Euripides. (romeinse kopie); Napels, Nat. Mus. - Tresoar
Euripides. (romeinse kopie); Napels, Nat. Mus. - Tresoar
Euripides. (romeinse kopie); Napels, Nat. Mus. - Tresoar
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>Euripides</strong>. (<strong>romeinse</strong> <strong>kopie</strong>); <strong>Napels</strong>, <strong>Nat</strong>. <strong>Mus</strong>.
HERMENEVS<br />
TWEEENVEERTIGSTE JRG., No. 3, JAN./FEB. 1971<br />
,,De vrouwen op het Thesmophoriën-feest”<br />
een komedie van Aristophanes<br />
Een overzicht van de inhoud met fragmenten<br />
in een vertaling van M. J. Alink 1<br />
I. (Athene — een straat)<br />
<strong>Euripides</strong>, die wij allen kennen, begeeft zich in gezelschap van een<br />
familielid, Mnesilochos, naar het huis van de dichter Agathon:<br />
Mnes.: Welke Agathon ?<br />
Er is een Agathon — toch niet die bruine, die krachtpatser?<br />
Eur.: Nee, een andere.<br />
Mnes.:<br />
Nog nooit gezien.<br />
Toch niet die ruigbaard?<br />
Eur.:<br />
Nog nooit gezien?<br />
Mnes.: Bij Zeus, zover ik weet, nog niet.<br />
Eur.: En je bent nog wel met hem naar bed geweest! Maar dat weetje niet<br />
misschien. Kom, laten we ons uit de voeten maken, want een dienaar<br />
van hem komt naar buiten met vuur en myrtetakken.<br />
Me dunkt, hij gaat een offer brengen voor het slagen van zijn poëzie.<br />
Uit wat <strong>Euripides</strong> zegt blijkt al, dat Agathon bekend stond als een<br />
verwijfde homosexueel; Aristophanes bespot hem daar wreed om. Het<br />
is juist vanwege dat aspect, dat <strong>Euripides</strong> hem opzoekt, want Agathon<br />
kan hem op een heel speciale manier helpen:<br />
Eur.:<br />
Mnes.:<br />
Eur.:<br />
De vrouwen hebben tegen mij een complot beraamd en komen vandaag<br />
in de tempel der Thesmophoriën bijeen om mij in ’t verderf te storten.<br />
Goeie God, waarom?<br />
Omdat ik van hen kwaad spreek in mijn tragedies.<br />
1<br />
Deze vertaling is in het voorjaar 1970 gebruikt voor een opvoering door Amsterdamse<br />
studenten v.h. dispuutgezelschap Basanos. Het stuk werd opgevoerd onder de titel „Trafestiviteiten”.<br />
137
Mnes.: Bij Poseidon, je verdiende straf nog wel!<br />
Maar welke list heb je in petto om je hieruit te redden ?<br />
Eur.: Agathon, de tragediedichter, overreden naar het heiligdom der<br />
Thesmophoriën te gaan.<br />
Mnes.:<br />
Waarvoor? Zeg op.<br />
Eur.: Te vergaderen onder de vrouwen en waar dat nodig is, mij te verdedigen.<br />
Mnes.:<br />
In ’t openbaar of in ‘t geheim?<br />
Eur.: Incognito, gehuld in vrouwengewaad.<br />
Mnes.: Knap bedacht en volkomen in jouw geest!<br />
Agathon komt nu zijn huis uit, terwijl hij een lyrische tekst zingt.<br />
Mnesilochos vraagt hem op de man af of hij niet een vrouw is. Een<br />
ander zou beledigd zijn, maar Agathon geeft een onverwachte verklaring<br />
voor zijn vrouwelijk uiterlijk:<br />
Agath.: Want ik draag dit gewaad overeenkomstig mijn staat.<br />
De dichter moet immers rekenen met de drama’s die hij wil creëren<br />
en daaraan zijn manier van doen conformeren.<br />
Zo men bv. drama’s schept met vrouwen in de hoofdrol,<br />
dan dient men deel te nemen aan hun levensstijl.<br />
Mnes.: Dus jij rijdt paard, als je een Phaedra schrijft?<br />
Agath.: En als een man de hoofdrol speelt, dan is het typisch manlijke in je<br />
aanwezig en wat je niet bezit, dat streef je na met imitatie.<br />
<strong>Euripides</strong> vraagt Agathon of hij bereid is naar het Thesmophoriënfeest<br />
te gaan en daar, omdat hij er nu eenmaal als vrouw uitziet, de vrouwenvergadering<br />
bij te wonen en het voor <strong>Euripides</strong> op te nemen, wanneer<br />
zij over zijn lot gaan beslissen.<br />
Agathon weigert kort en bondig. Maar gelukkig, Mnesilochos stelt<br />
zich ter beschikking. Hij heeft weliswaar niets vrouwelijks van nature,<br />
maar wordt nu aan alle kanten geschoren met een scheermes van<br />
Agathon; daarna mag hij ook diens vrouwekleren lenen. De travestie<br />
lijkt goed geslaagd:<br />
Eur.:<br />
Mnes.:<br />
Eur.:<br />
Mnes.:<br />
Eur.:<br />
Mnes.:<br />
Ziehier onze man en toch een vrouw qua uiterlijk. En als je spreekt,<br />
doe dat dan met een vrouwestem, goed en overtuigend.<br />
Ik zal ’t proberen.<br />
En nu op pad.<br />
Bij Apollo, niet voordat je me gezworen hebt...<br />
Ja, wat?<br />
Me koste wat het kost te zullen<br />
redden, als mij iets overkomt.<br />
II. (Het Thesmophoriën-feest)<br />
De nieuw geschapen vrouw gaat feestwaarts, het offermandje aan de<br />
arm, „dienares” achter haar aan. Op de plaats van de plechtigheden<br />
138
oept een koor van vrouwen de goden aan. Maar spoedig begint de<br />
vergadering, waar <strong>Euripides</strong> zo bang voor is:<br />
Vrouw: Stilte, alstublieft!<br />
De raad der vrouwen — voorzitster Timoclea,<br />
griffierster Lysilla, motie ingediend door Sostrate,<br />
heeft als volgt besloten: een vergadering te houden<br />
des morgens op de tweede dag der<br />
Thesmophoriën, als de meeste tijd ons rest.<br />
Punt 1 op de agenda: de kwestie <strong>Euripides</strong>;<br />
wat te doen met hem die naar ons aller<br />
overtuiging zijn rechten overtreedt.<br />
Aan wie mag ik het woord verlenen?<br />
Spr. I: Aan mij!<br />
Vrouw: Omkrans u eerst, neem dan het woord.<br />
Koor: Zwijg! Stil! Wees aandacht! Want reeds schraapt zij de keel<br />
als de echte redenaars: een lange speech valt ons ten deel!<br />
Spr. I: Eerzucht, vrouwen, is geenszins — dat zweer ik bij de twee godinnen —<br />
de reden om tot u te spreken; veeleer kan ’t mij niet zinnen<br />
dat ik moet zien — en al sinds lange dj d, ik kook van binnen! —<br />
hoe onze naam door ’t slijk gaat dankzij ...<br />
<strong>Euripides</strong>, die groentevrouw d’r zoon,<br />
die ons beticht van duizend en één kwaad!<br />
Ja, welk euvel wrijft hij ons niet aan?<br />
Waar zijn wij niet het mikpunt van venijn<br />
als ergens van toneel maar sprake is?<br />
Noemt hij ons niet mannengek, echtbreeksters van nature,<br />
wijndrinksters, verraadsters, ouwe hoeren van allure,<br />
onverstand van hoog tot laag, voor de man een helse plaag?<br />
Die komen uit ’t theater, zijn nauwelijks thuis<br />
of kijken ons argwanend aan, spieden daad’lijk rond:<br />
’t kon zijn dat binnen in ’t geheim een minnaar zich bevond!<br />
Niets is meer mogelijk van wat voorheen wèl moog’lijk was;<br />
zó heeft hij op de slechte kant van ons gewezen!<br />
Stel je voor, een vrouw die vlecht een krans:<br />
verliefdheid valt op haar gezicht te lezen!<br />
Ze laat, druk in de weer door heel ’t huis,<br />
iets uit haar handen vallen per abuis,<br />
haar man die vraagt: „Voor wie moet deze pot nu naar de hel?<br />
Vast en zeker weer een minnaar in het spel!”<br />
Een meisje houdt het bed, haar broer die zegt direct:<br />
„Die kleur van ’t kind bevalt me niet.”<br />
Enzovoort; een vrouw zit zonder kinderen en<br />
wil er eentje onderschuiven; ook dat blijft niet onopgemerkt!<br />
De mannen zitten tegenwoordig aan ons bed gekluisterd!<br />
139
En bij de grijsaards die voorheen de jonge meisjes<br />
huwden, heeft hij ons zwart gemaakt zodat er geen<br />
een vrouw wil trouwen door dit ene vers:<br />
„Als men huwt als oude man is de vrouw tyran!”<br />
Dankzij hem voorzien ze heden ten dage<br />
de vrouwenvertrekken van zegels en grendels<br />
om ons te bewaken; daarbij fokt men dan nog een<br />
bloedhondsoort om onze minnaars de stuipen op het lijf te jagen!<br />
Dat is nog daar aan toe; maar wat ons vrijstond in ’t verleden:<br />
zelf het huishouden besturen, olie, gerst en wijn uit de<br />
kelder halen in ’t geheim, het is er niet meer bij!<br />
Want onze mannen dragen nu persoonlijk geheime,<br />
zeer gemene sleuteltjes, een laconisch soort met drie baarden.<br />
Voorheen kon je tenminste nog onopgemerkt de deur ontsluiten<br />
met een zegelring die je het maken voor een habbekrats;<br />
nu heeft zo’n huismus van <strong>Euripides</strong> hen geleerd<br />
zegelringen van wormstekig hout bij zich te dragen!<br />
Daarom is mijn advies om hoe dan ook die man<br />
in het verderf te storten, óf door vergift te<br />
brouwen óf . . . kan mij wat schelen hoe!<br />
Dat verkondig ik in ’t openbaar; de rest<br />
stel ik op met de griffierster.<br />
De speech valt in goede aarde. De volgende spreekster legt er nog een<br />
schepje tegen <strong>Euripides</strong> bovenop. Maar als derde springt <strong>Euripides</strong>’<br />
heimelijk gestuurde „vriendin” op:<br />
Mnes.: Dat gij, geachte vrouwen, zeer verbitterd zijt<br />
op <strong>Euripides</strong> die u zo grof verwijten maakt,<br />
dat verwondert mij niet; evenmin dat gij van woede ziedt.<br />
Want ik zelf— zo waar ik vreugde van m^n kinderen mag beleven —<br />
haat die man net zo goed; als ’t niet zo is, verklaar ik me voor gek;<br />
maar aan de and’re kant is ’t nodig ons wél rekenschap te geven:<br />
we zijn toch onder ons, geen woord komt er naar buiten,<br />
wat mankeert ons dat we die beschuldigingen uiten,<br />
als hij één of twee vergrijpen noemt, wij ons beklagen,<br />
terwijl hij weet dat het er in praktijk ontelbaar veel bedragen!<br />
Want om te beginnen met mezelf— om van een ander niet te spreken —<br />
ik weet van mij een heleboel gemene streken, en deze wel ‘t meest gemeen!<br />
Ik was toen drie dagen getrouwd, mijn man sliep aan m’n zijde.<br />
Nu had ik een minnaar die me, toen ik zeven was, ontwijdde.<br />
Die krijgt ’t op z’n heupen van me en staat te krabben aan de deur;<br />
ik heb meteen de situatie door en wil stiekem naar beneên;<br />
daar vraagt die man van mij: „Waar gaat dat heen?” —<br />
Ik zeg: „Waarheen? Het draait me in m’n buik, m’n lieve man,<br />
ik voel me naar, ik ga naar de w.c.” — „Nou, ga dan maar”. . . . . . .<br />
140
etcetera etcetera! De vrouwen, in vergadering bijeen, zijn verbaasd<br />
over deze zelfbeschuldigende oratio pro Euripide, maar niet geimponeerd.<br />
Ze vallen de laatste spreekster geducht aan, eerst met<br />
woorden, spoedig met handen en al. Maar het koor vraagt om stilte,<br />
omdat een nieuwe bezoekster in aantocht is, die kennelijk iets te<br />
zeggen heeft. Deze vrouw blijkt ..... Kleisthenes te zijn, de door<br />
Aristophanes zo veel bespotte Athener. Hij komt de vrouwenvergaderiüg<br />
waarschuwen voor een in travestie vermomde spion<br />
uit het kamp van <strong>Euripides</strong>:<br />
Kl.:<br />
Koor:<br />
Kl.:<br />
Koor:<br />
Kl.:<br />
Koor:<br />
Kl.:<br />
Het verhaal gaat, dat <strong>Euripides</strong> een van zijn verwanten,<br />
een oude man, vandaag hierheen heeft laten gaan.<br />
Waartoe of met welk idee bezield?<br />
Om met het oog op wat u doen gaat en besluiten zijn oren te spitsen.<br />
Hoe bleef hij dan onder de vrouwen als man onopgemerkt?<br />
Afgezengd en kaalgeplukt door <strong>Euripides</strong><br />
en voor de rest gekleed precies zoals een vrouw.<br />
Geloven jullie dat? Wie is als man<br />
zo imbeciel dat hij zich epileren laat?<br />
Allerheiligen, ik denk niet één!<br />
Je kletst. Ik zou dit niet vertellen<br />
als ik dit niet wist van mensen die het zeker weten.<br />
Wat ons hier bericht wordt, is niet te onderschatten<br />
Wel, vrouwen, het zou beter zijn niet passief te blijven,<br />
maar die man op te sporen en te ontdekken, waar<br />
hij zich verborgen houdt en zich bevindt.<br />
Kleisthenes gaat nu de vrouwen een voor een ter verantwoording<br />
roepen. Mnesilochos probeert weg te sluipen:<br />
Kl. Jij daar, waar moet dat heen. Halt! Wat is er aan de hand?<br />
Mnes.: Mag ik nog urineren? Dat noem ik onbeschoft.<br />
Kl. Ga je gang. Ik blijf hier op je wachten.<br />
Koor: Ja, wacht op haar en houd haar in de gaten.<br />
Zij is de enige, o lieve, die wij niet kennen.<br />
Kl. Je watert nogal lang.<br />
Mnes.:<br />
Bij Zeus, m’n dierbare,<br />
ik heb ’t op m’n blaas. Gisteren at ik zure kersen.<br />
Cl. Wat zeur je over kersen? Kom maar eens hier.<br />
Mnes.: Waarom aan me trekken als ik ongesteld ben?<br />
Kl.<br />
Zeg op,<br />
Wie is je man?<br />
Mnes.:<br />
M’n man, zegje?<br />
Ken je dinges uit de wijk Kothokïdes?<br />
Kl. Dinges ? Welke dinges ?<br />
Mnes.:<br />
Dinges die ook eens<br />
dingetje, de zoon van dinges . . .<br />
141
De val door de mand is bijna volledig. Een meer lichamelijk onderzoek<br />
maakt het bewijs rond. De ex-vrouw wordt nu streng bewaakt,<br />
terwijl de politie erbij wordt geroepen.<br />
III. (dezelfde plaats)<br />
De vrouwen brengen reeds hout bijeen om de misdadiger, Mnesilochos,<br />
op de brandstapel te leggen. Deze grist van een van de vrouwen<br />
een baby af om een tegenwapen te hebben, en neemt zijn toevlucht op<br />
een altaar: hij dreigt de moeder dat ook de baby zal verbranden, maar<br />
bij nader betasten blijkt het geluierde pakket een vermomde wijnzak<br />
te zijn en de moeder een onverbeterlijk alcoholiste!<br />
Mnesilochos hoopt ondertussen op <strong>Euripides</strong>’ hulp. Die had toch<br />
beloofd te komen, als er gevaar dreigde! Maar niemand verschijnt.<br />
Als trouw <strong>Euripides</strong>-adept tracht de gevangene een list uit een van<br />
<strong>Euripides</strong>’ tragedies, de Palamedes, toe te passen: een geheime boodschap<br />
in hout kerven, dit hout in de rivier werpen en hopen, dat de<br />
buitenwereld er weet van krijgt.<br />
IV. (dezelfde plaats)<br />
Het koor, naar de zaal gekeerd, houdt in een intermezzo een verdedigingsrede<br />
voor de vrouw.<br />
V. De list met de houten boodschap helpt niet. Maar Mnesilochos<br />
geeft de moed niet op; hij grijpt naar een andere tragedie van <strong>Euripides</strong><br />
en speelt, al citerend, de rol van Helena die op Menelaos wacht.<br />
En ziet, <strong>Euripides</strong> verschijnt inderdaad en speelt meteen het spel mee:<br />
Eur.: Gij zijt, als ik u zie, het evenbeeld van Helena, o vrouw.<br />
Mnes.: En gij van Menelaos, als ik uw vodden zie.<br />
Eur.: Ja, juist herkende gij een man in grote rampspoed.<br />
Mnes.: o Eindelijk gekomen in de handen van uw vrouw,<br />
neem, neem mij, neem mij, lieveling, in uw armen.<br />
Ik wil je kussen. Voer, voer, voer, voer me hiervandaan,<br />
heel snel.<br />
Vrouw: Wie jou meeneemt, bij de twee godinnen,<br />
zal er spijt van hebben. Die krijgt er met de toorts van langs!<br />
