theater<br />
en een middelbare school;<br />
2. De maatschappelijke stage bij podiumkunsteninstellingen;<br />
3. Het project partnerschap tussen drie Utrechtse gezelschappen en zes basisscholen in de<br />
provincie Utrecht geïnitieerd door Kunst Centraal;<br />
4. Een landelijk samenwerkingsproject tussen orkesten op initiatief van het MCO;<br />
5. Samenwerking tussen muziektheatergezelschap Orkater en de Stadsschouwburg voor<br />
de productie Richard III;<br />
6. Het onderzoek van het CJP naar jongeren en cultuur.<br />
Inhoud verslag<br />
Het verslag van de middag bevat de volledige tekst van de inleiding van Jan Jaap Knol,<br />
gespreksverslagen van de twee gespreksrondes van de zes tafelgesprekken en reacties die de<br />
60 deelnemers na afloop van de gesprekken hebben genoteerd als antwoord op twee vragen:<br />
‘Wat neem ik mee?’ en ‘Wat geef ik mee?’ – met andere woorden: wat hebben de deelnemers<br />
opgestoken en wat gaan ze doen met de informatie die ze gekregen hebben én wat willen ze de<br />
gespreksleider meegeven als tips en feedback.<br />
1
Inleiding van Jan Jaap Knol, directeur Fonds voor Cultuurparticipatie<br />
Dames en heren,<br />
Allereerst felicitaties voor het Theaterinstituut, maar eigenlijk voor de hele theatersector met de<br />
lancering straks van Backstage, de nieuwe reizende educatieve en interactieve tentoonstelling<br />
die alle facetten van het theatervak belicht. ‘Tot over je oren in het theaterleven’, schreef Anita<br />
Twaalfhoven erover in Trouw. U kunt het straks zelf allemaal meemaken. Het is een<br />
tentoonstelling met een zelf enthousiast gekozen reisplicht. Na Amsterdam staan Maastricht,<br />
Utrecht, Almere, Alkmaar en Leeuwarden op de rol. Hopelijk in het volgende theaterseizoen weer<br />
zo’n mooie rij.<br />
Een goed idee om deze opening vooraf te laten gaan door dit seminar. 60 mensen, veel educatief<br />
medewerkers, collega’s van schouwburgen en intermediaire organisaties als Kunst Centraal uit<br />
Utrecht. Samenwerking staat centraal. Ik leid de middag graag in met vijf punten over de stand<br />
van zaken in <strong>theatereducatie</strong>.<br />
Punt 1. Een vaststelling. Theatereducatie is tot bloei gekomen in de afgelopen tien jaar. Dat klinkt<br />
in dit gezelschap wellicht als een geweldige open deur, maar vanaf enige afstand beschouwd is<br />
het iets om wel degelijk trots op te zijn. Cruciaal is daarvoor de komst van het vak CKV zowel in<br />
havo/vwo als vmbo geweest. Even belangrijk is het ondersteunende beleid daarbij van alle<br />
overheden gebleken: de vouchers, later de cultuurkaart, websites, congressen, onderzoek etc.<br />
Maar ook de culturele instellingen zelf kwamen sterk in beweging. De Centra voor de Kunsten<br />
verlegden hun aandacht naar de scholen voor voortgezet onderwijs en er kwamen netwerken van<br />
CKV-coördinatoren. Resultaat van dit alles is onder meer dat nu tien jaar later een<br />
stadsgezelschap zonder behoorlijke educatieve dienst eigenlijk niet meer denkbaar is. Een royaal<br />
deel van het cultuurkaart-budget wordt in de theatersector besteed. De schouwburg van<br />
Eindhoven kan er zelfs een marketingmedewerker van financieren. Belangrijker is natuurlijk de<br />
professionaliteit waarmee educatief medewerkers het onderwijs benaderen. Leerlingen zijn niet<br />
meer een onhandelbare groep zoals in de begindagen van CKV toen Ger Thijs nog weigerde<br />
‘Een nagelaten bekentenis’ voor scholieren te spelen. De do’s en don't’s van theaterbezoek zijn<br />
duidelijker geworden.<br />
Theater is razend populair onder jongeren. We kennen inmiddels zo’n 60 jeugdtheaterscholen.<br />
Jongerengezelschappen als Dox, Don’t hit Mama, ISH vormen in Nederland een krachtige<br />
stroming waar in het buitenland juist voor jongeren tussen 14 en 20 aantrekkelijk aanbod afwezig<br />
is. Er kwamen cultuurprofielscholen met speciale theaterklassen. Enfin, ik kan nog wel even<br />
2
doorgaan. Van Stadskanaal tot Heerlen is er een groot scala aan zowel actieve als receptieve<br />
vormen van <strong>theatereducatie</strong>. So far, so good.<br />
Punt 2. Een relativering van het succes. De verdere groei wordt belemmerd door vrijblijvendheid.<br />
Eerder dit jaar verscheen het proefschrift van Cock Dieleman onder de titel ‘Het nieuwe<br />
theaterleren’. Ook hij spreekt van succes, maar hij signaleert ook kwetsbaarheid. Aan de ene<br />
kant een keur van stimuleringsmaatregelen van de overheid, aan de andere kant geen richtlijnen<br />
voor de inrichting en uitvoering van CKV. Geen cijfers, geen aparte bevoegdheid, maar een<br />
praktijk die even bont is als u ‘m uit uw eigen ervaring kent. Voor de ene school is CKV een<br />
restvak in de roosterindeling. De andere school profileert zich juist sterk. Het staat of valt met de<br />
docent op z’n eenmanspost, klinkt het nog te vaak. Cock Dieleman deed onlangs op de<br />
onderzoeksconferentie van Cultuurnetwerk een aantal prima aanbevelingen: gewoon een cijfer,<br />
ook voor kunstvakken niet raar in een prestatiegerichte omgeving als een school. De leerlingen<br />
vinden het juist raar dat ze geen cijfer krijgen. Ga wel werken met een aparte CKV-bevoegdheid,<br />
zegt hij ook.<br />
De vraag is alleen of het effectief is te gaan wachten of de overheid hier regelend in gaat<br />
optreden. Dat zou wel eens erg lang kunnen duren. Het werkt wellicht beter als een aantal<br />
scholen hierin het voortouw neemt. Waarom als school niet gewoon beginnen een cijfer te geven,<br />
hogere eisen te stellen aan de CKV-docent, maar hem dan ook meer taakuren te geven etc. En<br />
van de culturele kant zou sterker kunnen worden uitgedragen dat ze CKV-leerlingen juist graag in<br />
groepen ontvangt om hen de gemeenschappelijke ervaring te bezorgen die maakt dat ze het<br />
bezoek extra waarderen. Liever een sturende docent die de lat hoog legt dan de vrijheid blijheid<br />
die leerlingen uiteindelijk zelf maar laat uitzoeken wat ze leuk vinden.<br />
Punt 3. Hoe komen we tot een steviger inhoudelijk fundament voor de cultuureducatie?<br />
Barend van Heusden van de universiteit van Groningen werkt aan een theoretisch kader voor<br />
een doorlopende leerlijn cultuureducatie. Hij signaleert – vergelijkbaar met Cock Dieleman – dat<br />
discussies over cultuureducatie opvallend vaak over praktische zaken gaan: organisatie,<br />
planning, afspraken etc. Er is te weinig inhoudelijke discussie terwijl de vaagheid van het begrip<br />
daar wel om vraagt. Gevolg is dat er te weinig zicht is op de beoogde leeropbrengsten:<br />
vermeerderen leerlingen daadwerkelijk en systematisch kennis doordat wat ze ervaren aansluit<br />
op wat eerder geleerd is. Samen met promovendi werkt hij nu aan een theoretisch kader dat<br />
gebaseerd is op de gedachte dat leren een cognitieve ervaring is, gestoeld op emotie,<br />
waarneming, verbeelding en conceptualisering. Het onderzoek van Van Heusden zal bijdragen<br />
aan een verdieping van het inhoudelijke debat. Er zijn vanzelfsprekend meer benaderingen<br />
mogelijk om cultuureducatie van een inhoudelijke fundering te voorzien: zowel benaderingen<br />
volgens het canonconcept als benaderingen die vooral ervaringsgericht leren centraal stellen. Het<br />
zou goed zijn als meer wetenschappers, docenten en educatieve medewerkers zich roeren in het<br />
inhoudelijke debat.<br />
Punt 4. Met zoveel partijen die betrokken zijn bij cultuureducatie – scholen, culturele instellingen,<br />
wetenschappers, overheden – is samenwerken ‘a moral duty’, vooral als we voor ogen houden<br />
dat het hoofddoel is dat jongeren iets leren. Er wordt gelukkig op veel niveaus samengewerkt. De<br />
Groningse onderzoekers werken samen met SLO in Enschede om het kader te vertalen in<br />
praktische handreikingen voor scholen. Een sterke formule om er voor te zorgen dat wetenschap<br />
