De fluisterrevolutie op het platteland - Provincie Limburg
De fluisterrevolutie op het platteland - Provincie Limburg
De fluisterrevolutie op het platteland - Provincie Limburg
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Tien jaar na <strong>het</strong> Pact van Brakkestein<br />
<strong>De</strong> <strong>fluisterrevolutie</strong><br />
<strong>op</strong> <strong>het</strong> <strong>platteland</strong><br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht
Inhoud<br />
Inleiding: Brakkestein schreef stukje historie ................................................................................. 5<br />
Varkenpest: dood en verderf <strong>op</strong> <strong>het</strong> <strong>platteland</strong> ............................................................................. 7<br />
<strong>De</strong> regeling: urenlang overleg en hoogspanning ......................................................................... 11<br />
<strong>De</strong> Reconstructiewet: een vitaal <strong>platteland</strong> in zicht ....................................................................15<br />
<strong>De</strong> hoofdrolspelers toen<br />
Pieter van Geel: ‘Kritiek? Dan trekken we de regeling toch in’. ................................................ 19<br />
Hans Boxem: ‘Ik werd <strong>op</strong> <strong>het</strong> matje geroepen’............................................................................. 23<br />
Ger Driessen: ‘Winst, winst en nog eens winst’. ..........................................................................27<br />
Herman Kemperman: ‘Er had meer ingezeten’. ............................................................................31<br />
Roel Robbertsen: ‘Teveel nadruk gelegd <strong>op</strong> de verschillen’. ...................................................... 33<br />
Gerard Daandels: ‘Rampspoed is afgewend’. ............................................................................... 35<br />
Gerard Doornbos: ‘Het was een trendbreuk’. ...............................................................................39<br />
Laurens Jan Brinkhorst: ‘Ik ben me lam geschrokken’. ............................................................... 41<br />
<strong>De</strong> hoofdrolspelers nu<br />
Harry Keereweer: ‘Dit is echt gigantisch’. ......................................................................................45<br />
Jean Bronckers: ‘Oppassen voor teveel drukte <strong>op</strong> <strong>het</strong> <strong>platteland</strong>’. ........................................ 49<br />
Piet Jansen: ‘Bij ons heeft <strong>het</strong> gewoon langer geduurd’. ............................................................51<br />
Paul Rüpp: ‘Gewoon doorgaan met bouwen’. .............................................................................. 53<br />
Bart Krol: ‘Het gaat om de kwaliteit’. ............................................................................................. 57<br />
André van der Zande: ‘Vernieuwing gaat nooit zonder slag of stoot’. ..................................59<br />
Chris Kuijpers: ‘Boeren worden niet onevenredig geplaagd’. ...................................................63<br />
Omvang varkensstapel ......................................................................................................................67<br />
<strong>De</strong> veehouders<br />
Mien en Noud van <strong>De</strong>ursen: ‘<strong>De</strong> rek is eruit’................................................................................69<br />
Martin Jochemsen: ‘Boeren worden ondergewaardeerd’ ..........................................................71<br />
Lies en Jo Coenen: ‘Er is natuur genoeg’. ........................................................................................ 73<br />
<strong>De</strong> zielenherder<br />
Mathieu Jenniskens: ‘Het ging mij om de mensen’. .................................................................... 75<br />
<strong>De</strong> minister<br />
Gerda Verburg: ‘Uitvoering reconstructie mag sneller’. ............................................................79<br />
<strong>De</strong> resultaten .........................................................................................................................................82<br />
Woensdag 15 maart 2000 werd er <strong>op</strong> <strong>het</strong> landgoed<br />
Brakkestein in Nijmegen een stukje historie geschreven.<br />
Bestuurders van de provincies <strong>Limburg</strong>, Noord-<br />
Brabant, Gelderland, Utrecht, Overijssel en de Vereniging<br />
van Nederlandse Gemeenten ondertekenden na<br />
urenlang overleg een contract met de ministeries van<br />
LNV en VROM: Het Pact van Brakkestein.<br />
Na drie jaar vol emotionele discussies over maatregelen<br />
voor sanering van de intensieve veehouderij,<br />
betekende <strong>het</strong> Pact van Brakkestein dat Rijk, provincies<br />
en gemeenten voor de eerste keer schouder<br />
aan schouder <strong>op</strong>trokken om <strong>het</strong> buitengebied in <strong>het</strong><br />
zuiden en oosten van Nederland nieuwe impulsen<br />
te geven. Dat <strong>platteland</strong> was lamgeslagen door <strong>het</strong><br />
uitbreken van de varkenspest in 1997.<br />
Het Pact van Brakkestein betekende in veel <strong>op</strong>zichten<br />
een doorbraak. Veehouders kregen een steuntje in<br />
de rug om te st<strong>op</strong>pen met hun bedrijf. Het mestoverschot<br />
kon voor een groot deel weggewerkt worden.<br />
In <strong>het</strong> buitengebied verdwenen duizenden oude stallen,<br />
die vaak lelijke puisten in <strong>het</strong> landschap vormden.<br />
Maar <strong>het</strong> Pact van Brakkestein leverde ook nieuwe<br />
planologische inzichten <strong>op</strong>. <strong>De</strong> feitelijke start van <strong>het</strong><br />
fenomeen gebiedsontwikkeling. In ruil voor de financiering<br />
van die massale stallenslo<strong>op</strong> konden de vijf<br />
provincies maximaal 6500 woningen aan de randen<br />
Inleiding<br />
van dorpskernen bouwen. En <strong>het</strong> Pact leverde nieuwe<br />
verhoudingen tussen Rijk, provincies en gemeenten <strong>op</strong>.<br />
Dit boek gaat over <strong>het</strong> belang van <strong>het</strong> Pact van<br />
Brakkestein. Tien jaar na de ondertekening blikken<br />
de hoofdrolspelers van toen terug. En geven bestuurders<br />
van nu en t<strong>op</strong>ambtenaren van LNV en VROM<br />
hun visie. Maar ook veehouders, de boerenorganisatie<br />
LTO en (oud)ministers komen aan <strong>het</strong> woord.<br />
Kritische, positieve, maar vooral <strong>op</strong>enhartige getuigenissen.<br />
Natuurlijk zijn er ook de harde feiten: de<br />
aanleiding, de resultaten en <strong>het</strong> vervolg. Slechts één<br />
bestuurder weigerde aan <strong>het</strong> boek mee te werken.<br />
Oud-minister Jan Pronk (PvdA, VROM) verklaarde<br />
‘niet in de gelegenheid’ te zijn om geïnterviewd te<br />
worden.<br />
Het oordeel over <strong>het</strong> belang van <strong>het</strong> Pact varieert<br />
van ‘nieuwe wegen en een ommekeer’ tot ‘een regelrechte<br />
revolutie’. Voor <strong>het</strong> boek is de term ‘<strong>fluisterrevolutie</strong>’<br />
bedacht. Daarvoor zijn twee redenen. Het<br />
Pact van Brakkestein zorgde daadwerkelijk voor een<br />
doorbraak, een trendbreuk <strong>op</strong> <strong>het</strong> <strong>platteland</strong>. Zonder<br />
veel tamtam. En jammer genoeg on<strong>op</strong>gemerkt bij<br />
<strong>het</strong> grote publiek.<br />
Gezien de resultaten, had <strong>het</strong> Pact van Brakkestein<br />
meer verdiend.<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
5
<strong>De</strong> varkenspest<br />
Dood en verderf <strong>op</strong> <strong>het</strong> <strong>platteland</strong><br />
<strong>De</strong> macabere beelden staan nog steeds <strong>op</strong> <strong>het</strong> net-<br />
vlies gegrift. Elke dag <strong>op</strong>nieuw zoemden de camera’s<br />
van nieuwsrubrieken in <strong>op</strong> die taferelen. Dode varkens<br />
die met bulldozers worden gedumpt in vrachtauto’s.<br />
Legereenheden in actie <strong>op</strong> landbouwbedrijven. Wanh<strong>op</strong>ige<br />
boeren. Tot in de ziel geraakt. Zonder uitweg.<br />
Boerendorpen in rouw. Einde van levenswerken. Soms<br />
bood zelfmoord de enige <strong>op</strong>lossing.<br />
<strong>De</strong> varkenspest in 1997 bracht ruim een jaar lang dood<br />
en verderf <strong>op</strong> <strong>het</strong> <strong>platteland</strong>. <strong>De</strong> epidemie groeide uit<br />
tot een ramp van ongekende omvang en een schade<br />
van zo’n 2,5 miljard euro. Alleen de watersnood in 1953<br />
leverde een grotere schadepost <strong>op</strong>. Meer dan elf miljoen<br />
varkens werden geruimd <strong>op</strong> 1775 veehouderijen.<br />
<strong>De</strong> varkenspest, die <strong>op</strong> 4 februari 1997 uitbrak in <strong>het</strong><br />
Boekelse kerkdorp Venhorst, leidde tot grote paniek.<br />
Voor de afkondiging van vervoersverboden, werden var-<br />
<strong>De</strong> varkenspest<br />
kens nog massaal getransporteerd. Mede daardoor kon<br />
de ziekte zich van de ene naar de andere plek slepen.<br />
<strong>De</strong> varkensregistratie was niet <strong>op</strong>timaal. <strong>De</strong> controle<br />
niet waterdicht. Toenmalig minister Jozias van Aartsen<br />
(VVD) verkondigde al na enkele dagen dat de epidemie<br />
onder controle was. Hij kreeg snel <strong>het</strong> verwijt de ramp<br />