Eur.: Gij zult mij verhinderen, m’n vrouw, de dochter<br />
van Tyndareos, naar Sparta mee te voeren?<br />
Vrouw: Grote griet, je lijkt me net zo’n schurk als hij;<br />
dar zit seinen in ’t complot. Vandaar datje de<br />
hele tijd Egyptisch deed. Maar die daar wordt gestraft;<br />
de prytaan en de politie zijn in aantocht.<br />
142
Zij heeft het goed gezien: de politie-gendarme, een Skyth, in z’n<br />
bekende politiepak, verschijnt en nagelt Mnesilochos vast op een<br />
plank. Zonodig zal hij ook gegeseld worden — een erkende straf voor<br />
zware misdadigers. Verheugd begint het koor te dansen en te zingen.<br />
De politie-Skyth blijft de gevangene bewaken. <strong>Euripides</strong> en<br />
Mnesilochos beginnen wéér een tragedie-scene op te voeren en spelen<br />
Perseus en Andromeda, die door Perseus moet worden verlost. Zij<br />
hopen daarbij natuurlijk steeds, dat de bewakende partij zozeer gegrepen<br />
raakt, dat hij in de ban van het spel de bevrijding zal laten<br />
doorgaan tot het eind. De a-culturele Skyth blijft echter onberoerd.<br />
VII. (dezelfde plaats)<br />
Ten einde raad stelt <strong>Euripides</strong> aan het koor van de vrouwen voor om<br />
tot vredesvoorwaarden te geraken:<br />
Eur.<br />
Koor:<br />
Eur.<br />
Koor:<br />
Geachte vrouwen, zo gij met mij een wapenstilstand<br />
voor de toekomst sluiten wilt, op de conditie dat ik<br />
voortaan geen kwaad meer van u spreek,<br />
dan ligt hier de kans. Zie daar, wat ik te zeggen heb.<br />
Wat is de reden van uw voorstel?<br />
Hij die aan die plank gebonden zit, hij is m n zwager.<br />
Als ik een vrijgeleide krijg voor hem, dan zwijg ik<br />
over u. Negeert gij wat ik voorstel, dan maak<br />
ik aan ’t manvolk, zodra dat uit ’t leger komt,<br />
alles openbaar, wat nu gebeurt achter gesloten deuren.<br />
Wat ons betreft, wij gaan akkoord;<br />
maar die barbaar, die moet ge zelf maar overreden.<br />
Die barbaar uit de laatste regel is de politie-Skyth. <strong>Euripides</strong> weet<br />
deze af te leiden dankzij een courtisane, die op zijn instigatie plotseling<br />
zo nodig moet oefenen in het dansen; de gendarme raakt volkomen<br />
in beslag genomen en „ontwaakt” pas, als Mnesilochos reeds is ontnageld<br />
van de plank en weg is gesneld naar vrouw en kinderen thuis.<br />
143
Propertius’ Cynthia-”Erlebnis” in nuce<br />
(Prop., II, 26)<br />
Tekstemendatie is zoals de lezer weet vooral in de vorige eeuw een<br />
geliefde bezigheid van de filologie geweest. Later bleek wel degelijk<br />
aanleiding te bestaan dit bedrijf wat minder wild te beoefenen en<br />
tegenwoordig kan men weer verzuchtingen lezen van critici die<br />
nieuwe tekstconstitudes te conservatief vinden. Wat mij echter hevig<br />
heeft verbaasd is het feit dat de volgorde van regels, met name in<br />
gedichten, soms tegen alle overlevering in, is gewijzigd. Dit is dan<br />
meestal gebeurd op grond van wat men parallelplaatsen noemt. Nu<br />
kan het interessant zijn te achterhalen welke invloeden mogelijkerwijs<br />
bespeurbaar zijn, maar zeker in poëzie is dit voor de gewone, voor<br />
poëzie gevoelige lezer weinig meer dan een open deur intrappen.<br />
Tenslotte gaat het erom wat de dichter met de erfenis heeft gedaan,<br />
en men moet een overgeleverde tekst duizendmaal proeven en omen<br />
omdraaien, alvorens tot emendatie van de rangschikking der verzen<br />
144<br />
Vidi te in somnis fracta, mea vita, carina<br />
Ionio lassas ducere rore manus,<br />
et, quaecumque in me fueras mentita, fateri,<br />
nec iam humore graves tollere posse comas,<br />
qualem purpureis agitatam fluctibus Hellen, 5<br />
aurea quam molli tergore vexit ovis.<br />
quam timui, ne forte tuum mare nomen haberet<br />
atque tua labens navita fleret aqua!<br />
quae tum ego Neptuno, quae tum cum Castore fratri,<br />
quaeque tibi excepi, iam dea Leucothoe! 10<br />
quod si forte tuos vidisset Glaucus ocellos,<br />
esses Ionii facta puella maris,<br />
et tibi ob invidiam Nereides increpitarent,<br />
candida Nesaee, caerula Cymothoe. 16<br />
sed tibi subsidio delphinum currere vidi, 17<br />
qui, puto, Arioniam vexerat ante lyram. 18<br />
at tu vix primas extollens gurgite palmas 11<br />
saepe meum nomen iam peritura vocas. 12<br />
iamque ego conabar summo me mittere saxo, 19<br />
cum mihi discussit talia visa metus. 20
te besluiten. Nog steeds hebben we uitgaven in handen die zo’n<br />
verbeterde volgorde in margine aangeven. Een zo’n geval wil ik hier<br />
bespreken: Propertius’ elegie II, 26, waarin de dichter droomt dat<br />
zijn geliefde schipbreuk lijdt, dreigt onder te gaan in de golven, en<br />
als de nood het hoogst is . . . . wordt hij wakker.<br />
Het is hier afgedrukt naar de bekende schooluitgaaf Elegiaci Romani<br />
van Dr. P. J. Enk (1927).<br />
De filologie heeft ons duidelijk gemaakt dat het thema echt thuis<br />
hoort in de sfeer van de erotische elegie. Dit niet alleen vanwege die<br />
schipbreuk, die een bekende metafoor van erotische ervaring en poëzie<br />
is, maar vooral omdat de afkeer van de zee nauw verbonden blijkt<br />
te zijn met de idyllische sfeer waarin de liefde en haar poëzie slechts<br />
kunnen gedijen. Zelfs het heroieke epos laat Zeus’ intieme omgang<br />
met de eigen echtvriendin plaats grijpen in een idyllische sprookjessfeer,<br />
op de toppen van de Ida, op het zachte mos temidden van lotos,<br />
safraan en hyacinthen, omwolkt van goud (Il., 14, 346-351). Die<br />
voorliefde voor het platteland in heel de erotische poëzie gaat samen<br />
met een uitgesproken en in tal van motieven verwerkte afwijzing van<br />
de zee. De verklaring is wel, dat de zee de gevaarlijke verlokking<br />
betekende, die de mens meesleept in het avontuur van de hebzucht<br />
en de luxe, dat soort van civilisatie die goed is voor de stad, met zijn<br />
jachtige leven en zijn vervloekte gouddorst, met zijn politieke intriges,<br />
en al die bedreigingen van het geluk 1 . Ook de Romeinse elegie laat<br />
er geen twijfel over bestaan dat de zee de ondergang van de liefde<br />
betekent. En dat is nu precies wat Propertius in dit gedicht heeft<br />
uitgesproken. Zeker, het is gedroomd, en dromen zijn hopelijk bedrog:<br />
op het kritieke moment wordt de dichter wakker. Maar het beeld<br />
van de ondergang is er niet minder benauwend door. Propertius zelf<br />
heeft de commentatoren ervoor behoed in het verhaal een biografische<br />
notitie te onderkennen. Maar nu te beweren dat de elegiaci niet streven<br />
naar biografisch realisme, lijkt me weer het andere uiterste 2 . Ook dit<br />
gedicht is er om te getuigen dat de dichter beschrijft wat zijn leven<br />
beheerste, of het thema of kernmotief nu conventioneel mag heten<br />
of niet. Nogmaals, het gaat erom wat de dichter ermee doet. Dan<br />
krijgen wij het eerst echt moeilijk om er iets zinnigs van te zeggen.<br />
Dat begint al bij het allereerste woord, dat vidi als aanhef, waarmee<br />
1<br />
Deze notie danken wij o.a. aan Mlle A. Guillemin, Sur les origines de l’élégie latine, REL,<br />
1939.<br />
2<br />
R. Müller. Motivkatalog der römischen Elegie, 1952.<br />
145
in de elegie vaker een exemplarische ervaring wordt ingeleid 1 . Wat<br />
de liefde van dichter en lief bedreigt, wordt snel duidelijk (vs. 3),<br />
en het beeld van het schuldbewuste vrouwtje (vs. 4/5) is weergaloos<br />
met de droom verweven 2 . Het kan zijn dat dit ziet op een recente verzoening,<br />
maar dit hield kennelijk niet in dat de dreiging nu van de lucht was.<br />
Dat vers 7 enige overeenkomst vertoont met Aen., 6, 694 is onbelangrijk.<br />
Maar waarom wilde Baehrens sr. (1880) de verzen 11 en 12<br />
verplaatsen naar waar ze op zijn gezag in de hier gebruikte uitgaaf<br />
staan? Enk tekent ter plaatse aan: „De samenhang is aldus: Propertius<br />
zag, dat een dolfijn zijn meisje te hulp kwam, maar het was te laat,<br />
want Cynthia was reeds aan het verdrinken (vix primas extollens<br />
gurgite palmas); nu wil de dichter in de golven springen, en — ontwaakt.<br />
Propertius denkt wellicht aan ’t verhaal, dat wij bij Plutarchus<br />
(Mor. 984, E) lezen van den minnaar Enalos, die zich in zee wierp om<br />
zijn meisje te redden, en zelf door een dolfijn werd gered”. Bij deze<br />
toelichting moeten wij ons dus voorstellen dat de dichter na wel lang<br />
aarzelen tenslotte toch besluit te gaan doen wat de dolfijn niet gelukt<br />
was, om daarna op het nippertje van deze nachtmerrie te worden<br />
verlost. Een meer dan dromerige veronderstelling. Quandoque dormitat<br />
. . . In zijn wetenschappelijke commentaar (1962) is Enk terug<br />
gekeerd tot de handschriftelijke overlevering, nu op gezag van<br />
Baehrens jr. (1913), die vaders transpositie had afgekeurd o.a. omdat<br />
daardoor de dolfijn tot een hulp van niets was gereduceerd. Welk<br />
argument Enk wel dansprak. Toch blijft het dier hem ook nu zwaar<br />
op de maag liggen, want hij vindt het optreden van de dolfijn tegelijk<br />
(eo ipso temporis momento) met de dichter óók moeilijk te begrijpen.<br />
Hij houdt het dan maar op Alfonsi’s oplossing (1949): Propertius<br />
wilde niet voor het dier onderdoen 3 . Toch valt er nog slechts één<br />
stap te doen om van de ridicule voorstellingen hier gegeven te komen<br />
tot de sublieme verbeelding van Propertius. Wat staat er nu als wij<br />
11 en 12 op hun plaats terughalen?<br />
Dat de dichter in zijn bezorgdheid om beider liefde de goden heeft<br />
aangeroepen is tamelijk duidelijk 4 . Het was evenwel spoedig al niet<br />
meer nodig: want Cynthia ziet in haar geliefde zelf haar lest best kans<br />
op behoud (11/12). Zoveel rouwmoedigheid zou zelfs het hart van<br />
1<br />
Cf. Kiessling-Heinze, ad Hor., Carm. I, 2, 13.<br />
2<br />
Purpureis (5) is wel zeer toepasselijk en suggestief gebruikt.<br />
3<br />
Het eenregelige frg. 14 van Euphorion is door A. als parallelplaats er aan de haren bijgesleept.<br />
4<br />
Tamelijk: excepi is het moeilijke woord. Was Propertius wellicht tot concessies bereid.<br />
zoals Catullus (68, 135-137) en andere verliefden?<br />
146
een zeegod (!) vermurwen (13/14). Deze gedachte wekt onmiddellijk<br />
Propertius’ welbekende jaloersheid en associatie met de wellustige<br />
Glaucus, amator feminarum 1 . De jaloersheid wordt dan fijntjes afgeschoven<br />
op de Nereiden (15/16), en de dichter zal zich van zijn beste<br />
zijde laten zien: gelijk een dolfijn — schier ongelooflijk! — Arion<br />
heeft gered, zo zal hij .... en dan breekt het droombeeld af, juist<br />
waar het moet afbreken.<br />
In de droom zou zo’n vergelijking natuurlijk volledig misplaatst<br />
zijn, hoogst onpoëtisch, onvoorstelbaar. Zij is vervangen door de<br />
gelijktijdigheid van actie 2 . En wát een commentator er nu nog bij<br />
weet te vertellen, het is duidelijk dat de dichter zichzelf de rol van de<br />
dolfijn toespeelt 3 . Er behoeft niets meer aan toegevoegd te worden<br />
om te ervaren, waarvan de dichter heeft gedroomd: zijn probleem,<br />
de oplossing nabij, zal onopgelost blijven, telkens weer, eindeloos . . .<br />
als een nachtmerrie.<br />
Ter wille van de interpretatie zou ik dan ook achter Leucothoe<br />
(10) . . . . willen lezen om het inversieve karakter van 11 te doen uitkomen,<br />
en achter lyram (18) een komma, om de gelijktijdigheid van<br />
iamque (19) kracht bij te zetten 4 .<br />
Heel het Cynthia-oeuvre van Propertius is in dit droomgedicht<br />
gecondenseerd, en dit lijkt mij de beste proef op de som van de interpretatie<br />
5 .<br />
’s-Gravenhage<br />
Saffierhorst 174<br />
A.W.J.HOLLEMAN.<br />
1<br />
Het blijft mogelijk dat de fabuleuze sprong in het water waardoor Glaucus een god was<br />
geworden de associatie heeft gesteund. (Ovid., Met., 13, 917-965).<br />
2<br />
Hoe ook overigens een vergelijking door parataxis wordt uitgedrukt, leert duidelijk o.a.<br />
Prop., II, 22, 41-42. Voor comparatio paratactica zie Fraenkel, Horace, 220, 398.<br />
3<br />
Het lijkt me een gelukkige gedachte van Rudolf Helm, dat wandschilderingen met dolfijnen<br />
hier inspirerend hebben gewerkt (p. 12 van zijn vertaling, 1965).<br />
4<br />
Puto (18) is niet ironisch of cum lepore gezegd. Het refereert m.i. aan de lyrische dichtkunst, die<br />
met en in de puella als inspiratrice van poëzie wordt gered ( vgl. ook vidi van 17). Men zou er<br />
over kunnen denken of 17/18 niet aanduiden dat liet gedicht de zoveelste allegorie van „het<br />
schip der poëzie” is. Maar dit schept meer moeilijkheden dan het oplost. Vgl. Hor., carm. 1,14,<br />
en mijn voetnoot 2 op p. 106 in Hermeneus, 38, 4. Ik houd het erop, dat voor lyrici de puella<br />
en de dichtkunst zo nauw verbonden waren dat zij hier samentreffen vanaf mea vita in v. l tot<br />
en met de lier van Arion.<br />
5<br />
Men zou zich nog kunnen afvragen of achter dit gedicht een stuk masochisme schuil gaat,<br />
zeer verenigbaar met de excessieve gekweldheid van de dichter.<br />
147
Een angstdroom<br />
Propertius II-26<br />
vertaling: M. d’Hane-Scheltema<br />
Dit zag ik in mijn droom: je schip, mijn lief,<br />
was op een klip vergaan en in het zeeschuim<br />
zag ik je zwakke armen slaan;<br />
je riep me toe, hoe vaak je in ’t verleden<br />
mij had bedrogen. Zwaar van druipnat haar<br />
hield je het hoofd opzij gebogen<br />
en leek op Hellé, toen ze van de vacht<br />
van ’t gouden ram in zee was afgegleden<br />
en in de stroom werd meegezogen;<br />
en angstig dacht ik, dat ook deze zee<br />
jouw naam nu zou bewaren, en de zeeman<br />
om jou zou treuren bij het varen.<br />
Wat heb ik toen Neptunus niet gesmeekt<br />
en Kastor en diens broer, en de godin<br />
Leukóthoë om jou te sparen!<br />
Je riep mijn naam, steeds weer riep je mijn naam,<br />
voordat je wegzonk en je handen even<br />
boven de golven zichtbaar bleven.<br />
Als Glaukus toen je ogen had gezien,<br />
zou je tot waternimfin ’t Ionisch zeerijk<br />
zijn omgetoverd, en misschien<br />
zouden jaloerse nimfen naar je snauwen,<br />
vooral Nesaia met de blanke huid en<br />
Kumóthoë de waterblauwe.<br />
Ik dacht aan de dolfijn, die in de branding<br />
Arion met zijn lier had opgenomen -<br />
als zó één jou te hulp zou komen ....<br />
ik dacht eraan, en was al van de klip<br />
omlaag gedoken — bijna —, toen de spanning<br />
dit hele droombeeld heeft verbroken.