en schoolpraktijk ook verbonden raken. Op kleinere schaal wil ook de stichting Toeval gezocht<br />
die vooral in Noord Holland actief is, de verbinding tussen educatie en onderzoek versterken.<br />
Samenwerking kan de <strong>theatereducatie</strong> op alle fronten versterken. Waarbij de voorwaarden<br />
natuurlijk zijn dat je als partners elkaars uitgangspositie kent en respecteert, maar tegelijk elkaar<br />
vindt in een gemeenschappelijke doelstelling en daar energie en tijd in wilt steken.<br />
Samenwerking rond de voorstelling vindt vaak plaats in een keten van betrokkenen: gezelschap,<br />
podium, steunfunctie, school. Maar zo’n keten kent geregeld zwakke schakels. Voor een deel heb<br />
je daarmee te dealen, maar net voor een ander deel moet je daar geen genoegen mee nemen.<br />
Systematischer dan nu gebeurt, zou in kaart kunnen worden gebracht hoe netwerken er in<br />
Nederland uitzien en waar contacten intensief of juist minder sterk zijn. CJP beschikt over een<br />
schat van gegevens, we weten waar in Nederland een grote steunfunctie zit en waar die juist<br />
3
ontbreekt. En niet overal hoeft hetzelfde te gebeuren, maar juist nu bezuinigingen gemakkelijk<br />
aanleiding zijn voor overheden om naar elkaar te wijzen, is het van belang inzicht te hebben in<br />
hoe netwerken in elkaar steken en wat hun kwetsbaarheden zijn.<br />
Samenwerking verdient ook op landelijk niveau gestalte te krijgen, bijvoorbeeld door een<br />
duidelijke presentatie van het aanbod. Heel goed dat het <strong>TIN</strong> plannen heeft om<br />
www.theaterland.nl in een nieuwe vorm aan te bieden. Het is lange tijd een voorbeeldsite<br />
geweest, maar alle web 2.0 mogelijkheden bieden enorme kansen om er iets veel mooiers van te<br />
maken, inclusief actieve participatie van docenten en leerlingen.<br />
Punt 5. Educatie hoort in het hart van de organisatie. Samenwerking begint binnen de eigen<br />
instelling, waarbij de rol van de leiding cruciaal is. Beschouwt die educatie als bijzaak of als<br />
integraal onderdeel van de taken van de instelling? Zoals de schoolleiding kan bewerkstelligen<br />
dat docenten echt in teams samenwerken, kan ook de schouwburgdirecteur of artistiek leider<br />
educatie naar de marge drijven of in het hart van de organisatie. In Engeland zijn educatieve<br />
taken in de regel diep verankerd in de culturele organisatie. “Learning and participation is central<br />
for the Birmingham Repertory Theatre”, stelt dit grote stadstheater in zijn missie statement. En<br />
dat spettert ook van hun website af: een bont aanbod van workshops, rondleidingen, maar ook<br />
allerlei onverwachte activiteiten die het mogelijk maken dat de community letterlijk het huis<br />
bewoont. Een mooi voorbeeld vind ik ook het National Theater in London dat nadrukkelijk<br />
mensen uitnodigt om bij hen kostuums, rekwisieten en decorstukken te lenen. Voor scholieren,<br />
amateurgroepen, re-enactment groepen etc. Alles is er: van afgehakte hoofden, opgezette dieren<br />
tot en met pakken en jurken in alle variatie. Een medewerker van het theater prijst in een filmpje<br />
de inhoud van de pakhuizen vol materiaal aan. Het gaat me vooral om de houding die zowel de<br />
Birmingham Rep als het National Theatre uitstralen. Ook de Engelse musea zijn fundamenteel in<br />
een educatieve traditie verankerd. Inspirerend en op een veel bredere doelgroep gericht dan<br />
enkel scholieren. Deze houding en dit type activiteiten zijn meer dan ooit nodig in een tijd waarin<br />
de verankering van het culturele bestel in de samenleving zo zwaar op de proef wordt gesteld. Er<br />
gaan enorme en disproportionele bezuinigingsscenario’s over tafel. Welke variant ook wordt<br />
gerealiseerd, we zullen er allemaal mee te maken krijgen. Meer dan ook is er de noodzaak voor<br />
cultuur om nauwe en nieuwe verbindingen met de samenleving aan te gaan. Om je te verbinden<br />
met de bevolking in je stad of omgeving. Om die bewoners tot je grootste en sterkste supporters<br />
te maken. Om kristalhelder te laten zien dat kunst niet een zaak voor een kleine voorhoede hoeft<br />
te zijn, maar een onmisbare spiegel, steunpilaar, anker, baken en houvast.<br />
Ik dank u voor uw aandacht.<br />
4
<strong>Verslag</strong>en van de zes tafelgesprekken<br />
1.<br />
Cultuurcoaches Ro Theater: de combinatiefunctie in de praktijk.<br />
Samenwerking tussen gemeente, scholen en een theatergezelschap in Rotterdam<br />
Gespreksleiders: Patrick van der Weijde, Hoofd educatie Ro Theater en Elles Leferink,<br />
cultuurcoach Ro Theater.<br />
De cultuurcoach (combinatiefunctie cultuur) is een nieuwe functie. Hij heeft één werkgever maar<br />
werkt voor twee sectoren: onderwijs en cultuur. Sinds 2008 zet het Ro Theater drie<br />
theaterdocenten in als cultuurcoaches op vier verschillende Brede Scholen in Rotterdam, om zo<br />
via verschillende projecten de cultuurparticipatie van de leerlingen in het voortgezet onderwijs te<br />
bevorderen.<br />
Het tafelgesprek gaat over de doelstellingen en de werking van de cultuurcoach in de praktijk:<br />
wat is de meerwaarde van een cultuurcoach boven het reguliere werk van <strong>theatereducatie</strong>? Hoe<br />
zet je een combinatiefunctie op? Is de combinatiefunctie vooral bedoeld om de verlengde<br />
schooldaguren te vullen of om leerlingen in aanraking te brengen met de professionele<br />
podiumkunsten? In hoeverre hoort de combinatiefunctie bij de maatschappelijke<br />
verantwoordelijkheid van een theatergezelschap?<br />
Introductie<br />
Hoe kun je vanuit het stadsgezelschap van Rotterdam sectoroverschrijdend samenwerken in de<br />
stad zelf? Niet alleen andere culturele instellingen komen voor samenwerking in aanmerking<br />
maar ook maatschappelijke instellingen en het bedrijfsleven. Kijk ook naar gebieden dan alleen<br />
educatie. De combinatiefunctie is 1 van die samenwerkingsgebieden. Vier brede scholen in<br />
Rotterdam hebben samenwerking met het Ro Theater in hun curriculum geïmplementeerd.<br />
Wat is de combinatiefunctie?<br />
In 2007 hebben het Rijk en de VNG bepaald dat het actieve cultuuraanbod (sport en cultuur)<br />
binnen scholen vergroot moet worden. Uiteindelijke doelstelling is om landelijk 2250 fte aan<br />
combinatiefuncties in te stellen.<br />
5
Een combinatiefunctionaris is werkzaam bij 1 werkgever, maar bestrijkt 2 werkvelden. Het<br />
instellen is van start gegaan in de zogenaamde G 30 en uiteindelijk moet in elke gemeente de<br />
combinatiefunctie ingesteld (kunnen) worden.<br />
Het Ro Theater is begonnen met 0.9 fte en nu in het derde seizoen hebben ze 1 fte verspreid<br />
over 3 theaterdocenten, zogenaamde cultuurcoaches. 1 fte krijgt € 45.000 reis en sejourkosten,<br />
de rest wordt extern gesubsidieerd. Scholen leggen per jaar € 2000 in. Voor het Ro Theater<br />
betekent dit een potje van € 8000 waarmee ze tickets, bijeenkomsten etc. voor de cultuurcoaches<br />
financieren.<br />
Het Ro Theater heeft vier scholen uitgekozen waar al stevig werd ingezet op cultuur. De<br />
cultuurcoaches zijn op die manier een extra steuntje in de rug voor de cultuurcoördinatoren op de<br />
scholen zelf, die duidelijk behoefte blijken te hebben aan continuïteit in het cultuuronderwijs.<br />
Het RoTheater beschouwt het als een maatschappelijke verantwoordelijkheid om brede<br />
publieksgroepen te bereiken. De combinatiefunctie biedt de tijd en de mogelijkheid om ook met<br />
ander soort scholen een samenwerkingsverband aan te gaan.<br />
Vragen<br />
• Vraag: Bereidt de cultuurcoach de scholieren alleen voor op voorstellingsbezoek van het RO<br />
theater of geeft de coach theaterles in bredere zin?<br />
Antwoord: Nee het onderricht is breder. Er worden ook andere voorstellingen en<br />
gezelschappen besproken, maar meestal wel binnen de gemeentegrenzen.<br />
Het is belangrijk om binnen educatie het publiek met het professionele product te blijven<br />