te laconiek te hebben <strong>op</strong>gevat. <strong>De</strong> pest breidde zich<br />
maandenlang als een inktvlek uit.<br />
<strong>De</strong> Eur<strong>op</strong>ese Commissie legde Nederland kort na <strong>het</strong><br />
uitbreken van de varkenspest een exportverbod <strong>op</strong><br />
voor levende dieren. Er bestond een vaccin tegen varkenspest.<br />
Maar er lagen internationale afspraken dat<br />
<strong>het</strong> vaccin niet gebruikt mocht worden. Nadeel van<br />
<strong>het</strong> vaccin was dat <strong>het</strong> onderscheid tussen zieke en gevaccineerde<br />
varkens nauwelijks nog mogelijk was. Het<br />
middel was in feite een afgezwakt pestvirus, dat antistoffen<br />
moest aanmaken.<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
7
<strong>De</strong> varkenspest <strong>De</strong> varkenspest<br />
<strong>De</strong> enige keus voor Van Aartsen was massale ruiming.<br />
Twee maanden na de uitbraak verklaarde de minister<br />
dat hij bezig was met een oorlog tegen <strong>het</strong> virus, dat<br />
zich inmiddels ook verspreidde via <strong>het</strong> varkenssperma.<br />
Een fenomeen waar niemand rekening mee had gehouden.<br />
<strong>De</strong> minister kondigde toen al aan dat de intensieve<br />
veehouderij zou moeten afslanken.<br />
In juli 1997 presenteerde Van Aartsen zijn plan om de<br />
varkensstapel in te krimpen met vier miljoen dieren.<br />
Dat zou betekenen dat elke veehouder een kwart van<br />
z’n varkens zou moeten inleveren. Daarmee zou een<br />
eind moeten komen aan overvolle stallen, <strong>het</strong> gigantische<br />
mestoverschot en de magere diergezondheid.<br />
<strong>De</strong> agrarische sector was laaiend. <strong>De</strong> maatregel zou bijna<br />
de helft van de 50.000 arbeidsplaatsen in de sector<br />
kosten, zo luidden de voorspellingen. <strong>De</strong> boeren wijzen<br />
<strong>op</strong> hun elementaire recht om zelf te beslissen hoeveel<br />
varkens ze willen houden. Van Aartsen moet zijn plannen<br />
afzwakken. Maar <strong>het</strong> principe van gedwongen<br />
inkrimping blijft overeind in de Wet Herstructurering<br />
Varkenshouderij.<br />
Twee jaar lang woedt er een politieke discussie over<br />
de positie van de intensieve veehouderij. In de zomer<br />
van 1999 geeft de rechter de boeren gelijk: de overheid<br />
mag boeren niet dwingen varkensrechten af te staan.<br />
Ondertussen worden wel de kaders <strong>op</strong>gesteld voor nadere<br />
regelgeving over <strong>het</strong> ruimtebeslag van intensieve<br />
veehouderijen in de provincies met de meeste varkensbedrijven:<br />
<strong>Limburg</strong>, Noord-Brabant, Gelderland, Overijssel<br />
en Utrecht.<br />
Minister Hajo Apotheker (D66), de <strong>op</strong>volger van Van<br />
Aartsen, maakt die gerechtelijke uitspraak al niet meer<br />
mee. Hij stapt <strong>op</strong>, nadat hij in <strong>het</strong> kabinet Kok te weinig<br />
steun vindt voor zijn plan om de veehouders te compenseren<br />
voor <strong>het</strong> afstaan van hun varkensrechten. Te<br />
duur, oordelen zijn collega’s in de ministerraad.<br />
Laurens Jan Brinkhorst (D66) wordt de nieuwe minister<br />
van Landbouw. Onder zijn leiding krijgt de<br />
Reconstructiewet in 2002 definitief gestalte. Het Pact<br />
van Brakkestein neemt feitelijk een voorschot <strong>op</strong> die<br />
Reconstructiewet door een eerste forse ingreep in <strong>het</strong><br />
buitengebied.<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
9
<strong>De</strong> regeling<br />
<strong>De</strong> ovale tafel van de witte zaal van Chalet Brak-<br />
kestein in Nijmegen. Daar worden <strong>op</strong> 15 maart 2000<br />
na urenlang overleg en onder hoogspanning de hand-<br />
tekeningen gezet onder <strong>het</strong> Pact van Brakkestein. <strong>De</strong><br />
ondertekenaars zijn minister Brinkhorst van LNV, een<br />
t<strong>op</strong>ambtenaar van VROM die namens minister Jan<br />
Pronk tekent en de gedeputeerden Pieter Van Geel,<br />
Hans Boxem, Roel Robbertsen, Ger Driessen en Herman<br />
Kemperman. Namens de Vereniging van Nederlandse<br />
Gemeenten tekent wijlen burgemeester Henri Suttorp<br />
van Nederweert.<br />
<strong>De</strong> overeenkomst is bijzonder. Ze baant nieuwe wegen<br />
voor de planologie <strong>op</strong> <strong>het</strong> <strong>platteland</strong>. <strong>De</strong> regeling<br />
Beëindiging Veehouderijtakken en de regeling Ruimte<br />
voor Ruimte leveren een nieuwe aanpak voor <strong>het</strong><br />
buitengebied <strong>op</strong> in de vijf provincies met grote concentraties<br />
intensieve veehouderijen: <strong>Limburg</strong>, Noord-<br />
Brabant, Gelderland, Overijssel en Utrecht.<br />
Directe aanleiding voor <strong>het</strong> overleg: minister Brinkhorst<br />
(D66, Landbouw) zit vreselijk omhoog met <strong>het</strong><br />
mestoverschot, dat ver boven de normen van de Eur<strong>op</strong>ese<br />
Unie ligt. Een fors milieuprobleem, want de mest<br />
is niet meer afzetbaar. Boeren kunnen de mest binnen<br />
de wettelijke kaders niet meer kwijt. Illegaal dumpen is<br />
de enige uitweg die resteert.<br />
<strong>De</strong> regeling<br />
Het Rijk is er dan ook vooral <strong>op</strong> gespitst om de hoeveelheid<br />
mest terug te dringen. Minstens 21,5 miljoen kilo<br />
mest moet uit de markt gehaald worden. Daarvoor is<br />
ook geld beschikbaar. Zo’n 670 miljoen gulden.<br />
Het is echter de vraag of veel veehouders bereid zijn<br />
hun mestrechten zomaar af te staan. Ze blijven immers<br />
achter met leegstaande stallen, die geen rendement<br />
meer <strong>op</strong>leveren. In de maanden die aan de bijeenkomst<br />
in Brakkestein vooraf gaan, zijn allerlei ideeën en plannen<br />
<strong>op</strong> tafel gekomen tijdens ambtelijk en bestuurlijk<br />
overleg.<br />
Het is met name Brabants gedeputeerde Pieter van<br />
Geel die <strong>het</strong> voortouw neemt voor een aanvullende<br />
regeling om veehouders extra te motiveren te st<strong>op</strong>pen<br />
met hun bedrijf. Ze krijgen een vergoeding voor<br />
de slo<strong>op</strong> en de waarde van hun stallen. Dat zou twee<br />
vliegen in één klap <strong>op</strong>leveren. Vermindering van <strong>het</strong><br />
mestoverschot en een <strong>op</strong>schoning van <strong>het</strong> <strong>platteland</strong>.<br />
“Zo wordt een combinatie van milieu-, sociale- en ruimtelijke<br />
doelen gerealiseerd”, is een van de conclusies in<br />
de overeenkomst.<br />
<strong>De</strong> boer die in aanmerking wil komen voor de slo<strong>op</strong>vergoeding,<br />
moet minstens 200 vierkante meter stal<br />
kunnen aanbieden. <strong>De</strong> vergoeding bedraagt 50 gulden<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
11
<strong>De</strong> regeling<br />
per vierkante meter stal, plus een vergoeding voor de<br />
getaxeerde waarde van de gebouwen. Die vergoeding<br />
is maximaal 40 procent van de vervangingswaarde.<br />
Rijk en provincie proberen nog Eur<strong>op</strong>ese subsidiepotten<br />
aan te spreken voor de slo<strong>op</strong>regeling.<br />
Voor de vergoeding van de slo<strong>op</strong> van de stallen wordt<br />
een bedrag van 1,1 miljard gulden geraamd. Een bedrag<br />
dat geen enkele partij zomaar <strong>op</strong> tafel wil liggen. Het<br />
Rijk legt de bal bij de provincies. Hamvraag is hoe de<br />
provincies die investering kunnen terugverdienen? Het<br />
sleutelwoord? Extra woningbouw. Door de strenge<br />
contingentering zit de woningbouw in Nederland <strong>op</strong><br />
slot. <strong>De</strong> verwachting is dan ook dat gemeenten graag<br />
zullen meewerken aan de regeling Ruimte voor Ruimte<br />
om te kunnen voldoen aan de grote vraag naar huizen<br />
in <strong>het</strong> duurdere segment.<br />
<strong>De</strong> partijen gaan er dan nog vanuit dat 6000 veehouders<br />
de regeling aangrijpen om te st<strong>op</strong>pen met hun<br />
bedrijf. <strong>De</strong> 1,1 miljard gulden moeten de provincies en<br />
gemeenten voorschieten, maar dat geld kunnen ze terugverdienen<br />
door de bouw van 6500 extra woningen.<br />
Als de reductie van 21,5 miljoen kilo mest gehaald wordt<br />
met minder dan 6000 veehouders die ermee st<strong>op</strong>pen,<br />
mogen de vijf provincies toch <strong>het</strong> totale aantal woningen<br />
bouwen om <strong>het</strong> financieel risico te verkleinen.<br />
<strong>De</strong> verdeling van de woningen?<br />
• Noord-Brabant: 3000 woningen<br />
• Gelderland: 1500 woningen<br />
• <strong>Limburg</strong>: 900 woningen<br />
• Overijssel: 900 woningen<br />
• Utrecht: 200 woningen<br />
<strong>De</strong> regeling<br />
<strong>De</strong> uitvoering van de regeling komt in handen van <strong>het</strong><br />
bureau Laser/Dienst Regelingen. <strong>De</strong> uitvoering gebeurt<br />
in twee tranches. <strong>De</strong> eerste <strong>op</strong>ent 22 maart 2000 en<br />
sluit 20 april 2000. Voor die eerste tranche moeten de<br />
vijf provincies 167 miljoen euro overboeken naar Laser.<br />
Over die woningbouw worden ook aanvullende afspraken<br />
gemaakt. Die woningen moeten zoveel mogelijk<br />
aansluiten <strong>op</strong> bestaande bebouwing, of kunnen <strong>op</strong> de<br />
kavel worden gebouwd waar de stallen worden geslo<strong>op</strong>t.<br />
<strong>De</strong> provincies kunnen daar zelf over oordelen.<br />
Aan <strong>het</strong> bouwen <strong>op</strong> kavels wordt een limiet gesteld<br />
