Tydskrift foar Fryske aalkun e - Tresoar
Tydskrift foar Fryske aalkun e - Tresoar
Tydskrift foar Fryske aalkun e - Tresoar
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Tony Feitsma<br />
'particular' nei 'general names' yn de ûntjouwing fon de taal (cf. Verburg 336 oer<br />
'proper names' by Adam Smith). By de ûtiensetting fon syn 'algemeene<br />
taalgronden' giet Halbertsma (1851, 1ff.) ut fon de fon God by de meensken<br />
'ingeschapene analogie' (I, 43ff.) by Hemsterhuis.<br />
Hemsterhuis seit dot der hiel wot onomatopeeën binne (I, 52), en gons<br />
etymologen (vulgus etymologorum) tinke no dot hast olle wurden ta<br />
onomatopeeën werómbrocht wurde kinne. Mar it bótte prinsype fon it neidwaan<br />
kin net de femaamste bwarne fon de meensklike talen wêze, ómjerret Halbertsma<br />
(1845,403-404):<br />
De spraakorganen wurde óp deselde wize os de oare parten fon it meensklik lichem,<br />
ferskillend trog ferskillende stimmingen beynfloede; de leafde lokket net ollinne un<br />
oare fokaal ût de kiel os de haat, mar tróg bóppedot de spraakorganen ferskillend<br />
ynenwar te drukken, te bûgen, grutter te meitsjen makket dy fokaal dot der<br />
ferskillende kónsonanten <strong>foar</strong> of nei kómme. Itselde jildt fwar de ydeeën, dy't<br />
óbjekten, itsij libbene of deade, yn ûs fwórtbringe, sa dot it ydee fon un do óp un hiel<br />
oare wize de spraakorganen beweegt os dot fon un tiger. Op dy grûnslag berêste yn<br />
olIe talen de tema's fon hiel wot wurden, dy't yn de rin fon de ieuwen tróg un hiel soad<br />
meensken fwarme en bûûgd en sa sterk feroare binne, dot it net tastien is om se yn har<br />
hiele hear en fear wer yn it libben te róppen.<br />
Organa loquelee itidem ut reliquee corporis humani partes, varie a variis<br />
affectibus afficiuntur; amor non tantum aliam e gutture elicit vocalem quam<br />
odium, sed insuper varie comprimendo, flectendo, extendendo organa<br />
loquelee efficit ut varire consonantes eam vel preecedant vel sequantur. Idem<br />
valet de ideis, qua; objecta, sive ea animata sint, sive inanimata, in nobis<br />
pariunt, adeo ut idea columbee longe alio modo loquelre organa agitet quam<br />
tigridis. Hoc fundamento nituntur in omnibus linguis vocum plurimarum<br />
themata, quee sreculorum lapsu ab innumeris hominibus conformata et flexa<br />
et in tantum mutata sunt, ut ea integra resuscitare nefas sit.<br />
Hemsterhuis (I, 49) en Valckenaer (I, 57, 59) kónstatjerje dot yn de oerlevere<br />
lyteratuer ol un soad grykske wurden ferdwûn binne. Valckenaer stribbet demei<br />
óm de primitiva dy't hast ol óp 'e flecht binne, tsjin te hoden (Obs 7: ad<br />
primitiva paene fugitiva reprehendenda). Dêrfon lyket streekrjócht 0 te stamjen it<br />
sizzen fon Halbertsma (Feitsma 1978, 35) dot yn de teksten fon de Lapekoer<br />
'vervloeiende ofreeds vervloeide woorden opgenomen, en als vluchtelingen bij de<br />
uiterste tippen van den mantel nog teruggetrokken werden', dêr't Halbertsma syn<br />
niget oan Odeen dyalektyske wurden yn ütsprekt.<br />
Hemsterhuis syn stelling (I, 56-57) dot un taal öder is neigeraden syn<br />
fwarmen minder gearlutsen binne, is te sjen oan it sanskryt dot öder is os it<br />
aeoalysk dot wer öder is os de dialectus communis. It sanskryt hat ek gauwris de<br />
88