confronteren en niet bijvoorbeeld alleen maar dramalessen aan te bieden!<br />
• Vraag: Wie stelt het programma inhoudelijk samen?<br />
Antwoord: de cultuurcoaches. Uiteraard is wel overleg met de scholen maar zij zijn vooral<br />
verantwoordelijk voor de logistiek en organisatie.<br />
• Vraag: Hoe is het programma dat het Ro Theater biedt inhoudelijk ingevuld?<br />
Antwoord: De scholen gaven aan behoefte te hebben aan een breed project, dit heeft het Ro<br />
Theater als volgt ingevuld:<br />
• Talentcasting: de eerste jaren komen de leerlingen veel in contact met theater,<br />
vervolgens gaat een aantal leerlingen zelf theater maken gekoppeld aan een<br />
voorstelling van het Ro Theater. Deze groep leerlingen wordt gevolgd.<br />
• Wensen vanuit de school: werken met schakelklassen, open dagen, workshops<br />
met het docententeam.<br />
• Vraag: motiveert de cultuurcoach ook de docenten voor kunsteducatie?<br />
Antwoord: Ja, de cultuurcoaches bekijken met de docenten het CKV programma en proberen<br />
waar mogelijk de cultuurcoördinator te steunen.<br />
• Vraag: Gaat het Ro Theater na 2012 samenwerken met andere scholen?<br />
Antwoord: Nee, de intentie is om met deze vier scholen te blijven samenwerken<br />
• Vraag: Is het Ro Theater het enige gezelschap dat met deze scholen samenwerkt?<br />
Antwoord: Nee, de scholen hebben meer uren beschikbaar waarin ze met andere<br />
gezelschappen kunnen werken, ook andere gezelschappen hebben cultuurcoaches.<br />
• Vraag: Hoe komt het dat de combinatiefunctie/cultuurcoaches in Rotterdam zoveel succes<br />
boeken en in Amsterdam een dergelijke samenwerking niet bestaat?<br />
Antwoord: De gemeente bepaalt zelf de regie in het combinatiefunctie systeem. Rotterdam<br />
heeft bepaald dat 25% van de combinatiefuncties naar cultuur gaan. Landelijk gezien is dit<br />
slechts 6%.<br />
• Vraag: hoe vaak zien de leerlingen de cultuurcoaches?<br />
Antwoord: Twee uur per week en bij voorstellingsbezoek.<br />
• Vraag: waaraan moet je als gezelschap voldoen om een cultuurcoach in te kunnen zetten?<br />
Antwoord: Gemeentes bepalen zelf hun criteria. Het enige wat vaststaat, is dat er 1 persoon<br />
aangesteld moet worden die in dienst is bij 1 werkgever maar voor 2 instellingen werkt.<br />
Het Ro Theater is door de gemeente Rotterdam zelf benaderd omdat het gezelschap al<br />
initiatief had genomen tot actieve samenwerking met scholen.<br />
• Vraag: Wat is de beste tip om dit op te starten?<br />
6
Antwoord: Je hebt te maken met een driehoek tussen de gemeente, een of meerdere<br />
scholen en een culturele instelling/theatergezelschap. Een stappenplan zou er als volgt uit<br />
kunnen zien:<br />
• Je gaat na of er binnen jouw gemeente al geïnvesteerd wordt in het cultuur<br />
gedeelte van de combinatiefunctie.<br />
• Je zoekt uit wie de juiste contactpersoon is bij de gemeente en gaat hier mee in<br />
gesprek (als particulier of vanuit de organisatie waar je werkt, kan een school zijn<br />
of een culturele instelling).<br />
• Wanneer je een GO krijgt, leg je contact met je potentiële partner(s).<br />
• Kom tot een overeenkomst.<br />
• De gemeente vraagt geld aan bij het Rijk.<br />
Een aantal tips & tricks:<br />
• Het is belangrijk dat de scholen de waarde van de cultuurcoaches inzien. Het werken met<br />
cultuurcoaches moet in het beleid van de school opgenomen worden. Je kunt zelfs<br />
overwegen om een 3 e partij er bij uit te nodigen waardoor je een samenwerking krijgt tussen<br />
gezelschap-scholen en bijvoorbeeld bedrijfsleven.<br />
• Praat met je gemeente en probeer te achterhalen wie er verantwoordelijk is voor de regeling<br />
van combinatiefuncties. Vaak worden hier centra voor kunsten bij ingeschakeld, probeer hier<br />
alvast een connectie mee te maken.<br />
• Als gezelschap kun je een combinatiefunctie aanvragen bij de gemeente maar de school kan<br />
dat ook.<br />
• Wees kritisch naar je gemeente toe. In 2012 moeten alle gemeentes aan bod zijn gekomen<br />
bij deze regeling, wijs ze daarop.<br />
• Gebruik elkaars expertise! Het Ro Theater deelt graag de ervaring die het heeft met het<br />
inzetten van cultuurcoaches en de combinatiefunctie in het algemeen.<br />
Wat neemt men mee?<br />
“Een inspirerend verhaal dat tot actie uitnodigt.”<br />
“Fantastische manier om structureel een combinatie te maken tussen theater en school.”<br />
“Het zoeken naar verbinding tussen verschillende organisaties.”<br />
“Enthousiasme over dit project en initiatief aan mijn team.”<br />
“Proberen dit te realiseren.”<br />
“Enthousiasme + passie voor cultuuronderwijs in een krachtwijk.”<br />
“Echt opereren binnen het onderwijs, that’s the way.”<br />
“Dat ik heel snel een combinatiefunctionaris/cultuurcoach ga aanvragen.”<br />
“Goede ideeën die wellicht verder helpen in de ontwikkeling.”<br />
“Dat ik geld moet gaan aanvragen”<br />
“Veel positieve ervaringen uit Rotterdam en enthousiasme om dit zelf op te pikken!”<br />
7
Wat geeft men mee?<br />
“Jammer dat er tot nu toe geen plek voor is in Amsterdam. Dat vraagt om een stevige lobby actie.”<br />
“Blijf een goed praktijkvoorbeeld uitstralen en maak je samen sterk voor cultuur in de stad.”<br />
“Inbedden en koppelen aan alle initiatieven die er zijn!”<br />
“Kleine gezelschappen bundelen en gezamenlijk combinatiefunctie aanvragen bij gemeente.”<br />
“1 fte lijkt me erg veel, voor mij mag het ook ½ fte zijn.”<br />
“Continuïteit op lange termijn: het onderwijs moet het overnemen – vergt gezamenlijke strategie en opereren<br />
op lokaal niveau.”<br />
“Hopelijk gaan cultuurcoaches ook docenten op school coachen!”<br />
“Doen! Zorg dat je positie in de stad stevig wordt.”<br />
8
2.<br />
Maatschappelijke stage; de toekomst in huis<br />
Samenwerking tussen leerlingen voorgezet onderwijs en podiumkunsten instellingen<br />
Gespreksleider: Loes Wagenmaker, projectleider Maatschappelijke stage/Podiumkunsten<br />
en MAS stagiaires<br />
Vanaf schooljaar 2011-2012 is de maatschappelijke stage verplicht voor alle leerlingen van het<br />
voorgezet onderwijs. Nederlandse Associatie voor de Podiumkunsten (NAPK), Vereniging van<br />
Schouwburg- en Concertgebouwdirecties (VSCD), Theater Instituut Nederland (<strong>TIN</strong>) en Muziek<br />
Centrum Nederland (MCN) werken samen vanaf 2011-2012 vijfhonderd stageplaatsen in de<br />
podiumkunsten te realiseren. Loes Wagenmaker informeert en stimuleert als projectleider de<br />
podiumkunstinstellingen om stageplaatsen beschikbaar te stellen.<br />
Tijdens het gesprek worden praktijkvoorbeelden bij theaters en gezelschappen toegelicht en<br />
wordt besproken hoe een stage kan worden georganiseerd. Waar liggen de kansen om met<br />
scholen samen te werken en jongeren en podiumkunsten dichter bij elkaar te brengen? En wat<br />
zijn de raakvlakken met <strong>theatereducatie</strong>? Aan tafel zitten naast Loes Wagenmaker stagiaires van<br />
de IVKO, die bij het <strong>TIN</strong> hun eerste maatschappelijke stage lopen. Zij zijn de experts van de<br />
middag.<br />
Introductie<br />
Het OCW streeft ernaar om in 2011 190.000 scholieren uit het voortgezet onderwijs een<br />
maatschappelijke stage (MAS) te bieden.<br />
Wat is een MAS? De MAS heeft als doel om de scholier iets toe te laten voegen aan de<br />
maatschappij. Het is dus anders dan de al bestaande snuffelstage, waarbij scholieren vooral als<br />
doel te hebben om een werkveld naar hen interesse te verkennen. Door jongeren en scholen<br />
wordt de MAS vaak automatisch gekoppeld aan maatschappelijke werkplekken. Loes probeert<br />
jongeren in te laten zien dat ook de culturele sector een maatschappelijke bijdrage levert en dus<br />
ook zeer geschikt is voor MAS.<br />
Loes heeft vanuit het OCW de opdracht gekregen om in 2011 500 MAS aan te bieden vanuit de<br />
culturele sector. Loes wil in dit gesprek verhelderen wat het doel is van de MAS en wat de<br />