van maximaal 20 procent. Bouwen in de nabijheid<br />
van natuurgebieden, die vallen binnen de Ecologische<br />
Hoofdstructuur, is verboden.<br />
Overigens worden in <strong>het</strong> Pact ook afspraken gemaakt<br />
over de uitstoot van ammoniak en de zonering van intensieve<br />
veehouderijen. Bovendien wordt er nieuw onderzoek<br />
aangekondigd naar stankcirkels rond veebedrijven.<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
13
<strong>De</strong> Reconstructiewet<br />
Op weg naar een nieuw, vitaal <strong>platteland</strong><br />
Zo’n zeven miljard euro is er in totaal beschikbaar<br />
voor de uitvoering van de reconstructie in de concentratiegebieden.<br />
Dat zijn de regio’s met veel intensieve<br />
veehouderij in <strong>Limburg</strong>, Noord-Brabant, Gelderland,<br />
Overijssel en Utrecht.<br />
<strong>De</strong> nadruk ligt daarbij niet meer <strong>op</strong> varkensvrije zones.<br />
In 2004, twee jaar nadat de Reconstructiewet door<br />
<strong>het</strong> parlement was goedgekeurd, verdween <strong>het</strong> Eur<strong>op</strong>ees<br />
verbod <strong>op</strong> varkensvaccinatie.<br />
<strong>De</strong> doelstellingen zijn nu veel breder. Meer balans<br />
tussen de agrarische sector, natuur, milieu, en recreatie<br />
en een beter waterbeheer, zo luidt tegenwoordig<br />
<strong>het</strong> motto. <strong>De</strong> Reconstructiewet heeft een<br />
lo<strong>op</strong>tijd van twaalf jaar. <strong>Limburg</strong> was in april 2004<br />
de eerste provincie die met haar reconstructieplan<br />
aan de slag kon gaan. Het Rijk gaf <strong>Limburg</strong> daarvoor<br />
300 miljoen euro.<br />
<strong>De</strong> uitvoering van de reconstructie is een <strong>op</strong>eratie<br />
die ‘van onder<strong>op</strong>’ gestalte moet krijgen. <strong>De</strong> regie is in<br />
handen van de provincies. Reconstructiecommissies,<br />
met vertegenwoordigers van alle organisaties die<br />
belangen hebben in <strong>het</strong> buitengebied, zorgen voor<br />
de uitvoering.<br />
<strong>De</strong> Reconstructiewet<br />
Voor de intensieve veehouderij is <strong>het</strong> landelijk gebied<br />
in de Reconstructiewet <strong>op</strong>gedeeld in drie zones. Uitgangspunt<br />
is een ruimtelijke herstructurering.<br />
• <strong>De</strong> extensiveringsgebieden. Dat zijn gebieden met<br />
kwetsbare natuur, waar de intensieve veehouderij<br />
geen uitbreidingsmogelijkheden meer heeft. Het<br />
reconstructiebeleid is er<strong>op</strong> gericht om die bedrijven<br />
te beëindigen, of te verplaatsen. In de vijf provincies<br />
zijn ongeveer 260 bedrijven ‘genomineerd’ voor een<br />
verplaatsing. Met name door de hoge kosten, enkele<br />
miljoenen euro’s per bedrijf, verlo<strong>op</strong>t dat proces<br />
moeizaam.<br />
• <strong>De</strong> verwevingsgebieden. In deze gebieden kan de<br />
intensieve veehouderij verder aan de slag. Wonen,<br />
werken en recreatie gaan daarbij samen met <strong>het</strong><br />
houden van kippen- en varkensbedrijven.<br />
• <strong>De</strong> Landbouwontwikkelingsgebieden (LOG’s). In<br />
deze gebieden zou de intensieve veehouderij zich<br />
nadrukkelijk moeten concentreren. In de praktijk<br />
blijven de vestigingen van agrarische bedrijven ver<br />
achter bij de verwachtingen. Langdurige procedures,<br />
gebrek aan draagvlak bij de inwoners en de<br />
kosten zijn de belangrijkste oorzaken.<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
15
<strong>De</strong> Reconstructiewet<br />
Nieuwe technieken lijken de noodzaak van een strik-<br />
te gebiedsindeling voor de intensieve veehouderij de<br />
komende jaren verder af te zwakken. Luchtwassers<br />
reduceren de schadelijke uitstoot van varkensbedrijven<br />
bijvoorbeeld tot nul. Allerlei andere duurzame<br />
en innovatieve stalsystemen zijn in ontwikkeling.<br />
Kernwoorden: diervriendelijk, onschadelijk voor<br />
<strong>het</strong> milieu en energieneutraal. In 2013 moeten intensieve<br />
veehouderijen al aan veel strengere eisen<br />
voldoen als <strong>het</strong> gaat om de inrichting van de stallen.<br />
Veehouders kunnen <strong>op</strong> dit moment forse subsidies<br />
krijgen voor de integraal duurzame inrichting van<br />
stallen. Het ministerie van LNV heeft daarvoor geld<br />
vrijgemaakt. In 2011 moet minstens vijf procent van<br />
de Nederlandse stallen diervriendelijk en veilig voor<br />
mens en milieu zijn.<br />
<strong>De</strong> Reconstructiewet is ook van belang voor de verdere<br />
versterking van natuur en landschap. Het netwerk van<br />
natuurgebieden, die samen de Ecologische Hoofdstructuur<br />
(EHS) vormen, moet gestalte krijgen door een<br />
massale herverkaveling van gronden in de komende<br />
acht jaar.<br />
<strong>De</strong> Reconstructiewet<br />
Het economisch belang van een aantrekkelijk landschap<br />
wordt steeds groter. Niet alleen met <strong>het</strong> oog <strong>op</strong><br />
recreatie en toerisme maar ook voor de bevolking die<br />
graag wil wonen en leven in een mooie omgeving. Bescherming<br />
en herstel van waardevolle landschappen<br />
en de ontwikkeling van nieuwe parels in <strong>het</strong> landschap<br />
zijn ook belangrijke onderdelen van de reconstructieplannen<br />
in de vijf provincies. Dat geldt ook voor <strong>het</strong><br />
nieuwe waterbeheer. Onderdelen daarvan zijn beekherstel,<br />
de aanleg van waterbergingen en de strijd tegen<br />
verdroging van natuurgebieden.<br />
Maar bij de uitvoering van de reconstructieplannen gaat<br />
<strong>het</strong> toch vooral ook om de mensen. Niet alleen om veehouders,<br />
maar ook om de bewoners van de dorpen in<br />
de buitengebieden. Ze zien steeds meer voorzieningen<br />
wegvallen. Winkels, zorg en scholen verdwijnen. <strong>De</strong><br />
agrarische sector biedt steeds minder werkgelegenheid.<br />
En woningbouw, om nieuwe bewoners te trekken,<br />
is nog maar mondjesmaat mogelijk. Ook voor die problemen<br />
moet tijdens de uitvoering van de reconstructie<br />
aandacht zijn. Want een buitengebied zonder dorpen en<br />
zonder mensen is niet meer dan een <strong>op</strong>enluchtmuseum.<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
17
Noord-Brabant<br />
Hij is niet zo’n type dat zichzelf luidruchtig<br />
<strong>op</strong> de borst slaat. Toch is hij de<br />
architect van <strong>het</strong> Pact van Brakkestein<br />
en met name de regeling Ruimte voor<br />
Ruimte. Pieter van Geel, in 2000 gedeputeerde<br />
Ruimtelijke Ordening en<br />
Landbouw in Noord-Brabant, later<br />
staatssecretaris milieu bij VROM en<br />
tegenwoordig CDA-fractievoorzitter<br />
in de Tweede Kamer.<br />
Pieter van Geel,<br />
de architect van <strong>het</strong> Pact<br />
‘We moesten<br />
de combinatie zoeken’<br />
“Ik wist dat er nooit geld zou komen om de veehouderij<br />
te saneren. Dat was ondenkbaar. Alleen al voor<br />
Noord-Brabant sprak je over zo’n 350 miljoen gulden.<br />
We moesten de combinatie zoeken. En dat werd <strong>het</strong><br />
<strong>op</strong>k<strong>op</strong>en van mestrechten in combinatie met stallenslo<strong>op</strong><br />
en woningbouw. In een lang weekeinde heb<br />
ik in Noord-Brabant ook nog een stukje publiek-private<br />
samenwerking <strong>op</strong> de rails gezet door de uitvoering in<br />
handen te leggen van een ontwikkelingsmaatschappij.<br />
Dat heeft me in een promotie-onderzoek nog de titel<br />
beleidsentrepeneur <strong>op</strong>geleverd. Voor de redelijk ondernemende<br />
manier waar<strong>op</strong> we deze publieke zaak hebben<br />
aangepakt.<br />
Minister Jan Pronk was tegen de bouw van 6500 woningen.<br />
Groen moest groen en rood moest rood blijven. Hij<br />
wilde geen woningen in de dorpen, maar strak vasthouden<br />
aan de contouren. Teveel woningen? Waar<br />
hebben we <strong>het</strong> over? In de hele provincie Noord-Brabant<br />
over 300 woningen per jaar. Pronk kwam uiteindelijk<br />
nog met <strong>het</strong> voorstel om die woningen dan maar<br />
<strong>op</strong> de kavels van de boeren zelf te bouwen. Dan was<br />
<strong>het</strong> buitengebied ermee bezaaid geweest. Uiteindelijk<br />
hebben we hem kunnen overtuigen dat de woningen<br />
<strong>het</strong> beste konden aansluiten <strong>op</strong> de dorpsranden. Dat<br />
is goed geslaagd. Want dat was zo’n voorwaarde voor<br />
Noord-Brabant<br />
mij: die woningen moeten niet tot in lengte van jaren<br />
herkenbaar blijven als Ruimte voor Ruimte huizen.<br />
Uiteraard is er achteraf wel eens kritiek gekomen. Ook<br />
vanuit <strong>het</strong> ministerie van VROM. Mijn reactie was dan<br />
steevast: oké, we trekken de regeling morgen in. Maar<br />
wie gaat dan de rekening betalen? <strong>De</strong> provincies en de<br />
gemeenten hebben in die tijd echt hun nek uitgestoken<br />
om <strong>het</strong> risico te dragen voor de verko<strong>op</strong> van de bouwkavels.<br />
Ach en dat die verko<strong>op</strong> nu wat langer duurt, is<br />
echt niet rampzalig. Er worden beslist geen verliezen<br />
geleden. <strong>De</strong> gemeenten hebben links en rechts wat<br />
terugtrekkende bewegingen gemaakt. En de tijd is eenvoudigweg<br />
minder gunstig. Bovendien: waar ambtelijk<br />
een lo<strong>op</strong>tijd van vijf jaar wordt voorspeld, duurt <strong>het</strong><br />
bestuurlijk meestal tien jaar. En onderschat ook de<br />
resultaten niet. In Noord-Brabant alleen hebben we een<br />
gigantisch areaal stallen kunnen weghalen. Te vergelijken<br />