Tacitus’ Sententiae II 1<br />
III. De Historiën<br />
Meer dan zijn beide kleine werkjes bieden de grote geschiedwerken<br />
Tacitus de gelegenheid om slagwoorden te poneren. Toestanden in de<br />
Stad en in de Provincies, houding van Senaat, leger of volk, het karakter<br />
van de keizer, van hofmtriganten, van magistraten of van<br />
militaire commandanten en ook van de gewone legioensoldaat of<br />
van de aanstoker van het oproer in het muitende kamp: — allemaal<br />
materie voor een heftige verontwaardiging of voor oprechte bewondering,<br />
die zich ontlaadt in een pregnante Sententia; vaak het slotakkoord,<br />
waarmee een hoofdstuk of een situatie definitief wordt<br />
afgesloten; en een lange stilte schept, zwaar van gedachten . . .<br />
In het sterk opgebouwde Proëmium van het Ie Boek ontmoeten<br />
we al drie Sententiae.<br />
Praktisch was sinds de alleenheerschappij van Augustus, zegt<br />
Tacitus, de vrijheid van de geschiedschrijving al aan banden gelegd.<br />
Men moest de heersers naar de ogen zien. ,,Nu kun je gemakkelijk<br />
walging krijgen voor laffe vleierij van een geschiedschrijver, intussen<br />
vinden kleinering en jaloesie ook gretige oren”: immers in vleierij<br />
maakt men zich op laffe wijze schuldig aan slaafsheid, en bij kwaadaardigheid<br />
aan een soort bedriegelijke vrijmoedigheid:<br />
Ambitionem scriptoris facile averseris; obtrectatio et livor pronis auribus accipiuntur:<br />
quippe adulationi foedum crimen servitutis, malignitati falsa species libertatis inest.<br />
In scherpe antithesen ontwart Tacitus hier de kronkelingen van de<br />
menselijke feilen. Met des te groter opluchting tekent hij het geluk<br />
van de nieuw aangebroken tijden, waarin hij zijn geschiedwerk kan<br />
beginnen:<br />
. . . rara temporum felicitate, ubi sentire quae velis, et quae sentias dicere licet!<br />
Door de zeldzame gunst van onze tijd, waarin je mag denken watje wilt; en zeggen,<br />
wat je denkt.<br />
Met dit pregnante slot van hoofdstuk I kunnen wij allen instemmen,<br />
die eens de Bevrijding hebben meegemaakt. Het kan moeilijk beter<br />
gezegd worden.<br />
1<br />
Dit artikel sluit aan op Herm. jrg. 42 blz. 13.<br />
149
Als Tacitus in hoofdstuk 12 zegt, dat bij de bejaarde en meegaande<br />
Keizer Galba zijn hongerige vrienden gemakkelijk misbruik konden<br />
maken, kunnen wij dit gezegde, op het eind van het caput, geheel<br />
in zijn geest tot een Sententia maken, door twee letters tussen haakjes<br />
te zetten:<br />
Apud infirmum et credulum minore metu et maiore praemio pecca (re)tur.<br />
Bij een zwak en lichtgelovig man kan men zondigen met minder risico en met meer<br />
succes.<br />
Prachtige gelegenheid om behartenswaardige waarheden te zeggen<br />
vindt Tacitus in de speech van Galba, die Piso als opvolger adopteert<br />
(C. 15 en 16); „Je hebt tot nu toe altijd tegenslag ondervonden; maar<br />
voorspoed is nog een grotere krachtproef, want tegenspoed kan men<br />
te boven komen; door voorspoed worden wij bedorven”:<br />
Secundae res acrioribus stimulis animos explorant, quia miseriae tolerantur, felicitate<br />
corrumpimur.<br />
„En nu je op deze hoge positie komt: pas op voor de vleierij en het<br />
eigenbelang van je omgeving”:<br />
pessimum veri adfectus venenum, sua cuique utilitas.<br />
„het slechtste gif voor oprecht medeleven: nl. een ieders eigen voordeel”.<br />
En: „De mensen spreken liever met onze hoge positie, dan met ons;<br />
verbeeld je niet dat het sympathie is voor je persoon. Pluimstrijkerij<br />
jegens een hoger geplaatste geeft niet de minste waarborg voor<br />
genegenheid:<br />
Nam suadere principi quod oporteat muiti laboris; adsentatio erga quemcumque<br />
principem sine affectu peragitur.<br />
Want een vorst aan te raden, wat zijn taak moet zijn, kost veel moeiten. Het naar de<br />
mond praten bij elke vorst wie hij ook zij, geschiedt zonder enige waarborg van<br />
genegenheid.<br />
En dan volgt de beste raad, die Galba aan de toekomstige keizer kan<br />
geven; — een raad nog altijd kostbaar voor ieder, die, waar dan ook,<br />
in overheid wordt gesteld, nl. te bedenken, waar je het tijdens een<br />
vorig bewind wel of niet mee eens was:<br />
cogitare quid aut volueris sub alio principe aut nolueris.<br />
Ieder toekomstig leider zal nog altijd baat vinden bij de prindpen<br />
die de mensenkenner Tacitus in deze hoofdstukken 15 en 16 ontwikkelt.<br />
En menigeen die in overheid gesteld is (geweest), zal waar-<br />
150
schijnlijk veel van de juistheid van Tacitus’ opmerkingen kunnen<br />
beamen.<br />
Naast deze wijze ervaringen getuigende raadgevingen stelt Tacitus<br />
ons (in c. 21) — in een aaneengesch adelde reeks van Sententiae —<br />
de waarheden voor, die de opstandeling Otho bij zichzelf overweegt,<br />
om zich moed in te spreken voor de opstand, waarmee hij zelf naar<br />
de macht wil grijpen. — We kunnen ze zonder moeite omzetten tot<br />
algemene waarheden voor alle tijden, door Tacitus zelf gelanceerd:<br />
Suspectum(s) semper invisum(s)que dominantibus, qui proximus destina(re)tur.<br />
Altijd verdacht en gehaat bij heersers is degeen, die zijn opvolger wordt genoemd.<br />
Opportunos(i) magnis conatibus transitus rerum; nec cunctatione opus, ubi perniciosior<br />
sit quies quam temeritas.<br />
Voor grote ondernemingen zijn veranderingen gunstig; en men moet niet aarzelen,<br />
wanneer stilzitten gevaarlijker is dan doortasten.<br />
En hoe de staatsgreep ook zal aflopen, het is toch het verkieselijkste<br />
om „met ere” onder te gaan. De dood is voor allen gelijk, maar de<br />
een wordt vergeten en de ander blijft beroemd, en in dat geval:<br />
si nocentem innocentemque idem exitus maneat, acrioris viri esse merito perire.<br />
Zo sprak de rebel Otho zich moed in. En moed had hij, zegt Tacitus<br />
op zijn vlijmscherpe wijze: „Non erat Othoni mollis et corpori<br />
similis animus” (c. 22). Bovendien geloofde hij aan de voorspellingen<br />
van de astroloog Ptolemaeus; waar Tacitus niet in gelooft 1 . Wat<br />
hem weer aanleiding geeft een Sententia te formuleren over de menselijke<br />
aard in het algemeen, die bij voorkeur geloof hecht aan wat<br />
geheimzinnig is:<br />
cupidine ingeniï humani libentius obscura credendi,<br />
Piso, de aanstaande opvolger volgens Galba’s bedoeling, had Otho<br />
wel door, toen hij aan diens adres in zijn toespraak zei (c. 30):<br />
Nemo enim umquam imperium flagitio quaesitum bonis artibus exercuit.<br />
Want niemand heeft ooit de heerschappij, die hij door misdaad had verworven,<br />
op rechtschapen wijze uitgeoefend.<br />
Een zeldzaam pregnante en bijna onvertaalbare Sententia legt Tacitus<br />
aan Galba’s raadgevers in de mond, als zij hem suggereren niet<br />
1<br />
Hoe Tacitus zelf over de astrologen denkt, blijkt uit zijn formulering in Historiae I, 22 e<br />
hoofdstuk: „Genus hominum potentibus infidum, sperantibus fallax; . . . pessimum principalis<br />
matriononii instrumentum”.<br />
151
werkeloos toe te zien bij de groeiende opstand, maar resoluut het<br />
gevaar tegemoet te gaan. Een halfslachtige houding maakt het gevaar<br />
alleen maar groter. — ’t Wordt in vier woorden gezegd (c. 33):<br />
Perinde intuta, quae indecora,<br />
Hooft vertaalt, in de indirecte rede: „Onveilig was hetgeen onwelvoeglijk<br />
was”. — We zouden misschien kort kunnen zeggen: „Prestigeverlies<br />
is machtsverlies”. — Of: „Als je eer verkleint, je macht<br />
verdwijnt”. Het blijven pogingen om het onvertaalbare te benaderen.<br />
Fnuikend is in c. 36 de samenvatting, die Tacitus in een felle antithese<br />
geeft van Otho’s houding, als hij na zijn eerste successen de hulde<br />
van zijn partijgangers in ontvangst neemt: Omnia serviliter pro<br />
dominatione.<br />
En hij laat Otho zijn eerste toespraak aldus besluiten (c. 38):<br />
Nullus cunctationis locus est in eo consilio, quod non potest laudari nisi peractum.<br />
„Er is geen plaats voor weifelen bij een onderneming, die pas na voltooiing kan<br />
worden geprezen.”<br />
Dus gaf Otho bevel het wapenarsenaal te openen (c. 38). — En<br />
Tacitus poneert de algemene waarheid, en wijst daarmee op wat<br />
gaat komen:<br />
Initio caedis orto, difficilis modus. —<br />
Wanneer de moordpartij eenmaal begonnen is, is beteugeling moeilijk.<br />
De moordpartij begint. En de eerste slachtoffers zijn Galba en Piso.<br />
Meesterlijk is de nabeschouwing, die Tacitus geeft over Galba. We<br />
zouden graag die passus geheel aanhalen (c. 49). Men leze die vooral<br />
voor zichzelf. Hier slechts het slot:<br />
Maior privato visus, dum privatus fuit; et omnium consensu capax imperiï, nisi<br />
imperasset. —<br />
„Zolang hij gewoon burger was, scheen hij belangrijker dan een burger; en naar<br />
ieders instemming geschikt voor de keizerstroon als hij maar geen keizer geworden<br />
was.”<br />
Een paradoxale antithese 1 . — En toch hebben we misschien zelf ooit<br />
zulk een figuur ontmoet „onder de mensen, die wij kennen”.<br />
Nijmegen<br />
J. DE VREESE, S.J.<br />
Houtlaan 4<br />
1<br />
Zij doet denken aan Tacitus, typering van Mucianus: – Vir cui expeditius fuerit imperium<br />
tradere quam obtinere (Hist., 1. 10).<br />
„Een man aan wie het vlotter afging de opperheerschappij aan een ander in handen te spelen,<br />
dan ze zelf in handen te nemen”.<br />
152
Aristophanes, (<strong>romeinse</strong> <strong>kopie</strong>); Parijs, Louvre
Het corpus iuris over macht van slaven<br />
De Romeinse maatschappij berustte sinds de expansie buiten Italië<br />
economisch grotendeels op de rijkdommen van de veroverde en<br />
daarna — om het zacht uit te drukken — met keiharde zakelijkheid<br />
geëxploiteerde gebieden. Rome’s expansie buiten Italië had een<br />
stormachtig verloop. In een betrekkelijk korte tijd werden Griekenland,<br />
Macedonië en het Nabije Oosten afhankelijk gemaakt. Enorme<br />
rijkdommen stroomden naar Italië, waarvan geweldige massa’s slaven<br />
een zeer belangrijk bestanddeel uitmaakten. Door de grote aanvoer<br />
was de prijs dikwijls niet hoog en de nuchtere Romein vond al gauw<br />
een manier om deze toevloed te verwerken en er profijt van te trekken.<br />
Immers hij zou geen Romein geweest zijn, als hij niet wat hem in het<br />
nieuw verworven gebied, waarin de slaven een belangrijk fundament<br />
vormden, nuttig en doelmatig toescheen, had overgenomen en geperfectioneerd.<br />
Hij kwam tot het inzicht, dat er geselecteerd moest<br />
worden. De Griekse slavenmarkten hadden hier de weg gewezen.<br />
Een groot deel werd als dwangarbeider op de uitgestrekte landgoederen<br />
te werk gesteld, waardoor de vrije pachters werden verdrongen<br />
en toevlucht in de grote stad — Rome — zochten met alle<br />
gevolgen van dien. Het lot van deze veelal geketend werkende dwangarbeiders<br />
was meer dan droevig. De mortaliteit was hoog, maar zo<br />
lang als zij voor een geringe prijs vervangen konden worden, legde<br />
dit weinig gewicht in de schaal; totdat na het beëindigen van de<br />
veroveringsoorlogen in het Nabije Oosten, die menigmaal het<br />
karakter van slavenjachten hadden, en het beteugelen van de zeeroverij<br />
in de Middellandse Zee, die mede steeds voor bestendige aanvoer<br />
had gezorgd, de bron minder overvloedig vloeide en verlies van<br />
landarbeiders van economisch belang werd. Ook werden slaven als<br />
herders naar onherbergzame streken gestuurd, terwijl zij verder in<br />
het huishoudelijk apparaat werden ingeschakeld en wel in die mate,<br />
dat het huishoudelijk personeel een in onze ogen volkomen overdreven<br />
omvang aannam. Andere slaven werden door hun eigenaren<br />
in hun eigen bedrijven en bedrijfjes te werk gesteld. Op de landgoederen<br />
werden steen- en pannenbakkerijen opgericht om de arbeiders,<br />
wanneer er geen seizoenwerk te verrichten was, toch productief<br />
te maken. Ook kwam het voor, dat een slaveneigenaar zijn slaven<br />
verhuurde aan derden, die niet permanent arbeidskrachten nodig<br />
153
hadden. Het gelukkigst waren die slaven, aan wie tegen een vast<br />
bedrag de zelfstandige exploitatie van hun arbeidskracht werd overgelaten.<br />
Ongetwijfeld is de stemming onder deze slaven, die de vrijheid<br />
gekend hadden, ronduit slecht geweest en hun arbeidslust gering.<br />
Voor de laagste categorieën, de landarbeiders, baarde dit de Romeinen<br />
weinig zorg. Zij werden wel met de knoet eronder gehouden en<br />
opgejaagd. Maar voor de meer ontwikkelde slaven moest iets anders<br />
gevonden worden om hun stemming te verbeteren en daardoor hun<br />
arbeidsrendement te verhogen. Eén der maatregelen hiertoe was het<br />
toestaan een vaste verbintenis met een slavin aan te gaan. Hiermee<br />
was evenwel het probleem van het verlangen naar vrijheid en onafhankelijkheid<br />
niet opgelost. De belofte van vrijlating na een bepaalde<br />
periode van trouwe dienst werd hier het middel, waarbij de vrijgelatene<br />
bepaalde verplichtingen tegenover zijn vroegere meester op<br />
zich nam, maar voor de rest vrij was. Dikwijls kon hij dan tegen<br />
loon in diens huis of bedrijf blij ven, maar verplicht was dit niet.<br />
De voor de eigenaar voordeligste regeling kon getroffen worden<br />
met die slaven, aan wie toegestaan was zelfstandig hun arbeidskracht<br />
te exploiteren tegen een vast bedrag. Dezen konden een spaarpot<br />
maken, die rechtens natuurlijk aan de meester toebehoorde. Maar de<br />
meester zal zich in het algemeen er wel voor gehoed hebben hier van<br />
zijn eigendomsrecht gebruik te maken om deze instelling niet illusoir<br />
te maken (Vgl. hierover J. C. v. Oven, Leerb. v. Rom. Privaatrecht 2 ,<br />
p. 487), te meer ook, omdat zij voor hem veelal voordelig was.<br />
Immers voor de ontvangen vrijlatingssom kon hij zich een nieuwe<br />
slaaf aanschaffen.<br />
Tot zover de — zeer summiere — behandeling van de slavenexploitatie<br />
in de praktijk. Thans volgt de theorie betreffende de rechtspositie<br />
van de slaaf en daarna de feitelijke macht, die deze juist door die wijze<br />
van exploitatie heeft kunnen verwerven en uitoefenen. De gegevens<br />
hierover zijn nagenoeg geheel ontleend aan de eerste drie delen van<br />
het Corpus Iuris.<br />
Corpus Iuris Civilis heet de grote samenhangende codificatie van<br />
het Romeinse Recht, die in de zesde eeuw na Chr. op last van keizer<br />
Justinianus tot stand kwam. Het eerste deel, de Institutiones, is een<br />
leerboek, dat tevens als wetboek gold. Het is in vele opzichten een<br />
navolging geworden van het gelijknamige werk van de jurist Gaius<br />
(± 150 na Chr.). Rekening is echter gehouden met de omstandigheid,<br />
154
dat verschillende rechtsregelingen en rechtsinstellingen sindsdien<br />
belangrijke wijzigingen hadden ondergaan. Het tweede deel, de<br />
Digesta of Pandectae, is eveneens geen wetboek in de huidige zin,<br />
maar een verzameling van citaten over zeer vele rechtskwesties en<br />
problemen uit de werken van ongeveer veertig bekende juristen.<br />
Ongeveer de helft ervan is afkomstig van Paulus en Ulpianus (beiden<br />
± 200 na Chr.). Het is een bruikbaar en overzichtelijk werk voor het<br />
praktische rechtsleven 1 . De Codex Iustiniani, het derde deel, bevat een<br />
verzameling van keizerlijke constituties van Hadrianus (117-138) tot<br />
aan Justinianus toe.<br />
Servile caput ius nullum habet, een slaaf heeft geen enkel recht, luidt een<br />
uitspraak van de jurist Paulus (Dig. 4, 5, 3, l). Een slaaf had slechts<br />
plichten. Wanneer hij zijn eigenaar niet gehoorzaamde, dan schond<br />
hij een rechtsplicht. Voorts was het strafrecht op hem verscherpt van<br />
toepassing. Een slaaf was een passief subject van rechten. Maar de<br />
ontwikkeling van het maatschappelijke leven leidde er toe, dat een<br />
belangrijk deel van de slaven op economisch gebied een feitelijke rol<br />
gingen spelen en aan deze feiten kon de rechtsorde niet voorbij gaan.<br />
Hierboven werd gezegd, dat de eigenaar vaak aan de slaven zelf de<br />
exploitatie van hun arbeidskracht over liet. Om hun dit mogelijk<br />
te maken, gaf hij hun een zeker vermogen in beheer, een peculium.<br />
Dit bleef deel uitmaken van het vermogen van de eigenaar, die tot<br />
op de hoogte van het peculium aansprakelijk was voor contractuele<br />