meerwaarde kan zijn voor culturele organisaties.<br />
Een stage kan georganiseerd worden op drie manieren. De eerste is via de leerling zelf, die<br />
contact opneemt met een instelling. Maar kan ook via een vrijwilligerscentrale die een<br />
vacaturebank beheert of via een school waarmee een instelling toch al contact heeft.<br />
Iedere school heeft een andere periode en stemt dit af met de instellingen.<br />
Op de vraag van Loes of er al ervaring is met de maatschappelijke stage, reageert Bettie de<br />
Bruin, hoofd educatie Rozentheater met de vraag of een snuffelstage hetzelfde is. Bij het<br />
Rozentheater komt de vraag vanuit een school of een leerling een week kan meelopen om zich te<br />
oriënteren. Hiervoor maakt Bettie een schema, waarbij de leerling bij iedere afdeling een dagdeel<br />
meeloopt zodat de verantwoordelijkheid wordt gedeeld. Belangrijk punt in het verhaal van Bettie<br />
is dat een stage voor leerlingen ‘nuttig’ moet zijn. Bettie: ‘De meerwaarde van een<br />
maatschappelijke stage kan zijn om de beroepsmogelijkheden te laten zien en ervaren.<br />
Leerlingen als ambassadeurs in te zetten en het geeft een instelling de kans om jongere bij alle<br />
activiteiten te betrekken.’<br />
Karen: ‘Je kunt ze ook bij korte evenementen inzetten, maar je kunt hier niet op vertrouwen<br />
bijvoorbeeld als ze niet op komen dagen’. Bettie: ‘Extra handjes, daar ben ik op tegen, juist iets<br />
leren heeft met educatie te maken’.<br />
Vragen<br />
• Vraag: ‘Wanneer ik aan een maatschappelijke bijdrage denk, denk ik ook aan het werken<br />
in direct contact met de doelgroep, dit is lastig te bieden binnen de culturele sector’.<br />
Antwoord: ‘Dit hoeft niet per se zo te zijn. Wat het belangrijkst is, is dat de organisatie nonprofit<br />
is. Cultuur is van maatschappelijk belang, dus een MAS in de culturele sector kan een<br />
maatschappelijke bijdrage leveren’.<br />
• Vraag: ‘Is er een specifieke periode waarin de MAS moet plaats vinden?’<br />
9
Antwoord: Dit is afhankelijk van de school, sommige scholen stellen een week vast waarin al<br />
de leerlingen een MAS gaan doen, andere laten de leerlingen vrij om dit zelf in te vullen.<br />
Maar bedenk dat ook de scholen die een vaste week aanstellen dit niet allemaal tegelijk<br />
doen, dus als het goed is zijn er wel het hele jaar door stagiaires beschikbaar’.<br />
• Vraag: ‘Is er een soort lijst waarop je als organisatie een MAS kunt aanbieden?’<br />
Antwoord van Anoek Jentjens van De Stadsschouwburg Utrecht : ‘In Utrecht is er een<br />
vrijwilligerscentrale die ook fungeert als ‘stagemakelaar’. Ik ben erg te spreken over mijn<br />
samenwerking hiermee’.<br />
• Vraag aan de stagiaires: ‘Hoe ervaren jullie de MAS tot zo ver?’<br />
Antwoord: Leerzaam, interessant, leuk om mee te lopen.<br />
Neeltje: ‘Ik heb mijzelf geen specifiek leerdoel vooraf gesteld, ik wil binnen mijn MAS vooral<br />
dingen ontdekken’.<br />
Wat neemt men mee?<br />
“Hier moeten we veel bewuster mee bezig gaan. Er valt vast veel meer mee te doen bij onze theaters.”<br />
“MAS jongeren inzicht geven in de werkmogelijkheden van de culturele sector.”<br />
“Vacature plaatsen op vrijwilligerscentrale!!”<br />
“Maatschappelijke stages worden veelal geregeld via lokale vrijwilligers/vacaturesite.”<br />
“Het feit dat er een vacature geplaatst kan worden waardoor wij leerlingen in ons bedrijf kunnen stage laten<br />
lopen.”<br />
“Geen extra handen, maar leerlingen iets laten leren over beroepspraktijk.”<br />
“Enthousiasme om mijn instelling te overtuigen scholieren een mooie ervaring te geven.”<br />
“Vooral ook van de jongeren leren.”<br />
Wat geeft men mee?<br />
“Bedenk hoe een stagiair kan leren en jou ook kan helpen.”<br />
“Iedere school is verschillend en vult maatschappelijke stage naar eigen inzicht in. Daar moet je als<br />
culturele instelling mee om zien te gaan.”<br />
“Dat stagiaires leuk zijn en niet veel tijd kosten.”<br />
“Gebruik geen stagiaires alleen om de extra handjes.”<br />
“Een instelling die zich opgeeft voor MAS.”<br />
“Het is leuk om een jongere die echt iets met cultuur wil mee te laten lopen.”<br />
“Twijfels bij ‘iets doen voor een ander’ wanneer dit niet de core-business van de instelling is.”<br />
10
3.<br />
Cultureel Partnerschap in de provincie Utrecht<br />
Gastsprekers: Hinke Breimer, projectleider partnerschap bij Kunst Centraal en Marieke<br />
van Doorn, leerkracht en specialist dans bij basisschool de Wegwijzer in Wijk bij<br />
Duurstede<br />
Het project Partnerschap is in 2008 geïnitieerd door Kunst Centraal, het steunpunt kunsteducatie<br />
voor de provincie Utrecht. Het project heeft als doelstellingen om kennis en vaardigheden over<br />
leren van, met en over kunst van de partners (leerkrachten, leerlingen, gezelschappen en Kunst<br />
Centraal) te vergroten. Binnen ieder partnerschap is op eigen wijze een nieuwe manier van<br />
werken ontwikkeld waarbij dialoog en reflectie centraal staan.<br />
In het gesprek wordt het partnerschap van De Dansers en basisschool De Wegwijzer uit Wijk bij<br />
Duurstede uitgelicht, na een proefperiode van twee jaar; wat is de stand van zaken; wat zijn de<br />
successen en de valkuilen? Hoe kom je aan (voldoende) geld voor een partnerschap? En hoe ga<br />
je om met de enorm grote cultuurverschillen tussen een school en een gezelschap voor<br />
podiumkunsten? Hoe zorg je ervoor dat de verschillende organisaties elkaar versterken?<br />
Introductie<br />
Er wordt eerst een korte voorstelronde gehouden van alle mensen aan tafel met de vraag<br />
waarom ze voor deze tafel hebben gekozen. De meesten willen onderzoeken of deze specifieke<br />
manier van samenwerken ook iets voor hen is. Er is behoefte aan directer contact met scholen.<br />
Hinke Breimer legt uit hoe het project is gestart. Er is eerst onderzoek gedaan naar wat<br />
partnerschappen kunnen inhouden. Een bezoek aan Engeland heeft veel inspiratie gegeven.<br />
Daar heeft de culturele sector al zo’n 20 jaar ervaring met partnerschappen en dit wordt<br />
bekostigd door de regering. Vervolgens is besloten om met een aantal pilootpartnerschappen het<br />
onderzoek in de praktijk voort te zetten met drie Utrechtse gezelschappen: Het Filiaal, de<br />
Dansers (dansgezelschap van Wies Merkx) en Holland Opera Xpress (voorheen Xynix).<br />
Er zijn een aantal scholen benaderd in de provincie Utrecht, het werkveld van Kunst Centraal, die<br />
een kunstprofiel hebben en duidelijk meer willen.<br />
Het project is van start gegaan met de 3 genoemde gezelschappen en 6 scholen.<br />
Het project had de volgende uitgangspunten:<br />
- Meerjarige verbinding<br />
- Verdieping en verrijking<br />
- Artisticiteit voert de boventoon<br />
- Laboratoriumsituatie waarbij onbekende paden opgezocht moeten worden om samen tot<br />
nieuwe dingen te komen<br />
De financiën leverden de meeste problemen op – het is een duur project dat niet betaald kan<br />
worden uit reguliere middelen. De respons van de fondsen was teleurstellend. Na de pilotfase<br />
van het project wilden toch alle deelnemende gezelschappen en scholen met elkaar door. Er is<br />
daarvoor een alternatief plan geschreven, dat wel financieel haalbaar is. Een van punten waarop<br />
ingeleverd is, is dat het vervolg van het project niet voor 3 maar voor 2 jaar gewaarborgd is.<br />
Belangrijk kenmerk van een partnerschap is de gelijkwaardigheid van de partners. In veel<br />
situaties zijn de gezelschappen vaak de kenners en zijn de leerkrachten afwachtend en geven de<br />
gezelschappen vrij de ruimte met hun aanbod, zonder zelf aan te geven wat hun wensen zijn.<br />
In het partnerschap is het de bedoeling om de dialoog tot stand te brengen en leerkrachten in een<br />
samenwerking te emanciperen. De leerkrachten zijn nog onbekend met de vraag: wat zou jij<br />
willen?<br />
