Aggaeus de Albada en de crisis in de Opstand (1579-1587)
Aggaeus de Albada en de crisis in de Opstand (1579-1587)
Aggaeus de Albada en de crisis in de Opstand (1579-1587)
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
K. VAN BERKEL<br />
soonlijk was ev<strong>en</strong>wel niet Castellio, maar <strong>de</strong> al g<strong>en</strong>oem<strong>de</strong> Duitse spiritualist<br />
Caspar von Schw<strong>en</strong>ckfeld <strong>de</strong> belangrijkste-geestelijke leidsman.<br />
Het is hier niet <strong>de</strong> plaats om uitvoerig <strong>in</strong> te gaan op <strong>de</strong> theologie van<br />
Schw<strong>en</strong>ckfeld 37 . Het meest c<strong>en</strong>trale aspect van di<strong>en</strong>s leer, <strong>de</strong> christologie, speel<strong>de</strong><br />
trouw<strong>en</strong>s bij <strong>Albada</strong>, zeker <strong>in</strong> zijn latere jar<strong>en</strong>, ge<strong>en</strong> hoofdrol. Toch is <strong>en</strong>ige k<strong>en</strong>nis<br />
van <strong>de</strong> leer van Schw<strong>en</strong>ckfeld nodig om <strong>Albada</strong>'s positie '<strong>in</strong> politicis' te kunn<strong>en</strong><br />
begrijp<strong>en</strong>.<br />
De gron<strong>de</strong>rvar<strong>in</strong>g van waaruit Caspar von Schw<strong>en</strong>ckfeld (1489-1561) tot zijn eig<strong>en</strong><br />
theologische opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> was gekom<strong>en</strong>, was <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> als bij <strong>Albada</strong>, namelijk<br />
<strong>de</strong> teleurstell<strong>in</strong>g over het gebrek aan <strong>in</strong>nerlijke vernieuw<strong>in</strong>g bij <strong>de</strong> tot <strong>de</strong> Hervorm<strong>in</strong>g<br />
overgegane m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> 38 . Schw<strong>en</strong>ckfeld was aanvankelijk e<strong>en</strong> aanhanger<br />
van Luther <strong>en</strong> <strong>in</strong> zijn geboorteland Silezië heeft hij zich <strong>in</strong> het beg<strong>in</strong> ook volledig<br />
voor <strong>de</strong> <strong>in</strong>troductie van het lutheranisme <strong>in</strong>gezet. Omdat hij ev<strong>en</strong>wel zag dat <strong>de</strong><br />
geestelijke vernieuw<strong>in</strong>g die <strong>de</strong> hervorm<strong>in</strong>g van kerk <strong>en</strong> leer zou moet<strong>en</strong> begelei<strong>de</strong>n<br />
uitbleef, raakte hij <strong>in</strong> het lutheranisme teleurgesteld <strong>en</strong> g<strong>in</strong>g hij zijn eig<strong>en</strong><br />
weg.<br />
De oorzaak van het gebrek aan <strong>in</strong>nerlijke vernieuw<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> Reformatie was volg<strong>en</strong>s<br />
Schw<strong>en</strong>ckfeld <strong>de</strong> g<strong>en</strong>a<strong>de</strong>leer van Luther. Deze achtte hij te mechanisch, te<br />
formalistisch, te we<strong>in</strong>ig doorleefd <strong>en</strong> te we<strong>in</strong>ig eis<strong>en</strong> stell<strong>en</strong>d aan <strong>de</strong> gez<strong>in</strong>dheid<br />
van <strong>de</strong> persoon die <strong>de</strong> g<strong>en</strong>a<strong>de</strong> ontvangt. Meer <strong>in</strong> het algeme<strong>en</strong> betreur<strong>de</strong><br />
Schw<strong>en</strong>ckfeld <strong>de</strong> e<strong>en</strong>zijdige aandacht van <strong>de</strong> reformator<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> hervorm<strong>in</strong>g<br />
van <strong>de</strong> leer <strong>en</strong> <strong>de</strong> uiterlijke vorm<strong>en</strong> van het geloof. Omdat <strong>de</strong>ze uiterlijke zak<strong>en</strong><br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>werk war<strong>en</strong> <strong>en</strong> veran<strong>de</strong>rlijk, zou<strong>de</strong>n ze altijd aanleid<strong>in</strong>g blijv<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> tot<br />
gere<strong>de</strong>twist <strong>en</strong> verketter<strong>in</strong>g met als gevolg dat <strong>de</strong> <strong>in</strong>nerlijke vernieuw<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het gedrang<br />
zou kom<strong>en</strong>. Schw<strong>en</strong>ckfeld zelf hechtte daarom meer waar<strong>de</strong> aan <strong>de</strong> <strong>in</strong>nerlijke<br />
kant<strong>en</strong> van het geloof, vooral aan <strong>de</strong> <strong>in</strong>nerlijke Godsop<strong>en</strong>bar<strong>in</strong>g die gegev<strong>en</strong><br />
is naast <strong>en</strong> bov<strong>en</strong> <strong>de</strong> uiterlijke Godsop<strong>en</strong>bar<strong>in</strong>g, <strong>de</strong> Bijbel. Dat <strong>in</strong>w<strong>en</strong>dig Woord<br />
van God, door <strong>de</strong> Geest rechtstreeks, zon<strong>de</strong>r m<strong>en</strong>selijke tuss<strong>en</strong>komst, gesprok<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> het b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>ste van <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s <strong>en</strong> daardoor onveran<strong>de</strong>rlijk <strong>en</strong> onbetwistbaar, was<br />
het alle<strong>en</strong>zaligmak<strong>en</strong><strong>de</strong> Woord. Pas als dat Woord verstaan zou wor<strong>de</strong>n, zou<strong>de</strong>n<br />
uiterlijke vorm<strong>en</strong>, ook <strong>de</strong> Heilige Schrift, hun ware betek<strong>en</strong>is krijg<strong>en</strong>. Als spiritualist<br />
stel<strong>de</strong> Schw<strong>en</strong>ckfeld <strong>de</strong> geest bov<strong>en</strong> <strong>de</strong> letter, het <strong>in</strong>w<strong>en</strong>dig bov<strong>en</strong> het uitw<strong>en</strong>dig<br />
Woord.<br />
37. De <strong>en</strong>ige biografie van <strong>en</strong>ige omvang is die van S.E. Schultz, Caspar Schw<strong>en</strong>ckfeld von Ossig<br />
(1489-1561). Spiritual Interpreter of Christianity, Apostle of the Middle Way, Pioneer <strong>in</strong> Mo<strong>de</strong>rn Religious<br />
Thought (Norristown, 1947).<br />
Voor <strong>de</strong> theologie van Schw<strong>en</strong>ckfeld is fundam<strong>en</strong>teel: E. Hirsch, 'Zum Verständnis Schw<strong>en</strong>ckfelds',<br />
Festgabe K. Muller dargebracht (Tüb<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, 1922) 145-170.<br />
Algem<strong>en</strong>e werk<strong>en</strong> waar<strong>in</strong> Schw<strong>en</strong>ckfeld ruime aandacht krijgt zijn: J.H. Maronier, Het Inw<strong>en</strong>dig<br />
Woord (Amsterdam, 1890); L<strong>in</strong><strong>de</strong>boom, Stiefk<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong>; G.H. Williams, The Radical Reformation<br />
(Lon<strong>de</strong>n, 1962).<br />
38. L<strong>in</strong><strong>de</strong>boom, Stiefk<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong>, 183.<br />
10