verplichtingen, die zijn slaaf had aangegaan, want de verlening van<br />
een peculium impliceerde de toestemming van de eigenaar om de<br />
zaken, waaruit het peculium bestond, te verkopen en daardoor hem,<br />
die van een slaaf tot het peculium behorende koopwaar gekocht had,<br />
tot eigenaar te maken. En wat de slaaf met het geld uit zijn peculium<br />
kocht, behoorde weer tot het peculium. Zo kon de slaaf met dit vermogen<br />
praktisch handelen alsof het inderdaad zijn eigen vermogen<br />
was en zo doende een belangrijke rol in het economische leven<br />
spelen. Maar volgens streng recht was de slaaf geen rechtspersoon,<br />
zodat zijn zojuist genoemde handelingen eigenlijk geen rechtsgeldigheid<br />
bezaten. Daarom creëerde de rechtswetenschap de z.g. natuurlijke<br />
verbintenis (naturalis obligatio), een verbintenis, waarvan de<br />
nakoming niet in rechte gevorderd kon worden, maar die toch een<br />
1<br />
Op de interpolaties, opzettelijk aangebrachte en van hogerhand geautoriseerde veranderingen<br />
in de oorspronkelijke tekst, kan hier niet worden ingegaan.<br />
155
verbintenis was 1 . Ulpianus (Dig. 44, 7, 14) drukt het aldus uit:<br />
Ex contractibus civiliter quidem (servi) non obligantur, sed naturaliter et<br />
obligantur et obligant). Beide partijen dus waren naturaliter, van nature,<br />
gebonden. Ten gevolge van deze naturalis obligatio wist menig slaaf<br />
het door zijn bekwaamheid in zaken het tot grote welstand te brengen.<br />
Van het geld, dat hij verdiende, kocht hij zelf slaven, vicarii genaamd,<br />
om voor hem weer zaken te doen en het kwam zelfs voor, dat deze<br />
vicarii, zelf tot welstand geraakt, op hun beurt weer slaven kochten,<br />
die dus vicarii van vicarii waren (Dig. 33, 5, 28; 33, 8, 6, 3). De band<br />
met de eigenaar volgens het civiele recht moet hier wel heel los<br />
geweest zijn.<br />
Trouwens, de eigenaar had over zijn zelfstandig geworden slaaf<br />
maar heel weinig te zeggen. Volgens een mededeling van Paulus<br />
(Dig. 15, l, 47 principium) bereikte de eigenaar, wanneer hij aan de<br />
winkel van zijn slaaf een aankondiging had bevestigd, waarin hij<br />
verbood met die slaaf zaken te doen (cum Ianuario servo meo geri<br />
negotium veto), slechts dit, dat hij voortaan op generlei wijze door<br />
diens schuldeisers kon worden aangesproken. Een slaaf kon als reder<br />
optreden zonder de toestemming van zijn eigenaar (non voluntate<br />
domini. Dig. 47, 2, 42, pr.; 14, 1, 6 pr.). Hij leende geld uit tegen<br />
diens zin (contra voluntatem domini. Dig. 12, 1, 1, 2). Hij deed „bank”-<br />
zaken zonder dat de eigenaar het wist (inscio domino, Dig. 2, 13,<br />
4, 3). Het kwam voor, dat een slaaf door vreesaanjaging zijn eigenaar<br />
dwong tot een schriftelijke verklaring, dat hij vrij was. Maar<br />
een dergelijke vrijlating had geen rechtsgeldigheid (Dig. 40, 9, 9 pr.).<br />
Ook gebeurde het, dat een erfgenaam een suspecte erfenis (hereditas<br />
suspecta) 2 aanvaardde daartoe gedwongen door een slaaf van de<br />
overledene, aan wie in het testament de vrijheid en per fideicommissum<br />
3 de erfenis was nagelaten (Dig. 36, 1, 46 pr; Dig. 36, 65, 15).<br />
Tot twee maal toe verzekerde de jurist Papinianus (± 180 na Chr.),<br />
dat een erfgenaam niet gedwongen kon worden tot het aanvaarden<br />
van een suspecte erfenis alleen omdat slaven hierdoor hun vrijheid<br />
zouden kunnen verkrijgen (propter solam libertatem, Dig. 36, 1, 54-55).<br />
Soms wist de eigenaar, dat zijn slaaf een misdrijf wilde plegen en toch<br />
kon hij het niet verhinderen (Cod. J. 3, 41, 4 pr.). Wij lezen van slaven,<br />
1<br />
Vgl. Van Oven, p. 385; M. Kaser-F. Wubbe, Romeins Privaatrecht, 1967. p. 163.<br />
2<br />
Een erfenis, waarvan vermoed werd, dat de passiva de activa overtroffen.<br />
3<br />
Wanneer een erflater zijn nalatenschap geheel of gedeeltelijk wilde doen toekomen aan<br />
iemand, die niet bekwaam was tot het aanvaarden, bijv. een slaaf, dan kon hij zijn erfgenaam<br />
verzoeken (fidei tuae committo) het toegedachte voordeel aan de onbekwame uit te keren. Zie<br />
verder van Oven p. 548 vig.<br />
156
die verkwistend leefden en bovenmatige liefhebbers van het theater<br />
waren (Dig. 9, 3, 1, 5; 11, 3, 2). Slaven gaven zich uit voor vrijen bijv.<br />
om gemakkelijker crediet te kunnen krijgen (Dig. 47, 2, 52, 15; 18,<br />
2, 14, 3). Op slinkse wijze wisten zij zelfs door te dringen in de stand<br />
der vrij geborenen (Dig. 40, 16, l). Soms wist hun omgeving niet<br />
eens, dat zij slaaf waren (Dig. 28, 5, 41; 25, 3, 7; 11, 3, 5, 1). Een<br />
man kon met een slavin trouwen in de mening, dat hij met een vrije<br />
vrouw in het huwelijk trad en omgekeerd (Dig. 24, 3, 22, 13; 23, 3, 67).<br />
Na iemands overlijden kon in verband met de erfenis een geschil<br />
ontstaan over de vraag of hij een vrije was geweest of een slaaf<br />
(Cod. J. 3, 31, 8; 7, 21, 6). Menend, dat zij vrij waren, koos iemand,<br />
die een testament wilde maken, slaven als getuigen (Inst. 2, 10, 7).<br />
Tenslotte zien wij slaven als echtbreker, zelfs bij de vrouw van hun<br />
eigenaar (Dig. 9, 2, 30, pr.; 28, 5, 49, 2; 1, 12, 1, 5; 48, 5, 34 pr.<br />
en 1).<br />
Angst voor een slaaf bracht de eigenaar in bepaalde omstandigheden<br />
er toe deze te verkopen onder beding, dat hij buiten Italië gebracht<br />
moest worden (exportandus ab Italia. Dig. 18, 7 en passim). Dit<br />
geschiedde ter wille van de veiligheid van zijn vroegere eigenaar<br />
(propter domini securitatem). Haat van de eigenaar spreekt uit het<br />
beding, dat de slaaf nooit mocht worden vrij gelaten (in perpetuam<br />
servitutem). Dat deze angst en haat gegrond konden zijn, blijkt uit<br />
hetgeen een zekere Aurelius Papia overkwam. Deze werd door zijn<br />
eigen slaven verkocht onder beding, dat hij niet in zijn vaderland<br />
mocht blijven. Later vrij gelaten — de bijzonderheden weten wij<br />
niet —, diende hij een aanklacht in (Cod. J. 4, 55, 5). Een ander middel<br />
om zich van hun meester te ontdoen was deze: Ze lieten hem door<br />
rovers overvallen en vermoorden (Dig. 29, 5).<br />
Niet alleen individueel, maar ook collectief vormden de slaven een<br />
gevaar. Een belangrijk deel van hen assimileerde zich na hun vrijlating<br />
met de plebs, die met de slaven sympathiseerde, hetgeen tot spanningen<br />
aanleiding kon geven. De geschiedschrijver Tacitus (Annales 14, 42<br />
vig.) vertelt, dat de plebs bijna in opstand kwam, toen een meester<br />
door één van zijn eigen slaven vermoord was, wat volgens een oude<br />
gewoonte de dood betekende voor al zijn slaven, die in zijn huis<br />
verbleven. Deze vetus mos laat zien hoe de meesters zich reeds bij<br />
voorbaat tegen hun slaven verdedigden. Meermalen kwam het voor,<br />
dat de plebs in het theater de keizer dwong tot het vrijlaten van een<br />
slaaf (vgl. ook Suetonius, Tiberius 47). Keizer Marcus Aurelius trad<br />
tegen deze demonstratie van macht op, nadat dit ook reeds door voor-<br />
157
gangers schijnt gedaan te zijn (nam et Marcus Aurelius prohibuit ex<br />
acclamatione populi manumittere).<br />
Deze ontwikkeling van machtsbewustzijn bij de slaven was mede<br />
gestimuleerd door de keizers zelf. Tiberius liet tot twee maal toe<br />
slaven van iemand, die van een misdrijf tegen de Staat beschuldigd<br />
werd, van staatswege kopen om hen als getuigen tegen hun vroegere<br />
meesters te kunnen gebruiken. Zo omzeilde hij een oud senaatsbesluit,<br />
dat verbood slaven tegen hun meesters te laten getuigen (Tacitus,<br />
Ann. 2, 30; 3, 67; 4, 29. Vgl. Cicero, Pro rege Deiotaro 3; Pro Milone 22).<br />
Het gebruiken van slaven als getuigen tegen hun meesters moet een<br />
probleem gevormd hebben: Keizer Hadrianus bepaalde, dat slaven,<br />
die samen met hun eigenaar het verbod om goud en zilver uit te<br />
voeren, hadden overtreden, niet als getuigen tegen hem mochten<br />
optreden (Dig. 48, 18, 1, 5), terwijl keizer Septimius Severus het<br />
getuigen van slaven tegen hun domini alleen dan toestond, als het ging<br />
om overspel, het ontduiken van de belastingen en majesteitsschennis<br />
(Cod. J. 9, 41, 1). Mede hierdoor moet hun gevoel van eigen waarde<br />
wél gegroeid zijn. Zij kwamen er zelfs toe hun eigen meesters aan te<br />
klagen. Maar dit werd door dezelfde keizer verboden en gestraft<br />
(Dig. 49,14, 2, 6).<br />
Servile caput ius nullum habet, aldus Paulus, maar de rechtsorde kon<br />
aan de feiten niet voorbij gaan. En Modestinus, de leerling van zijn<br />
tijdgenoot Ulpianus constateert dan ook: Hodie incipit statum habere,<br />
tegenwoordig begint hij rechtspositie te bezitten (Dig. 4, 5, 4). Dit<br />
wordt gedemonstreerd door een citaat reeds van Paulus (Dig. 18, 7,3):<br />
Wanneer een slaaf onder dat beding verkocht was, dat hij na een bepaalde<br />
tijd vrijgelaten zou worden, dan had hij recht op die vrijheid,<br />
tenzij de verkoper inmiddels van mening mocht zijn veranderd (vgl.<br />
verder Dig. 47, 4, l, 7; 40, 4 en 5). In deze zin vaardigden de keizers<br />
Marcus Aurelius en Commodus een constitutie uit, waaraan nog eens<br />
door keizer Alexander Severus herinnerd werd (Cod. J. 4, 57) 1 .<br />
Men zou zich kunnen afvragen, waarom de slaven in de Keizertijd<br />
er niet toe gekomen zijn zich te organiseren. Belangrijke oorzaken<br />
hiervan zullen geweest zijn de waakzaamheid van de Staat tegen<br />
staatsgevaarlijke verenigingen en de omstandigheid, dat die eenheid<br />
verhinderd werd door de verschillende nationaliteiten, waartoe de<br />
slaven behoorden. De wijsgeer Seneca (De clementia 1, 24) vertelt ons,<br />
dat in de Senaat was geopperd voor slaven een aparte kleding in te<br />
1<br />
Overigens lijkt het mij, dat de slaven hier vooral van de opvatting pacta sunt servanda<br />
hebben geprofiteerd.<br />
158
voeren — de dagelijkse kledij van vrijen en slaven was dezelfde —,<br />
waarop men niet verder inging, omdat de slaven dan zouden zien hoe<br />
groot hun aantal was (apparuit quantum periculum immineret, si servi<br />
nostri numerare nos coepissent). En dat was nu juist wat niet gewenst was!<br />
Velp (G.)<br />
Piet Heinlaan 10<br />
E. J. JONKERS.<br />
159
De schemering van het heidendom<br />
Wij bezitten een uitgebreide literatuur van het heidendom in zijn<br />
laatste stadium. Hieronder neemt het werk van Iamblichus De<br />
mysteriis Aegyptiorum een belangrijke plaats in. Iamblichus was een<br />
neo-platonist, een leerling van Pophyrius, die weer een leerling was<br />
van de grote Plotinus. Hij is gestorven onder de regering van Constantijn<br />
de Grote. Iamblichus heeft onder de latere neo-platonische<br />
filosofen, of liever theosofen, een geweldig aanzien genoten. Hij gold<br />
als een leermeester. Keizer Julianus „Apostata” was geheel bezield<br />
door zijn geest.<br />
De titel van het werk, waarschijnlijk omstreeks 304 geschreven, is<br />
enigszins misleidend, want het behandelt niet de mysterieën der<br />
Egyptenaren, doch geeft van neo-platonisch standpunt uit een godenleer,<br />
een verklaring van riten, offers, gebed en mantiek. Wel is er een<br />
boek gewijd aan de uitleg van Egyptische symbolen en riten — de<br />
eerbied voor de Egyptische en „Assyrische” d.i. Chaldaeischc godsdiensten<br />
(en daar moet men dan weer die uit het Nabije Oosten<br />
onder verstaan), was groot onder de Grieken van die dagen. Deze<br />
godsdiensten waren h.i. oeroud en stamden nog uit de tijd dat de<br />
mensen dichter bij de goden stonden en daarom een grotere kennis<br />
hadden van hun wezen en hun verering (VII, 4; 5).<br />
Iamblichus’ werk is een antwoord op een brief van Porphyrius aan<br />
een verzonnen Egyptische priester. In dit geschrift legde de wijsgeer<br />
hem enige vragen voor: men zegt dat de goden in de hemel wonen,<br />
maar hoe zit het dan met de aardgoden en die welke lucht en water<br />
bewonen? Kan de mens ze dwingen om tot zijn voordeel te werken?<br />
Als ze onlichamelijk zijn, hoe komt het dan dat ze zichtbaar (als<br />
sterren) aan de hemel schitteren? Zij vragen onthouding van vlees,<br />
maar komen zelf op bloedige offers af. Is er nog een andere weg om<br />
met de goden in aanraking te komen dan door de theurgie? Deze<br />
brief behoort tot het genre der aporieën of quaestiones. Christelijke<br />
schrijvers hebben het ook beoefend. Het diende niet om in kritische<br />
zin zwakke plekken in de leer aan te wijzen, maar om moeilijke punten<br />
ter overweging aan te bieden.<br />
Er was alle reden voor Porphyrius om zichzelf en anderen vragen te<br />
stellen. Binnen het in de latere Oudheid gangbaar geworden syncretisme,<br />
waar t.z.t. het meest verheven neo-platonisme zich boven<br />
160
welfde, waren voorstellingen uit verschillende godsdienstige werelden<br />
verenigd. Men treft in de aporieën van Porphyrius oeroud godengeloof,<br />
sterrenverering, neo-pythagorisme en een zuiver geestelijke<br />
opvatting van de goden aan. En vooral zette hij enige vraagtekens<br />
achter de magie en mandek, die in zijn tijd meer dan ooit in zwang<br />
geweest schijnen te zijn.<br />
Iamblichus ergerde zich aan het stellen van vragen. Hij zag er een<br />
bewijs van zwakte in. Zelf blijkt hij een man te zijn die, zoal geen<br />
problemen ziet, in ieder geval op alle vragen antwoord weet. Hij liet<br />
dan ook — de gefingeerde — Egyptische priester Abammon — hoger<br />
in rangorde dan Porphyrius’ spreekbuis — op betweterige toon tekst<br />
en uitleg geven.<br />
Laat ons eerst vaststellen dat hij een beoefenaar is van de zg. theurgie,<br />
het „doen van goddelijke daden”. De Grieken hebben altijd gemeend<br />
dat er pas sprake kon zijn van echt geluk als men het leven der goden<br />
kon delen. Iamblichus denkt er ook zo over. In het tiende boek spreekt<br />
hij er uitvoerig over: „Het wezen en de volmaaktheid van alle goederen<br />
bevindt zich bij de goden, alleen de mantiek geeft ons deel aan het<br />
leven der goden en maakt ons waarlijk goddelijk”. Plotinus, die het<br />
geestelijk leven van de ontwikkelden in de nadagen van het heidendom<br />
beheerste, zocht deze gemeenschap in een denken dat in de<br />
mystiek uitmondde. Plato gaf in zijn Symposion reeds een beschrijving<br />
van zulk een weg. Hij wist echter ook dat deze weg voor de menigte<br />
niet begaanbaar was, maar voor hen was er een andere: de tempelfeesten,<br />
wanneer het beeld van de god rondgedragen werd, de hymnen<br />
werden aangeheven en de offers rookten. Dan naderde ook de gemene<br />
man de goden en smaakte een ogenblik hun geluk (zie Festugière<br />
Contemplation et vie contemplative selon Platon, blz. 366). Eeuwen<br />
later getuigt Plutarchus ervan dat een mens nooit gelukkiger is dan<br />
tijdens de feesten der goden. En dan is het niet het drinken van wijn<br />
of het eten van vlees dat blij maakt, maar „de overtuiging dat de god<br />
in zijn goedheid aanwezig is en goedgunstig aanvaardt wat er gedaan<br />
wordt” (Non posse suaviter 21). Evenzo verhoudt zich de weg van<br />
Iamblichus tot die van Plotinus. Hij sloeg die weg, „de weg tot het<br />
geluk” (X, 5) hoog aan, achtte hem zelfs de enige weg. „Niet het<br />
denken verbindt met de goden. De waarheid is geheel anders. Het<br />
is de voltrekking van de onuitsprekelijke handelingen, die alle verstand<br />
te boven gaan, en de macht van de zwijgende symbolen, die alleen<br />
door de goden begrepen worden, welke de theurgische eenheid met<br />
hen bewerkstelligen” (II, 11). Theurgie is de methode om door gods-<br />
161
dienstige handelingen met de goden in verbinding te komen, openbaringen<br />
van hen te ontvangen, hen te doen verschijnen, hun leven<br />
te delen. Alles wat de heidenwereld aan religieuze praktijken bevatte,<br />
viel er onder: Offeranden, riten, voorspellingskunsten, tovenarij,<br />
gebeden, spiritisme. Iamblichus’ werk heeft ten doel om aan te tonen<br />
dat deze massa van handelingen en gedachten een eenheid vormt en<br />
zeer wel te verenigen is met het uiteindelijk doel van het neo-platonisme:<br />
het opgaan in het goddelijke. Het is dus een ,,theologie”,<br />
voor de praktijk van de theurgische handelingen moet men de toverpapyri<br />
bestuderen.<br />
Belangrijk voor heel zijn voorstellingswereld is de gedachte dat<br />
er een rangorde van goddelijke machten bestaat, afdalend van een<br />
