Tweestromenland tussen repertoire en creatie - VTi
Tweestromenland tussen repertoire en creatie - VTi
Tweestromenland tussen repertoire en creatie - VTi
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
<strong>Tweestrom<strong>en</strong>land</strong> <strong>tuss<strong>en</strong></strong> <strong>repertoire</strong> <strong>en</strong> <strong>creatie</strong><br />
Muziektheater vanuit de blik van de regisseur<br />
Evelyne Couss<strong>en</strong>s<br />
Enkele ass<strong>en</strong> in muziektheaterland<br />
Complem<strong>en</strong>tair aan Maart<strong>en</strong> Beir<strong>en</strong>s’ tekst, die het muziektheaterlandschap<br />
overschouwt vanuit het standpunt van de componist, werpt deze bijdrage e<strong>en</strong> blik op<br />
datzelfde landschap vanuit het perspectief van de uitvoeringspraktijk. Uiteraard zijn<br />
beide compon<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, muziek <strong>en</strong> regie, niet strikt van elkaar te scheid<strong>en</strong> – er strekt<br />
zich e<strong>en</strong> continuüm uit waarin de muziek <strong>en</strong> de theatrale <strong>en</strong>sc<strong>en</strong>ering in min of<br />
meerdere mate met elkaar versmelt<strong>en</strong>. Net die mate van versmelting is e<strong>en</strong><br />
onderzoek waard: hoe verhoudt muziek zich in het hed<strong>en</strong>daagse<br />
muziektheaterlandschap tot de uitvoeringspraktijk, of vanuit makershoek bekek<strong>en</strong>:<br />
hoe verhoudt de componist zich tot de regisseur? Welke plaats vrag<strong>en</strong> regieconcept<br />
<strong>en</strong> muziek op de scène <strong>en</strong> who calls the shots in de couliss<strong>en</strong>?<br />
Het muziektheaterveld in Vlaander<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> diffuus landschap waarin slechts met<br />
grote moeite <strong>en</strong>ige ‘orde’ valt aan te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. In wat volgt gebruik ik de term<br />
muziektheater in zijn '<strong>en</strong>ge' betek<strong>en</strong>is – onderscheid<strong>en</strong> van operette, opera, musical<br />
<strong>en</strong> cabaret. Enerzijds gaat het om organisaties die in de jar<strong>en</strong> 1980 zijn ontstaan<br />
(LOD, WALPURGIS <strong>en</strong> Muziektheater Transparant), anderzijds om e<strong>en</strong> minder<br />
scherp afgebak<strong>en</strong>d veld van organisaties die op heel diverse manier<strong>en</strong> muziek in hun<br />
podiumwerk hebb<strong>en</strong> geïntegreerd. De twee grote operahuiz<strong>en</strong> (de Vlaamse Opera<br />
<strong>en</strong> De Munt) kom<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel in het vizier wanneer het parcours van e<strong>en</strong><br />
muziektheatermaker daartoe leidt.<br />
Ondanks deze specifieke focus komt elke poging tot classificatie gekunsteld over,<br />
met het risico afbreuk te do<strong>en</strong> aan de rijkdom <strong>en</strong> diversiteit van de sector. Toch zou<br />
je in dat veld e<strong>en</strong> aantal ass<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> uitzett<strong>en</strong>. Eén vertrekt bij regisseurs die<br />
kiez<strong>en</strong> voor <strong>repertoire</strong>partitur<strong>en</strong> <strong>en</strong> eindigt bij regisseurs die werk<strong>en</strong> met nieuw<br />
gecreëerd muzikaal werk. E<strong>en</strong> ander spectrum vertrekt bij regisseurs met e<strong>en</strong> sterk<br />
regieconcept, <strong>en</strong> mondt uit bij regisseurs waarbij de zoektocht op de 'vloer' gebeurt.<br />
De theatrale golf die vanaf de jar<strong>en</strong> 1980 de speler <strong>en</strong> maker emancipeerde, heeft<br />
immers e<strong>en</strong> groep regisseurs voortgebracht (Anne Teresa De Keersmaeker, Ivo Van<br />
Hove, Jan Decorte, Guy Cassiers, Jan Fabre, Jan Ritsema, Johan Simons) die later<br />
ook de kracht van de muziek ontdekte <strong>en</strong> ernaar verlangde deze ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s te<br />
emanciper<strong>en</strong>. De inzicht<strong>en</strong> die ze opded<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> het eig<strong>en</strong> podiumwerk hebb<strong>en</strong> ze<br />
meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in hun muziektheaterproducties: het betrekk<strong>en</strong> van álle makers <strong>en</strong><br />
uitvoerders binn<strong>en</strong> de <strong>creatie</strong>, het werk<strong>en</strong> met hed<strong>en</strong>daagse media, de durf om in te<br />
grijp<strong>en</strong> in het muziekstuk zelf. Deze regisseurs hebb<strong>en</strong> voor het eerst de<br />
machtsstructur<strong>en</strong> uit de muziekwereld onderstebov<strong>en</strong> gehaald, door mee de zangers<br />
te kiez<strong>en</strong>, door tijd <strong>en</strong> aandacht te eis<strong>en</strong> voor de regie, door de muzikale uitvoerder<br />
mee verantwoordelijk te stell<strong>en</strong> voor de productie.<br />
Logisch <strong>en</strong> praktisch gezi<strong>en</strong>, zal het vaak zo zijn dat e<strong>en</strong> regisseur die kiest voor e<strong>en</strong><br />
<strong>repertoire</strong>partituur uitgaat van e<strong>en</strong> sterk regieconcept, terwijl e<strong>en</strong> maker die creëert<br />
op de vloer de voorkeur geeft aan e<strong>en</strong> nieuw werk. Hans Bruneel (LOD): ‘Van zodra<br />
1
makers naar grotere vorm<strong>en</strong> van muziektheater gaan, is het werk<strong>en</strong> op de vloer<br />
gehandicapt door economische mogelijkhed<strong>en</strong>. Repeter<strong>en</strong> met orkest <strong>en</strong><br />
verschill<strong>en</strong>de solist<strong>en</strong> is nu e<strong>en</strong>maal zeer duur.’<br />
In wat volgt zal ik om te beginn<strong>en</strong> op basis van het spectrum <strong>tuss<strong>en</strong></strong> <strong>repertoire</strong> <strong>en</strong><br />
<strong>creatie</strong> het veld overlop<strong>en</strong> <strong>en</strong> de verander<strong>en</strong>de uitvoeringspraktijk beschrijv<strong>en</strong> aan de<br />
hand van <strong>en</strong>kele ‘typevoorbeeld<strong>en</strong>’ van regisseurs. Het overzicht is dus indicatief <strong>en</strong><br />
beoogt ge<strong>en</strong> volledig overzicht van regisseurs die werkzaam zijn in het<br />
muziektheaterveld. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> we rek<strong>en</strong>ing houd<strong>en</strong> met het feit dat makers<br />
evoluer<strong>en</strong> in de tijd, <strong>en</strong> daardoor niet vast te pinn<strong>en</strong> zijn op e<strong>en</strong> vast punt op de<br />
g<strong>en</strong>oemde ass<strong>en</strong>. Na dit overzicht stip ik <strong>en</strong>kele uitdaging<strong>en</strong> voor de toekomst aan.<br />
Repertoire<br />
Autoriteit <strong>en</strong> keurslijf<br />
Het hed<strong>en</strong>daagse muziektheater, in welke vorm dan ook, blijft in oorsprong<br />
schatplichtig aan opera. Bij de traditionele opera lag gewoonlijk e<strong>en</strong> libretto op tafel<br />
dat door e<strong>en</strong> componist werd verklankt <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s geënsc<strong>en</strong>eerd, vaak nog e<strong>en</strong>s<br />
onder het toezi<strong>en</strong>d oog van diezelfde componist. Het eindresultaat was altijd e<strong>en</strong><br />
opera ‘van Mozart’, nooit e<strong>en</strong> 'van Lor<strong>en</strong>zo da Ponte' – hoezeer e<strong>en</strong> interessante<br />
dramatische tekst de kwaliteit van de opera ook t<strong>en</strong> goede kwam. De autoriteit van<br />