In dit project kunnen gezelschappen dingen uitproberen met een kleine groep, zodat ze de meest<br />
geslaagde onderdelen kunnen toepassen op een grotere doelgroep.<br />
De rol van Kunst Centraal in het project was vrij sturend. Kunst Centraal gaf opdrachten aan de<br />
deelnemers met duidelijke kaders en een deadline. Dit werkte voor de betrokkenen heel goed.<br />
Marieke van Doorn vertelt als leerkracht wat haar ervaring is met het partnerschap tussen De<br />
Wegwijzer uit Wijk bij Duurstede en De Dansers.<br />
11
Zij moest erg wennen aan de vraag: wat wil de school hier uit halen maar ervoer het ook als<br />
luxe? In het pilotjaar zijn ze bezig geweest met het thema: Welkom in je eigen lichaam.<br />
Er waren over en weer bezoeken: Mensen van De Dansers kwamen op school en de leerlingen<br />
lieten zien dat zij ook kunnen dansen en de leerlingen bezochten een repetitie en waren erg<br />
onder de indruk van de strenge aanpak tijdens de repetities.<br />
Een van de praktische zaken waar men tegen op liep was dat het gezelschap vaak heel impulsief<br />
was met de afspraken en dat de planning op school veel meer vooruitkijken vergt.<br />
Ook is het bewaren van de continuïteit op school lastig. Marieke werkt niet steeds met dezelfde<br />
groep en moest de begeleiding over dragen aan een collega, die niet zo bevlogen was voor dans<br />
als zijzelf. Het is een belangrijk aandachtspunt dat het gehele schoolteam achter het<br />
partnerschap staat en dat het gedragen wordt door de schoolleiding. Kunst Centraal springt<br />
hierop in door met de partners inclusief de schoolleiding aan tafel te gaan en door een<br />
intentieverklaring te laten tekenen.<br />
Wat opviel was dat het helemaal geen probleem was dat de dansers die op school kwamen<br />
werken met de leerlingen geen Nederlands spraken. Dit werkte juist goed, omdat de dansers niet<br />
de rol van docent op zich namen en dat de eigen docent zo nog een taak had.<br />
“Partnerschap heeft tijd en bezieling nodig.”<br />
Wat neemt men mee?<br />
“Het kost tijd en moeite om een partnerschap op te starten maar het is wel de moeite waard. Ik heb<br />
praktische tips gekregen.”<br />
“Je houdt steeds de gezamenlijke doelen voor ogen.”<br />
“Het duurt lang om van start te gaan maar dan is iedereen enthousiast.”<br />
“De stad uit, de regio in! Cultureel partnerschap is de toekomst.”<br />
“Meer nadenken over wat een school een gezelschap te bieden heeft!”<br />
“Hoe mooi en wederzijds inspirerend een partnerschap kan werken.”<br />
“Gelijkwaardigheid als basis voor een geslaagd partnerschap.”<br />
“Partnerschap = lange termijn investering.”<br />
“In communicatie verwachtingen uitspreken.”<br />
“Gelijkwaardigheid moet toch meer op kunnen leveren voor de professionals.”<br />
“Partnerschap kost veel tijd en geld.”<br />
“Leuk project. Hoop dat het goed vervolg krijgt.”<br />
12
Wat geeft men mee?<br />
“Partnerschap in een driehoek (school/educatie-instelling/gezelschap) werkt beter dan duo partnerschap<br />
zonder educatieve tussenschakel.”<br />
“Denk na over een vervolg binnen scholen… hoe veranker je het?”<br />
“Resultaten goed vastleggen.”<br />
“Ik voel me gestimuleerd door dit gesprek. Dank!”<br />
“De leerkrachten moeten op stage bij hun partner en andersom.”<br />
“Welke partners worden op basis van welke keuze samengebracht?”<br />
“Denk soms ‘klein’. Simpele educatieve activiteiten zoals een rondleiding hebben voor scholen veel<br />
waarde.”<br />
“Dat een klein gebaar al heel veel indruk kan maken.”<br />
“Cultuurverschil tussen onderwijs en aanbieder van project. Onderwijs draait overuren en is overbelast.”<br />
“Losse eindjes: wat gebeurt er na een paar jaar met het project? En hoe maak je de resultaten meetbaar<br />
kwalitatief/kwantitatief?”<br />
“Klein is ook fijn.”<br />
13
4.<br />
l’Histoire du Babar voor het ZMOK-onderwijs: samenwerken, waarom zou je?<br />
Landelijke samenwerking orkesten in Nederland<br />
Gespreksleider: Karel Smit, Muziekcentrum van de Omroep (MCO)<br />
Karel Smit was vanuit MCO projectleider van het samenwerkingsproject l’Histoire du Babar voor<br />
het ZMOK-onderwijs. Aan de hand van zijn project gaat hij een gesprek aan over samenwerken.<br />
Samenwerken doe je om verschillende redenen. Samen weet je meer dan in je eentje. Door met<br />
verschillende organisaties samen te werken, leer je elkaar beter kennen. Samen ben je sterker,<br />
bijvoorbeeld als het gaat om het maken van nieuw beleid of het aanvragen van subsidies.<br />
Samenwerken kan leiden tot meer deskundigheid.<br />
Wat zijn de voorwaarden om vruchtbaar samen te werken? Wat is het nut van samenwerken voor<br />
alle partners? Wat is het doel van samenwerking? Wat is de balans tussen ‘halen’ en ‘brengen’?<br />
Wie neemt de leiding en hoe blijven alle partners gelijkwaardig?<br />
Introductie<br />
Project l’Histoire du Babar is in eerste instantie door MCO ontwikkeld. Het muziekstuk van<br />
Francis Poulenc met het verhaal over het olifantje is in een bewerking door het ensemble van<br />
MCO op scholen gespeeld. De combinatie van een aansprekend verhaal met moeilijke muziek<br />
werd goed ontvangen zowel de leerlingen als de leerkrachten van de scholen. De doelgroep zeer<br />
moeilijk lerende kinderen was nieuw en dus een kans om deze doelgroep te bereiken. Daarom de<br />
keuze om de ervaring van MCO te gebruiken om dit project om te bouwen tot een nieuw landelijk<br />
project.<br />
Naast een inhoudelijk concept is het belangrijk dat er mensen zijn die het initiatief omarmen. In<br />
het geval van Babar, werd Jaap van Zweden het gezicht naar buiten.<br />
Het is belangrijk hóe je de samenwerking organiseert. Je moet goed nadenken wat je samen kunt<br />
doen en welk concreet onderwerp je gaat uitwerken. Op gebied van inhoud, vorm of publiciteit is<br />
expertise van ieder lid verschillend. Je weet samen meer dan in je eentje. Er werd een externe<br />
projectleider ingehuurd voor de coördinatie en overleg, ook op regionaal niveau.<br />
Er is hiervoor subsidie aangevraagd bij een fonds, speciaal voor deze doelgroep. De kosten<br />
gingen niet in de ontwikkeling zitten, maar vooral de inhuur van musici om met een kleine setting<br />
te kunnen spelen was erg kostbaar. De musici waren al in dienst, maar er was extra geld begroot<br />
om hen naast de reguliere voorstellingen in te zetten. De musici werden naast de uivoering ook<br />
voorbereid op de doelgroep.<br />
Het landelijk overleg orkesten bestaat nog steeds en ze wisselen ervaringen uit. Het project wordt<br />
niet meer aangeboden, maar wel worden er voor doelgroep ZMOK projecten aangeboden<br />
volgens dezelfde didactiek.<br />
Vragen<br />
• Vraag: Is alles eruit gehaald en is de beeldvorming is veranderd?<br />
Antwoord: Directies zeggen nu dat er met dit project kan worden gescoord. De<br />
samenwerking tussen educatie en marketing is een verbeterpunt.<br />
• Vraaag: Wat leverde het de orkesten op?<br />
Antwoord: Het plezier in samenwerken en het spelen voor een relatief onbekende doelgroep<br />
was een van de positieve ervaringen. De kinderen werden duidelijk geraakt door het stuk.<br />
Iedereen was bezig met het zelfde doel wat een sterkere binding teweeg bracht. Ook in<br />
didactische zin was het leerzaam; iedereen liep tegen verschillende problemen aan en door<br />
dit te delen konden de anderen er weer van leren. Het was ook interessant om te zien hoe de<br />
musici met elkaar omgingen in een andere omgeving dan ze gewend zijn.<br />
• Vraag: Maar hoe hield ieder orkest dan zijn eigen identiteit, zijn signatuur?<br />
Antwoord: De concurrentie die misschien bij de orkesten speelt vind je niet terug bij de<br />
educatieve afdelingen. Doordat het gevoel van samenwerken gedeeld werd deed<br />
bijvoorbeeld niemand moeilijk over wie wel of niet op de dvd van het project zou komen. Het<br />
was echt een samenwerkingsproject.<br />
• Vraag: Hoe ontstond het idee om samen te werken?<br />