god tot aan de demonen, die belast zijn met het bestuur der stoffelijke<br />
wereld. Velen van hen oefenen als „Stoffdemonen” een schadelijke<br />
werking uit. Tussen deze hoogste en laagste groep staan de archonten,<br />
engelen en heroën, ieder met hun eigen werkzaamheden, verschijningsvormen<br />
en zegeningen, die nauwkeurig beschreven worden.<br />
ledere god vormt met zijn ondergeschikte krachten een σειρά, een<br />
keten. Als een god verschijnt, wordt hij gevolgd door de gehele stoet,<br />
die met hem zijn seira uitmaken, ieder in zijn eigen lichtglans. Was<br />
de seira een bedenksel van Iamblichus? Zij past in ieder geval wel<br />
bij het neo-platonisme en zeker bij het latere. Wij zien de epigonen nl.<br />
bezig met het maken van steeds fijnere onderscheidingen en het invoeren<br />
van steeds meer wezens of machten of hoe men ze maar<br />
moet noemen tussen het allerhoogste en de laagste vorm van bestaan.<br />
Een uiterst speculatief bedrijf. Evenwijdig daarmee loopt de constructie<br />
van seirai. De filosoof Proclos (± 400), enerzijds een speculatief<br />
scholasticus, was ook goed op de hoogte met de ketens. Het was hem<br />
geopenbaard dat hij tot de seira van Hermes behoorde.<br />
Het is merkwaardig om iemand in helder Grieks met zoveel zekerheid<br />
te horen redeneren over zulke twijfelachtige onderwerpen.<br />
Duidelijk is wel dat men bij zo’n gezicht op de bovennatuurlijke<br />
wereld iedere cultus en iedere ritus kon aanvaarden, want bont als de<br />
godenwereld zijn ook de vormen van hun verering. Vooral omdat<br />
deze theosofen het ver gebracht hadden in de kunst van vergeestelijking<br />
en allegorisering. Binnen de rangorde van dit „practisch” neoplatonisme<br />
was er voor ieder goddelijk wezen, voorwerp of gebruik<br />
wel een plaatsje te vinden. Een enkel voorbeeld: Dat er sprake is van<br />
water- en luchtgoden, terwijl de goden toch een eenheid vormen, is<br />
mogelijk omdat de goden zijn als het licht dat één is en toch verschil-<br />
162
lende voorwerpen beschijnt (I, 9). De phallische godenbeelden wijzen<br />
op de generende kracht die de goden aan de kosmos schenken in de<br />
lente, wanneer men dergelijke beelden pleegt te wijden, en de obscene<br />
woorden daarbij gebruikelijk op het gemis aan schoonheid (τς περ<br />
τήν λην στερήσεως τν καλν, een neo-platonische vakterm) van de<br />
materie. Wie ze hoort richt zijn gedachten op het tegenovergestelde.<br />
Bovendien bewerken ze een katharsis der gevoelens. De goden zijn<br />
immaterieel, ook al bedienen zij zich, zoals de sterregoden, van een<br />
lichaam, zij willen het schone en verspreiden het goede zonder<br />
afgunst (IV, 1). De astrologen vergissen zich dan ook als zij aan sommige<br />
sterren kwade invloeden toeschrijven. De goden zijn zonder<br />
affecten, zij kennen geen toom, maar de mens kan zich van hun weldaden<br />
afwenden. Het is onjuist om de goden een bepaalde plaats<br />
bv. in de ether aan te wijzen: dit zou de cultus en de gemeenschap<br />
met de goden onmogelijk maken. Neen, als onstoffelijke wezens, die<br />
boven de kosmos staan en deze omsluiten, zijn zij overal, ook op de<br />
aarde.<br />
Porphyrius had beweerd dat de goden µπαθες waren, beheerst<br />
door gevoelens, evengoed als de demonen (dit laatste ontkent Iamblichus<br />
niet), aangezien ze opgeroepen kunnen worden, gedwongen<br />
kunnen worden om te verschijnen, en daarom verwierp hij dit oproepen,<br />
καλεν is de technische term en κλσις is de formule,<br />
waardoor men de goden dwingt te verschijnen. Deze kritiek zou<br />
Iamblichus’ godsdienst in het hart treffen, als zojuist was. De theurgie<br />
heeft immers ten doel om zich door riten en oproepen met de goden<br />
in verbinding te stellen, want daarin is alle geluk gelegen (X, 5).<br />
Aan de andere kant moest Iamblichus zich afzetten tegen de gangbare<br />
magische praktijken die Porphyrius’ kritiek alleszins schenen te rechtvaardigen.<br />
Het zand van Egypte heeft ons een menigte toverpapyri<br />
opgeleverd waaruit blijkt hoe men goden en demonen in zijn macht<br />
probeerde te krijgen en voor zijn eigen doeleinden poogde te gebruiken.<br />
Volgens Prümm bestaat de magische handeling uit vier<br />
delen: de oproep, het offer, de eigenlijke handeling en het loslaten<br />
van de god, waarbij de oproeper, de κλήτωρ, zich beschermt tegen<br />
de god door een amulet of een ander phylakterion. Een menigte<br />
voorschriften moeten bij een en ander in acht genomen worden.<br />
Van deze praktijken, die slechts zelfzuchtige doeleinden, meestal<br />
van het laagste allooi, najoegen, moest ook Iamblichus niets hebben.<br />
Wel roept ook hij de goden op, maar de verlichting, de openbaring,<br />
die zij dan geven is ατοφανς en ατοθελς d.i. zij verschijnt uit<br />
163
zichzelf, niet gedwongen, en door de wil der goden zelf. „Door die<br />
wilsuiting geven de goden de theurgen genadig verlichting, roepen<br />
hun zielen omhoog tot vereniging en wennen hen er aan om reeds<br />
in het lichaam zich vrij te maken van het lichaam en zich te keren tot<br />
de eeuwige en intelligibele oorsprong” (I, 12). Het gehele betoog is<br />
wat gezocht, maar het doel is goed neo-platonisch, al hebben de<br />
theurgische handelingen bij Iamblichus en zijn navolgers weinig<br />
verschild van de vulgaire. Iamblichus wil in ieder geval van geen<br />
dwang weten, dwang wijst op pathos en pathos is de goden onwaardig.<br />
Neen, „door hun vriendschap, die alles verbindt, schenken de<br />
goden de gemeenschap die bestaat in een onverbrekelijke band” . . . .<br />
Daarom kunnen ook de heilige namen der goden (in de oproepingen<br />
scil.) en de overige goddelijke formules, die omhoog voeren naar de<br />
goden, de geesten met hen verbinden. Iamblichus is er van overtuigd<br />
dat de macht van de theurgie — en ook van de voorspellingskunst —<br />
van de goden komt (II, 11).<br />
De mantiek speelde in de nadagen van het heidendom een grote rol.<br />
Ook lamblichu sslaat haar zeer hoog aan. „De mantieke dynamis van<br />
de goden is overal”, zegt hij (II, 12), „en staat in haar geheel ter<br />
beschikking van degenen die er in kunnen delen. Zij doordringt alle<br />
elementen, omvat aarde, lucht, vuur en water en maakt dat niets<br />
van de levende wezens of de dingen die door de natuur bestuurd<br />
worden het zonder haar stelt, maar geeft aan het ene meer, aan het<br />
andere minder van haar voorkennis”. Een hoogst interessante stelling,<br />
want nu begrijpen wij dat iedere vorm van voorspelling voor Iamblichus’<br />
theologie aanvaardbaar is. Een theologie (hij gebruikt het<br />
woord zelf), want De Mysteriis is geen handleiding voor theurgische<br />
praktijken, maar een verantwoording en verklaring ervan. Voor de<br />
mantiek heeft hij deze: „De henosis en de sympatheia (één van de<br />
grote woorden van het neo-platonisme) en de gemeenschappelijke<br />
beweging van de verste delen als waren zij dichtbij en als hoorden zij<br />
allen tot één levend wezen, stuurt die stoet van tekens van de goden<br />
naar de mensen naar beneden” (III, 16).<br />
Met die verklaring kon ieder antiek mens, van de primitiefste<br />
wichelaar tot de diepzinnigste wijsgeer het eens zijn. Aristoteles sprak<br />
van een dynamis, de Stoa van een pneuma dat alles doordrong,<br />
Plotinus van een allesbeheersende „sympatheia”. De Ouden, zegt<br />
Nilsson, „konden niet onderscheiden tussen verschillende soorten van<br />
kracht, evenmin als zij ze konden meten. Deze macht ontwikkelde<br />
zich, dank zij haar onbepaaldlieid, in de richting van het wonder-<br />
164
dadige, zij werd mysterieus en occult.” De man die het begrip macht<br />
in deze zin door pseudo-wetenschappelijke werken ontwikkelde was<br />
de Egyptenaar Bolos (± 200 v. Chr.). Iamblichus betrekt de goden<br />
bij deze mantieke dynamis, zoals wij al zagen. „De goden bedienen<br />
zich van vele middelen, van de dienst der demonen, van zielen en van<br />
de hele natuur”. Hij noemt dan enkele van die onbezielde middelen<br />
(III, 17): keisteentjes, stokken, hout, stenen, graan en gerstemeel en<br />
bevindt zich daarmee op het gebied van de vulgaire mantiek, die<br />
blijkens de papyri over nog heel wat meer onbezielde middelen<br />
beschikte dan de door Iamblichus genoemde. Maar terwijl de vulgaire<br />
mantiek zelfzuchtige doeleinden dient, heeft zij voor Iamblichus een<br />
veel verhevener uitwerking: „Alleen de goddelijke mantiek, die ons<br />
met de goden verbindt, laat ons waarlijk delen in het leven der goden.<br />
Zij verschaft ons waarlijk het goede, omdat het zalige denken der<br />
goden vol is van alle goede dingen” (X, 4). Die vereniging vindt<br />
plaats als in de droom de ziel zich losmaakt van het lichaam en ook<br />
wanneer mensen in trance geraken bv. door het staren in water of in<br />
licht, in welk laatste geval de ogen beurtelings geopend en gesloten<br />
werden. In deze toestand kan het voorkomen, aldus onze auteur, dat<br />
mensen ongevoelig zijn voor vuur en ijzer: een groot bewijs dat ze<br />
niet meer een menselijk, maar een goddelijk leven leiden. Spiritische<br />
séances waren ook een weg om tot de goden te komen. Hedendaagse<br />
spiritisten menen met afgestorvenen te doen te hebben, de Ouden<br />
dachten dat goden zich kenbaar maakten. De leider van de séance, de<br />
κλήτωρ of de θεαγωγν zlet volgens Iamblichus (III, 6) het pneuma<br />
neerdalen in het medium, de δοχες of δεχοµένος. De theurg kan<br />
het dan bevelen en besturen. Dit is niet bepaald in overeenstemming<br />
met de door Iamblichus zo dikwijls uitgesproken gedachte dat de<br />
goden zich niet laten bevelen. Hier blijkt hij toch verstrikt te zijn in<br />
de vulgaire praktijken. Maar hij vertelt niet wat een theurg dan al zo<br />
beveelt, de verheffing van het geestelijk leven lijkt het voornaamste<br />
doel: „De ware goden zijn de schenkers van alle goede gaven, zij<br />
bezoeken alleen de goede mensen die zich door de hiëratische kunst<br />
(d.i. de theurgische) gereinigd hebben en roeien bij hen alle slechtheid<br />
en hartstocht uit . . . . . daarom ontvangen de goeden alle deugden en<br />
komen op een hoog zedelijk peil te staan” (III, 31). Slechte mensen<br />
leven daarentegen onder de invloed van demonen. Iamblichus veroordeelt<br />
dan ook charlatans, bv. mensen die wierook in het offervuur<br />
werpen en uit de dampen dan allerlei voorspellen.<br />
Theurgie is een zeer nauwkeurig bedrijf: gaat er iets fout bij de<br />
165
handelingen of het reciteren der formules dan verschijnen er wezens<br />
van lagere aard, die zich voor goden uitgeven. De echte theurg doorziet<br />
dit, zoals Iamblichus zelf ook. Zijn biograaf Eunapius (vita<br />
sophistarum 81) vertelt dat een Egyptenaar eens Apollo opriep en dat<br />
de aanwezigen vol eerbied zijn verschijning aanschouwden, doch dat<br />
Iamblichus het phantasma ontmaskerde als dat van een gedode<br />
gladiator.<br />
Nog enkele regels over de offers en het daarmee verbonden ritueel<br />
om te laten zien hoe, wat we zouden kunnen noemen het „practische”<br />
neo-platonisme bij alle theurgische en wijsgerige uitleg het overgeleverde<br />
onveranderd wilde handhaven: κίνητον διατηροµεν δερο<br />
ε τν θεσµν τς παραδσεως, onveranderd bewaren wij op dit gebied<br />
altijd de inzetting van de overlevering. „Want”, besluit hij, ,,als<br />
iets past bij de goden, is het het eeuwige en onveranderlijke.” Hij<br />
zegt dit ter verdediging van de zgn. σηµα νµατα de woorden zonder<br />
betekenis d.i. namen van niet-Griekse goden, onbegrijpelijke formules,<br />
ja zelfs kreten die extatische geluiden nabootsen. Zij zijn volgens hem<br />
afkomstig van de Chaldaeën en Egyptenaren, oude volken, die het<br />
eerst de inspiratie van de goden hebben ontvangen. Deze woorden<br />
zijn hierom zo waardevol, omdat zij alle verstand te boven gaan. De<br />
riten zijn zo veelvuldig en ingewikkeld, omdat bij het in beweging<br />
komen en neerdalen van de goden — de Ouden dachten, dat de goden<br />
bij de offers aanwezig waren — een menigte van machten wordt<br />
opgewekt — γείρειν is de vakterm — die allen recht op verering<br />
hebben. Daarom mag zelfs de kleinste kleinigheid niet achterwege<br />
gelaten worden, want dat zou de hele uitwerking der offers verstoren.<br />
Hoe komt het nu dat de offers allerlei zegeningen brengen, zoals<br />
het ophouden van hongersnoden en epidemieën, het brengen van<br />
regen — en wat nog belangrijker is: het reinigen van zielen, hun vervolmaking<br />
en verlossing uit het ,,worden” d.i. uit de stoffelijke<br />
wereld? Niet omdat de goden door de offers gespijzigd voorden, zij<br />
hebben de offers niet nodig. Neen, er bestaat vriendschap en verwantschap<br />
van laag tot hoog, van planten en dieren tot de hoogste oorzaak,<br />
en het volmaakte offer zet alle oorzaken in beweging (V, 9). De uitwerking<br />
van de offeranden op de offeraar is vooral geestelijk: ,,zoals<br />
het vuur de offergave onstoffelijk maakt en de onstoffelijke delen<br />
naar de goden doet opstijgen, zo bevrijdt het ook de offeraar uit de<br />
boeien van het worden, maakt ons gelijk aan de goden en geschikt<br />
voor hun vriendschap”. In één woord: ,,Het hoogste van de hiëratische<br />
kunst stijgt omhoog naar het Ene en eert daarin een menigte van<br />
166
wezens en oorsprongen, maar dit geschiedt pas zeer laat en valt slechts<br />
zeer weinigen ten deel en men mag zich gelukkig prijzen als het<br />
geschonken wordt in de avond van het leven” (V, 22). Dat is het<br />
hoogste, maar het laagste heeft ook zijn taak: ook de materie kan<br />
de goden ontvangen, dank zij de overvloed van macht, περιουσία<br />
τς δυνάµεως van de hoogste dingen. Want ook de materie komt<br />
voort uit de „vader en maker van het heelal”. ,,Daarom voegt de<br />
theurgische kunst, die de bij iedere god passende middelen van ontvangst<br />
uitvindt, dikwijls stenen, kruiden, dieren (d.i. ritueel gedode)<br />
en reukwerken bij elkaar en maakt zo een volmaakte en reine verblijfplaats<br />
voor de goden” (V, 23). De toverpapyri kunnen ons er<br />
uitvoerig over inlichten welke hokuspokus hier bedreven werd.<br />
Ook godenbeelden werden door theurgische handelingen „pneumatisch”<br />
gemaakt en gewijd. De grote theurg Heraïscos, vertelt zijn<br />
biograaf Eunapius, voelde bij een godenbeeld zomaar aan of het reeds<br />
gewijd was of niet.<br />
Bij de offers horen gebeden om ze tot hun volle werking te brengen<br />
en zoals de zin der offers zuiver geestelijk is, zo is die van de gebeden<br />
dat ook. De litanieën (de cultische gebeden) zijn niet in staat om zich<br />
te richten tot de zuiverheid van de Geest, had Porphyrius opgemerkt,<br />
en niet ten onrechte, want daarvoor waren de oude formuliergebeden<br />
ook nooit bedoeld. Maar bij Iamblichus is alles wat met godsdienst te<br />
maken heeft in zijn theologie opgenomen. Hij is het dan ook niet<br />
met zijn leermeester eens. ,,Het besef van onze nietigheid”, zegt hij,<br />
„als iemand ons beoordeelt m vergelijking met de goden, maakt dat<br />
wij vanzelf onze toevlucht nemen tot smeekbeden en door de smeekbeden<br />
worden wij alras omhoog gevoerd tot het wezen dat wij aanroepen,<br />
wij worden aan hem gelijk door de voortdurende gemeenschap<br />
met hem en langzaamaan ontvangen wij na onze onvolmaaktheid<br />
de volmaaktheid der goden (I, 15).<br />
Om de vroomheid van Iamblichus duidelijk te laten uitkomen<br />
vertalen wij nog een enkele passage: ,,De tijd die wij met gebeden<br />
doorbrengen, voedt onze geest, maakt onze ziel reiner om de goden<br />
te ontvangen, openbaart de mensen de geheimen der goden, went<br />
hen aan de schittering van het licht, vervolmaakt ons voor de verbinding<br />
met de goden, totdat zij ons terugvoert naar het allerhoogste,<br />
trekt de zeden van onze geest langzaam omhoog en geeft ons die van<br />
de goden, wekt in ons overtuiging, gemeenschap en een onverbreekbare<br />
vriendschap, vermeerdert de liefde tot het goddelijke, ontsteekt<br />
het goddelijke in onze ziel, zuivert de ziel van al het tegengestelde,<br />
167
verwijdert het stoffelijke van de etherische en lichtende geest, vervolmaakt<br />
de goede hoop en de liefde tot het goddelijke en doet ons in<br />
één woord met de goden verkeren” (V, 26).<br />