de componist primeerde, <strong>en</strong> e<strong>en</strong> componist als Wagner trok daarnaast ook nog e<strong>en</strong>s<br />
het lak<strong>en</strong> van de uitvoeringspraktijk naar zich toe. Pas in de loop van vorige eeuw<br />
evolueerde m<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> voorzichtig sam<strong>en</strong>werkingsmodel, waarbij e<strong>en</strong> opera het<br />
resultaat werd van meerdere autonome kunst<strong>en</strong> – d<strong>en</strong>k aan Parade uit 1917, e<strong>en</strong><br />
ballet dat de creativiteit van Erik Satie, Pablo Picasso (sc<strong>en</strong>ografie <strong>en</strong> kostuums) <strong>en</strong><br />
Jean Cocteau (sc<strong>en</strong>ario) ver<strong>en</strong>igde.<br />
Het hed<strong>en</strong>daagse muziektheater is het resultaat van zo’n doorgedrev<strong>en</strong><br />
sam<strong>en</strong>werkingsmodel. Desondanks doet zich in min of meerdere mate nog steeds<br />
e<strong>en</strong> autoriteitsprobleem voor <strong>tuss<strong>en</strong></strong> muziek versus <strong>en</strong>sc<strong>en</strong>ering <strong>en</strong> componist versus<br />
regisseur – zowel in het geval van nieuw geschrev<strong>en</strong> werk, als bij reeds bestaande<br />
partitur<strong>en</strong>. Beide compon<strong>en</strong>t<strong>en</strong> eis<strong>en</strong> hun recht<strong>en</strong> op, <strong>en</strong> de dramaturgie van elk<br />
sam<strong>en</strong>stell<strong>en</strong>d compon<strong>en</strong>t zal zich op de e<strong>en</strong> of andere manier moet<strong>en</strong> verhoud<strong>en</strong><br />
tot de andere elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Die verhouding gaat vaak sam<strong>en</strong> met spanning. Het<br />
sc<strong>en</strong>ario waarin e<strong>en</strong> regisseur aan de haal gaat met het werk van de componist, of<br />
de componist inbreekt op het terrein van de regisseur, leidt tot zulke spanning<strong>en</strong>. Ze<br />
kunn<strong>en</strong> resulter<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> mislukte dialoog <strong>tuss<strong>en</strong></strong> de twee media of net tot e<strong>en</strong><br />
artistieke surplus.<br />
Het omgaan met het grote muziek<strong>repertoire</strong> lijkt voor e<strong>en</strong> regisseur op het eerste<br />
gezicht misschi<strong>en</strong> makkelijker dan het aanpakk<strong>en</strong> van nieuwe <strong>creatie</strong>s. Toch is dat<br />
niet altijd het geval. Hoewel zich meestal ge<strong>en</strong> autoriteitsprobleem stelt in de<br />
letterlijke zin van het woord, doordat de componist vaak overled<strong>en</strong> is, leeft nog<br />
steeds sterk de gedachte dat de partituur heilig is. E<strong>en</strong> parallel met het teksttheater<br />
ligt voor de hand. Ook daar bestaat discussie omtr<strong>en</strong>t de uitvoeringspraktijk van<br />
grote <strong>repertoire</strong>tekst<strong>en</strong>, zoals de discussie van oktober 2008 rec<strong>en</strong>t nog bewees. In<br />
de muziekwereld rust op het verknipp<strong>en</strong>, inkort<strong>en</strong> of aanvull<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />
<strong>repertoire</strong>partituur e<strong>en</strong> nog grotere banvloek, aldus Judith Vindevogel van<br />
WALPURGIS: ‘Zelfs e<strong>en</strong> nieuwe interpretatie van de partituur ligt moeilijk. In theater<br />
2
is het teg<strong>en</strong>woordig heel gewoon om e<strong>en</strong> vrouw e<strong>en</strong> mann<strong>en</strong>rol te lat<strong>en</strong> spel<strong>en</strong> of<br />
andersom, maar o wee als e<strong>en</strong> lyrische sopraan de rol zingt van e<strong>en</strong> dramatische…<br />
Terwijl het net interessant is om zo’n ding<strong>en</strong> te do<strong>en</strong>, want door e<strong>en</strong> rol door e<strong>en</strong><br />
andere stem te lat<strong>en</strong> zing<strong>en</strong>, kan je nieuwe facett<strong>en</strong> van je personage ontdekk<strong>en</strong>.’<br />
In het geval dat de regisseur er voor kiest om e<strong>en</strong> partituur – <strong>repertoire</strong> of nieuw<br />
geschrev<strong>en</strong> – te respecter<strong>en</strong>, dwingt hem dat op slag in e<strong>en</strong> bijzonder strak keurslijf,<br />
gezi<strong>en</strong> de vooraf bepaalde, wel afgemet<strong>en</strong> scansie in de tijd. Zoals Stijn Devillé van<br />
Braakland/Zhebilding zegt: ‘Acteurs moet<strong>en</strong> plots bezig zijn met mat<strong>en</strong> tell<strong>en</strong>, want er<br />
is maar e<strong>en</strong> beperkt aantal mat<strong>en</strong> in het stuk, <strong>en</strong> op het einde is de muziek op.’ Net<br />
omwille van dat keurslijf geeft Devillé de voorkeur aan semi-geïmproviseerde muziek,<br />
gebaseerd op muzikale schema’s <strong>en</strong> niet op uitgeschrev<strong>en</strong> muziek: ‘De schoonheid<br />
van theater is net dat het hier <strong>en</strong> nu gebeurt, in het mom<strong>en</strong>t – dan mag je niet bezig<br />
zijn met wiskunde.’ Judith Vindevogel relativeert die verme<strong>en</strong>de strakheid van de<br />
partituur, vanuit de gedachte van de dialoog: ‘Mits e<strong>en</strong> goede dialoog <strong>tuss<strong>en</strong></strong><br />
regisseur <strong>en</strong> muzikale uitvoerders is er veel mogelijk, zelfs in de klassieke opera. Je<br />
kunt bijvoorbeeld e<strong>en</strong> orgelpunt zo rekk<strong>en</strong> dat het e<strong>en</strong> bepaalde sc<strong>en</strong>ische handeling<br />
mogelijk maakt – alles hangt af van de communicatie <strong>tuss<strong>en</strong></strong> componist, regisseur <strong>en</strong><br />
uitvoerder.’<br />
De regisseur die zich toch van de partituur durft ontdo<strong>en</strong>, staat mete<strong>en</strong> in voor e<strong>en</strong><br />
geheel nieuwe schepping, want wie de muzikale dramaturgie van de componist<br />
doorkruist, moet daar e<strong>en</strong> nieuwe, eig<strong>en</strong> dramaturgie teg<strong>en</strong>over plaats<strong>en</strong>.<br />
Interpretatie<br />
Muziektheaterregisseurs kunn<strong>en</strong> er <strong>en</strong>erzijds voor kiez<strong>en</strong> om in hun producties op<br />
e<strong>en</strong> conv<strong>en</strong>tionele of mindere conv<strong>en</strong>tionele manier gebruik te mak<strong>en</strong> van<br />
<strong>repertoire</strong>(elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>), anderzijds kunn<strong>en</strong> ze e<strong>en</strong> nieuwe <strong>creatie</strong> lat<strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong> of<br />
meeschrijv<strong>en</strong>. Tuss<strong>en</strong> beide pol<strong>en</strong> strekt zich e<strong>en</strong> continuüm uit met hybride<br />
m<strong>en</strong>gvorm<strong>en</strong>.<br />
De meest ‘traditionele’ omgang met <strong>repertoire</strong> is wellicht de interpretatie ervan, met<br />
respect voor de partituur <strong>en</strong> het libretto, zonder dat de bewerking leidt tot e<strong>en</strong> nieuwe<br />
<strong>creatie</strong>. In Vlaander<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> we dat e<strong>en</strong> aantal grote regisseurs, afkomstig uit het<br />
teksttheater, opera aanpakk<strong>en</strong>, <strong>en</strong> daarvoor – weliswaar in nauw overleg met hun<br />
<strong>creatie</strong>team – uitgaan van e<strong>en</strong> sterk <strong>en</strong> vooraf bepaald regieconcept.<br />
Ivo Van Hove is wellicht het bek<strong>en</strong>dste voorbeeld. Met zijn sterke theatrale ideeën<br />
breekt hij visueel <strong>en</strong> interpretatief in op het operag<strong>en</strong>re, maar hij respecteert partituur<br />