met een <strong>op</strong>pervlakte van 500 voetbalvelden.<br />
Bovendien is Ruimte voor Ruimte <strong>het</strong> begin geweest<br />
van allerlei andere combinaties voor gebiedsontwikkeling.<br />
In de glastuinbouw bijvoorbeeld.<br />
Het grote probleem tijdens <strong>het</strong> overleg in Brakkestein<br />
was dat we als gedeputeerden geen mandaat hadden<br />
en zonder de instemming van Provinciale Staten niet<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
19
Noord-Brabant<br />
akkoord konden gaan. We konden geen rechtsgeldig<br />
besluit nemen. Minister Brinkhorst heeft gedreigd en<br />
gefoeterd. Hij dreigde zelfs hoogst persoonlijk naar de<br />
Staten in de reconstructieprovincies te gaan, als er niet<br />
ondertekend werd.<br />
In de aanlo<strong>op</strong> naar de ondertekening van <strong>het</strong> Pact was<br />
er al veelvuldig overleg over de Reconstructiewet. Ik<br />
was daarbij met name ook als vice-voorzitter van <strong>het</strong><br />
Interprovinciaal Overleg (IPO) betrokken. Overal hoorde<br />
je dat vooral de veestapel moest krimpen. Maar er<br />
speelde veel meer in <strong>het</strong> landelijk gebied. <strong>De</strong> dorpen<br />
zaten <strong>op</strong> slot, de landbouw kon niet meer vooruit en<br />
de natuur kon zich maar beperkt ontwikkelen. Verlies,<br />
verlies en nog eens verlies dus <strong>op</strong> <strong>het</strong> <strong>platteland</strong>. <strong>De</strong><br />
Reconstructiewet betekende in feite een geforceerde<br />
landinrichting. Normaal duurt dat zo’n 25 jaar. Daarvoor<br />
trokken we twaalf jaar uit. Dat was in feite de eerste<br />
doorbraak. Het Pact zou je als de eerste vertaalslag<br />
daarvan kunnen zien.<br />
Het aantal varkens in Nederland is door alle maatregelen<br />
niet echt verminderd. Maar <strong>het</strong> gaat niet om<br />
de aantallen. Het gaat om de randvoorwaarden die je<br />
stelt. Het dierenwelzijn, de ruimte per dier, de stank,<br />
fijn stof en de hoeveelheid ammoniak. Je kunt <strong>het</strong> ver-<br />
Noord-Brabant<br />
gelijken met de autobranche. Als overheid stel je ook<br />
geen maximum aan <strong>het</strong> aantal auto’s. Je stelt wel voorwaarden<br />
aan de uitstoot van schadelijke stoffen.<br />
Het aantal bedrijven zal blijven dalen. Dat is al honderd<br />
jaar lang aan de gang. <strong>De</strong> vraag is alleen hoe je de vooren<br />
nadelen van de schaalvergroting moet wegen. <strong>De</strong><br />
milieuaspecten kun je wellicht beter in de hand houden<br />
door de concentratie van dieren <strong>op</strong> grote bedrijven.<br />
Aan de andere kant doemt de vraag <strong>op</strong> hoeveel risico<br />
je <strong>op</strong> infecties lo<strong>op</strong>t als je teveel dieren <strong>op</strong> een te beperkte<br />
<strong>op</strong>pervlakte huist. En wat zijn de effecten voor<br />
de mens?<br />
<strong>De</strong> oorsprong van <strong>het</strong> Pact van Brakkestein lag bij de<br />
varkenspest. Ik werd gealarmeerd tijdens een vergadering<br />
van <strong>het</strong> College van Gedeputeerde Staten. Ik weet<br />
<strong>het</strong> nog goed. Het was <strong>op</strong> een dinsdag om 11 uur. Het<br />
was zo’n moment dat je de rest van je leven nooit meer<br />
vergeet. Het kwam volstrekt onverwacht. En de schaal<br />
van de uitbraak was ongekend. Je werd geconfronteerd<br />
met heel veel emotie in de contacten met veehouders.<br />
<strong>De</strong> sentimenten van toen, zijn tot <strong>op</strong> zekere hoogte vergelijkbaar<br />
met de effecten van de Q-koorts van nu. En<br />
<strong>het</strong> kan altijd weer gebeuren”.<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
21
Gelderland<br />
Hij was VVD-gedeputeerde in Gelderland<br />
van 1995 tot 2003 en daarna wethouder<br />
van de gemeente Berkelland<br />
die 45.000 zielen telt. Tegenwoordig<br />
is Hans Boxem adviseur en bemiddelaar.<br />
Het Pact van Brakkestein? Het<br />
leverde Boxem een enorme schrobbering,<br />
maar uiteindelijk vooral genoegdoening<br />
<strong>op</strong>.<br />
Hans Boxem (VVD) triomfeerde<br />
met Ruimte voor Ruimte<br />
‘<strong>De</strong> beste<br />
milieumaatregel ooit’<br />
“Ruimte voor Ruimte? Het is de beste milieumaatregel<br />
die we ooit als provincie hebben genomen. Het<br />
heeft moeite en lef gekost. Maar ik zag meteen de<br />
grote voordelen. Ik was de enige VVD-er aan tafel<br />
bij <strong>het</strong> Pact. Tussen allemaal CDA-ers. Zonder tekenbevoegdheid.<br />
Want <strong>het</strong> toenmalig college van GS in<br />
Gelderland was k<strong>op</strong>schuw.<br />
Er zaten grote financiële risico’s aan de regeling<br />
Ruimte voor Ruimte. Ik heb toch getekend. Onder<br />
voorwaarde van instemming van <strong>het</strong> college en Provinciale<br />
Staten. <strong>De</strong> volgende dag waren de rapen<br />
gaar. Was de stemming om te snijden. Ik werd <strong>op</strong><br />
<strong>het</strong> matje geroepen door <strong>het</strong> college. Daar kreeg ik<br />
te horen: “Hans je hebt 200 miljoen gulden van de<br />
provincie weggegeven. Hoe durf je?”<br />
Ik kreeg <strong>het</strong> flink voor mijn kiezen. En er werd een<br />
strafmaatregel aangekondigd. Als de regeling verlies<br />
zou <strong>op</strong>leveren voor Gelderland zou dat gekort<br />
worden <strong>op</strong> mijn portefeuille. Uiteindelijk hebben we<br />
11,6 miljoen euro overgehouden. En dat vloeit, heel<br />
terecht, terug in de kas van de gemeenten. Als wethouder<br />
van Berkelland heb ik daar uiteraard <strong>op</strong> de<br />
achtergrond ook een rol in gespeeld.<br />
Gelderland<br />
<strong>De</strong> ondertekening van <strong>het</strong> Pact was erg spannend. <strong>De</strong><br />
provincies weifelden. Het financieel risico was groot.<br />
Daar tegenover stond minister Brinkhorst. Hij voelde<br />
de druk van Brussel tot in Brakkestein. Nederland<br />
produceerde volgens Eur<strong>op</strong>ese richtlijnen teveel fosfaat.<br />
Er was geld om die rechten <strong>op</strong> te k<strong>op</strong>en, maar<br />
wat doe je dan met die leegstaande stallen? Vanuit<br />
de provincies kwamen stukje bij beetje de plannen <strong>op</strong><br />
tafel om die stallen te sl<strong>op</strong>en en voor de financiering<br />
de gemeenten extra woningcontingenten toe te wijzen.<br />
Gemeenten wilden graag bouwen, maar door de<br />
strenge contingentering zat de woningbouw <strong>op</strong> slot.<br />
Minister Pronk gaf ruim 6500 woningen extra voor<br />
de uitvoering van de regeling. Zonder al te veel heisa.<br />
Korte tijd later kwam de Nota Ruimte. Die betekende<br />
<strong>het</strong> einde van de strikte woningcontingentering.<br />
Achteraf heb ik wel eens gedacht dat <strong>het</strong> allemaal<br />
bewust zo geregisseerd is. Om de provincie en gemeenten<br />
<strong>het</strong> risico te laten dragen. Maar ach, de hele<br />
<strong>op</strong>eratie heeft schwung <strong>op</strong> <strong>het</strong> <strong>platteland</strong> gebracht.<br />
Daar ging <strong>het</strong> toch om? En uiteindelijk is er toch altijd<br />
iemand die de rekening moet betalen. Bij de regeling<br />
Ruimte voor Ruimte is dat de k<strong>op</strong>er van de woningen<br />
geweest. <strong>De</strong> bevolking heeft <strong>het</strong> geld <strong>op</strong>gebracht.<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
23
Gelderland<br />
Maar daar staat wel heel veel moois tegenover. Een<br />
warme sanering van landbouwers, waarvan ik altijd<br />
een groot voorstander ben geweest. Grote milieuwinst<br />
door de verko<strong>op</strong> van fosfaatrechten. Een mooier<br />
<strong>platteland</strong>, door <strong>het</strong> <strong>op</strong>ruimen van veel stallen. <strong>De</strong><br />
regio Ede-Barneveld is er bijvoorbeeld zichtbaar <strong>op</strong><br />
vooruit gegaan. Heeft veel meer lucht gekregen. Door<br />
de woningbouw is de leefbaarheid in kleine kernen<br />
toegenomen. En ruimte voor ruimte is nu een instrument<br />
voor gebiedsontwikkeling in heel Nederland.<br />
Als provincie hebben we toen ook de juiste keus gemaakt<br />
door niet eens de wet voor te schrijven, maar<br />
alleen kaders te scheppen en de gemeenten te laten<br />
uitvoeren. Die gemeenten wilden dolgraag. En we<br />
hebben de regeling eenvoudig en helder gehouden.<br />
Met duidelijke afspraken.<br />
Gelderland<br />
Met Ruimte voor Ruimte hebben we aan een vorm<br />
van streekverbetering gedaan, waar ik geweldig<br />
trots <strong>op</strong> ben. Maar we zijn er nog niet. In 2013 is er<br />
voor de landbouwsector een nieuw moment van<br />
st<strong>op</strong>pen of doorgaan. Dan komen er regels over de<br />
inrichting van de stallen. Als provincie en gemeenten<br />
zou je nu al over een nieuw pact moeten nadenken,<br />
waar de boeren en <strong>het</strong> buitengebied weer voordeel<br />
van hebben. Want de les die ik toch ook van <strong>het</strong> Pact<br />
van Brakkestein heb geleerd, is dat je in je leven als<br />
bestuurder lef moet tonen en af en toe risico’s moet<br />
nemen. Gewoon durven doen dus”.<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
25
<strong>Limburg</strong><br />
Resultaatgericht. Onconventioneel.<br />
Een CDA-bestuurder die de bloemen<br />
<strong>het</strong> liefst aan de rand van <strong>het</strong> ravijn<br />
plukt. Daar staan immers de mooiste.<br />
<strong>De</strong> enige gedeputeerde die tien<br />
jaar geleden <strong>het</strong> Pact mede ondertekende<br />