Iamblichus’ werk is onder meer een pogen om de heidense godsdienst<br />
in al zijn verschijningsvormen veilig te stellen tegen kritiek<br />
van binnen het heidendom, niet tegen aanvallen van buiten, want in<br />
zijn tijd was het heidendom nog niet in de verdediging gedrongen,<br />
dat gebeurde pas toen de Keizers Christenen waren geworden. Hij<br />
doet dit door te laten zien hoe alles past binnen het neo-platonische<br />
schema. Hij vervulde daarmee een religieuze behoefte. Het Ene van<br />
Plotinus was ver en vaag, hij en de zijnen verlangden naar een direct<br />
contact met het goddelijke en dat was overal om hen heen op vele<br />
wegen, die tenslotte één weg waren, bereikbaar.<br />
De godsdienst uit de klassieke periode is onder zijn handen wel<br />
veranderd. De volbloedige Olympiërs, wier tempels en beelden hij<br />
nog steeds vereert (VIII, 7), zijn min of meer abstracte krachten<br />
geworden, hun namen komen in zijn werk niet of nauwelijks voor.<br />
Des te meer de openbaringen van hun macht, die hij overal om zich<br />
heen ervaart. Daar is zijn hart bij, in die openbaringen ervaart hij hun<br />
aanwezigheid, het oproepen van de god met zijn heilige formules en<br />
de „handelingen” brengen hem in een vrome stemming, het gebed<br />
sticht gemeenschap.<br />
Mensen als Iamblichus leven in een „betoverde werelt”, waar de<br />
demonen kwaad stichten, waar alles vervuld is van bovennatuurlijke<br />
krachten, maar die uiteindelijk beheerst wordt door goede goden.<br />
Deze „betoverde werelt” stemt overeen met het natuurgevoel der<br />
Ouden. ,,Wij moeten bedenken dat het al één levend wezen is” zegt<br />
Iamblichus (IV, 12). De φσις is goddelijk, want haar kracht en leven<br />
gaat dat van de mensen verre te boven, zij bestaat onafhankelijk van<br />
de mens, de mens is van haar afhankelijk. Israël bracht — zie het<br />
scheppingsverhaal — een heel andere natuurbeschouwing in onze<br />
wereld. Waar die aanvaard werd was geen goddelijke φσις meer,<br />
geen goden en geen theurgie.<br />
Rotterdam<br />
Heemraadssingel 202.<br />
J. WYTZES.<br />
Literatuur:<br />
Jamblique, Les mystères d’ Egypte, éd. Les belles lettres, text en vertaling met noten. 1966.<br />
Theodor Hopfner, Uber die Geheimleheren von Iamblichus, vert. met noten, 1922.<br />
K. Prümm S. J. Religionsgeschichtliches Handbuch für den Raum der Altehristlichen Umwelt,<br />
1954.<br />
168
E. R. Dodds, The Greeks and the Irrational, 1956.<br />
U. P. Nilsson, Greek Piety, 1948.<br />
A. J. Fextugière O.P. La révélation d’Hermes Trismégiste I 1950.<br />
S. Eitrem, La Théurgie chez les néo-platoniciens et dans les papyrus magiques, Symbolae<br />
Osloentes XXII. 1942.<br />
J. Geffcken, Der Ausgang des griechisch-römischen Heidentums, 1929.<br />
169
Weinreb en Sallustius: Mauretania<br />
In zijn memoires vermeldt F. Weinreb de affaire van het zg. Mauretania-dossier,<br />
aangelegd door de S.D. als boekhouding van de aangiften<br />
door Nederlandse burgers van ondergedoken Joden en door<br />
hem in december 1943 —januari 1944 na inzage gedeeltelijk gestolen<br />
en naar België gesmokkeld (F. Weinreb. Collaboratie en verzet 1940—<br />
1945, pp. 1760—1777). Later zouden deze bescheiden in handen rijn<br />
gekomen van Franse communisten, terwijl zij thans onvindbaar zouden<br />
zijn (o.c., 1778—1786).<br />
Weinrebs bekendheid met de gegevens uit dit dossier zou van invloed<br />
zijn geweest op de trainering van het proces tegen hem na de<br />
oorlog: immers, hij wist teveel van ,,hooggeplaatste Nederlanders”<br />
en zijn onthullingen zouden voor velen gevaarlijk kunnen zijn.<br />
Weinreb vreesde voor zijn leven, zodat hij, tegen het getuigenis van<br />
anderen in, „beweerde dat dat Mauretania-dossier niets om het lijf<br />
had en dat het door anderen was opgeblazen” (o.c., 1779).<br />
In Pressers Ondergang wordt het Mauretania-dossier nergens genoemd;<br />
overigens ook wel begrijpelijk, omdat van dit archief niets<br />
behalve een herinnering bij enkelen present is en bovendien omdat<br />
het hier slechts een detail-probleem betreft (vanzelfsprekend uitgezonderd<br />
de betekenis voor de zaak-Weinreb). Toch is het interessant<br />
genoeg om de mogelijke achtergronden van deze detail-kwestie<br />
„Mauretania” te onderzoeken. Weinreb deelt mee, dat hij de naam<br />
„Mauretania” op het Binnenhof wel eens had opgevangen in verband<br />
met de onderhavige dossiers (o.c., 1777). Hij veronderstelt, dat men<br />
Mauretania als schuilnaam koos voor de boekstaving van ,,mensen<br />
die voor niets anderen lieten ondergaan” naar analogie met het schip<br />
de Mauretania, dat in de eerste wereldoorlog door de Duitsers was<br />
getorpedeerd. Welnu, deze boot zal wel haarsondanks zijn gezonken;<br />
als verklaring van het Duitse archief bevredigt zij niet. Voorshands<br />
acceptabeler lijkt de volgende interpretatie.<br />
Het Mauretania-dossier vormde een documentatie van Nederlanders,<br />
die — vaak in ruil tegen eigen voordeel —Joden aan de S.D.<br />
wensten uit te leveren. Nu mag het bekend heten, dat reeds eerder<br />
in de geschiedenis de naam Mauretania betrokken was bij een persoonsverraad.<br />
Deze historie wordt uitvoerig beschreven in de Bellum<br />
Iugurthinum van Sallustius. Hij is weliswaar de meest gedetailleerde<br />
170
en betrouwbare, doch niet de enige bron; zo zijn er ook enkele testimonia<br />
bij latere auteurs als Plutarchus en Appianus.<br />
Voor een goed begrip is het noodzakelijk om de toedracht van de<br />
Jugurthijnse oorlog beknopt in herinnering te brengen. De oorspronkelijke<br />
betekenis van Mauretania is Morenland (cf. Maurus =<br />
Moor). Mauretania in strikte zin heeft betrekking op het rijk van<br />
koning Bocchus, later bekend als Mauretania Tingitana, ongeveer<br />
corresponderend met het huidige Marokko. In brede betekenis omvat<br />
Mauretania tevens het gebied van de latere provincies Mauretania<br />
Caesariensis plus Mauretania Sitifensis en grenst aan het Numidië<br />
in engere zin. M.C., M.S. en Numidië komen globaal overeen met<br />
Noord-Algerië. Volgens Sallustius (Iug. 19, 7; 92, 5; 110, 8) werd de<br />
grens tussen het Mauretanie van Bocchus en het Numidië van Jugurtha<br />
gevormd door de rivier de Muluccha (thans Moeloeya genaamd; n.b.<br />
er bestaat zelfs een Muluccha-probleem, cf. Paul) -Wissowa. Real-<br />
Enzyklopädie der klassischen Altertumswissenschaft Bd. XIV, 2365—<br />
2366). De latere provincies M.C. en M.S. behoorden derhalve van<br />
origine tot het Numidische rijk.<br />
De Jugurthijnse oorlog (111—105 voor Chr.) speelde zich af tussen<br />
Rome en de woestijnvorst Jugurtha, die zich weliswaar met moord,<br />
leugen en omkoperij, doch niet zonder militair en diplomatiek talent<br />
meester had gemaakt van de Numidische troon. Jugurtha was de<br />
schoonzoon van Bocchus, maar volgens Sallustius (Iug. 80, 6) had<br />
deze verwantschap krachtens de polygamie weinig te betekenen.<br />
Bocchus nam vanaf het begin van de oorlog een tweeslachtige houding<br />
aan (88, 6). Wel had hij aanvankelijk een bondgenootschap gezocht<br />
met de Romeinen, maar door Jugurtha’s kuiperijen werd hij te Rome<br />
afgewezen (80, 4-5; 102,13). In 107 v. Chr. wist Jugurtha zich van een<br />
verbond met Bocchus te verzekeren (80, 3) en gezamenlijk trokken<br />
zij op tegen Cirta, waar de Romeinse consul Metellus zijn buit en<br />
bagage had samengebracht (81, 2). In plaats van een gevecht ontstonden<br />
er langdurige onderhandelingen tussen Metellus en Bocchus<br />
(83, 1-3). Ook aan Metellus’ opvolger Marius deed Bocchus voorstellen<br />
van vriendschap (88, 5), echter zonder overeenstemming te<br />
bereiken. Marius veroverde een groot gedeelte van Numidië en<br />
bracht Jugurtha zodanig in het nauw, dat deze Bocchus dringend<br />
verzocht hem met zijn leger bij te staan, waarbij hij tevens aan de<br />
Morenkoning een derde van Numidië beloofde, indien de Romeinen<br />
uit Afrika verdreven werden of de oorlog werd beëindigd met<br />
behoud voor Jugurtha van zijn gehele grondgebied (97, 1-2). Na<br />
171
herhaalde gevechten met de Romeinen probeerde Bocchus nieuwe<br />
onderhandelingen aan te knopen (102, 2). Tenslotte liet hij via Sulla<br />
aan Marius meedelen: „Het Romeinse volk heb ik de oorlog niet<br />
aangedaan en ook heb ik nooit gewild dat het in een oorlog betrokken<br />
zou worden. Ik heb slechts de grenzen van mijn rijk, die werden<br />
geschonden, met de wapens verdedigd. Ik beëindig de oorlog, daar<br />
ge dit immers verlangt. Voert met Jugurtha zoveel oorlog als ge<br />
maar wilt. De rivier de Muluccha, die de grens vormde tussen mijn<br />
rijk en dat van Micipsa, zal ik niet overschrijden, maar ook zal ik niet<br />
dulden dat Jugurtha deze overtrekt” (110, 6-8). Sulla antwoordde<br />
dat zijn voorstel alleen door Rome kon worden aanvaard, wanneer<br />
hij Jugurtha uitleverde: ,,het bondgenootschap, het verdrag en het<br />
deel van Numidië waar hij nu aanspraak op maakte, zouden hem dan<br />
vanzelf gegeven worden” (amicitiam foedus Numidiae partem, quam<br />
nunc peteret, tum ultro adventuram; 111, l). Jugurtha werd door<br />
Bocchus in een hinderlaag gelokt, gevangen genomen en aan de<br />
Romeinen uitgeleverd. 1<br />
De parallel met het Mauretania-dossier van de S.D. is onmiskenbaar:<br />
Bocchus levert Jugurtha uit in ruil voor een gedeelte van<br />
Numidië, ongeveer het gebied van de latere provincies Mauretania<br />
Caesariensis en Mauretania Sitifensis (cf. Pauly-Wissowa XIV, 2368);<br />
een Nederlandse burger verraadt Joden tegen het onderpand van zijn<br />
oude fiets.<br />
Mauretania, een uitstekende deknaam: wie immers zal aan de<br />
Jugurthijnse oorlog denken? Tevens een vlag die perfect de lading<br />
dekt: Jugurtha-dossier zou niet alleen doorzichtig zijn geweest, maar<br />
ook feitelijk onjuist en bovendien niet makkelijk uitspreekbaar.<br />
Mauretania is de schuilnaam bij uitstek: de een denkt aan een getorpedeerde<br />
boot, de ander aan Frans West-Afrika.<br />
Doorn,<br />
Rembrandtlaan 20.<br />
P. VAN DER ZWAAL.<br />
172<br />
1<br />
Zie fragment in vertaling op bk. 173-174.
ONDERWIJS INVROEGER EEUWEN 2 1<br />
Les manuels latins du XVIe siècle<br />
Le titre de ma communication 2 risquerait, par son aspect général,<br />
de vous faire illusion si vous attendiez de moi une véritable synthèse<br />
sur ,,les manuels latins du XVIe siècle”; et je serais bien présomptueux<br />
si je prétendais vous l’offrir; ce que je vous propose, c’est plutôt un<br />
tour d’horizon, une simple promenade parmi ces manuels.<br />
Je me bornerai en principe aux ouvrages qui intéressent notre pays,<br />
c’est-à-dire, à l’époque, les Pays-Bas méridionaux et la Principauté<br />
de Liège. Mais il n’est pas aisé de respecter en ce domaine des limites<br />
strictes. Ainsi, en 1558, paraît à Venise, sous le nom d’Alde Manuce<br />
le Jeune, alors âgé d’onze ans à peine, un recueil intitulé Eleganze,<br />
insieme con la copia, della lingua toscana e latina, en toscan et en latin;<br />
en 1585, le Jésuite français Jacques Gaulthier publie à Lyon une adaptation<br />
de ces Elegantiae en latin et en français, rééditée quelques années<br />
plus tard à Douai et à Anvers; en 1593 paraît à Liège une édition de<br />
l’ouvrage de Manuce-Gaulthier avec traduction en français et en<br />
néerlandais — car elle est destinée à l’ensemble de la Principauté<br />
et du Diocèse de Liège —, en attendant, en 1607 — nous franchissons<br />
ici une autre limite, celle de Fan 1600 — une édition avec traduction<br />
française, néerlandaise et allemande, publiée égalemant à Liège.<br />
Autre exemple du caractère international des manuels de latin:<br />
Cornélius Valerius d’Auwater, originaire des Pays-Bas septentrionaux,<br />
probablement d’Utrecht, était précepteur à Louvain quand il a rédigé<br />
ses Grammaticae institutiones ; mais c’est à un imprimeur parisien,<br />
Michel Vascosan, qu’il a confié la première édition.<br />
Grâce à la correspondance de Valerius, publiée par Mgr De Vocht, nous savons que<br />
des quatre cents exemplaires de cette édition, trois cents ont été vendus par l’imprimeur,<br />
vraisemblablement en France, tandis que les cent autres étaient livrés à l’auteur,<br />
qui en a expédié un peu partout, depuis la Zélande, ou il avait enseigné précédemment,<br />
jusqu’à Liège, notamment à Fintention de ,,Maître Nicolas”, très probablement<br />
Nicolas Nickman, professeur au Collège des Jéromites 3 . De ces quatre cents exem-<br />
1<br />
Zie eerste gedeelte van deze rubriek in Herm. nov./dec. 1070. De hiervolgende tekst is die<br />
van een lezing, daterend uit 1969.<br />
2<br />
J’ai maintenu le style de ce texte, conçu pour une communication orale; seules les notes<br />
ont été ajoutées en vue de la publication.<br />
3<br />
Henry de Vocht, Comelli Valerii ab Auwater Epistolae et Carmina, Louvain, Librairie Universitaire,<br />
1957 (= Humanistica Lovaniensia, t. 14), pp. 94-178 passim; cfr aussi Léon-E. Halkin,<br />
Nicolas Nickman, dans Leodium (Publication périodique de la Société d’Art et d’Histoire du<br />
Diocèse de Liège), t. 49 (1962), pp. 15-16.<br />
179
plaires aucun ne subsiste, et Inexistence même de cette édition de 1549 était ignorée<br />
jusqu’ à la publication de la correspondance de Valerius.<br />
Et nous voilà devant une des principales difficultés dans l’étude des<br />
manuels du XVIe siècle : beaucoup sont perdus ou devenus rarissimes,<br />
et par là même peu accessibles; plus d’un, encore décrit au siècle<br />
dernier par un bibliophile pas toujours historien ou philologue, a<br />
disparu dans la tourmente des deux guerres mondiales; d’autres se<br />
cachent dans des bibliothèques privées jusqu’à ce qu’un heureux<br />
hasard permette de les y découvrir. C’est ainsi que j’ai eu la bonne<br />
fortune de trouver chez un ancien collègue une anthologie de lettres<br />
de Cicéron et de Pline le Jeune due à Conrad Vacerus, non autrement<br />
connu, qui de Louvain (Pédagogie du Château) dédie son manuel à<br />
un professeur liégeois, Henri de Brème. C’est à La Roche -en-Ardenne,<br />
dans le grenier d’une maison vouée à la démolition, que mon collègue<br />
a découvert il y a quelques années cet ouvrage, dont les deux exemplaires<br />
auparavant répertoriés se trouvent à Londres, au British <strong>Mus</strong>éum 1 .<br />
C’est donc une bibliothèque composée de livres rares et parfois de<br />
,,fantômes” que je vous convie à épousseter pendant quelques minutes.<br />
Dans cette ,,bibliothèque imaginaire”, les ouvrages les plus anciens<br />
ne sont pour la plupart que des rééditions imprimées des traités<br />
moyenâgeux tant décries par les humanistes pour leur ,,langue<br />
barbare” et leur dialectique envahissante, tels le Vocabulista de Papias,<br />
le Catholicon de Jan Baibi — qui contenait une grammaire et un<br />
dictionnaire —, les oeuvres de Jean de Garlande, la grammaire d’Evraid<br />
de Béthune connue sous le nom de Graecismus ou celle d’Alexandre<br />
de Villedieu intitulée Doctrinale. Ce dernier manuel — le seul à trouver<br />
grâce devant Erasme, qui le déclare ,,tolérable” 2 — a connu plus de<br />
cent cinquante éditions de 1470 à 1500 et encore une centaine dans les<br />
premières décennies du XVIe siècle, parfois d’ailleurs avec un texte<br />
corrigé par Herman Torrentinus ou par Josse Bade.<br />
Si, quittant ces ,,survivants” de l’époque antérieure, nous nous<br />
tournons vers les nouveaux manuels, nous constatons que leurs<br />
auteurs s’efforcent, dans une mesure variable, de répondre aux<br />
exigences des humanistes et d’un enseignement efficace: langue plus<br />
classique, moins de dialectique grammaticale, règles plus claires et<br />
plus précises, parfois même souci de concision . . .<br />
1<br />
cfr mon article Cicéron, Pline le Jeune et renseignement liégeois au début au XVIe siècle, dans<br />
Leodium, t. 53 (1966), pp. 33-41.<br />
2<br />
Alexandrum inter tolerabiles numerandum arbitrer (dans le De pueris statim ac liberaliter instituendis,<br />
L.B., I, 514-515 = p. 461 de l’édition de J. - Cl. Margolin).<br />
180
Le rayon le mieux garni est incontestablement celui des grammaires,<br />
dont les auteurs se comptent par dizaines. Epinglons, dans<br />