<strong>en</strong> muzikale dramaturgie. Al in 1999 werd hij door de operawereld gevraagd om de<br />
overstap te mak<strong>en</strong> (Lulu, 1999). Voorlopig meesterstuk van zijn operaregies is<br />
ongetwijfeld Der Ring des Nibelung<strong>en</strong> (2006-2008), de Wagnercyclus die hij bij de<br />
Vlaamse Opera creëerde.<br />
Het is interessant om te zi<strong>en</strong> hoe theatermaker Guy Cassiers in de periode 2010-<br />
2013 datzelfde werk zal aanpakk<strong>en</strong> voor de Scala van Milaan. Ook Cassiers vertrekt<br />
van e<strong>en</strong> welomlijnd concept waarin elk dramaturgisch elem<strong>en</strong>t zijn vaste plaats heeft.<br />
In teg<strong>en</strong>stelling tot Van Hove verhoudt Cassiers zich echter zowel tot <strong>repertoire</strong> als<br />
tot <strong>creatie</strong>. Zijn omgang met muziek heeft doorhe<strong>en</strong> de tijd e<strong>en</strong> grote evolutie<br />
doorgemaakt. Aanvankelijk werd de muziek (zowel bestaand als nieuw geschrev<strong>en</strong>)<br />
<strong>en</strong>kel ingezet als sfeer schepp<strong>en</strong>d elem<strong>en</strong>t, als soundtrack. Dat was bijvoorbeeld het<br />
geval bij het meeste werk dat Cassiers realiseerde vóór <strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s zijn periode bij<br />
Oud Huis Stekelbees <strong>en</strong> in het Kaaitheater (Daedalus, 1986; De baron van<br />
Münchhaus<strong>en</strong>, 1988). Op e<strong>en</strong> bepaald mom<strong>en</strong>t versch<strong>en</strong><strong>en</strong> de muzikant<strong>en</strong> live op<br />
3
scène, <strong>en</strong> veroverde de muziek haar plaats binn<strong>en</strong> het vertelconcept (Portrett<strong>en</strong>, e<strong>en</strong><br />
muzikale vertelling, met Dick van der Harst, 1993). Soms stond die muziek in de<br />
schaduw, e<strong>en</strong> andere keer dook ze op binn<strong>en</strong> het dramaturgisch kader (Onegin, met<br />
Dominique Pauwels, 2006). Via e<strong>en</strong> hybride operavorm als The Woman Who<br />
Walked into Doors (met Kris Defoort, 2001) evolueerde Cassiers naar de meer<br />
klassieke opera (Der Flieg<strong>en</strong>de Holländer, 2005) maar voor House of the Sleeping<br />
Beauties (2009) ging hij e<strong>en</strong> nieuwe sam<strong>en</strong>werking met Defoort aan. De volg<strong>en</strong>de<br />
stap in zijn parcours is opnieuw e<strong>en</strong> zwaarbelad<strong>en</strong> <strong>repertoire</strong>stuk, bij e<strong>en</strong> van ’s<br />
werelds meest prestigieuze opera-institut<strong>en</strong>. Het moge duidelijk zijn: Cassiers is niet<br />
voor e<strong>en</strong> gat te vang<strong>en</strong>.<br />
Johan Simons' jar<strong>en</strong>lange <strong>en</strong> int<strong>en</strong>se sam<strong>en</strong>werking met Paul Koek bij Hollandia is<br />
van e<strong>en</strong> andere aard dan zijn huidige <strong>creatie</strong>s. Sinds hij met Verdi’s Simon<br />
Boccanegra (2006) in de Parijse Opéra Bastille de overstap maakte naar de<br />
klassieke opera, werkt Simons, net zoals Van Hove <strong>en</strong> Cassiers, in de eerste plaats<br />
op basis van e<strong>en</strong> vooraf uitgedacht regieconcept. Toch durft hij, meer dan beide<br />
eerder g<strong>en</strong>oemde verwant<strong>en</strong>, de muziek ook op e<strong>en</strong> niet-conv<strong>en</strong>tionele manier<br />
behandel<strong>en</strong>. Zo liet hij voor Fidelio (2008), Gerard Mortiers afscheidsopera in de<br />
Bastille, de dialog<strong>en</strong> bijkleur<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> rec<strong>en</strong>s<strong>en</strong>t meldde dat Simons muzikaal gezi<strong>en</strong><br />
‘graag tot wurging, zeg schrapping van de opdringerige Beethov<strong>en</strong> wou overgaan’. 1<br />
Door zijn ingrijp<strong>en</strong> op het muzikale werk schuift Johan Simons stevig op richting e<strong>en</strong><br />
tweede groep regisseurs, die het niet zull<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> bij interpretatie alle<strong>en</strong>.<br />
In MIGNON (1989), de allereerste productie van WALPURGIS, werd<strong>en</strong> de klassiek<br />
geword<strong>en</strong> Mignon-lieder<strong>en</strong> (op muziek gezet door onder meer Schubert, Wolf,<br />
Schumann <strong>en</strong> Beethov<strong>en</strong>) door Judith Vindevogel in hun oorspronkelijke theatrale<br />
context geplaatst – de dramaturgie bepaalde de interpretatie. Het personage van<br />
Mignon <strong>en</strong> de lieder<strong>en</strong> waarmee ze zich uitdrukt, kreg<strong>en</strong> hierdoor opnieuw betek<strong>en</strong>is<br />
voor onze tijd.<br />
De Waalse regisseur Ingrid Von Wantoch-Rekowsky, wi<strong>en</strong>s A Ronne II (2001,<br />
Luciano Berio) haar doorbraak betek<strong>en</strong>de op de Europese podia, laat zich sterk<br />
inspirer<strong>en</strong> door de fysieke aanwezigheid op scène <strong>en</strong> werkt vooral op de vloer,<br />
ondanks het feit dat de partitur<strong>en</strong> soms zeer strikt zijn. In A-Ronne II liet zij<br />
bijvoorbeeld de zangpartij<strong>en</strong> invull<strong>en</strong> door acteurs. Onder de noemer ‘theater voor<br />
het oor, muziek voor het oor’ kiest zij niet voor de muzikaliteit van de stemm<strong>en</strong>, maar<br />
voor de expressiviteit van het lichaam.<br />
‘De muziek is mijn meester’, zegt Anne Teresa De Keersmaeker. ‘Muziek blijft<br />
ontroer<strong>en</strong> […] misschi<strong>en</strong> ook omdat zij zo verbond<strong>en</strong> is met het lichaam: de stem is<br />
lichaam, maar ook e<strong>en</strong> instrum<strong>en</strong>t is e<strong>en</strong> verl<strong>en</strong>gstuk van het lichaam.’ 2 Anne Teresa<br />
De Keersmaekers fascinatie voor de minimalistische componist Steve Reich leidde in<br />
het begin van haar carrière tot Fase, four mouvem<strong>en</strong>ts to the music of Steve Reich<br />
(1982), de voorstelling die haar internationale doorbraak zou betek<strong>en</strong><strong>en</strong>. E<strong>en</strong> jaar<br />
later creëerde ze op muziek van Thierry De Mey <strong>en</strong> Peter Vermeersch het kwartet<br />
Rosas danst Rosas (1983). Muzikale dansproducties op <strong>repertoire</strong> van Monteverdi,<br />
Ligeti <strong>en</strong> Bartók zoud<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>. De verbond<strong>en</strong>heid <strong>tuss<strong>en</strong></strong> dans <strong>en</strong> muziek<br />
verstevig<strong>en</strong>, was e<strong>en</strong> van de objectiev<strong>en</strong> die De Keersmaeker zich stelde bij de<br />
intrede van haar dansgezelschap Rosas in De Munt. Met Hertog Blauwbaards burcht<br />
(naar Béla Bartók, 1998) ging de choreografe e<strong>en</strong> stap verder <strong>en</strong> tastte ze de gr<strong>en</strong>s<br />
af <strong>tuss<strong>en</strong></strong> opera <strong>en</strong> dans. De Keersmaeker werkt analytisch, niet improvisatoir:<br />
1 Roland De Beer, 'Hardvochtig jeg<strong>en</strong>s Beethov<strong>en</strong>, in: De Volkskrant, 27 november 2008<br />
2 www.desingel.be, tag: Anne Teresa De Keersmaeker<br />
4
vertrekk<strong>en</strong>de van e<strong>en</strong> bestaande partituur ontwikkelt ze door muziekdramaturgische<br />
analyse e<strong>en</strong> stevig regieconcept.<br />
De barokopera Dido & A<strong>en</strong>eas (naar Purcell, 2006) was het resultaat van e<strong>en</strong> eerste,<br />
maar erg geslaagde sam<strong>en</strong>werking <strong>tuss<strong>en</strong></strong> Jan Decorte <strong>en</strong> het jonge barok<strong>en</strong>semble<br />