en nog steeds in functie is. En<br />
als enige een extra financiële garantie<br />
van zeven miljoen lospeuterde van <strong>het</strong><br />
Rijk. In te wisselen als de resultaten<br />
van Ruimte voor Ruimte alsnog tegenvallen.<br />
Was getekend: gedeputeerde<br />
Ger Driessen.<br />
Gedeputeerde Ger Driessen<br />
over de systeeminnovatie<br />
‘Er zijn<br />
alleen maar<br />
winnaars’<br />
“Na de varkenspest in 1997 laaiden de emoties <strong>op</strong>.<br />
<strong>De</strong> sector zou 25 procent moeten inleveren. Zonder<br />
enige vergoeding. In Ysselsteyn slo<strong>op</strong>ten de boeren een<br />
wiel van de auto van de minister. Om aan te geven dat<br />
de veehouderij niet <strong>op</strong> drie wielen verder zou kunnen.<br />
Ik werd in 1999 gedeputeerde. Allerlei ideeën borrelden<br />
<strong>op</strong> over de toekomst van de intensieve veehouderij.<br />
Meer gesloten bedrijven, minder fosfaatdruk, betere<br />
diergezondheid. <strong>De</strong> Reconstructiewet werd aangekondigd.<br />
Veel overleg tussen provincie en LNV. Er was teveel<br />
fosfaat. Hoe k<strong>op</strong>en we die rechten <strong>op</strong>? Wat doen<br />
we met de stallen? En hoe zorgen we dat de vele uitwisselingen<br />
van vee tussen bedrijven onderling drastisch<br />
worden teruggebracht? Dat is vooral belangrijk<br />
omdat we dan kunnen werken met ‘gesloten’ bedrijven<br />
in plaats van de aanwezige spag<strong>het</strong>tistructuur.<br />
Als kersverse gedeputeerde volgde ik met bewondering<br />
hoe collega Pieter van Geel uit Noord-Brabant als<br />
inspirator en innovator de leiding nam in <strong>het</strong> overleg<br />
tussen de provincies en de minister. Hij voegde <strong>het</strong> element<br />
van ruimtelijke kwaliteit aan de discussie toe. Te<br />
betalen door woningbouw. Ik was toen nog een onorthodoxe<br />
denker. Maar de plannen spraken me geweldig<br />
aan. Omdat <strong>het</strong> een kwestie van win, win en nog<br />
eens win was. Een gouden greep. Met alleen maar winnaars:<br />
boeren die steun kregen, <strong>het</strong> <strong>platteland</strong> waar de<br />
<strong>Limburg</strong><br />
verrommeling werd aangepakt en gemeenten waar<br />
een einde kwam aan de heksenjacht, als er eens een<br />
woninkje meer werd gebouwd dan was afgesproken.<br />
Fantastisch toch?<br />
In Midden- en Noord-<strong>Limburg</strong> deden vrijwel alle gemeenten<br />
mee. In onze provincie was de relatie tussen<br />
boeren en gemeenten goed. <strong>De</strong> eerste tranche<br />
financierden de gemeenten de slo<strong>op</strong>. Voor de tweede<br />
tranche hebben we een private partner gezocht in een<br />
PPS-constructie. Er waren meerdere kandidaten. Het<br />
werd uiteindelijk de Rabobank. Voor de uitvoering van<br />
die tweede tranche zijn we ingehaald door de crisis.<br />
<strong>De</strong> verko<strong>op</strong> van (duurdere) woningen ligt vrijwel stil.<br />
Maar ook de procedures rond wijzigingen van bestemmingsplannen<br />
en de ontwikkeling van gemeentelijke<br />
woningbouwplannen hebben een rol gespeeld bij die<br />
vertraging. Ik denk dat we nog vijf jaar nodig hebben<br />
om de zaak af te ronden.<br />
<strong>Limburg</strong> had ook een volstrekt andere positie dan de<br />
overige provincies. We hadden de minste vraag naar<br />
duurdere woningen. Met weinig stedelijke gebieden en<br />
relatief dun bevolkt. Dat had gevolgen voor de prijsvorming.<br />
Onze grondprijzen waren lager dan in de andere<br />
concentratiegebieden en <strong>het</strong> risico daarom groter. Het<br />
onderzoeksinstituut OTB bevestigde dat beeld. Ik ben<br />
met die uitkomsten naar minister Brinkhorst gestapt.<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
27
<strong>Limburg</strong><br />
En heb uiteindelijk nog een financiële garantstelling<br />
van zeven miljoen euro gekregen als er bij de eindafrekening<br />
een verlies resteert voor de provincie <strong>Limburg</strong>.<br />
Terugblikkend kun je niet anders concluderen dan dat<br />
de reconstructieprovincies geweldig hun nek hebben<br />
uitgestoken om <strong>het</strong> Rijk de helpende hand te bieden<br />
met <strong>het</strong> <strong>op</strong>lossen van allerlei problemen <strong>op</strong> <strong>het</strong> <strong>platteland</strong>.<br />
En <strong>het</strong> uiteindelijk resultaat is dat we de schatkist<br />
van <strong>het</strong> Rijk ook nog fors vullen. Als je alleen al de BTW<br />
telt over de bouw van 6500 woningen van gemiddeld<br />
vijf ton, spreek je over honderden miljoenen <strong>op</strong>brengst<br />
voor <strong>het</strong> Rijk. Dan spreek ik nog niet eens over de werkgelegenheid<br />
die we hebben gecreëerd. Met <strong>het</strong> Pact<br />
van Brakkestein hebben we voor een totale investering<br />
van ruim drie miljard euro gezorgd. Ongekend. Het was<br />
ook een doorbraak voor de provincies als <strong>het</strong> gaat om<br />
gebiedsontwikkeling.<br />
Ruimte voor Ruimte was een schitterende vondst die<br />
meer waardering verdient. Het is <strong>het</strong> begin van <strong>het</strong><br />
anders denken over planologie. Gebiedsontwikkeling<br />
waarbij <strong>het</strong> principe ‘voor wat hoort wat’ uitgangspunt<br />
is. In <strong>Limburg</strong> hebben we dat heel ver ontwikkeld. Met<br />
instrumenten als BOM+ (Bouwkavel <strong>op</strong> Maat plus) en<br />
VORm (Verhandelbare Ontwikkelingsrechten-methode).<br />
Bij BOM+ moeten boeren die willen uitbreiden, of een<br />
nieuw bedrijf starten een tegenprestatie leveren. Gericht<br />
<strong>op</strong> verbetering van de kwaliteit van de omgeving<br />
(wandelroutes, natuur). VORm gaat nog een stap ver-<br />
<strong>Limburg</strong><br />
der. Bedrijven in <strong>het</strong> buitengebied (ook niet-agrarische)<br />
kunnen eventueel ter plekke uitbreiden. Maar de verhuiskosten<br />
die ze besparen, moeten ze investeren in<br />
de omgeving. In nieuwe natuur bijvoorbeeld. Een vorm<br />
van systeeminnovatie die <strong>het</strong> hele buitengebied ten<br />
goede komt.<br />
Ruimte voor Ruimte heeft de intensieve veehouderij<br />
zeker geholpen. Het heeft geleid tot meer concentratie<br />
en schaalvergroting. <strong>De</strong> grote bedrijven zijn er sterker<br />
uitgekomen. Maar ook de natuur is winnaar. <strong>De</strong><br />
sector wordt in 2013 geconfronteerd met een nieuwe<br />
sanering. <strong>De</strong> aangescherpte eisen voor de techniek in<br />
de stallen betekent dat nog eens vijftig procent van de<br />
veehouderijen verdwijnt. Het aantal dieren blijft gelijk.<br />
Van een spag<strong>het</strong>tistructuur <strong>op</strong> <strong>het</strong> <strong>platteland</strong> naar<br />
goed geordende bedrijven met veel kwaliteit.<br />
<strong>De</strong> kritiek van partijen als de SP en GroenLinks dat we<br />
met Ruimte voor Ruimte alleen voor de rijken in <strong>het</strong> buitengebied<br />
gebouwd hebben, deel ik absoluut niet. Die<br />
woningbouw heeft er voor gezorgd dat er veel doorstroming<br />
is ontstaan en goedk<strong>op</strong>ere huizen zijn vrijgekomen.<br />
Door die verhuisbewegingen is er ook de nodige<br />
woonruimte voor mensen met modale inkomens ontstaan.<br />
Ruimte voor Ruimte? Winnaars, winnaars en nog<br />
eens winnaars. Maar dan is <strong>het</strong> wel van belang dat we in<br />
de komende jaren de economische crisis overwinnen”.<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
29
Overijssel<br />
<strong>De</strong> ondertekenaars van <strong>het</strong> Pact van<br />
Brakkestein werden niet overal als<br />
helden ontvangen. CDA-gedeputeerde<br />
Herman Kemperman uit Overijssel<br />
kreeg de wind van voren in Provinciale<br />
Staten.<br />
Herman Kemperman<br />
over de schok van de regeling<br />
‘Er had meer<br />
ingezeten<br />
voor Overijssel’<br />
“Na de varkenspest hadden we een gezamenlijk probleem.<br />
Hoe voorkomen we <strong>op</strong>nieuw zo’n uitbraak<br />
van een epidemie onder dieren? <strong>De</strong> discussies laaiden<br />
hoog <strong>op</strong>. Aanvankelijk kwamen er zelfs plannen <strong>op</strong> tafel<br />
voor varkensvrije zones in Nederland. Plannen waar<br />
je nooit meer iets over hebt gehoord. Wat uiteindelijk<br />
overeind bleef, was een grote <strong>op</strong>knapbeurt voor <strong>het</strong><br />
<strong>platteland</strong>. Ik vond <strong>het</strong> een prima idee. Met name in de<br />
provincies met de grote veeconcentraties. In Overijssel<br />
is dat voornamelijk de regio Twente.<br />
<strong>De</strong> regeling Ruimte voor Ruimte kwam bij ons hard<br />
aan. Zorgde voor een schok in Overijssel. Oké, iedereen<br />
besefte dat <strong>het</strong> aantal intensieve veehouderijen zou<br />
moeten krimpen. Maar om voor de financiering daarvan<br />
woningen te bouwen in <strong>het</strong> buitengebied was een<br />
regelrechte breuk met <strong>het</strong> verleden. Overijssel kreeg in<br />
principe 900 woningen toebedeeld. In de verwachting<br />
dat ook 900 veehouders zouden st<strong>op</strong>pen.<br />
Als gedeputeerde kreeg ik veel kritiek <strong>op</strong> de afspraken<br />
uit <strong>het</strong> Pact. Ik heb de afspraken verdedigd, maar we<br />
moesten toch bijstellen. Onder politieke druk moesten<br />
we de woningen in de eerste tranche bouwen in<br />
de steden. Als onderdeel van <strong>het</strong> Grote Stedenbeleid<br />
in Overijssel. <strong>De</strong> traditionelen wonnen. Ik weet niet<br />
hoeveel woningen er uiteindelijk gerealiseerd zijn. Aan<br />