14
Antwoord: In dit geval begon het met een inspirerend idee vanuit het educatieoverleg. Is<br />
inspiratie genoeg om een project te doen slagen? Of moet er ook een zekere noodzaak zijn<br />
om samen te werken? In ieder geval moet er een duidelijk gedeeld gevoel zijn dat je samen<br />
het project tot een succes moet maken en er ook allemaal iets aan hebt.<br />
• Vraag: In hoeverre is educatie ook marketing?<br />
Antwoord: Educatie is geen marketing, maar beide afdelingen kunnen misschien meer<br />
samenwerken en elkaar wellicht versterken om meer aandacht voor de educatieve<br />
activiteiten van het gezelschap te generen en het maatschappelijk belang van educatie te<br />
benadrukken.<br />
Een aantal tips&tricks<br />
• Eén idee verder uitwerken, je kunt een project kiezen dat al wordt uitgevoerd, en dat<br />
ombouwen naar een nieuw project;<br />
• Bereidheid uitspreken om samen te werken en benutten van de verschillende<br />
specialisaties/expertises van overleg groep;<br />
• Huur een externe projectleider in die tijd heeft voor de coördinatie en om de kwaliteit van<br />
de inhoud te bewaken;<br />
• Zorg dat op directie niveau het project wordt ondersteund;<br />
• Zie samenwerking als een nieuwe positieve ervaring, samen weet je meer dan in je<br />
eentje.<br />
Wat neemt men mee?<br />
“Dat motivatie de motor is voor grote projecten. Persoonlijk enthousiasme is de sleutel om op gang te<br />
komen.”<br />
“Goed om te leren/horen dat de educatiemedewerkers van de orkesten een samenwerking kennen.”<br />
“Geld aanvragen voor goede projectleider.”<br />
“Een overkoepelende projectleider die structureel opereert is onontbeerlijk.”<br />
“Overleg gebruiken om een gezamenlijk project op te zetten.”<br />
“Inzicht in de activiteiten binnen de NAPK op gebied van muziekeducatie.”<br />
“Inspirerend verhaal met een aantal speerpunten die ik mee kan nemen in mijn kleinschalige projecten.”<br />
“Inspirerend project voorbeeld voor het netwerk educatie medewerkers theatergezelschappen.”<br />
Wat geeft men mee?<br />
“Dit concept zou interessant zijn voor de theater- en/of danssector.”<br />
“Hoe kunnen lokaal en landelijk tussen de podiumkunsten samenwerkingsprojecten ontstaan?”<br />
15
5.<br />
<strong>Verslag</strong> tafelgesprek Orkater en SSBA - Richard III<br />
Gastsprekers: Nicolien Luttels, zakelijk leider van Orkater en Elze van der Steen, educatie<br />
bij de Stadsschouwburg Amsterdam<br />
Muziektheatergezelschap Orkater staat drie weken lang in de Amsterdamse Stadsschouwburg<br />
met Richard III. Nicolien Luttels, zakelijk leider van Orkater en Elze van der Steen, Educatie van<br />
de Stadschouwburg vertellen over hun samenwerking op het gebied van educatie bij deze<br />
voorstelling. Ze werken in het educatieve programma ook samen met het <strong>TIN</strong>. In de periode dat<br />
Richard III in de schouwburg staat, kunnen groepen ook de reizende tentoonstelling Backstage.<br />
Theatermaken van idee tot première bezoeken. Speciaal voor groepen die Richard III bezoeken<br />
is de Backstage-workshop aangepast.<br />
Nicolien Luttels en Elze van der Steen gaan het gesprek aan over hoe gezelschappen met<br />
theaters kunnen samenwerken op het gebied van educatie. Wat heb je elkaar te bieden en hoe<br />
versterk je elkaars inspanningen om jonge mensen naar het theater te krijgen? En hoe werken<br />
reizende gezelschappen samen met de theaters op hun tournee?<br />
Introductie<br />
Nicolien Luttels en Elze van der Steen vertellen over het samenwerkingsproject van Orkater en<br />
de SSBA: de voorstelling Richard III die drie weken uitsluitend in de Schouwburg staat en die als<br />
coproductie tot stand is gekomen. Hierbij is een workshop ontwikkeld voor scholieren<br />
VWO/Gymnasium, die aansluit op de workshop en de tentoonstelling Backstage van het <strong>TIN</strong>, die<br />
ook in dezelfde periode in de Schouwburg staat. De workshop is samen ontwikkeld door het <strong>TIN</strong>,<br />
SSBA en Orkater en is een speciale variant op de Backstage workshop, waarbij in plaats van<br />
Romeo en Julia, Richard III als uitgangspunt is genomen. Speciaal hiervoor zijn korte interviews<br />
gefilmd met initiatiefnemer Gijs Scholten van Aschat, regisseur Matthijs Rümke en<br />
decorontwerper Marc Warning en in de workshopruimte is een simpele tentoonstelling gemaakt<br />
met foto’s, ontwerptekeningen, een script, publiciteitsmateriaal etc. rond Richard III.<br />
Er zijn een aantal 5-gymnasium klassen geweest die in de weken dat Orkater in SSBA was, de<br />
expositie bezochten, dan zelf gingen ontwerpen in de workshop. Ook konden de klassen achter<br />
de schermen meekijken, soms zelfs bij de repetities van Richard III en dan ‘s avonds de<br />
voorstelling bekijken. Bij de workshop was er naast een theaterdocent ook soms een acteur van<br />
Orkater aanwezig om te vertellen over het toneelspelen.<br />
Nicolien Luttels vertelt dat Orkater in coproducties dankbaar gebruik maakt van de expertise op<br />
(o.a.) het gebied van educatie die de andere instelling in huis heeft. Ze noemt als voorbeeld van<br />
eerdere projecten een coproductie met het Concertgebouw en Holland Symfonia die beiden een<br />
groot netwerk en expertise op het gebied van educatie hebben. Ze benadrukt dat het belangrijk is<br />
dat ze vertrouwen op de samenwerkingspartner en daarmee geef je natuurlijk de touwtjes soms<br />
uit handen. Maar voor Orkater heeft het veel meer voordelen dan nadelen.<br />
Voor de SSBA is dit de eerste keer dat er op deze manier wordt samengewerkt met een<br />
gezelschap op het gebied van educatie. Ze werken wel samen met het huisgezelschap<br />
Toneelgroep Amsterdam, maar deze samenwerking behelst meer praktisch organisatorische<br />
zaken en is niet zoals in met Orkater een gezamenlijke inhoudelijke ontwikkeling van een<br />
educatief project. Educatieafdelingen van theaters zijn vaak faciliterend voor gezelschappen. Dit<br />
wordt beaamd door een aantal educatiemensen van theaters aan tafel.<br />
Reacties<br />
Anne Graswinckel van Tryater en Ingrid Bloemert van de Harmonie vertellen over hun<br />
samenwerking bij een familievoorstelling die twee weken lang in de Harmonie stond in de<br />
kerstperiode. Bij zo’n langer lopende voorstelling op één locatie loont het de moeite om een<br />
groter educatief project gezamenlijk op te zetten.<br />
Tryater vertelt dat zij gedwongen worden om veel samen te werken en het publiek in Friesland<br />
dwingt hen breder te denken.<br />
16
Jantine Hoekstra van het ZT zit met de vraag hoe je kunt omgaan met het tijdig aanleveren van<br />
informatie aan theaters over educatie bij een voorstelling. De deadline voor seizoensoverzichten<br />
is zo vroeg en er is bij theatergezelschappen vaak pas heel laat duidelijk hoe de voorstelling<br />
precies gaat worden, voor welke doelgroep hij geschikt is etc. dat je eigenlijk alleen maar<br />
summiere informatie kunt meegeven voor het seizoen en hopen dat dit nog klopt als de<br />
voorstelling klaar is.<br />
Een nadeel is ook dat docenten maar heel weinig voor informatie hebben en dus ook niet veel<br />
aan voorbereiding kunnen doen.<br />
Elze van der Steen van de SSBA noemt als goed voorbeeld van pakkende beschrijvingen van<br />
educatieprojecten het Ro Theater. Zij weten vaak met globale beschrijvingen toch heel pakkende<br />
wervende teksten te maken.<br />
De algemene ervaring is dat scholen heel graag een educatief programma bij een voorstelling<br />
krijgen – dat zou er voor pleiten om de educatie in zoveel mogelijk theaters aan te kunnen bieden<br />
bij reizende voorstellingen. Maar het is in de praktijk vaak lastig om alle groepen te bedienen.<br />
Scholen komen vaak met meerdere groepen en workshops zijn op kleine aantallen leerlingen<br />
berekend.<br />
Het zou goed zijn wanneer gezelschappen educatieprojecten ontwikkelen waarmee veel<br />