B'Rock. Decorte onderzocht in Dido & A<strong>en</strong>eas voor het eerst de mogelijkhed<strong>en</strong> om<br />
zijn eig<strong>en</strong>, specifieke theatertaal te ver<strong>en</strong>ig<strong>en</strong> met opera, <strong>en</strong> zet in 2011 de<br />
sam<strong>en</strong>werking verder voor La Resurrezione van Händel. Decortes praktijk situeert<br />
zich erg<strong>en</strong>s <strong>tuss<strong>en</strong></strong> conceptueel <strong>en</strong> improvisatoir: hoewel er steeds e<strong>en</strong> basisconcept<br />
op tafel ligt, laat de regisseur tijd<strong>en</strong>s de repetities ook ding<strong>en</strong> ontstaan, steeds met<br />
e<strong>en</strong> groot respect voor de muziek.<br />
Sampling<br />
Soms gaan regisseurs verder dan het interpreter<strong>en</strong> van de partituur <strong>en</strong> spel<strong>en</strong> ze met<br />
elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> uit het <strong>repertoire</strong>. We kom<strong>en</strong> opnieuw terecht bij Johan Simons, die met<br />
S<strong>en</strong>tim<strong>en</strong>ti (2003) e<strong>en</strong> belangrijke stap zette in zijn muziektheatrale parcours. In deze<br />
productie ging Simons aan de slag met e<strong>en</strong> aantal aria’s van Giuseppe Verdi: in<br />
sam<strong>en</strong>werking met Paul Koek werd<strong>en</strong> ze geknipt <strong>en</strong> geplakt tot e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>zinnige<br />
collage, waardoor de muziek werd behoud<strong>en</strong> doch ingezet in e<strong>en</strong> nieuw verhaal.<br />
Ook Alain Platel <strong>en</strong>t zich, in sam<strong>en</strong>werking met verschill<strong>en</strong>de componist<strong>en</strong>, sterk op<br />
het <strong>repertoire</strong>, maar zijn manier van werk<strong>en</strong> is improvisatoir. Platel heeft zich altijd al<br />
in de eerste plaats lat<strong>en</strong> inspirer<strong>en</strong> door de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> waarmee hij sam<strong>en</strong>werkt <strong>en</strong> hij<br />
betrekt ze nauw bij zijn <strong>creatie</strong>s. Sinds La Tristeza Complice uit 1995 (met Dick van<br />
der Harst, naar Purcell) is de muzikale dramaturgie in steeds sterkere mate<br />
geïntegreerd geraakt in zijn collagevoorstelling<strong>en</strong>. Zeker sinds vsprs (2006) <strong>en</strong> Pitié!<br />
(2008) is er sprake van e<strong>en</strong> echte sam<strong>en</strong>werking met componist Fabrizio Cassol, die<br />
de muziek van Monteverdi respectievelijk Bach ingrijp<strong>en</strong>d bewerkte <strong>en</strong> er nieuwe<br />
muziek aan toevoegde. In het spoor van Platel onderzoek<strong>en</strong> ook Ko<strong>en</strong> Augustijn<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> Sidi Larbi Cherkaoui het muzikale spoor, waarbij ze evolueerd<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> steeds<br />
grotere inbr<strong>en</strong>g van hun muzikant<strong>en</strong> <strong>en</strong> zangers (Import/export, 2006; Ashes, 2009).<br />
In Waar is thuis <strong>en</strong> hoe kom ik daar? (2004) combineerde WALPURGIS in<br />
sam<strong>en</strong>werking met de Roovers <strong>en</strong> in regie van Peter Van Kraaij muziek van Kurtag<br />
met tekst<strong>en</strong> van Kafka <strong>en</strong> Coetzee. Deze drie elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> verhield<strong>en</strong> zich tot elkaar<br />
als communicer<strong>en</strong>de vat<strong>en</strong>. Voor Il combattim<strong>en</strong>to di Tancredi e Clorinda (2006),<br />
concept <strong>en</strong> regie van Peter Van Kraaij, schreef Erwin Mortier e<strong>en</strong> tekst die het libretto<br />
actualiseerde.<br />
Josse De Pauw, die zijn eerste muziektheatertekst schreef in opdracht van<br />
WALPURGIS (1993, met Peter Vermeersch) <strong>en</strong> nu in resid<strong>en</strong>tie is bij zowel LOD als<br />
Transparant, is e<strong>en</strong> muziektheatermaker die in verschill<strong>en</strong>de veld<strong>en</strong> thuishoort. Hij<br />
weet zich te verhoud<strong>en</strong> tot <strong>repertoire</strong> én tot <strong>creatie</strong>, <strong>en</strong> beweegt zich met gemak in<br />
theater- én muziekwereld tegelijk. In Ruhe (2007) verwerkte De Pauw lieder<strong>en</strong> van<br />
Schubert op e<strong>en</strong> organische manier in zijn regieconcept. Maar het spel<strong>en</strong> met<br />
elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> uit het <strong>repertoire</strong> ging hier ook sam<strong>en</strong> met <strong>creatie</strong>, want componist<br />
Annelies Van Parys schreef e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> coda bij Ruhe.<br />
Onder de regisseurs die (ev<strong>en</strong>tueel in sam<strong>en</strong>werking met e<strong>en</strong> componist) spel<strong>en</strong> met<br />
elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> uit het <strong>repertoire</strong>, vind<strong>en</strong> we verder nog het duo Wouter Van Looy/Jan<br />
Van Outryve, dat ingreep op werk van Vivaldi of Monteverdi (bij Transparant).<br />
Caroline Petrick greep terug naar de Harawi-liedyclus van Messia<strong>en</strong> of B<strong>en</strong>jamin<br />
Britt<strong>en</strong> (The Gold<strong>en</strong> Vanity, 2008). An De Donder ging voor De Gelukkige Prins<br />
5
(2006) sam<strong>en</strong> met Oxalys aan de slag met onder meer werk van Schubert <strong>en</strong><br />
Mozart...<br />
E<strong>en</strong> opvall<strong>en</strong>de productie was de noces/svadebka/de bruiloft (2005), waarvoor<br />
WALPURGIS e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werking aanging met de Roovers <strong>en</strong> het Spectra Ensemble.<br />
Judith Vindevogel besloot de klassiek geword<strong>en</strong> partituur van Stravinsky, gebaseerd<br />
op Russische volksmuziek, uit haar concertante dwangbuis te hal<strong>en</strong> <strong>en</strong> opnieuw de<br />
rituele kracht te gev<strong>en</strong> die erin verborg<strong>en</strong> ligt. Daarvoor werd het <strong>repertoire</strong>stuk in de<br />
eerste plaats uit de klassieke concertzaal gehaald <strong>en</strong> op locatie gespeeld, in e<strong>en</strong><br />
theatrale context: de uitvoering van de muziek vormde het hoogtepunt van e<strong>en</strong><br />
bruiloftsfeest. Ook de partituur zelf werd op e<strong>en</strong> theatrale manier aangepakt.<br />
Normaal wordt Les Noces gezong<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> koor <strong>en</strong> vier solist<strong>en</strong>, die stem gev<strong>en</strong><br />
aan verschill<strong>en</strong>de personages. Vindevogel besloot om voor deze uitvoering te<br />
werk<strong>en</strong> met zesti<strong>en</strong> solist<strong>en</strong>, <strong>en</strong> de sololijn<strong>en</strong> te verdel<strong>en</strong> onder de zangers, die all<strong>en</strong><br />
sam<strong>en</strong> de familie van de bruidegom zoud<strong>en</strong> verteg<strong>en</strong>woordig<strong>en</strong>. De muziek werd<br />
zonder dirig<strong>en</strong>t <strong>en</strong> uit het hoofd vertolkt. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> werd int<strong>en</strong>sief gezocht naar e<strong>en</strong><br />
volkse manier van zing<strong>en</strong>, <strong>en</strong> niet naar e<strong>en</strong> vocale e<strong>en</strong>heid zoals dat gebruikelijk is<br />
bij e<strong>en</strong> concertante uitvoering.<br />
Radicale bewerking<strong>en</strong><br />