de tweede tranche heeft Overijssel zelfs helemaal niet<br />
meer meegedaan.<br />
Achteraf vind ik <strong>het</strong> toch een gemiste kans. Er had meer<br />
ingezeten. Ook voor Overijssel was Ruimte voor Ruimte<br />
een mogelijkheid geweest om de rafelige randen van<br />
kleine kernen mooi af te werken met woningbouw van<br />
hoge kwaliteit. Dat had <strong>het</strong> buitengebied absoluut<br />
Overijssel<br />
niet geschaad. Maar ja, zo werkte <strong>het</strong> in de politieke<br />
situatie van toen. In 2000 was <strong>het</strong> met name de PVDA<br />
die zich fel verzette tegen de woningbouw in <strong>het</strong> buitengebied.<br />
<strong>De</strong> woordvoerder van toen, is nu gemeentebestuurder.<br />
En roept dat er vooral overal gebouwd<br />
moet worden. Zelf ben ik in 2004, na elf jaar, gest<strong>op</strong>t<br />
als gedeputeerde. Ik ben daarna nog tot burgemeester<br />
benoemd.<br />
Toch heeft <strong>het</strong> Pact nog een aardig effect gehad. Het<br />
principe van ruimte voor ruimte is uitgegroeid tot een<br />
belangrijk instrument voor gebiedsontwikkeling. Ook<br />
buiten <strong>het</strong> Pact van Brakkestein om. En terecht. Want<br />
<strong>het</strong> is een slim middel om win-win situaties te creëren.<br />
Ook lokaal en regionaal. We gebruiken <strong>het</strong> principe nu<br />
ook bij de landinrichting in Losser, waarbij ik als voorzitter<br />
betrokken ben. Dan gaat <strong>het</strong> toch om een gebied<br />
van 9000 hectare.<br />
<strong>De</strong> <strong>op</strong>knapbeurt van <strong>het</strong> <strong>platteland</strong>, waar <strong>het</strong> tien jaar<br />
geleden allemaal om draaide, had van mij wel wat intenser<br />
en voortvarender gemogen. Met een kordatere<br />
overheid. Door aarzelingen en te geringe vergoedingen<br />
van de overheid, hebben nogal wat boeren besloten<br />
toch door te gaan en nieuwe stallen te bouwen. En met<br />
de komst van megastallen ontstaan er geheid nieuwe<br />
problemen.<br />
Maar de reconstructie heeft toch voor wat meer balans<br />
gezorgd <strong>op</strong> dat <strong>platteland</strong>. Cultureel en maatschappelijk,<br />
maar ook sociaal en historisch. Jammer alleen dat<br />
<strong>het</strong> proces van alsmaar meer boeren die st<strong>op</strong>pen gewoon<br />
doorgaat. <strong>De</strong> landbouw blijft een van de pijlers<br />
van ons landschap. En waar de boer verdwijnt, zie je de<br />
kwaliteit achteruit gaan”.<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
31
Utrecht<br />
Roel Robbertsen is sinds juni 2007 commissaris<br />
van de koningin in Utrecht.<br />
Creativiteit en durf zijn volgens hem de<br />
kenmerken van goed bestuur. In 2000<br />
ondertekende hij als Utrechts gedeputeerde<br />
<strong>het</strong> Pact van Brakkestein. Over<br />
verbinden in plaats van <strong>het</strong> verschil<br />
<strong>op</strong>zoeken.<br />
Roel Robbertsen en<br />
de betekenis van Brakkestein<br />
‘Een beweging<br />
in gang gezet’<br />
“Als ondertekenaar van <strong>het</strong> Pact van Brakkestein<br />
was <strong>het</strong> voor mij direct duidelijk dat de regeling<br />
Ruimte voor Ruimte de beste <strong>op</strong>lossing bood voor<br />
de problematiek in <strong>het</strong> landelijk gebied. Er werd<br />
ammoniak uit de lucht gehaald, <strong>het</strong> mestoverschot<br />
teruggedrongen en de verdere verrommeling tegengegaan.<br />
In die stallen en schuren speelden zich al allerlei<br />
activiteiten af, die er eigenlijk niet thuishoorden. Kortom:<br />
met de regeling konden we aan de slag voor een<br />
duurzamere leefomgeving.<br />
In Utrecht heeft de oorspronkelijke regeling zich vooral<br />
toegespitst <strong>op</strong> de gemeente Renswoude. Daar is alleen<br />
al 12.000 vierkante meter aan stallen geslo<strong>op</strong>t.<br />
Utrecht heeft de regeling in december 2004 verbreed.<br />
Niet meer alleen voor <strong>het</strong> Valleigebied, maar voor de<br />
hele provincie en voor alle vormen van bedrijvigheid.<br />
In ruil voor de slo<strong>op</strong> van minimaal duizend vierkante<br />
meter bedrijfsbebouwing mag nu één woning worden<br />
gebouwd <strong>op</strong> dat perceel. Tientallen bedrijven hebben<br />
inmiddels meegedaan aan die nieuwe regeling.<br />
<strong>De</strong> afspraken in Brakkestein zijn onderdeel van de reconstructie<br />
in de vijf provincies. In de Reconstructiewet<br />
is <strong>het</strong> landelijk gebied feitelijk in drieën gedeeld. In<br />
<strong>het</strong> extensiveringsgebied krijgen natuur en landschap<br />
de ruimte. Het landbouwontwikkelingsgebied is gereserveerd<br />
voor intensieve vormen van landbouw en de<br />
verwevingsgebieden bieden een mengeling van landbouw,<br />
natuur en recreatie. Met de wetenschap van nu,<br />
hadden we eigenlijk meer oog moeten hebben voor<br />
wat die gebieden verbindt. Er is te zeer nadruk gelegd<br />
<strong>op</strong> de verschillen; de conflicten tussen natuur en inten-<br />
Utrecht<br />
sieve veehouderij. Daarmee wordt een verschil in gebiedskwaliteit<br />
gesuggereerd die je in <strong>het</strong> veld niet snel<br />
ervaart. In de landbouwontwikkelingsgebieden zijn er<br />
in de praktijk toch nog veel belemmeringen voor de<br />
groei van bedrijven. En in verwevingsgebieden zijn er<br />
misschien best extra groeimogelijkheden voor boeren,<br />
zonder dat landschap of milieu daar erg onder lijden.<br />
Het Pact van Brakkestein een stille revolutie? We hebben<br />
in elk geval een beweging <strong>op</strong> gang gebracht die intensieve<br />
veehouderijen de mogelijkheid heeft geboden<br />
te st<strong>op</strong>pen. En er is ruimte gekomen voor andere functies.<br />
Meer burgers hebben een plek in <strong>het</strong> landelijk gebied<br />
verworven. En <strong>het</strong> landelijk gebied in de provincie<br />
Utrecht is er in kwalitatief <strong>op</strong>zicht <strong>op</strong> vooruit gegaan.<br />
In de oorspronkelijke regeling Ruimte voor Ruimte kon<br />
<strong>het</strong> voorkomen dat een veehouder gewoon verder ging<br />
met zijn bedrijf. Maar dan wel met landgebonden activiteiten.<br />
Dat is hooguit incidenteel gebeurd.<br />
Ik heb zelf ook gebruik gemaakt van regeling Ruimte<br />
voor Ruimte. Mijn kinderen hadden geen belangstelling<br />
om ons boerenbedrijf in Renswoude over te nemen.<br />
Daar<strong>op</strong> hebben wij ons aangemeld. In de praktijk merk<br />
je dat woningbouw in <strong>het</strong> landelijk gebied extra aandacht<br />
vergt. Vooral om woningen groen in te passen in<br />
de groene omgeving. Als dat slaagt, levert de <strong>op</strong>eratie<br />
ook weer mooie natuurwinst <strong>op</strong>. Bovendien betekent<br />
die woningbouw, dat allerlei activiteiten die primair <strong>op</strong><br />
industrieterreinen thuis horen, geen kans meer krijgen.<br />
Ook dat is een winsituatie”.<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
33
Vereniging van Nederlandse gemeenten<br />
Gerard Daandels is burgemeester<br />
van <strong>De</strong>urne. Als woordvoerder van de<br />
VNG bij <strong>het</strong> landelijk overleg tussen<br />
gemeenten, de ministeries van LNV<br />
en VROM, was hij nauw betrokken bij<br />
<strong>het</strong> Pact van Brakkestein.<br />
Gerard Daandels en de strijd<br />
om een sociale aanpak<br />
‘Het was een<br />
grote puinho<strong>op</strong><br />
geworden<br />
<strong>op</strong> <strong>het</strong> <strong>platteland</strong>’<br />
“Burgemeester er is iets gaande <strong>op</strong> <strong>het</strong> <strong>platteland</strong>”.<br />
Dat waren 4 februari 1997 de woorden die voor mij de<br />
varkenspest inluidden. Ik was toen burgemeester van<br />
Mill en Sint Hubert. Bij een veehouder in de gemeente<br />
Boekel was de ziekte geconstateerd. Het begin van een<br />
donkere periode en soms snoeihard overleg met <strong>het</strong><br />
Rijk en met name minister van Landbouw Jozias van<br />
Aartsen. Van Aartsen was wel heel rechtlijnig. Wilde de<br />
veehouders keihard aanpakken. Concentreren binnen<br />
varkensvrije zones en een kwart van de rechten afnemen.<br />
Ik heb hem daar als woordvoerder van de VNG <strong>op</strong><br />
aangesproken. Hem er nadrukkelijk <strong>op</strong> gewezen, dat<br />
er een veel groter probleem dreigde dan de varkens en<br />
de mest. <strong>De</strong> sociale gevolgen van zijn ingrepen. Dorpskernen<br />
die volstrekt onleefbaar zouden worden en de<br />
verloedering van <strong>het</strong> <strong>platteland</strong>. <strong>De</strong> reactie van Van<br />
Aartsen? Vier woorden: ‘Dat is uw probleem’.<br />
Twee jaar later manifesteerde Laurens Brinkhorst zich<br />
een stuk gematigder als landbouwminister. <strong>De</strong> Regeling<br />
Beëindiging Veehouderijen betekende immers dat<br />
de boeren konden rekenen <strong>op</strong> een stukje compensatie.<br />
Een lauw/warme sanering. Grote probleem? Wat gaan<br />
we met al die stallen doen als veehouders massaal hun<br />
mestrechten verk<strong>op</strong>en? Brinkhorst legde dat probleem<br />
<strong>op</strong> <strong>het</strong> bordje van de reconstructieprovincies en de gemeenten.<br />
In de provincie Noord-Brabant kenden we in 1998 al<br />
een beleidsregel die <strong>het</strong> gemeenten mogelijk maakte<br />
boeren een bouwkavel aan te bieden als ze hun stallen<br />
Vereniging van Nederlandse gemeenten<br />
zouden sl<strong>op</strong>en. Gedeputeerde Pieter van Geel lanceerde<br />