leerlingen tegelijk bediend kunnen worden.<br />
Het is een idee om de theaterdocenten die aan een theater verbonden zijn (ook freelance) te<br />
trainen op workshops van de gezelschappen. Gezelschappen geven daarmee wel hun inhoud uit<br />
handen, maar samenwerking op dit vlak zou een betere verspreiding betekenen.<br />
Zo kunnen theaters die dezelfde voorstelling hebben geprogrammeerd ook samenwerken.<br />
Er wordt ook geopperd dat er lezingen ontwikkeld kunnen worden die met de voorstelling<br />
meereizen.<br />
Marieke Duin van Theater de Vest in Alkmaar geeft aan dat zij de laatste tijd bezig zijn om ook<br />
andere vormen dan workshops in te zetten die educatief zijn en die voor gezelschappen een<br />
goede toegevoegde waarde hebben. Een voorbeeld zijn limonadeglazen waarop het gezelschap<br />
een vraag mee kan geven. Of het maken van theatertaarten (a la de taarten van Abel).<br />
Linda Zandbergen van Noord Nederlandse Dans vertelt dat educatie bij hun gezelschap meer<br />
onderdeel is van het beleid van het gezelschap. Zo wordt dit seizoen een voorstelling verkort<br />
zodat deze voor schoolgroepen ’s middags kan worden gespeeld en er wordt een minimaal<br />
technisch pakket bij ontwikkeld zodat de voorstelling ook op scholen gespeeld kan worden.<br />
Month Music Dreammix<br />
Het is opvallend dat de aanwezigen vrijwel allemaal in hun eentje de afdeling educatie vormen bij<br />
hun gezelschap of theater. Er is behoefte aan een overzicht van educatiemensen van de theaters<br />
in Nederland. Het <strong>TIN</strong> werkt hieraan en met deze expertmeeting is een begin gemaakt om deze<br />
mensen bij elkaar te brengen.<br />
Marie Louise Damen van Cultuurnetwerk vertelt over het onderzoek dat Cultuurnetwerk i.s.m. het<br />
<strong>TIN</strong>, de NAPK en Cock Dieleman gaat doen naar de stand van zaken binnen de <strong>theatereducatie</strong>.<br />
Voor de zomer hebben de bovengenoemde partijen om tafel gezeten om te inventariseren wat<br />
belangrijke onderwerpen zijn en wat de begrenzingen van het onderzoeksgebied zouden moeten<br />
zijn. Marie Louise is op dit moment bezig met de onderzoeksopzet.<br />
Marlon Casteren van de Kunstbalie vertelt dat zij op dit moment bezig zijn zich te oriënteren op<br />
het VO naast het werk dat ze al voor BO doen: waar kunnen ze ondersteunen, zetten ze in op<br />
scholing of producten en welke basis producten kun je ontwikkelen.<br />
Anoek Jentjens van de Stadsschouwburg Utrecht geeft aan dat dat moeilijk is als je veel<br />
voorstellingen hebt. Je kunt het wel faciliteren, maar inhoudelijk bijdragen voor verschillende<br />
voorstellingen is moeilijk. Je moet ook vertellen hoe jongeren zich moeten gedragen in een<br />
schouwburg. Een algemene workshop over theater(maken) is dan fijn om aan te bieden, voor de<br />
verschillende voorstellingen/groepen is dat lastiger.<br />
Soms kun je voor speciaal educatief aanbod subsidie aanvragen; Frascati kon samen met de<br />
Toneelmakerij rondom de Bambi voorstellingen (2 weken looptijd) educatie aanbieden.<br />
Toneelgroep Oostpool heeft dit ook gedaan voor bepaalde voorstellingen, maar je moet er wel de<br />
tijd voor nemen om in je educatieve programma te verdiepen. Je moet voor de subsidieaanvraag<br />
al een verhaal op papier hebben staan wat je gaat doen; soms moeilijk als het aan een<br />
toekomstige voorstelling gelinkt is.<br />
17
Soms moet je van de subsidiegever wat aanpassen; Orkater had bijv. subsidie aangevraagd voor<br />
Richard III, maar kreeg daarop terug dat ze een nieuw publiek moesten aantrekken. Daarom zijn<br />
ze verder gaan kijken, en hebben ze The Sadists gevraagd mee te werken, om meer<br />
jongeren/paradepubliek aan te trekken; Richard III was uitverkocht, dus ze gaan onderzoek doen<br />
of dat kruisverband ook effect heeft gehad.<br />
Het Nationale Toneel laat het vaak weten aan schouwburgen of voorstellingen geschikt zijn voor<br />
jong publiek. Moet je dan samen scholen benaderen? Adressen delen? Aan elkaar laten weten<br />
als er scholen / educatief aanbod voor gevraagd wordt?<br />
Stadsschouwburg Utrecht geeft bv. aan wie er geboekt heeft, dan kan het gezelschap contact<br />
met ze opnemen om evt. lesbrieven/workshops aan te bieden. Zij doen alle deuren voor jongeren<br />
open; houden zich niet aan restricties, iedereen is welkom. Jongeren zijn niet per definitie lastige<br />
klanten; ook ‘volwassenen’ kunnen zich minder goed gedragen, en daar is geen restrictie op.<br />
Gezelschappen geven soms wel aan dat zij liever niet teveel jongeren in de zaal willen hebben,<br />
wat doe je daarmee? Gaat wel in overleg, ze laten weten hoeveel jongeren er zijn, maar ze gaan<br />
ze niet weigeren. Moet je minder verkopen om niet teveel jongeren in de zaal te hebben? Het<br />
komt wel eens voor dat een gezelschap een restrictie oplegt, en dat er dan op een zaal van 900<br />
stoelen, 250 leeg waren omdat er niet meer jongeren bij mochten, terwijl ze er gemakkelijk in<br />
konden.<br />
Overall conclusie<br />
Er is behoefte aan meer overleg tussen gezelschappen en theaters; zou goed zijn om dit te<br />
organiseren; zowel apart (theaters onderling en gezelschappen onderling) als allen samen.<br />
Wat neemt men mee?<br />
“Intensief contact met speciale educatie medewerkers bij theater en gezelschap levert mooie projecten op.”<br />
“Combi actief-receptief. Samenwerking inspireert, enthousiasmeert, verdiept.”<br />
“Educatiemedewerkers van gezelschappen en theaters kunnen veel meer gebruik van elkaar maken, zodat<br />
educatie werkelijk een grote rol kan krijgen.”<br />
“Behoefte aan netwerkvorming lokaal en landelijk.”<br />
“Expertise hoef je niet in huis te halen maar vind je ook bij anderen via coproductie.”<br />
“Het was meer een voorstelrondje dan een expertmeeting.”<br />
“Ik neem tips mee voor de eigen ‘workshop’ die we naast de Backstage-tentoonstelling kunnen aanbieden.”<br />
Wat geeft men mee?<br />
“Graag overleg theater en schouwburg educatie medewerkers.”<br />
“Creatief blijven meedenken met educatie, niet alleen faciliteren als theater”<br />
“Educatiemateriaal gemaakt voor scholen kun je als uitgangspunt nemen voor educatie bij openbare<br />
voorstellingen.”[?]<br />
“Hoe vertaal je zo’n mooi project als Richard III naar een kleinschalig en kortdurend project.”<br />
“Wat zou het mooi zijn om een ‘herhaalbare’ aanbieding te hebben: de universele interactieve<br />
theaterworkshop.”<br />
18
6.<br />
Kunst is niet verleidelijk genoeg voor jongeren. Onderzoek van CJP naar jongeren en<br />
cultuur<br />
Gespreksleider: Walter Groenen, directeur CJP<br />
CJP wil graag dat jongeren cultuur ervaren, maar je mag je best weleens kritisch afvragen hoe<br />
moeilijk of makkelijk we het de jongeren maken om over de drempel van onze cultuurhuizen te<br />
stappen. Walter Groenen, directeur van CJP, gaat het gesprek aan over de belemmeringen die<br />
we bedoeld of onbedoeld opwerpen voor jongeren die onze instellingen willen bezoeken. Vooraf<br />
geeft hij een kleine presentatie met daarin de laatste inzichten over jongeren en cultuur zoals die<br />
naar voren zijn gekomen uit nieuw kwalitatief en kwantitatief onderzoek, zoals cultuurscans<br />
uitgevoerd bij een aantal bekende culturele instellingen, de harde cijfers over de werking van de<br />
Cultuurkaart en de mening van jongeren. Na de belemmeringen komen de kansen aan bod, want<br />
door kleine ingrepen kunnen er bij de meeste culturele instellingen ‘quick wins’ worden<br />
gerealiseerd.<br />
Introductie<br />
Het rondetafelgesprek ging in op manieren om jongeren te bereiken. Jongeren hebben niks te<br />
klagen qua aanbod (iedereen wil jongeren bereiken), maar de manier waarop ze benaderd<br />
worden stoot ze meestal tegen het hoofd; als ouderen iets proberen over te brengen op jongeren,<br />