l’ordre chronologique, quelques noms : Jean Custos, de Brecht, dont<br />
la grammaire sera reprise plus tard par Martin Lipse, Fonde de Juste<br />
Lipse; Errasme, qui a revu la brève Syntaxe de l’Anglais Lily; Despautère,<br />
le plus fameux, mais dont je ne dirai rien, puisqu’il incombe<br />
à Monsieur le Professeur Lavency de nous en entretenir cet aprèsmidi;<br />
Pierre Pontanus, dit ,,1’aveugle de Bruges”; le Jéromite Georges<br />
Macropedius; Nicolas Clénard, plus connu pour ses grammaires du<br />
grec de l’hébreu; Valerius d’Auwater, déjà évoqué, et son commentateur<br />
Antoine Denis de Durbuy; Simon Vélépée, cher à Monsieur<br />
le Professeur Nauwelaerts ; le Jésuite portugais Emmanuel Alvarez,<br />
dont le manuel a été imposé dans tous les Collèges de la Compagnie<br />
et a été édité notamment à Anvers ; Remacle Mohy de Rondchamps<br />
(près de La Roche), qui malgré Foctroi d’imprimer n’a sans doute<br />
jamais publié les quatre cahiers rédigés lors de son séjour à Saint-<br />
Hubert et actuellement déposés à Bruxelles, aux Archives Générales<br />
du Royaume 1 , et enfin Pierre Procureur.<br />
Je voudrais, à titre d’exemple, m’attarder quelque peu sur la personne<br />
et Foeuvre de ce Hennuyer méconnu 2 . Né à Ath vers 1530,<br />
Pierre Procureur fait ses humanités au Collège de cette ville — qui,<br />
quelques années plus tard, comptera parmi ses élèves le jeune Juste<br />
Lipse. Inscrit en 1550 à l’Université de Louvain (Pédagogie du Faucon),<br />
il y est promu Maître es Arts en 1552. On ne sait plus rien de lui<br />
jusqu’en 1575, au moment ou il est nommé ,,recteur” du Collège de<br />
Binche. De 1579 à 1584, il préside aux destinées de Fimportant Collège<br />
de Houdain, fondé en 1545 par la ville de Mons. En 1584, il abandonne<br />
ses fonctions de recteur, dont les charges administratives lui déplaisent,<br />
mais il continue à enseigner et à résider dans rétablissement. C’est<br />
sans doute alois qu’il compose sa grammaire latine, suivant en cela<br />
une tradition de cette école; en effet, le premier recteur, Jean Gillet,<br />
avait publié une grammaire élémentaire, par questions et réponses,<br />
dont le seul exemplaire subsistant à Mons au siècle dernier semble<br />
avoir actuellement disparu; son successeur, Jean Paludanus ou Des-<br />
1<br />
Conseil privé espagnol, carton 1276, n°. 490. Cfr les articles de J. Vannérus, La grammaire<br />
de Remacle Mohy, dans Miscelîanea J. Gessler, 1948, t. II, pp. 1224-1230, et de L. Antheunis,<br />
Het teruggevonden handschrift van een zoekgeraakt werk van de Geldenaakse humanist en pedagoog<br />
René (sic) Mohy a Rotundo Campo, dans Bijdragen tot de Geschiedenis, t. 38 (1955), pp. 119-122.<br />
2<br />
Il n’est pas cité dans la Bibliotheca Belgica, La Biographie <strong>Nat</strong>ionale de Belgique lui a consacré<br />
une notice due à E. Matthieu (t. XVIII, 270-273). Cfr aussi Jules Becker, Un établissement<br />
d’enseignement moyen à Mons depuis 1545 = Mémoires et Publications de la Société des Sciences, des<br />
Arts et des Lettres du Hainaut, t. 63 (1912), pp. 57-60.<br />
181
maretz, originaire de Tournai, était également Fauteur d’un ,,Donat”<br />
dont toute trace est depuis longtemps perdue.<br />
Nous manquons de renseignements sur les circonstances de la composition<br />
et de la publication de l’ouvrage de Pierre Procureur: contrairement<br />
aux habitudes de l’époque, il n’a joint a son manuel ni<br />
lettre-préface dédiée à un personnage influent,à un ami ou à des<br />
élèves, ni poème rédigé en son honneur par quelque admirateur.<br />
Quoi qu’il en soit, la première édition partiellement conservée a été<br />
publiée à Douai en 1591; les éditions suivantes viennent d’Anvers,<br />
en 1598 et 1604 1, alors que l’auteur est mort en 1603.<br />
Si l’oeuvre de Procureur n’a eu qu’un rayonnement fort limité<br />
dans l’espace — elle doit avoir été utilisée à Mons, Binche, Brainele-Comte,<br />
et peut-être dans quelques autres écoles de ce Hainaut<br />
déjà si riche en établissements d’enseignements —, elle a connu dans<br />
cette aire restreinte un long succès: à travers tout le XVIIe siècle et<br />
jusqu’en plein XVIIIe, cette grammaire a été rééditée à Mons ,,in<br />
usum studiosae iuuentutis Collegii Houdani Montensis”.<br />
Mais ouvrons ce livre, ou plutôt ces quatre livres, car — comme<br />
beaucoup de ses confrères — Procureur a divisé son manuel en quatre<br />
parties.<br />
Dans le premier livre, intitulé Latinae linguae rudimenta, on trouve,<br />
en vingt-quatre petites pages, des tableaux de déclinaisons et de<br />
conjugaisons, suivis de renseignements sur ,,les huit parties du discours”,<br />
avec de temps à autre une remarque en français. Procureur<br />
s’y inspire, je pense, d’un opuscule anonyme dont on connaît deux<br />
versions, l’une, imprimée à Anvers en 1515, avec quelques notes en<br />
néerlandais, l’autre, éditée à Liège en 1562, avec notes en français.<br />
Le titre de ce petit manuel — Declinationes nominum, pronominum et<br />
verborum, praesertim regularium — est repris en sous-titre par notre<br />
auteur.<br />
Celui-ci a groupé les trois livres suivants sous la dénomination<br />
Breuis epitome totius grammaticae latinae. Dès la première page, il<br />
définit la grammaire ,,l’art de palier et d’écrire purement et correctement<br />
— ars loquendi et scrihendi pure et emendate” et y distingue<br />
orthographe, prosodie, étymologie, syntaxe, selon une succession<br />
1<br />
A ma connaissance, seule la Bibliothèque du Centre Universitaire de Mons possède des<br />
exemplaires de cette grammaire:<br />
a. sous le no. 10387, le liber secundus et le liber tertius dans l’édition de Douai, J. Bogard, 1591;<br />
b. sous le no. 11097, le liber secundus dans l’édition d*Anvers, A. Coninx, 1598; les Rudimenta,<br />
le liber primus et le liber tertius dans l’édition d’Anvers, A. Coninx, 1604.<br />
c. diverses éditions de Mons, de 1628 à d= 1750.<br />
182
traditionnelle et présentée comme ^naturelle”: Forthographe ne<br />
s’occupe-t-elle pas des lettres, la prosodie des syllabes, Fétymologie —<br />
ou morphologie — des mots, la syntaxe des phrases? Mais un autre<br />
ordre le concurrençait et s’était en fait généralement substitué à lui,<br />
les règles orthographiques disparaissant des grammaires et Fétude de<br />
la prosodie étant, pour des raisons pédagogiques évidentes, reportée<br />
à la dernière place. Et c’est ainsi qu’après les Rudimenta, Procureur<br />
réserve le livre I à l’,,étymologie”, le livre II à la syntaxe et le livre in<br />
à la prosodie et à la métrique.<br />
Il n’a guère de prétentions à Foriginalité — le titre Breuis epitome<br />
totius grammaticae latinae est suivi de la mention ,,ex variorum grammaticorum<br />
et probatorum scriptorum libris. Pétri Procuratoris studio collecta” —<br />
mais bien à la simplicité: il ajoute en effet ,,interpretationibusque, unde<br />
sensus a pueris facile elici possit, illustrata”.<br />
Que faut-il entendre ici par ,,interpretationes” ?<br />
Beaucoup de règles grammaticales sont encore versifiées, selon un<br />
principe mnémotechnique hérité du Moyen Age et assez généralement<br />
admis — sauf dans les grammaires élémentaires et dans le manuel de<br />
Cornélius Valerius —, mais ces vers, pas toujours limpides, sont surmontés<br />
en cas de besoin d’interpretationes qui en facilitent la compréhension.<br />
Que disent, par exemple, les deux vers consacrés au complément<br />
des adjectifs dignus et indignus’? 1<br />
Dignus et indignus cum sexto saepe locantur,<br />
Et sunt cum casu parce sociata secundo.<br />
Les mots cum sexto saepe locantur sont pourvus de l’,,interpretatio”<br />
regunt saepe ablatiuum, et la deuxième vers de la note raro genitiuum,<br />
si bien qu’on peut lire tout simplement: Dignus et indignus regunt saepe<br />
ablatiuum et raro genitiuum.<br />
En outre, chaque règle est accompagnée de références aux auteurs<br />
classiques, en particulier à Cicéron. C’est ainsi que celle que nous<br />
venons d’évoquer s’appuie sur les citations suivantes: Cicero : cognatione<br />
dignus; laude dignus; indignus suis maioribus;<br />
Suetonius: successionis imperii dignus;<br />
Virgilius: magnorum indignus auorum.<br />
Les soucis pédagogiques de l’auteur apparaissent encore dans la<br />
présence d’un index alphabétique de plus de dix pages à la fin de la<br />
syntaxe et dans de brèves remarques comme celles-ci:<br />
1<br />
1. II, p. 16 dans l’édition de 1591, p. 23 dans l’édition de 1598.<br />
183
certaines notions s’apprennent aussi bien par l’observation et par<br />
l’usage que par les règles 1 ;<br />
la grammaire doit être pour les élèves une route courte et facile<br />
conduisant à la lecture des auteurs ; sans cette lecture, la connaissance<br />
d’innombrables préceptes grammaticaux serait peu utile 2 .<br />
Sans doute, bien des traits nous déconcerteraient si nous prétendions<br />
juger ce manuel selon nos critères de 1968; par exemple, en<br />
morphologie, Finsertion d’un mode optatif que l’on croit devoir, à<br />
l’imitation du grec, distinguer du subjonctif; ou encore la syntaxe,<br />
consacrée essentiellement aux règles d’accord et à Remploi des cas,<br />
tandis que remploi des modes n’est envisagé, bien brièvement et<br />
bien imparfaitement, que dans le chapitre ,,syntaxis coniunctionum”.<br />
Mais ce sont là faiblesses communes à toutes les grammaires de<br />
l’époque.<br />
Pour juger plus sainement, il faudrait au contraire essayer d’imaginer<br />
quelle aurait été, un siècle plus tôt, la satisfaction du jeune Erasme<br />
si lui-même et ses condisciples avaient eu à leur disposition un tel<br />
ouvrage.<br />
Mais il est temps de jeter un coup d’oeil sur les autres rayons de<br />
notre bibliothèque.<br />
Le jeune latiniste devait, très tôt, apprendre à tenir une conversation<br />
en latin: tout renseignement se faisait en principe en cette langue,<br />
avec cependant, semble-t-il, quelques accommodements dans les<br />
classes élémentaires; en outre, si l’élève ne voulait pas risquer d’être<br />
puni, il devait parler latin tant qu’il était à l’école, par exemple en<br />
récréation; on retrouve partout cet article de règlement, qui excite<br />
Pire moqueuse de François Dubois ou Franciscus Sylvius, d’Amiens,<br />
professeur dans un collège parisien: il affirme que, pour échapper aux<br />
punitions, les jeunes écoliers se contentent souvent de donner aux<br />
mots de leur langue maternelle la terminaison -us 3 ! Cependant,<br />
l’apprenti latiniste pouvait puiser sur tous les sujets courants de<br />
conversation nombre d’expressions dans les recueils de Formulae ou<br />
les Colloquia; Fouvrage le plus célèbre est certes celui d’Erasme: ses<br />
Familiarium colloquiorum formulae, purement scolaires à l’origine, se<br />
sont métamorphosées en Familiaria colloquia, dont l’aspect littéraire<br />
s’est fortement accentué au fil des éditions, mais sans jamais effacer<br />
1<br />
1. I, p. 2 dans l’édition de 1604.<br />
2<br />
1. III, p. 44 dans l’édition de 1591, p. 62 dans l’édition de 1604.<br />
3<br />
Progymnasmatum in artem oratoriam centuriae très, lettres-préface, f°. a 3 dans l’édition de<br />
Mayence, I. Schoeffer, 1540.<br />
184
complètement l’intention didactique primitive. Si Erasme occupe le<br />
premier rang parmi les auteurs de ,,colloques scolaires”, il ne doit<br />
toutefois pas faire oublier Mosellanus, Adrien Barland, Cornélius<br />
Crocus, Jean-Louis Vives ou Sebald Heyden.<br />
Autre catégorie de manuels destinés aux débutants: les ,,flores”<br />
et ,,sententiae” d’auteurs anciens, recueils souvent composés dans un<br />
double but: initiation à la lecture des textes et formation morale;<br />
le pseudo-Caton — déjà fort en honneur au Moyen Age —, les sept<br />
sages de la Grèce traduits en latin, Publilius Syrus, Cicéron, Sénèque,<br />
Térence, sont les noms que l’on rencontre le plus fréquemment dans<br />
ces recueils, dus tantôt à des anonymes, tantôt à des humanistes connus,<br />
comme Laevinus Crucius, curé et maître d’école, Cornélius Valerius<br />
— qui insère un tel recueil dans sa grammaire, après les Rudimenta —<br />
et Erasme lui-même, qui ne dédaigne pas d’éditer les maximes<br />
attribuées à Publilius Syrus, de publier et de commenter les Catonis<br />
disticha.<br />
A l’intention d’élèves un peu plus avancés, des fables, puis des lettres<br />
choisies, notamment une anthologie anonyme de lettres de Cicéron<br />
et de Pline le Jeune, éditée à Deventer dès 1499 et rééditée au moins<br />
huit fois jusqu’en 1517; cent épîtres de Pline publiées par Barland à<br />
Louvain en 1516; l’anthologie de Cicéron et de Pline le Jeune<br />
éditée par Conrad Vacerus en 1518 à Louvain, en 1522 et 1525 à<br />
Anvers.<br />
Parmi les auteurs d’éditions commentées à Fusage des classes, on<br />
peut citer Herman Torrentinus pour les Bucoliques et les Géorgiennes<br />
de Virgile, Nicolas Buscoducensis pour le Rudens de Plaute, Charles<br />
Estienne pour l’Andrienne de Térence, Jacques Cruquius pour le<br />
Pro Milone de Cicéron.<br />
Les collégiens du XVIe siècle devaient aussi s’exercer à divers types<br />
de composition latine: genre épistolaire — sur lequel je ne m’étendrai<br />
pas, puisque Monsieur le Professeur Gerlo va nous parler du De<br />
conscribendis epistolis d’Erasme —, poésie, discours.<br />
Indépendamment des traités de prosodie et de métrique, qui font,<br />
nous Pavons vu, partie intégrante des grammaires, Fapprenti — poète<br />
peut consulter un recueil de Phrases poeticae ou un Dictionarium poeticum.<br />
Quant à la rhétorique, elle est étudiée systématiquement et abondamment<br />
dans les classes supérieures, à l’aide d’un manuel qui se réclame<br />
généralement d’Aristote, de Cicéron et de Quintilien, et qui est signé<br />
par exemple Vives, Cornélius Valerius — plus de quarante éditions —,<br />
185
Gérard Vossius ou Cyprien Soarez, Jésuite portugais dont le De arte<br />
rhetorica en trois livres a été adopté par sa Compagnie et a connu de<br />
nombreuses rééditions, entre autres à Anvers, Douai et Liège.<br />
Quel que soit le genre à traiter, des manuels de phraséologie et de<br />
stylistique peuvent rendre des services: les Elegantiae d’Alde Manuce<br />
le Jeune, dont nous avons parlé au début, celles de Valla résumées par<br />
Erasme ou les Progymnasmatum in artem oratoriam centuriae très de<br />
Franciscus Sylvius, traité de stylistique plein d’intérêt, avec de nombreuses<br />
citations d’auteurs classiques à l’appui de chacune des trois<br />
cents remarques; il a été édité non seulement à Paris, mais aussi à<br />
Mayence, et un résumé en a été publié à Liège par le Jéromite Libert<br />
Houthem.<br />
Parmi les ouvrages de portée plus générale, non exclusivement destinés<br />
aux écoles, figurent les lexiques et dictionnaires, souvent polyglottes.<br />
C’est ainsi que Plantin publie en 1562 un dictionnaire latingrec-français-néerlandais<br />
et que l’humble vocabulaire néerlandaisfrançais<br />
édité en 1530 par Noël de Berlaimont, maître de français à<br />
Anvers — ,,walsche schoolmeester Tantwerpen” —, s’étend progressivement<br />
après la mort de son auteur : quatre langues dès 1551 à Louvain<br />
— néerlandais, français, latin, espagnol, le latin étant dû à Cornélius<br />
Valerius —, sept langues en 1586 à Anvers et en 1589 à Liège —<br />
néerlandais, allemand, anglais, français, latin, espagnol, italien —<br />
huit langues à Delft en 1598, par l’adjonction du portugais, sans parler<br />
de nombieuses autres variantes publiées dans diverses villes d’Europe<br />
et dans lesquelles interviennent, outre les langues déjà citées, le polonais,<br />
le tchèque et . . . le breton. 1<br />
Au dernier rayon de notre bibliothèque, des témoins d’une activité<br />
parascolaire fort en honneur à l’époque : le théâtre. Si les collégiens<br />
jouaient parfois des pièces anciennes, surtout du Térence, ils représentaient<br />
plus souvent des oeuvres que leurs maîtres avaient composées<br />
spécialement pour eux, oeuvres généralement de portée religieuse ou<br />
édifiante. Les pièces qui avaient eu du succès étaient ensuite éditées,<br />
par exemple trois tragédies écrites par Grégoire Holonius pour<br />
l’école collégiale Saint-Barthélémy à Liège: Lambertias, Laurentias et<br />