dat idee. Het Brabantse <strong>platteland</strong> werd ontsierd<br />
door allerlei bouwsels. Met een tegenprestatie voor de<br />
boer zouden we daarvan verlost kunnen worden. Dat<br />
<strong>platteland</strong> was hard <strong>op</strong> weg om een grote puinho<strong>op</strong> te<br />
worden. Ik weet nog goed dat in een boerderij een taxien<br />
busbedrijf was gevestigd. Elke dag reden daar zo’n<br />
veertig bussen af en aan.<br />
In de aanlo<strong>op</strong> naar <strong>het</strong> Pact van Brakkestein werkte Van<br />
Geel de Brabantse beleidsregel voor stallenslo<strong>op</strong> nader<br />
uit. Het werd de Ruimte voor Ruimte-regeling die voor<br />
honderd procent uit de koker van Van Geel is gekomen.<br />
<strong>De</strong> bijeenkomst in Brakkestein was hectisch. Buiten <strong>op</strong><br />
de stoep stond de halve Nederlandse pers. Bijna zeven<br />
uur lang werd er gepraat. <strong>De</strong> materie was complex.<br />
<strong>De</strong> risico’s groot. En er waren veel vragen. Zouden wel<br />
voldoende veehouders mee doen? Konden we bestemmingsplannen<br />
snel genoeg wijzigen? Hoe zouden<br />
gemeenten reageren die eerst niet mochten en nu<br />
moesten bouwen? <strong>De</strong> delegatie uit Overijssel moest<br />
telkens overleg plegen met <strong>het</strong> thuisfront. <strong>De</strong> gedeputeerde<br />
had geen tekenbevoegdheid. Minister Jan Pronk<br />
van VROM was faliekant tegen de combinatie van stallenslo<strong>op</strong><br />
en woningbouw aan de randen van de dorpen<br />
<strong>op</strong> <strong>het</strong> <strong>platteland</strong>. Dat strookte niet met zijn planologische<br />
principes. Hij werd overruled en liet zich niet meer<br />
zien in Brakkestein. Een t<strong>op</strong>ambtenaar zette uiteindelijk<br />
de handtekeningen.<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
35
Vereniging van Nederlandse gemeenten<br />
Nog <strong>op</strong>maken<br />
Inhoudelijk bleef de <strong>op</strong>ko<strong>op</strong>regeling een soort staats-<br />
geheim. Ondanks aandringen kregen we die niet te<br />
zien. Een week later zijn we halsoverk<strong>op</strong> naar <strong>het</strong> ministerie<br />
moeten gaan om allerlei oneffenheden in de<br />
regeling te repareren. <strong>De</strong> oorspronkelijke spelregels<br />
hadden bijvoorbeeld betekend dat we langgevelboerderijen<br />
deels hadden moeten sl<strong>op</strong>en, omdat de stallen<br />
daar ingebouwd zijn. En varkenshouders die st<strong>op</strong>ten,<br />
konden als kippenboer verder gaan. Ach, uiteindelijk<br />
hebben we een heleboel recht kunnen breien.<br />
<strong>De</strong> effecten van <strong>het</strong> Pact van Brakkestein zijn belangrijk.<br />
Je kunt best spreken van een ommekeer. Er is veel<br />
meer aandacht voor <strong>het</strong> <strong>platteland</strong> gekomen. En de<br />
overeenkomst heeft in Noord-Brabant geleid tot nieuwe<br />
verhoudingen tussen de gemeenten en de provincie.<br />
Als gemeentebestuurders keken we altijd <strong>op</strong> naar<br />
de provincie. Dat waren de echte heren in die hoge toren.<br />
Na Brakkestein gingen we schouder aan schouder.<br />
Als partners die samen een probleem <strong>op</strong>lossen.<br />
Vereniging van Nederlandse gemeenten<br />
Inmiddels is er veel gebeurd. <strong>De</strong> rampspoed voor <strong>het</strong><br />
<strong>platteland</strong> is afgewend. Met de uitvoering van de regeling<br />
zitten we ongeveer <strong>op</strong> de helft. Het is vooral zaak<br />
om <strong>het</strong> ambitieniveau overeind te houden en gemeenten<br />
te blijven enthousiasmeren. Vooral omdat <strong>het</strong> nu<br />
tot 2016 duurt, voordat de klus geklaard is.<br />
En de boeren? Ooit hebben onderzoekers voorspeld<br />
dat zo’n 8000 landbouwbedrijven in Nederland failliet<br />
zouden gaan. Dat is niet uitgekomen. Boeren zijn<br />
inventieve ondernemers. Ik denk wel dat de komende<br />
drie jaar nog zo’n 70 procent van de intensieve veehouderij<br />
st<strong>op</strong>t. Boeren die niet meer willen investeren in<br />
milieuvriendelijkere stallen st<strong>op</strong>pen, concentreren zich<br />
<strong>op</strong> grondgebonden activiteiten, of verk<strong>op</strong>en hun rechten.<br />
En dat betekent twee dingen: verdere schaalvergroting<br />
en geen varken of kip minder in Nederland”.<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
37
Land- en Tuinbouw Organisatie Nederland (LTO)<br />
Gerard Doornbos was van 1995 tot<br />
2005 voorzitter van de LTO. Roerige<br />
jaren, waarin hij geen blad voor de<br />
mond nam. En hij doet dat nog steeds<br />
niet. Voor minister Van Aartsen heeft<br />
hij geen goed woord over. Brinkhorst<br />
was een fijne sparringpartner en de<br />
intensieve veehouderij draaft volgens<br />
hem nog steeds wat te zeer door.<br />
Doornbos is tegenwoordig dijkgraaf<br />
van <strong>het</strong> Hoogheemraadschap Rijnland.<br />
Gerard Doornbos:<br />
‘Sector moet<br />
meer zoeken<br />
naar draagvlak’<br />
“Na <strong>het</strong> uitbreken van de varkenspest was de sfeer<br />
grimmig. Minister Van Aartsen deed geweldig z’n best<br />
om de sector van alle ellende de schuld te geven en in<br />
discrediet te brengen. Natuurlijk waren er veehouders<br />
die als cowboys <strong>op</strong>ereerden. Maar je kunt dan niet de<br />
hele sector over één kam scheren. <strong>De</strong> parallel met vandaag<br />
is dat je ook nooit kunt staven dat alle moslims<br />
slecht zijn. Dat is net zo’n onzinnige uitspraak.<br />
Met Brinkhorst was <strong>het</strong> tien keer constructiever en positiever<br />
zaken doen. Alleen communiceerde hij onhandig<br />
en stroef en zei hij de verkeerde dingen <strong>op</strong> de verkeerde<br />
momenten. <strong>De</strong> boeren hadden een grote hekel<br />
aan hem. Ik zat tijdens veehoudersvergaderingen altijd<br />
met <strong>het</strong> dilemma dat er vanuit de zaal <strong>op</strong> hem werd<br />
afgegeven, terwijl ik persoonlijk een prima werkrelatie<br />
met hem had. Hij hield zich altijd aan de afspraken. Ook<br />
al was hij een voorstander van de harde lijn richting intensieve<br />
veehouderij.<br />
<strong>De</strong> regeling Ruimte voor Ruimte leverde voor de boeren<br />
de eerste keer weer wat perspectief <strong>op</strong>. Geen dwang,<br />
maar de mogelijkheid om met financiële steun te reorganiseren<br />
door stallenslo<strong>op</strong> en woningbouw of helemaal<br />
te st<strong>op</strong>pen. Dat was in die tijd toch min of meer<br />
een trendbreuk, die ook ruimte bood voor nieuwe ontwikkelingen<br />
<strong>op</strong> <strong>het</strong> <strong>platteland</strong>.<br />
Over de reconstructieplannen ben ik van meet af aan<br />
sceptisch geweest. Op papier zag <strong>het</strong> er allemaal mooi<br />
Land- en Tuinbouw Organisatie Nederland (LTO)<br />
uit, die herschikking van <strong>het</strong> land, van extensiveringsgebieden<br />
tot landbouwontwikkelingsgebieden. Maar<br />
papier is geduldig. Het duurt allemaal te lang. <strong>De</strong> bedrijfsverplaatsingen<br />
stagneren. Zonder nieuwe ontwikkelingen<br />
zie je ook geen beëindiging van bedrijven. En<br />
met name in Noord-Brabant is de sector blind gebleven<br />
voor die nieuwe ontwikkelingen. Zijn veehouders gewoon<br />
blijven doordraven en is er gewoon ongebreideld<br />
naar verdere groei toegewerkt. Uiteraard spelen industriële<br />
belangen daarin ook een rol, maar de sector moet<br />
ook aan een stukje zelfreflectie durven doen.<br />
Het verwijt dat de varkenspest terug te voeren is <strong>op</strong><br />
de omvang van bedrijven, is flauwekul. Toch moet je je<br />
afvragen of <strong>het</strong> wenselijk is dat we in Nederland naar<br />
die hele grote bedrijven toegaan. Dat levert altijd extra<br />
risico’s en schade <strong>op</strong> als er ooit weer een nieuwe dierenziekte<br />
uitbreekt. En die ziektes zijn van alle tijden.<br />
<strong>De</strong> veehouderij zou naar wat meer maatschappelijk<br />
draagvlak moeten zoeken. Niet door bulkproductie,<br />
maar door hoogwaardige specialisatie. Dat levert toegevoegde<br />
waarde <strong>op</strong> en betekent dat er ook voor bedrijven<br />
met kleinere omvang perspectief blijft.<br />
Ik volg de ontwikkelingen nu alleen nog <strong>op</strong> afstand. Als<br />
dijkgraaf heb ik ook veel te maken met gebiedsontwikkeling.<br />
Alleen gaat <strong>het</strong> in <strong>het</strong> werkgebied van Rijnland<br />
dan vooral om bollen- en boomteelt, glastuinbouw en<br />
natuurlijk de melkveehouderij in een zeer verstedelijkt<br />
gebied. Heel anders, maar minstens zo dynamisch”.<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
39
Ministerie van LNV<br />
<strong>De</strong> dag na de gemeenteraadsverkiezingen<br />
geniet hij nog na van de weder<strong>op</strong>standing<br />
van D66. En is hij ook<br />
<strong>op</strong>enhartig. Ja, hij heeft toendertijd<br />
collega Jan Pronk over de streep moeten<br />
trekken voor een extra contingent<br />
van 6500 woningen. En ja: hij vond en<br />
vindt dat de veehouderij in Nederland<br />
veel te ver is doorgeschoten. Is getekend:<br />
Laurens Jan Brinkhorst, minister<br />
van LNV van 1999 tot en met 2002.<br />
Brinkhorst is tegenwoordig hoogleraar<br />
aan de Universiteit Leiden.<br />
Oud-minister Brinkhorst<br />
schrok zich lam bij aantreden<br />
‘We moesten<br />
daden tonen’<br />
“Ik zal waarschijnlijk nooit meer minister van LNV<br />
worden. Ik kan <strong>het</strong> dus niet meer herstellen. Maar<br />