Steeds verder opschuiv<strong>en</strong>d naar de <strong>creatie</strong>pool di<strong>en</strong>t zich e<strong>en</strong> groep regisseurs aan<br />
die het <strong>repertoire</strong> radicaal bewerkt, in sam<strong>en</strong>werking met e<strong>en</strong> componist <strong>en</strong>/of<br />
dramaturg. Deze manier van bewerk<strong>en</strong> vergt in feite de <strong>en</strong>ergie <strong>en</strong> de<br />
productiemiddel<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> totaal nieuwe <strong>creatie</strong>. E<strong>en</strong> voorbeeld is De Tooverfluit<br />
van Dick van der Harst <strong>en</strong> Alessandro Libertini (2001, bij LOD <strong>en</strong> HETPALEIS),<br />
waarbij Mozarts compositie door Van der Harst werd bewerkt tot e<strong>en</strong> nieuwe partituur<br />
voor e<strong>en</strong> trio <strong>en</strong> twee actrices. Erg gedurfd was ook de sam<strong>en</strong>werking <strong>tuss<strong>en</strong></strong> Wim<br />
H<strong>en</strong>derickx <strong>en</strong> Ramsey Nasr van Mozarts Die Entführung aus dem Serail tot E<strong>en</strong><br />
totale Entführung: dankzij de nieuwe compositiestukk<strong>en</strong> van H<strong>en</strong>derickx <strong>en</strong> de<br />
hertaling door Nasr resulteerde E<strong>en</strong> totale Entführung (2006) ook in e<strong>en</strong> totaal<br />
nieuwe <strong>creatie</strong>.<br />
In dit rijtje hor<strong>en</strong> ook de productie MAX T (2003, gebaseerd op Stravinsky’s The<br />
Rake’s Progress) <strong>en</strong> de librettolezing<strong>en</strong> van WALPURGIS thuis. Over de eerste<br />
productie schreef De Standaard: ‘Pieter Embrechts […] heeft het libretto tegelijk<br />
virtuoos <strong>en</strong> ongekunsteld herschrev<strong>en</strong>. Muzikaal is er, op <strong>en</strong>kele speelse aria’s na,<br />
minder gele<strong>en</strong>d. Stravinsky maakte in deze opera al e<strong>en</strong> collage van oude <strong>en</strong><br />
moderne muziekstijl<strong>en</strong>, maar WALPURGIS gaat daarin nog verder. Sam<strong>en</strong> met drie<br />
allround muzikant<strong>en</strong> zapt de geluidspartituur van Stravinsky over Rossini tot<br />
Coldplay.’ 3<br />
De librettolezing<strong>en</strong> van WALPURGIS war<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ludieke manier om e<strong>en</strong> breder<br />
publiek k<strong>en</strong>nis te lat<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> met het tekstmateriaal waarop het klassieke<br />
opera<strong>repertoire</strong> gebouwd is, <strong>en</strong> om dat materiaal van lading <strong>en</strong> taboes te ontdo<strong>en</strong>.<br />
De m<strong>en</strong>geling van beroepsernst <strong>en</strong> 'kinderlijk spelplezier' maakt<strong>en</strong> dat deze lezing<strong>en</strong><br />
constant balanceerd<strong>en</strong> op de rand van onderzoeksexperim<strong>en</strong>t <strong>en</strong> de evocatie<br />
<strong>en</strong>erzijds, <strong>en</strong> de 'echte' voorstelling anderzijds.<br />
Creatie<br />
3 Véronique Rub<strong>en</strong>s, 'Sprookjesbestaan wordt nachtmerrie', in: De Standaard, 23 januari 2003<br />
6
In het geval van <strong>creatie</strong> zi<strong>en</strong> we dat de verschill<strong>en</strong>de makers – componist <strong>en</strong><br />
regisseur/dramaturg/librettist – vanaf e<strong>en</strong> embryonaal idee int<strong>en</strong>s sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>. In<br />
de praktijk van het hed<strong>en</strong>daags muziektheater komt het steeds minder voor dat er<br />
eerst e<strong>en</strong> partituur wordt geschrev<strong>en</strong> <strong>en</strong> pas daarna e<strong>en</strong> regisseur wordt gezocht. De<br />
parallelle <strong>en</strong> geïntegreerde werkwijze is in<strong>tuss<strong>en</strong></strong> in alle muziektheatergroep<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
-structur<strong>en</strong> zichtbaar geword<strong>en</strong>, zowel in de grote huiz<strong>en</strong> (Philippe Boesmans <strong>en</strong> Luc<br />
Bondy in De Munt) als in de specifieke vorm<strong>en</strong> van muziektheater waarop deze<br />
bijdrage zich toespitst.<br />
In het muzikale verteltheater dringt zich opnieuw de naam van Josse De Pauw op.<br />
Weg (1998), e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werking met componist Peter Vermeersch, betek<strong>en</strong>de e<strong>en</strong><br />
doorbraak in De Pauws muziektheatrale parcours <strong>en</strong> Larf! (2000) bevestigde de<br />
vruchtbare sam<strong>en</strong>werking <strong>tuss<strong>en</strong></strong> beid<strong>en</strong>. In Die siel van die mier (2004), op tekst van<br />
David Van Reybrouck, bereikte de muziek van Jan Kuijk<strong>en</strong> e<strong>en</strong> osmose met het<br />
gesprok<strong>en</strong> woord. De Pauw heeft zich de laatste jar<strong>en</strong> steeds duidelijker toegelegd<br />
op het creër<strong>en</strong> mét muziek, waarbij de muzikale sam<strong>en</strong>werking<strong>en</strong> meer zijn dan<br />
aanvulling<strong>en</strong>, zo bewijst ook Liefde/zijn hand<strong>en</strong> (2007), opnieuw met Jan Kuijk<strong>en</strong>.<br />
Toch blijkt uit bijvoorbeeld De versie Claus (2008) dat De Pauw zich ook in het<br />
zuivere teksttheater nog steeds als e<strong>en</strong> vis in het water voelt.<br />
Op dezelfde dunne lijn <strong>tuss<strong>en</strong></strong> vertell<strong>en</strong> <strong>en</strong> musicer<strong>en</strong>, balanceert het werk van<br />
regisseur <strong>en</strong> auteur Dirk Opstaele, die int<strong>en</strong>s sam<strong>en</strong> creëert met de muzikant<strong>en</strong>,<br />
dansers <strong>en</strong> acteurs van Ensemble Leporello. Hoewel e<strong>en</strong> sterke <strong>repertoire</strong>tekst<br />
(Shakespeare, Beckett) niet zeld<strong>en</strong> de basis vormt van e<strong>en</strong> voorstelling, eist de<br />
muziek haar plaats op in de dramaturgie <strong>en</strong> soms zelfs in het ritme van de tekst zelf,<br />
zoals in het rec<strong>en</strong>te De wijdere wereld van water (2008), e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werking met<br />
componist Frank Nuyts. Opstaeles ambities reik<strong>en</strong> trouw<strong>en</strong>s verder dan het muzikale<br />
verteltheater. In het verled<strong>en</strong> waagde hij zich ook al aan e<strong>en</strong> <strong>repertoire</strong>-opera (Simon<br />
Boccanegra, naar Verdi, 2006) of, in nauwe sam<strong>en</strong>werking met componist Luc<br />
Brewaeys, aan e<strong>en</strong> hybride opera als Antigone (1991, bij WALPURGIS) <strong>en</strong> De<br />
Afscheidssymfonie, die hij in 1999 sam<strong>en</strong> met Jan Kuijk<strong>en</strong> bij HETPALEIS maakte.<br />
Braakland/Zhebilding (Stijn Devillé, Adriaan Van Ak<strong>en</strong>) profileert zich expliciet als<br />
e<strong>en</strong> gezelschap van makers <strong>en</strong> creëert theater 'voor het oor'. Voorbeeld<strong>en</strong> zijn Lev<br />
(2004, met muziek van Rudy Trouvé <strong>en</strong> Geert Waegeman) <strong>en</strong> Immaculata (2004,<br />
muziek van Youri Van Uffel<strong>en</strong> <strong>en</strong> Ephraïm Ciel<strong>en</strong>). Het schrijv<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> specifiek<br />
proces waarbij met metrum, ritmiek <strong>en</strong> scansie wordt gewerkt in het woord zelf,<br />
waardoor de tekst e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> ritmiek ontwikkelt. Devillé: 'Je zou onze voorstelling<strong>en</strong><br />