heeft dat een soort verplicht karakter, en kan het een drempel opwerpen.<br />
Er is een grote concurrentie om de tijd/aandacht van jongeren; er zijn veel andere<br />
vrijetijdsbestedingen (sport, facebook etc.) om de jongeren te verleiden. Daar moet je als kunst &<br />
cultuur organisatie tegen opboksen.<br />
CJP raadt daarom aan om meer onderzoek te doen naar hoe jongeren je theater of voorstelling<br />
willen gebruiken. Zo krijgen theaters meer instrumenten en gevoel hoe ze jongeren kunt<br />
bereiken.<br />
Veel culturele instellingen hebben moeite met onderzoek doen onder hun publiek. Of ze pakken<br />
het te kleinschalig aan of laten het niet professioneel uitvoeren.<br />
Kunst en cultuur moeten concurreren met allerlei instellingen voor vrijetijdsbesteding die wel<br />
beschikken over een uitgebreid marketing apparaat.<br />
19
Het CJP heeft in samenwerking met Young Works, een bureau voor jongerencommunicatie, een<br />
instrumentarium ontwikkelt om die concurrentie aan te gaan:<br />
1) Cultuurclinic: hierin wordt o.a. aandacht besteedt aan de cultuurkaart<br />
2) Cultuurtrendportaal: tool op internet voor culturele instellingen om jongerentrends te<br />
kunnen volgen.<br />
3) Cultuurscan: Groepen jongeren bezoeken culturele instellingen en maken filmpjes over<br />
hun bezoek met eigen commentaar. Onder andere het Rozentheater, het IDFA, het<br />
Openluchtmuseum en het Filmhuis Den Haag zijn bezocht.<br />
Uit het commentaar dat de jongeren bij het filmen van de instellingen leverden bleek dat culturele<br />
instellingen onbewust drempels voor hen opwerpen. Zo bleek het jongerenprogramma tijdens het<br />
IDFA ‘Docs for you’ vooral door oudere leeftijdsgroepen bezocht te worden. Jongeren zijn niet<br />
goed in plannen, wachten af wat hun vrienden gaan doen en om een kaartje voor het IDFA te<br />
bemachtigen moet je ver van te voren reserveren. Dit bleek een belangrijk obstakel te zijn voor<br />
de jongeren.<br />
Voor de IDFA is toen de volgende oplossing bedacht: Zodra de verkoop voor het festival begint<br />
worden de kaarten voor Docs for you uit de verkoop gehaald en via het CJP verkocht. Op die<br />
manier is de beoogde doelgroep wel bereikt. Eenzelfde tactiek is toegepast bij Lowlands.<br />
Bedenk waarom je jongeren wilt binnenhalen. In de expertmeetinggroep wil men vooral jongeren<br />
binnenhalen als aanvulling op het overige publiek - leuk om ze erbij te betrekken - maar ook om<br />
de subsidie die het oplevert om je publiek te verjongen. Sommige organisaties hebben<br />
educatieve missies voor het opleiden van jongeren. Verder is het goed voor het aanbod,<br />
dynamiek in de zaal. Ook opvoedkundig wil men jongeren in de zaal; kunstneuroten creëren.<br />
CJP geeft aan dat je goed moet bedenken waarom je jongeren wilt aantrekken, en dan ook de<br />
consequenties doorvoeren in je organisatie (niet op dezelfde manier communiceren als naar<br />
ouder publiek, maar je aanpassen aan de doelgroep). Je moet de discussie intern aanzwengelen;<br />
of je wilt het niet genoeg (geen middelen, mankracht etc.), of je wilt het wel, maar dan moet je<br />
bereid zijn je in te leven in de jongerenwereld.<br />
Jongeren worden sneller als volwassenen gezien. Volwassen worden is onzeker, grenzen<br />
worden minder aangegeven, jongeren worden overschat in hun mogelijkheden. Wat bepaalt of je<br />
wel of niet kunstuitingen in je opneemt? Opleidingsniveau, achtergrond, geslacht, leeftijd, ouders;<br />
partner, zelf actief in cultureel netwerk, mentaliteit, culturele educatie.<br />
CJP geeft aan dat je van dagelijks nut moet zijn om gebruikt te worden; door ook commerciële<br />
diensten/voordelen aan te bieden zorg je ervoor dat je deel uitmaakt van de dagelijkse wereld<br />
van jongeren. Elke 2 weken wordt er een nieuwsbrief gestuurd, aangepast op interesses van<br />
CJP’ers. Als mensen denken ‘CJP pas hoort bij mij’, dan wordt je onderdeel van de<br />
belevingswereld. Dat heb je nodig om met ze te communiceren.<br />
CJP geeft aan dat het zonde is om korting te geven aan onbekenden; als je weet wie ze zijn<br />
(door bv. registratie van de CJP pas te gebruiken), dan kun je er ook acties aan verbinden en een<br />
cultureel breed profiel van zo’n jongere maken (is zo iemand ervoor in om aan cultuur deel te<br />
nemen). Bv. bij commerciële partijen (America Today, Perry Sport) wordt elke maand een<br />
overzicht gegeven hoeveel er via CJP korting wordt gegeven.<br />
Het oproepen van drempels kan ook met je gebouw of zaal te maken hebben, of met de manier<br />
waarop je personeel gekleed gaat. Jongeren moeten herkennen dat een locatie of instelling voor<br />
hen bedoeld is, ze moeten zich kunnen spiegelen aan hetgeen dat aangeboden wordt.<br />
De eerste culturele ervaring is zeer belangrijk. Als iemand geen ervaring heeft met cultuur dan is<br />
een bezoek aan het theater misschien een stap te ver en biedt bijvoorbeeld de bioscoop een<br />
betere kennismaking met cultuur.<br />
Natuurlijk is het belangrijk jongeren ook kennis te laten maken met de ‘wereld die theater heet’ en<br />
je moet ze niet te veel in een speciale positie plaatsen. Probeer ze in te bedden in je plannen en<br />
activiteiten maar ze hoeven niet per se bij de rest van je publiek te passen. Bedenk ook dat er<br />
meer publieksgroepen zijn waar theaters drempels voor opwerpen.<br />
Mag een educatieve afdeling ingrijpen in het artistieke beleid van de makers, bijvoorbeeld om<br />
bepaalde publieksgroepen beter te kunnen bereiken?<br />
Binnen het theaterveld blijkt dit echt niet te kunnen, educatie mag niet komen aan het artistieke<br />
beleid, maar moet bruggen slaan tussen het product en het publiek.<br />
20
Dit hangt wel af van het soort gezelschap, bij een jongerengezelschap zal educatie wel een rol<br />
kunnen spelen in het maakproces.<br />
Uit onderzoek blijkt dat jongeren behoefte hebben aan interactie, ook in theatervoorstellingen.<br />
Probeer de makers toch te dwingen om publieksgericht te werken.<br />
Wees duidelijk naar jongeren toe, niet te kunstzinnig en experimenteel. Jongeren moeten goed<br />
hun weg weten te vinden, ook bijvoorbeeld op je website. Vertel het verhaal op het moment dat<br />
het verhaal niet duidelijk blijkt te zijn.<br />
Vragen<br />
• Vraag: Theater en film zijn lastig te vergelijken. Bij theater gaat het toch ook om de inhoud<br />
van het stuk zelf.<br />
Antwoord: Ja maar een jongere moet zich wel verbonden voelen met degene die op het<br />
toneel staat.<br />
• Vraag: Maar je moet het doen met het theater dat je hebt, je kunt niet een nieuw gebouw uit<br />
de grond stampen.<br />
Antwoord: Kopt, maar je kunt wel de factoren die drempels voor jongeren opwerpen in kaart<br />
proberen te brengen en binnen je organisatie aan de orde te brengen.<br />
Wat neemt men mee?<br />
“Consequenties dragen voor het jongerenbeleid”<br />
“Naar de doelgroep toe denken: drempel laag maken.”<br />
“Inzicht: soms is het theater niet de goeie plek om kennis te maken met cultuur.”<br />
“Goede discussie over spanningsveld tussen programmering, marketing en educatie!!”<br />
“Stap naar het theater kán en moet(?) lager!”<br />
“Het moet zo vroeg mogelijk aangeboden.”<br />
“Jongeren willen duidelijkheid”<br />
“Vragen over hoe dicht je bij de belevingswereld zou moeten zitten”<br />
“Duidelijkheid in communicatie en vormgeving”<br />
“Veel jongeren inzetten”<br />
“Jongeren blijven verrassen.”<br />
Wat geeft men mee?<br />
“Houd de discussie over spanningsveld tussen marketing, programmering en educatie open! Voer hem met<br />
je directie”<br />
“Altijd: zoom in op de groep”<br />
“Zorg voor diversiteit in je aanbod! Jong/oud, auto/allochtoon, geschoold/ongeschoold. Dat geeft<br />
herkenning en dus waarde!”<br />
“De beginnende traditie van CKV moet verder geworteld worden binnen het onderwijs”<br />
“Geen CKV op scholen zorgt voor een slechte sociale ontwikkeling”<br />
21