Catharina, qui racontent le martyre de saint Lambert, de saint Laurent<br />
et de sainte Catherine; à Liège encore, deux pièces de Libert Houthem,<br />
jouées pour les élèves du Collège des Jéromites: Gédéon — tragi-<br />
1 Ces développements successifs ont été étudiés par René Verdeyen, Colloquia et âictionariolum<br />
septem linguarum, Anvers-La Haye, Uitgave van de Vereeniging der Antwerpsche Bibliophilen,<br />
1.1,1926 (no. 39); t. II, 1925 (no. 40); t. III. 1935 (no. 42).<br />
186
comédie dont le sujet est emprunté à l’Ancien Testament (Livre des<br />
Juges) — et Theatrum humanae vitae, comédie dans laquelle Anthropos<br />
est tiraillé entre Nous, Fesprit, la plus noble partie de l’être humain,<br />
qui apparaît sur la scène tel un ange et Sarcion, la chair, la plus mauvaise<br />
partie de l’être humain, qui apparaît —je m’excuse, Mesdames,<br />
— parée comme une femme . . .<br />
Il sera encore abondamment question de manuels de latin au cours<br />
de cette journée; aussi, je me garderai de tirer dès maintenant des<br />
conclusions et je me contenterai, pour terminer, de vous dire ceci —<br />
je ne pense pas que ce soit un secret —: à l’occasion du Colloque érasmien<br />
qu’il organisera en juin prochain à Bruxelles, Gand, Anvers et<br />
Liège, le Centre Interuniversitaire d’Histoire de l’Humanisme prévoit<br />
dans chacune de ces villes une exposition et le groupe liégeois, sous<br />
la direction de Monsieur le Professeur Halkin, a pour sa part choisi<br />
comme thème ,,le livre scolaire au temps d’Erasme et des humanistes”.<br />
Les manuels de latin y occuperont nécessairement une place importante<br />
et nous espérons vivement que, grâce à la généreuse bienveillance<br />
de diverses bibliothèques du pays, la ,,bibliothèque imaginaire”<br />
que j’ai essayé d’évoquer devant vous deviendra pour un mois, dans<br />
les vitrines de cette exposition, une réalité. 1<br />
20 novembre 1968<br />
24 Avenue du Monument RENÉ HOVEN.<br />
B-5400 Marche-en-Famenne<br />
België<br />
1<br />
Cfr. Le livre Scolaire au temps d’Erasme et des humanistes. Catalogue rédigé par René HOVEN<br />
et Jean Hoyoux, Préface de Léon-E. HALKIN, Université de Liège, juin 1969; VI - 58 pages.<br />
(ce numéro: p. 191).<br />
187
Een schoolprogram uit Leuven, 1619<br />
Alweer even geleden kocht ik een Nieuw-Testamentje in de editie<br />
van Erasmus, door het antiquariaat op pl.m. 1550 gesteld, met de<br />
Griekse tekst en Erasmus’ Latijnse vertaling in kolommen naast<br />
elkaar, van eenzelfde type als de edities van Bryling van 1553 en 1562<br />
en die van Vogel 1565 (lijst Kossmann nr. 1678, 1680, 1681). Het<br />
titelblad ontbrak tengevolge van de activiteit van een censor. Deze<br />
man heeft verder in de titel van de inhoudsopgaven der Brieven en<br />
in de kop van de beschouwing over de deels verworpen, deels aanvaarde<br />
bijbelboeken, de naam van Erasmus verwijderd. Ook deze<br />
goede Homerus heeft echter even gedommeld: op p. 604 staat nog<br />
voluit „In Epistolam ad Colossenses argumentum per Erasmum<br />
Roterodamum”. Een „oude hand” heeft later het boekje weer aan<br />
zijn auteur teruggegeven en noteerde boven het evangelie naar<br />
Matthaeus „versio Des: Erasmi Roterodamensis”. „Mijn” censor<br />
was niet zo’n leuke man als die andere van dat gilde, die probeerde zo<br />
weinig mogelijk te veranderen en toen Erasmus Roterodamus stelselmatig<br />
maakte tot Franciscus Robertellius 1 . Intussen is in mijn bijbeltje,<br />
naar ’s censor’s dure plicht, de naam wel geheel verwijderd,<br />
maar tegelijk, met veel gevoel voor het boek, voorzichtig, en zonder<br />
grote schade, met het pennemes. Het titelblad moest er natuurlijk in<br />
zijn geheel aan — maar daaraan dank ik het, dat ik het kopen kon.<br />
Zodat ik al met al hem zijn werk niet al te kwalijk neem! Een en<br />
ander plaatst het boekje trouwens in de strijd der geesten van de 16e<br />
eeuw. Dat doet ook een aantekening in rood krijt bij Jac. 5, 14:<br />
„Infirmatur quis apud vos? Accersat presbyteros ecclesiae” etc. In<br />
een kinderlijke hand en trant staat op de bladzijde ernaast, onder<br />
elkaar: ’πρεσβυτερους πρεσβυτερος πρ prie”. Is dit de reactie van<br />
1<br />
In Erasmus’ vertaling van <strong>Euripides</strong>’ Hecuba en Iphigenia in Aulis, Aldus, Venetië 1507,<br />
exemplaar van de Gem. Bibl. te Rotterdam, lijst Kossmann nr. 1558. Hierover thans Opera<br />
Omnia Erasmi dl. I, Amsterdam 1969. Daar oordeelt, met waardering voor de zorg voor het<br />
boek: „The pages (of) the introduction have been removed with the greatest care”, de bewerker<br />
van beide vertalingen, prof. dr. J. H. Waszink, over deze naamsverandering strenger: „This<br />
substitution betrays a particularly strong antipathy against Erasmus, since (Robertello) was a<br />
marked champion of the Contra-Reformation and attacked Erasmus rather frequently”. (p.<br />
210) In de waardering voor de zorg voor het boek zou ik het zo weinig mogelijk bedorven titelblad<br />
willen betrekken. De censor kan Robertello’s naam mede een vondst hebben geacht omdat<br />
deze een vertaling naar Aeschylus vervaardigde. In de kaartenbak van klooster of school onder<br />
diens naam ondergebracht zou dit Erasmianum zo weini g argwaan wekken, en voor vernietiging<br />
door fanatieker gildebroeders door deze camouflage zijn beschermd, heeft hij wellicht gehoopt.<br />
Dat mengt in zijn beeld wat humor — zij het zwarte.<br />
188
een scholier op het vertoog van zijn meester, dat hier door de Protestanten<br />
ten onrechte „oudsten” werd vertaald? Dat herinnert aan<br />
het bezwaar van Nicolaas van Winghe, de vertaler van de Leuvense<br />
R.K. bijbel van 1548, die „priester” schreef 1 .<br />
Naar Leuven en naar een school daar wijst in elk geval de inhoud<br />
van de band. In de achterzijde daarvan stak nl., ter versterking en<br />
opvulling, gedeeltelijk onder het leer, een gedrukte tekst, die me zeer<br />
nieuwsgierig maakte. Toen na enig gebruik de oorspronkelijke leren<br />
riempjes, totaal vergaan, het begaven, was dit nauwelijks een ongeluk.<br />
Herstel van de band bracht nl. de kans, deze tekst los te maken.<br />
Terwijl tegelijk ook voorin een tot nu toe onzichtbaar gebleven tekst<br />
te voorschijn kwam 2 . Beide teksten bleken elkaar nog aan te vullen<br />
óók. Samen vormden ze een deel van het schoolprogram voor de<br />
cursus 1619 van het Collegium Vaulxianum te Leuven! Ik toon<br />
hierbij een foto — de donkere delen zaten onder de band.<br />
In Leuven werd de propaedeuse aan de Universiteit direct bij haar<br />
stichting in 1426 toevertrouwd aan de leiders van reeds voordien<br />
bestaande Paedagogia. Deze „regentes” namen de verzorging van het<br />
onderwijs in de artes op zich. Bij de stand van het onderwijs op de<br />
gewone scholen, waar alles vaak slechts op de dienst in het koor was<br />
gericht, was dit trouwens bepaald geen onnodige maatregel. Al gauw<br />
zijn het vier Paedagogia, die als echte „gymnasia” in universitair<br />
Leuven hun rol spelen. Ze ontleenden hun namen aan de herbergen,<br />
waar ze dichtbij lagen en die al spoedig bij de school werden getrokken.<br />
Het Paedagogium Lilii lag bij de „Leliebloem”, het paedagogium<br />
Porci wel bij „Het verken”, het paedagogium Castri bij de Kasteelpoort<br />
(eerder heette het Cacabus, naar de herberg De Ketel), het<br />
vierde tenslotte was het paedagogium Falconis, bij De Valk, waar<br />
in zijn Leuvense periode Erasmus een kamer had; de toegangspoort is<br />
nu nog in de Tiensestraat te zien. In 1559 komt er nog een vijfde bij,<br />
het Gandense, zo geheten naar zijn rector uit Gent, Van Nieuwlande.<br />
In 1592 wordt dit laatste paedagogium door de beheerders van het<br />
legaat, dat Jean de Vaulx, R.K. refugié uit Rijssel, voor de arme<br />
studenten van Leuven naliet, opgenomen in het nieuw gecreëerde<br />
Collegium Vaulxianum.<br />
1<br />
C. C. de Bruin, De Statenbijbel en zijn voorgangers, Leiden 1937, 207. De Willebrordvertaling<br />
heeft „presbyters”, Theol. etherleergang N.C.R.V., nr. over Bijbelvertalen, 12(1970)<br />
363. Een rode streep staat in mijn boekje ook bij 2 Petrus l, 20 „ . . sed illud prius noveritis,<br />
quod omnis prophetica scriptura non sit privatae interpretationis”, ook zo’n shibbolet.<br />
2<br />
Met, in de rug, een gedeelte van het titelblad en snippers uit het voorwoord van M. Peresio<br />
Ayala, De divinis, apostolicis atque ecclesiasticis traditionibus, z.pl. of j., 12°.<br />
189
Toen in 1517, niet zonder Erasmus’ medewerking, het Collegium<br />
Trilingue was gesticht, ging het peil van de scholen, waar de daar<br />
opgeleide leraren les gaven, omhoog. Zo konden de Paedagogia het<br />
Latijn laten schieten en zich toeleggen op het repeteren der studenten<br />
voor de universitaire leerstof. Totdat de kennis van het Latijn weer<br />
afnam. Waardoor het Gandense ontstond, en ook de andere Paedagogia<br />
weer aan Latijn gingen doen. Met niet zó groot succes: de<br />
berichten over de stand der Latijnse studiën daar zijn voor de eerste<br />
decennia van de 16e eeuw somber — maar de scholen der Jezuïeten<br />
vingen dat toen weer op. Zo staakt tenslotte het paedagogium Lilii de<br />
Latijnse lessen in 1613. En in 1627 geeft men alleen in het paedagogium<br />
Porci nog Latijn en rhetorica; maar dat dan ook met verve, met<br />
spelen, voordrachten en debatten 1 .<br />
In 1613 schrijft de leraar in de rhetoriek, Andreas Catullius, die ook<br />
in 1619 nog in functie was aan het Vauixianum, een Prometheus en<br />
laat die ws. ook opvoeren. Apollo klaagt daarin over de neergang der<br />
artes liberales en van humanitas, en vraagt om subsidie voor de<br />
school, zodat deze weer kan worden „novem . . . Divarum, trium<br />
Charitum decus vitale”. Waarop Echo invalt: ,,Tale” (met, denk ik,<br />
een gebaar met de duim omhoog: zó) 2 . Helaas, Latijn werd er in 1627<br />
dus al niet meer gegeven. Het Collegium werd in 1657 definitief<br />
opgeheven en met de restanten der andere vervangen door het<br />
Collegium sanctissimae Trinitatis.<br />
Van die laatste tijd van rijn zelfstandig bestaan is het program van<br />
1619 een document. De naam van de regent is weggevallen — het<br />
was Jacobus de Bay 3 .<br />
Bezien we nu dit program, dan blijken de klassen, vier in totaal,<br />
hun namen te hebben naar de stof die er werd behandeld. 4 De eerste,<br />
hoogste klas, heette, naar men ziet, de Classis Rhetorica. De leerboeken<br />
rijn de Rhetorica van Comelius Valerius uit Utrecht — het<br />
werk, dat voor onze Coomhert het intermediair was, waardoor hij<br />
de invloed van Cicero onderging. Verder diverse redevoeringen van<br />
1<br />
Naar H. de Vocht, History of the foundation and the rise of the Collegium Trilingue<br />
Lovaniense, 1517—1550, Leuven 1951, 63-76. Het paedagogium Porci had ook vier klassen,<br />
„as results froin one of the rare documents that have been preserved” (p. 68).<br />
2<br />
De Vocht a.w. 75 n. 6; Foppens I, 50; E. Reussens, Documents relatifs à l’Histoire de<br />
l’Université de Louvain V 128.<br />
3<br />
Valerius Andreas, Fasti Academici, (1650), 286; Reuvens a.w. 126; A. Schillings, Matricule<br />
de l’Université de Louvain (= Acad. Royale des Sciences, des Lettres et des Beaux-Arts de<br />
Belgique. V) Brussel 1962, p. 47. 82, 88.<br />
4<br />
P. N. M. Bot, Humanisme en Onderwijs in Nederland. Utr.-Antw. 1955, 175 n.l. geeft<br />
enkele dergelijke namen voor Deventer onder Sylvanus.<br />
190
Cicero, daaronder natuurlijk pro Archia poeta met zijn verheerlijking<br />
van de dichter als verbreider van de lof van de ware virtus. Voorts<br />
de historicus Florus, boek II; Livius I-X; Horatius Carm. III en<br />
Serm. I; en Seneca’s Medea. Griekse auteurs ontbreken, al gaf men<br />
in de derde klas Griekse grammatica. „Voor Dialectica zullen dictaten<br />
worden gegeven”.<br />
Onder de boeken voor de Rhetorica-klas heeft de lijst voor klas 2<br />
gestaan. De naam daarvan was Poesis. Men zal toch zeker wel Ovidius<br />
en Vergilius hebben gelezen.<br />
In „Syntaxi”, de derde klas, behandelde men de syntaxis van Simon<br />
Verreept (Verepaeus), samen met diens versleer. Die zal men hebben<br />
getoetst aan ps. Ovidius De Nuce — een geschrift, dat ook door Erasmus<br />
is uitgegeven. Aan proza leest men Cicero’s De Amicitia en<br />
Brieven — waarschijnlijk die Ad familiares, en mogelijk in een bloemlezing<br />
van de gemakkelijkste daarvan, vooral met het doel de briefstijl<br />
te leren 1 . Van Erasmus staat het niet-controversiele De civilitate<br />
morum op de lijst; niet natuurlijk zijn Colloquia — die worden door<br />
Vives geleverd. Voor Grieks gebruikt men de etymologie en syntaxis<br />
van Clenardus. Het boek van deze uit Diest afkomstige geleerde,<br />
1e druk 1530, was een succesboek; de bewerking van Vossius werd in<br />
1625 voor de scholen van Holland voorgeschreven. Waarschijnlijk<br />
las men het N.T., vooral de Evangeliën en Handelingen, maar toch<br />
ook de Brieven, zoals elders ook, als aanvangslectuur (en hier tevens<br />
als eindstadium), waarbij de leerlingen werden gesteund door een<br />
Latijnse vertaling 2 . De Vulgaat dan toch wel. Of toch ... die van<br />
Erasmus? Dat zou wel van een zeer liberale geestesgesteldheid getuigen<br />
in datzelfde Leuven, waar een eeuw vroeger juist deze uitgave<br />
van grondtekst en vertaling stormen van kritiek had gewekt. Of<br />
heeft men gedacht: „fas et ab hoste doceri”? De Griekse tekst van<br />
Erasmus was, als ik me niet vergis, in die tijd (en, in de textus receptus,<br />
wel tot 1870 trouwens) de enige voor scholieren bereikbare. (Over<br />
de edd. van Rescius van 1531-1535 zie mijn bijdrage over Gouda in<br />
’t a.s. nummer). Polyglotten als de Complutensische uit 1522 of die van<br />
Plantijn of Stephanus’ Geneefse editie van de grondtekst waren na-<br />
1<br />
Verepaeus zegt over de lectuur van de Brieven van Cicero: „In eo (sc. Cicerone) puer detinendus<br />
est, donec non proferre solum & exprimere possit omnia Latine, pure & plane; sed<br />
donec eius auctoris vim et elegantiam loquendo et scribendo ostendat” (naar: M. A. Nauwelaerts,<br />
De methodiek van het Latijnse Onderwijs in de 16e eeuw, in: De Gulden Passer 26<br />
(1948) 270).<br />
2<br />
Bot a.w. 200 vv.; over N.T. a1s aanvangslectuur id. p. 203. Over Vossius E. J. Kuiper, De<br />
Hollandse „Schoolordre” van 1625, Groningen 1958, 122.<br />
191
tuurlijk te duur. Hoe dit zij, het is verleidelijk, te denken dat, waar<br />
een N.T. van Erasmus in de band een schoolprogram meekrijgt als<br />
het (opnieuw) gebonden wordt, die binderij een sterke binding heeft<br />
aan die school en waarschijnlijk wel bij de drukker van dat program<br />
te zoeken valt, die tevens (pg. 189, n. 2) als tegenwicht zo’n goed<br />
orthodox boekje als dat van Ayala uitgaf. Ik heb dat niet kunnen nagaan.<br />
Meer dan het N.T. zal er wel niet gelezen zijn voor Grieks —<br />
daarvoor lag het zwaartepunt in deze paedagogia verder tezeer uitsluitend<br />
op het Latijn.<br />
De stof van klas vier, de Etymologia, waar dus het basisonderwijs<br />
werd gegeven, is door het bindersmes weggesneden. Waarschijnlijk<br />
begon men met een Rudimenta-boekje; mogelijk was „op” (in het<br />
Noorden en bij de Protestanten zegt men altijd „in”) deze klas nog<br />
in gebruik het in het Nederlands gestelde leerboekje Fundamenten ofte<br />
Eerste beginselen van de latijnse taele, dat Verepaeus in 1570 uitgaf<br />
met een opdracht aan Dycks, leraar aan het Gandense 1 . Daarna zal<br />
men wel op Verepaeus’ in het Latijn geschreven Etymologie zijn overgegaan.<br />
Terwijl de Disticha Catonis, dat eeuwenverdurcndc boekje,<br />
veel moralistischer dan onze Caesar is, wel de eerste lectuur zullen<br />
hebben gevormd.<br />
Maar, zoals men ziet, mijn program is hier het zwijgen opgelegd.<br />
Rotterdam-13<br />
Adriaen van der Doeslaan 34B.<br />
N. VAN DER BLOM.<br />
1<br />
Fact! There is or was, such, an edition, with all the obnoxious epigrams of Martial placed<br />
bythemselves at the end. (In the Delphin Martial (Amsterdam 1701) the Epigrammata obscaena<br />
are printed as an Appendix (pp. 2-56), ,,(Ne) quicquam desideraretur a morosis quibusdam<br />
hominibus.”)<br />
192