met je og<strong>en</strong> toe moet<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> beluister<strong>en</strong>.' Parallel met de tekst <strong>en</strong> geïnspireerd<br />
door dezelfde thematiek<strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong> de muzikant<strong>en</strong> hun partituur. Er wordt<br />
regelmatig ‘overgestok<strong>en</strong>’ van de <strong>en</strong>e zijde naar de andere, waardoor de muziek erg<br />
nauw verbond<strong>en</strong> raakt met de voorstelling, er als het ware van bij het begin wordt in<br />
'ingeschrev<strong>en</strong>'. Of zoals Devillé deze zoektocht naar e<strong>en</strong> ‘auditieve vertelling'<br />
b<strong>en</strong>oemt: 'Wij mak<strong>en</strong> de soundtrack van je verbeelding.'<br />
WALPURGIS, het <strong>en</strong>semble rond zangeres Judith Vindevogel, vertrekt vanuit de<br />
gedachte van geme<strong>en</strong>schappelijke <strong>creatie</strong>. Vindevogel b<strong>en</strong>oemt het zo: ‘Ik beschouw<br />
mezelf als e<strong>en</strong> tuinman. Ik heb e<strong>en</strong> sterk idee over hoe mijn tuin er moet uitzi<strong>en</strong>, <strong>en</strong><br />
ik kies in functie daarvan bloem<strong>en</strong>, plant<strong>en</strong>, bom<strong>en</strong> die de tuin mee vorm zull<strong>en</strong><br />
gev<strong>en</strong>. Maar al die elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> hun eig<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun eig<strong>en</strong> dynamiek, zodat<br />
de tuin er nooit zal uitzi<strong>en</strong> zoals ik hem in gedacht<strong>en</strong> had – we creër<strong>en</strong> hem immers<br />
sam<strong>en</strong>. Als tuinman is het vooral mijn taak om ervoor te zorg<strong>en</strong> dat elk elem<strong>en</strong>t zich<br />
7
maximaal kan ontplooi<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> het grotere geheel.’ In de <strong>creatie</strong>s van WALPURGIS<br />
staat de maker (zanger, muzikant) c<strong>en</strong>traal. ZILKE - dood <strong>en</strong> ontwak<strong>en</strong> (2008) is e<strong>en</strong><br />
voorstelling gebaseerd op e<strong>en</strong> tekst van Pieter De Buysser, met muziek van Peter<br />
Vermeersch. In het autoriteitsconflict <strong>tuss<strong>en</strong></strong> theater <strong>en</strong> muziek wil Vindevogel niet<br />
kiez<strong>en</strong>: ‘Er is wat mij betreft ge<strong>en</strong> hiërarchische verhouding, ik schat het <strong>en</strong>e medium<br />
niet hoger in dan het andere – het gaat mij vooral om de dialoog <strong>tuss<strong>en</strong></strong> beide. Dat<br />
gesprek hoeft niet te leid<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> cons<strong>en</strong>sus, want verschil kan net waardevol zijn,<br />
maar dat er überhaupt e<strong>en</strong> dialoog is, is voor mij e<strong>en</strong> noodzakelijke voorwaarde om<br />
over muziektheater te sprek<strong>en</strong>.’<br />
Binn<strong>en</strong> de hybride opera kom<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal nam<strong>en</strong> terug van regisseurs (<strong>en</strong><br />
componist<strong>en</strong>) die we reeds eerder aantroff<strong>en</strong> bij het omgaan met <strong>repertoire</strong>. Het gaat<br />
om de duo's Guy Cassiers/Kris Defoort (The Woman Who Walked into Doors (2001),<br />
Eric De Volder/Dick van der Harst (Diep in het bos, 1999), Wouter Van Looy/Jan Van<br />
Outryve (Dido, 2004), Simons <strong>en</strong> Koek/Wim H<strong>en</strong>derickx (Triumph of Spirit over<br />
Matter, 2000). Walter Hus werkte voor de Decorte-cyclus tweemaal sam<strong>en</strong> met Jan<br />
Ritsema (M<strong>en</strong>eer, de zot & tkint (2000) <strong>en</strong> Titus Andonderonikustmijnklote (2002)) <strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong>maal met Cassiers (Bloetwollefduivel (2001)). In het werkproces van deze teams<br />
wordt int<strong>en</strong>sief <strong>en</strong> constructief sam<strong>en</strong>gewerkt: de theatermaker beïnvloedt de<br />
compositie <strong>en</strong> bepaalt mee de structuur van het werk. Hoewel de componist<br />
autonoom creëert (niet op de vloer of op basis van improvisatie) <strong>en</strong> het eindresultaat<br />
e<strong>en</strong> vastligg<strong>en</strong>de partituur is, is de inhoudelijke impact van de theatermaker op het<br />
eindresultaat <strong>en</strong>orm.<br />
Ook aan de zijde van de componist<strong>en</strong> zijn makers actief die nog e<strong>en</strong> stap verder<br />
gaan: niet <strong>en</strong>kel zett<strong>en</strong> ze e<strong>en</strong> organische sam<strong>en</strong>werking op met de regisseur, maar<br />
ze verlang<strong>en</strong> ernaar ook zelf het terrein van die regisseur te betred<strong>en</strong> <strong>en</strong> met hun<br />
muziek in te brek<strong>en</strong> op de sc<strong>en</strong>ografie. Componist<strong>en</strong> als Dominique Pauwels <strong>en</strong> Eric<br />
Sleichim (M<strong>en</strong> in Tribulation, 2004; Intra-Muros, 2007) zi<strong>en</strong> hun compositie niet <strong>en</strong>kel<br />
als e<strong>en</strong> muzikale <strong>creatie</strong>, maar ook als e<strong>en</strong> complete muziektheatervoorstelling of<br />
e<strong>en</strong> sc<strong>en</strong>ische installatie. Eric Sleichim is daarin het extreemst. Hij regisseert zijn<br />
composities zelf – naar het voorbeeld van Heiner Goebbels kom<strong>en</strong> compositie <strong>en</strong><br />
regie uit één <strong>creatie</strong>ve geest. Dominique Pauwels vertrekt sam<strong>en</strong> met de auteur <strong>en</strong><br />
regisseur vanuit de inhoudelijke dramaturgie <strong>en</strong> breekt met zijn muziek ook fysiek in<br />
op de voorstelling. Zijn muziek verstolt als het ware in de sc<strong>en</strong>ografie, zoals rec<strong>en</strong>t<br />
nog in Twee oude vrouwtjes (2008) of Judaspassie (2009, met Inne Goris <strong>en</strong> Pieter<br />
De Buysser).<br />
Creaties in jeugdmuziektheater<br />
Als we sprek<strong>en</strong> over jeugdmuziektheater, gaat het vooral over nieuwe <strong>creatie</strong>s,<br />
eerder dan over de opvoering van e<strong>en</strong> vooraf gegev<strong>en</strong> <strong>repertoire</strong>. Jeugdtheater is<br />
traditioneel altijd al verbond<strong>en</strong> geweest met muziek – de oude Koninklijk Jeugd<br />
Theater-voorstelling<strong>en</strong> maakt<strong>en</strong> quasi onveranderlijk gebruik van liedjes <strong>en</strong> muziek.<br />
Ook vandaag lijkt het medium muziek nog erg aantrekkelijk voor e<strong>en</strong> jonger publiek.<br />
E<strong>en</strong> heleboel jeugdtheaters creër<strong>en</strong> mét muziek (Wilde Ding<strong>en</strong> van Eva Bal, 2003;<br />
het rec<strong>en</strong>te Love van dezelfde maakster, 2009) maar onder de noemer<br />
‘muziektheater’ zoals supra gedefinieerd valt slechts één gezelschap. Theater De<br />
Spiegel, onder leiding van Karel Van Ransbeeck, vertrekt iedere keer van nul <strong>en</strong> stelt<br />
e<strong>en</strong> productioneel dreamteam sam<strong>en</strong> voor zijn voorstelling<strong>en</strong>, waarin muziek,<br />
figur<strong>en</strong>, object<strong>en</strong>, beeld, klank <strong>en</strong> stem versmelt<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> nieuwe verteltaal. De<br />
artistieke kern zet de lijn<strong>en</strong> uit, maar het uiteindelijke artistieke resultaat wordt<br />
8
epaald door de input van alle medewerkers. De Spiegel werkt sam<strong>en</strong> met<br />
verschill<strong>en</strong>de componist<strong>en</strong>, maar vooral Stefan Well<strong>en</strong>s lijkt e<strong>en</strong> vaste gast (De Rode<br />
Draad/k, 2003; Carmina Bremana, 2009). De laatste jar<strong>en</strong> focust Theater De Spiegel<br />
zich ook op e<strong>en</strong> nieuwe doelgroep: de allerkleinst<strong>en</strong> (jonger dan drie).<br />
An De Donder is e<strong>en</strong> veelzijdig maker in wi<strong>en</strong>s producties, voornamelijk ontwikkeld in<br />
de context van het jeugdtheater, muziek steeds e<strong>en</strong> voed<strong>en</strong>de rol heeft gespeeld:<br />
‘Heel vaak wordt haar <strong>creatie</strong>drang gevoed door muziek. […] Muziek <strong>en</strong> muzikaliteit<br />
zijn constant<strong>en</strong> in het lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> werk van De Donder. Niet zeld<strong>en</strong> ontstaat e<strong>en</strong> idee<br />
voor e<strong>en</strong> <strong>creatie</strong> door muziek of door e<strong>en</strong> geluid (zoals het ruis<strong>en</strong> van de zee) in<br />
combinatie met haar gemoedstoestand of gedacht<strong>en</strong>.’ 4 De manier waarop De Donder<br />
muziek <strong>en</strong> de muzikant op scène gebruikt, is de laatste jar<strong>en</strong> sterk geëvolueerd: waar<br />
ze in vroegere producties nog muzikant<strong>en</strong> inzette als acteurs, lijkt ze in haar meest<br />
rec<strong>en</strong>te <strong>creatie</strong>s meer <strong>en</strong> meer de muziek aan het woord te lat<strong>en</strong>, zoals in het<br />
rec<strong>en</strong>te Twee oude vrouwtjes (2008). Als regisseur werkte De Donder zowel sam<strong>en</strong><br />
met WALPURGIS, LOD <strong>en</strong> Transparant. Tot de muzikant<strong>en</strong>/componist<strong>en</strong> waarmee<br />
ze creëerde, behor<strong>en</strong> onder meer Elvis Peeters (Nooit meer slap<strong>en</strong>, 1996) <strong>en</strong> Rik<br />
Verstrep<strong>en</strong> (Anton, 1999; De ontmoeting met e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s is altijd afmatt<strong>en</strong>d, 2001).<br />
Met Jan Van Outryve zal ze in 2011 Oerd mak<strong>en</strong>.<br />
Daarnaast mak<strong>en</strong> auteur <strong>en</strong> performer Elvis Peeters (Het laatste verlang<strong>en</strong>, 2000,<br />
met WALPURGIS) <strong>en</strong> regisseur-componist Bo Spa<strong>en</strong>c (Ge<strong>en</strong> spijt – Lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> liedjes<br />
van Kleine Edith, 2008) muziektheaterproducties die, zeldzaam, buit<strong>en</strong> het klassieke<br />
instrum<strong>en</strong>tarium vall<strong>en</strong>. Ze creër<strong>en</strong> e<strong>en</strong> verbeeldingsvolle wereld met klank, net zoals<br />
ook sommige producties van Kunst<strong>en</strong>huis Pantalone <strong>en</strong> Iota theater dat do<strong>en</strong>. Erg<br />
belangrijk voor de dynamiek van het veld zijn t<strong>en</strong>slotte de jonger<strong>en</strong>producties – voor<br />
<strong>en</strong> met jonger<strong>en</strong> – waarvan Wouter Van Looy bij Transparant zijn handelsmerk heeft<br />
gemaakt (Arthur, 2005; Het meisje de jong<strong>en</strong> de rivier, 2006). Via zomerstages<br />
kunn<strong>en</strong> jonge zangers, regisseurs <strong>en</strong> componist<strong>en</strong> doorgroei<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong><br />
professioneel niveau.<br />
Uitdaging<strong>en</strong> voor de toekomst<br />
Vernieuwing van het <strong>repertoire</strong><br />
Het is opvall<strong>en</strong>d hoe e<strong>en</strong> aantal regisseurs, afkomstig uit het teksttheater,<br />
aanvankelijk e<strong>en</strong> ‘experim<strong>en</strong>tele’ periode doormaakte in de schoot van het<br />
muziektheater, om uiteindelijk toch te beland<strong>en</strong> bij de traditionele opera. D<strong>en</strong>k<strong>en</strong> we<br />
aan de sam<strong>en</strong>werking Johan Simons/Paul Koek bij Hollandia, Guy Cassiers’ eerste<br />
producties bij LOD (De zev<strong>en</strong> hoofdzond<strong>en</strong>, 1995) <strong>en</strong> wat deze makers nu do<strong>en</strong> in<br />
Parijs, bij de Vlaamse Opera of in de Scala van Milaan. Vanuit het<br />
onderzoeksparcours groei<strong>en</strong> ze door naar de grote operahuiz<strong>en</strong>, maar cruciaal is dat<br />
ze hun bagage uit het muziektheater me<strong>en</strong>em<strong>en</strong>, waardoor ze de traditionele<br />
operavorm op<strong>en</strong>brek<strong>en</strong> <strong>en</strong> vernieuw<strong>en</strong> van binn<strong>en</strong>uit. Deze <strong>creatie</strong>ve injectie in het<br />
operag<strong>en</strong>re is volg<strong>en</strong>s Guy Cool<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belangrijke opdracht voor het muziektheater.<br />
Daarnaast ligt e<strong>en</strong> van de uitdaging<strong>en</strong> van het muziektheaterveld in het creër<strong>en</strong> van<br />
e<strong>en</strong> nieuw <strong>repertoire</strong> dat de muzikale canon verrijkt. E<strong>en</strong> goede uitvoeringspraktijk<br />
lijkt daarin, paradoxaal g<strong>en</strong>oeg, e<strong>en</strong> soms belemmer<strong>en</strong>de rol te spel<strong>en</strong>. De sterkte<br />
van e<strong>en</strong> productie kan de toekomst van haar partituur bezwar<strong>en</strong>: de <strong>en</strong>sc<strong>en</strong>ering van<br />
The Woman Who Walked into Doors is bijvoorbeeld zo emblematisch geword<strong>en</strong>, dat<br />
het hergebruik<strong>en</strong> van Kris Defoorts partituur met e<strong>en</strong> ander regieconcept ond<strong>en</strong>kbaar<br />
4 ElsVan Ste<strong>en</strong>berghe, 'An De Donder. Troubadour in hoofdberoep', uit het subsidiedossier 2010-2012 van LOD<br />
9
lijkt – de kracht van Guy Cassiers’ regie zorgde ervoor dat de partituur tot nu toe nog<br />
ge<strong>en</strong> tweede lev<strong>en</strong> heeft gek<strong>en</strong>d.<br />
De regisseur in e<strong>en</strong> internationaal perspectief<br />
Vanuit e<strong>en</strong> internationaal perspectief is het precies de bijdrage van<br />
(theater)regisseurs die de Vlaamse muziektheaterpraktijk typeert. Het Vlaamse<br />
muziektheater lijkt zich <strong>en</strong>igszins anders ontwikkeld te hebb<strong>en</strong> dan in de buurland<strong>en</strong>.<br />
Daar verteg<strong>en</strong>woordig<strong>en</strong> figur<strong>en</strong> als Christophe Marthaler, Heiner Goebbels,<br />
Georges Aphergis of Paul Koek op bijna emblematische wijze het muziektheater, op<br />
dezelfde manier als Anne Teresa De Keersmaeker in buit<strong>en</strong>landse og<strong>en</strong> wellicht<br />
sam<strong>en</strong>valt met ‘Vlaamse dans’. De g<strong>en</strong>oemde figur<strong>en</strong> zijn regisseurs(-componist<strong>en</strong>)<br />
die voor het overgrote deel e<strong>en</strong> muzikale achtergrond hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> in hun loopbaan<br />
e<strong>en</strong> duidelijke keuze hebb<strong>en</strong> gemaakt voor muziektheater. De situatie in Vlaander<strong>en</strong><br />
is anders, in die zin dat onze grote regisseurs, vaak geworteld in het teksttheater, op<br />
e<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> mom<strong>en</strong>t wel ‘langskom<strong>en</strong>’ bij het muziektheater maar niet uitsluit<strong>en</strong>d op<br />
dat domein actief zijn.<br />
Vlaamse regisseurs legg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vaak veelzijdig traject af, <strong>en</strong> voor het internationale<br />
pot<strong>en</strong>tieel van het Vlaamse muziektheater heeft dat voor- <strong>en</strong> nadel<strong>en</strong>. Het bemoeilijkt<br />
de id<strong>en</strong>tificatie van hun figuur met e<strong>en</strong> g<strong>en</strong>re: we hebb<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> ‘kopp<strong>en</strong>’ die het<br />
Vlaams muziektheater e<strong>en</strong> herk<strong>en</strong>baar gezicht gev<strong>en</strong>. Daaruit volgt dat het<br />
brandpunt van het Vlaamse muziektheaterveld ligt bij de middelgrote <strong>en</strong> grote<br />
huiz<strong>en</strong>, eerder dan bij de individuele makers.<br />
Het Vlaamse muziektheater staat er ev<strong>en</strong>wel niet slecht voor. In het buit<strong>en</strong>land groeit<br />
de vraag naar <strong>creatie</strong>s die niet <strong>en</strong>kel muzikaal maar ook sc<strong>en</strong>isch sterk zijn, zegt Guy<br />
Cool<strong>en</strong>: ‘De koppeling van e<strong>en</strong> goede regisseur aan e<strong>en</strong> goede partituur is<br />
noodzakelijk voor het voortbestaan van het muziektheater. Kijk naar de opera: in de<br />
tweede helft van de twintigste eeuw zijn er weinig grote werk<strong>en</strong> geschrev<strong>en</strong>.<br />
Enerzijds heeft dit te mak<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> gebrek aan componist<strong>en</strong> die de interesse<br />
hadd<strong>en</strong> in dit medium <strong>en</strong> de kracht om zo’n groot werk te schrijv<strong>en</strong>, anderzijds heeft<br />
het ook te mak<strong>en</strong> met de vaak zwakke libretti <strong>en</strong> e<strong>en</strong> te beperkt inzicht in de<br />
dramaturgie. E<strong>en</strong> goed gecomponeerde opera, met e<strong>en</strong> zwakke tekst, overleeft niet.<br />
Door in e<strong>en</strong> vroeg stadium de regisseur te betrekk<strong>en</strong>, kan dat euvel vaak word<strong>en</strong><br />
voorkom<strong>en</strong>.’<br />
Volg<strong>en</strong>s Cool<strong>en</strong> doet het Vlaamse muziektheater het goed in het buit<strong>en</strong>land net door<br />
die koppeling van goede partitur<strong>en</strong> aan ijzersterke regies. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> makers<br />
als Ivo Van Hove <strong>en</strong> Guy Cassiers internationaal, wat hun <strong>creatie</strong>s universeel<br />
verkoopbaar maakt.<br />
Docum<strong>en</strong>ter<strong>en</strong>, <strong>en</strong> e<strong>en</strong> nieuwe taal<br />
Wie schrijft over muziektheater moet het do<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> gebrek aan bronn<strong>en</strong>.<br />
Wanneer het gaat over de uitvoeringspraktijk kampt muziektheater in de eerste<br />
plaats met hetzelfde probleem als alle podiumkunst<strong>en</strong>: het is e<strong>en</strong> vluchtig medium,<br />
verankerd in het hier <strong>en</strong> nu, waardoor er nauwelijks geheug<strong>en</strong> van bewaard blijft.<br />
Daarnaast stelt zich opnieuw e<strong>en</strong> probleem van taal: er is de afgelop<strong>en</strong> twintig jaar<br />
ge<strong>en</strong> specifiek jargon ontwikkeld om over muziektheater te sprek<strong>en</strong> – in het beste<br />
geval word<strong>en</strong> muziektheaterproducties door operacritici ‘meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>’. Terwijl de<br />
theater- <strong>en</strong> dansontwikkeling<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> de Vlaamse Golf al in de jar<strong>en</strong> 1980 zelf werd<br />
becomm<strong>en</strong>tarieerd <strong>en</strong> dus gedocum<strong>en</strong>teerd door voortrekkers als dramaturge<br />
1
Marianne Van Kerkhov<strong>en</strong>, stond<strong>en</strong> voor het prille muziektheaterg<strong>en</strong>re ge<strong>en</strong><br />
wet<strong>en</strong>schappers of critici op die e<strong>en</strong> nieuw vocabularium bedacht<strong>en</strong>. Muziektheater<br />
ontbeert e<strong>en</strong> geschied<strong>en</strong>is in feit<strong>en</strong> én in woord<strong>en</strong>, wat e<strong>en</strong> scherp inzicht in het veld<br />
bemoeilijkt.<br />
Om die red<strong>en</strong><strong>en</strong> zijn OPERA XXI, de aanstorm<strong>en</strong>de biënnale voor hed<strong>en</strong>daags<br />
muziektheater, <strong>en</strong> het dossier dat <strong>VTi</strong> opbouwt rond muziektheater zo belangrijk.<br />
Deze tekst heeft in de eerste plaats de ambitie om e<strong>en</strong> aanzet te zijn, e<strong>en</strong><br />
aansporing tot e<strong>en</strong> verdere analyse van de sector én e<strong>en</strong> zorgvuldiger bewak<strong>en</strong> van<br />
het geheug<strong>en</strong> van muziektheater – ook vanuit het standpunt van de regisseur.<br />
Partitur<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong> bewaard, maar de vluchtige verschijning van de uitvoeringspraktijk<br />
verdi<strong>en</strong>t ev<strong>en</strong>goed haar plek in de geschied<strong>en</strong>is.<br />
De jonge g<strong>en</strong>eratie<br />
E<strong>en</strong> nieuwe g<strong>en</strong>eratie regisseurs is klaar om de eerste stapp<strong>en</strong> in het<br />
muziektheaterlandschap te zett<strong>en</strong>. Voor het eerst beschikk<strong>en</strong> ze over e<strong>en</strong> klein<br />
stukje geschied<strong>en</strong>is om zich toe te verhoud<strong>en</strong>. Het is e<strong>en</strong> geschied<strong>en</strong>is die zich<br />
herhaalt, want de muziektheatermakers die nu naar vor<strong>en</strong> tred<strong>en</strong> werk<strong>en</strong> opnieuw<br />
niet in ‘exclusiviteit’ binn<strong>en</strong> het veld, maar het zijn t<strong>en</strong> tweede male regisseurs van<br />
zeer divers pluimage. Inne Goris, Pieter De Buysser <strong>en</strong> LOD maakt<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> de<br />
Judaspassie (2009). In de muzikale dansvoorstelling<strong>en</strong> van Thomas Hauert <strong>en</strong> zijn<br />
ZOO-kompan<strong>en</strong> krijgt muziek e<strong>en</strong> drag<strong>en</strong>de rol, zoals in 5 (2003), geïnspireerd op<br />
e<strong>en</strong> polyfonisch motet van Brückner. De Vlaamse Opera zet Luc Brewaeys <strong>en</strong> Stef<br />
Lernous van Abattoir Fermé sam<strong>en</strong> aan het werk voor e<strong>en</strong> opera die in het voorjaar<br />
van 2011 klaar moet zijn. Ruud Giel<strong>en</strong>s tastte met Singhet <strong>en</strong>de weset vro (2006) <strong>en</strong><br />
Revue (2008) al de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van het g<strong>en</strong>re af, maar wil nu e<strong>en</strong> echte opera<br />
regisser<strong>en</strong>. Muziektheater duikt op in onverwachte hoek<strong>en</strong>: aan de kleinkunstafdeling<br />
van de voormalige Studio Herman Teirlinck (nu onderdeel van Hogeschool<br />
Antwerp<strong>en</strong>) studer<strong>en</strong> muzikant<strong>en</strong> af met e<strong>en</strong> sterke theatrale verbeelding, zoals<br />
Liesa Van der Aa. Aan het Conservatorium G<strong>en</strong>t wordt nagedacht over e<strong>en</strong> opleiding<br />
muziektheater. Voorlopig lijkt het veld nog niet mete<strong>en</strong> te lijd<strong>en</strong> aan bloedarmoede...<br />
Het Vlaamse muziektheaterlandschap van de toekomst belooft ev<strong>en</strong> diffuus én<br />
dynamisch te word<strong>en</strong> als dat van vandaag – e<strong>en</strong> red<strong>en</strong> te meer om het te koester<strong>en</strong>.<br />
Evelyne Couss<strong>en</strong>s schrijft als freelance cultuurjournalist voor verschill<strong>en</strong>de media (Zonemagazines,<br />
rekto:verso, Etcetera). In 2008-2009 neemt ze deel aan het Corpus Kunstkritiek van <strong>VTi</strong>.<br />
1