ik zou niet meer als humoristisch bedoelde uitspraken<br />
doen, die niet begrepen werden en voor veel wrevel<br />
hebben gezorgd. Daardoor heb ik soms <strong>het</strong> verwijt gekregen<br />
dat ik de spot dreef met de boeren.<br />
Ik weet nog goed dat ik een gesloten varkensbedrijf<br />
bezocht en me moest wassen, uitkleden en in een wit<br />
pak werd gehesen. Na aflo<strong>op</strong> vertelde ik de media, dat<br />
<strong>het</strong> leek alsof ik in een chemische fabriek was geweest.<br />
Het enige verschil was dat ik me niet zelf hoefde te beschermen,<br />
maar de varkens beschermd moesten worden.<br />
Boeren vonden dat beledigend, maar ik vond <strong>het</strong><br />
een beschrijving van de werkelijkheid.<br />
Tweede voorbeeld? Ik had een onderzoek laten doen<br />
naar de hoeveelheid mestoverschot. <strong>De</strong> onderzoekers<br />
kwamen uiterst beeldend met de conclusie dat <strong>het</strong><br />
mestoverschot heel Utrecht kon bedekken met een<br />
laag van een meter mest. Het bleek echter niet om de<br />
provincie, maar om de stad Utrecht te gaan. Waar<strong>op</strong> ik<br />
verkondigde: maar Utrecht is wel een héél grote stad.<br />
En ja hoor, dan had ik de boeren weer bespot.<br />
Ik volgde in juni 1999 minister Hajo Apotheker <strong>op</strong>. Die<br />
stapte <strong>op</strong>, omdat hij te weinig steun kreeg voor zijn alternatief<br />
varkensplan, dat veel te duur was. Hij struikelde<br />
mede over de gerechtelijke procedures die Wien<br />
van den Brink van de varkenshoudersbond NVV had<br />
aangespannen tegen de verplichte reductie van de varkensstapel.<br />
Ministerie van LNV<br />
Mijn insteek als minister? Zestien miljoen varkens was<br />
onacceptabel. <strong>De</strong> sector was doorgeschoten. In een<br />
dichtbevolkt land met beperkte ruimte. Ik ben me lam<br />
geschrokken. Twintig jaar eerder waren er nog maar<br />
twee miljoen varkens. Het milieubeheer was slecht.<br />
Er zaten nogal wat cowboys onder de veehouders die<br />
zich nergens iets van aantrokken. Die sjoemelden met<br />
de regels. Die <strong>het</strong> verpestten voor de boeren die wel te<br />
goeder trouw waren.<br />
Er waren ingrijpende maatregelen nodig. Ik heb toen<br />
leiderschap proberen te tonen door heldere lijnen uit<br />
te zetten. Ik heb de veehouderij nooit publiekelijk de<br />
oorlog verklaard. Dat ligt niet in mijn aard en dat was<br />
ook niet aan de orde. Met de LTO ben ik bijvoorbeeld<br />
altijd in goed overleg gebleven. Aan LTO-leider Gerard<br />
Doornbos heb ik de allerbeste herinneringen. Maar ik<br />
was ook geen polderman. Ik besefte dat ik toch de confrontatie<br />
aan moest. Met de machtige industrie achter<br />
de veehouderij. Met de politieke lobby. Zonder confrontatie<br />
zou er helemaal niets veranderen.<br />
In de aanlo<strong>op</strong> naar <strong>het</strong> Pact van <strong>het</strong> Brakkestein heb ik<br />
veelvuldig gesprekken gevoerd met gedeputeerden als<br />
Pieter van Geel uit Brabant en Ger Driessen uit <strong>Limburg</strong>.<br />
We zochten gezamenlijk naar een nieuwe aanpak. We<br />
waren al veel geld kwijt aan de sector. <strong>De</strong> varkenspest<br />
had ons honderden miljoenen gekost. Hamvragen in<br />
dat overleg met de provincies? Hoe kunnen we bedrijfsbeëindigingen<br />
stimuleren? En hoe lossen we <strong>het</strong><br />
nitraatprobleem <strong>op</strong>? Het vindersloon gaat naar Van<br />
Geel. Hij kwam met de combinatie van stallenslo<strong>op</strong> en<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
41
Ministerie van LNV<br />
woningbouw. Gebiedsontwikkeling <strong>op</strong> <strong>het</strong> <strong>platteland</strong><br />
die zichzelf terugverdiende.<br />
Jan Pronk had aanvankelijk moeite met de regeling.<br />
Die druiste in tegen zijn planologische <strong>op</strong>vattingen van<br />
die tijd. Bouwen moest je vooral in de stad. En <strong>het</strong> was<br />
voor hem bijna een vloek om <strong>het</strong> buitengebied voor<br />
een deel in handen te geven van projectontwikkelaars.<br />
Voor woningen in <strong>het</strong> duurdere segment. Want zo zag<br />
hij <strong>het</strong>. We hebben Pronk moeten overtuigen. Want<br />
ook de volksgezondheid was in <strong>het</strong> geding. Ik vergeet<br />
nooit dat ik een dorp als Ysselsteyn bezocht. <strong>De</strong> lucht<br />
was zo bezwangerd van de stank van ammoniak dat<br />
je niet zonder zakdoek voor je ogen de straat <strong>op</strong> kon.<br />
We moesten de bron van <strong>het</strong> kwaad wegnemen: minder<br />
mest, minder bedrijven. Het was niet alleen een<br />
milieuprobleem. <strong>De</strong> sector was uitgegroeid tot een<br />
maatschappelijk probleem. Daar waren Pronk en ik<br />
<strong>het</strong> over eens en daarom ging hij uiteindelijk akkoord,<br />
al was <strong>het</strong> niet van harte.<br />
Die 15e maart 2000 in Brakkestein heb ik nog veel<br />
druk moeten uitoefenen om de zaak rond te breien.<br />
Enkele provincies weifelden. Maar er was geen keus<br />
meer. We moesten daden tonen. Mijn oordeel over <strong>het</strong><br />
Pact? Ruimte voor ruimte was een heel vernieuwende<br />
regeling. En we hebben er een eerste slag mee weten<br />
te maken. Het mestoverschot is gereduceerd en veel<br />
bedrijven zijn gest<strong>op</strong>t. Rijk en provincie traden als partners<br />
<strong>op</strong>.<br />
Ministerie van LNV<br />
<strong>De</strong> Reconstructiewet, die ik in 2002 nog door de<br />
Tweede Kamer loodste, had al snel niets meer met de<br />
oorspronkelijk doelstelling te maken. Met <strong>het</strong> <strong>op</strong>heffen<br />
van <strong>het</strong> vaccinatieverbod, verdween <strong>het</strong> acute risico<br />
van een nieuwe epidemie van varkenspest.<br />
En daarna heeft bestuurlijk Nederland de kerk ook<br />
weer een beetje in <strong>het</strong> midden gelaten. Handjeklap gedaan<br />
met de sector. <strong>De</strong> noodzaak om de varkensstapel<br />
flink te reduceren, is niet meer echt een issue. Er wordt<br />
weer over schaalvergroting gesproken. Megastallen.<br />
Mijn <strong>op</strong>volgers en ook provinciale bestuurders hadden<br />
andere prioriteiten, of toonden eenvoudig minder<br />
daadkracht. Dat is jammer. <strong>De</strong> gang van zaken rond de<br />
Q-koorts is daarvan een sprekend voorbeeld.<br />
Het vinden van de juiste balans <strong>op</strong> <strong>het</strong> <strong>platteland</strong> tussen<br />
natuur, landbouw en recreatie staat nu voor<strong>op</strong>. Er<br />
moeten nog honderden veehouderijen naar landbouwontwikkelingsgebieden<br />
verplaatst worden.<br />
Ik volg de ontwikkelingen in de landbouwsector alleen<br />
nog <strong>op</strong> afstand. In de details verdiep ik me niet meer. Ik<br />
denk wel dat er na al die jaren nog steeds heel weinig<br />
boeren zijn die de naam Brinkhorst niet meer kennen”.<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
43
Gelderland<br />
In zijn kantoor in <strong>het</strong> provinciehuis<br />
loodst Harry Keereweer bezoekers<br />
steevast naar een stoel waar ze geconfronteerd<br />
worden met de ingelijste<br />
Loesje-kreet: “Je moet de waarheid<br />
niet verwarren met de mening van de<br />
meerderheid”. Waarheid én mening:<br />
in Gelderland leverde <strong>het</strong> Pact van<br />
Brakkestein goud <strong>op</strong>.<br />
Gedeputeerde Harry Keereweer (PvdA)<br />
‘Succes door<br />
<strong>op</strong>eratie<br />
in eigen handen<br />
te houden’<br />
“We hebben in Gelderland een <strong>op</strong>pervlakte stallen<br />
geslo<strong>op</strong>t die gelijk staat aan 325 voetbalvelden.<br />
Dat is echt gigantisch. Er hebben 1370 boeren meegedaan<br />
aan de regeling en afstand gedaan van hun<br />
mestrechten. En <strong>het</strong> allermooiste is nog dat we 11,6<br />
miljoen euro hebben overgehouden. Je kunt dus wel<br />
van een succesvolle <strong>op</strong>eratie spreken. Die beoordeling<br />
is gewoon <strong>op</strong> z’n plaats.<br />
Het geheim van <strong>het</strong> succes? We hebben <strong>het</strong> allemaal<br />
in eigen hand gehouden. Low profile. In goede, <strong>op</strong>en<br />
samenwerking met de gemeenten. Met heldere afspraken.<br />
En een gedeeld risico. We zijn er altijd heel<br />
dicht <strong>op</strong> blijven zitten. Daarvoor hebben we een<br />
ambtenaar vrijgemaakt. Wij zorgden voor de slo<strong>op</strong>.<br />
<strong>De</strong> gemeenten zorgden voor de woningverko<strong>op</strong>. En<br />
wij zorgden weer voor de juiste en snelle ondersteuning.<br />
Bij de afwikkeling van bestemmingsplannen<br />
bijvoorbeeld. Over en weer hebben we ons daarbij<br />
aan de afspraken gehouden. En <strong>het</strong> heeft gewerkt.<br />
<strong>De</strong> regeling Ruimte voor Ruimte heeft Gelderland<br />
niet alleen een mooier <strong>platteland</strong>, maar ook 825 extra<br />
woningen <strong>op</strong>geleverd, waarvan 125 <strong>op</strong> de kavels.<br />
In overleg met gemeenten hebben we die woningen<br />
ook vaak nog eens kunnen onderbrengen in grotere<br />
Gelderland<br />
nieuwbouwwijken, zodat je niet overal plukjes duurdere<br />
woningen krijgt, maar de ideale mix.<br />
Uiteraard hebben we een financieel risico gel<strong>op</strong>en.<br />
Als de woningverko<strong>op</strong> was tegengevallen, hadden<br />
we met een miljoenenstr<strong>op</strong> gezeten. Mijn partij was<br />
destijds ook kritisch over de regeling. Achteraf hebben<br />
we de hoofdprijs binnengehaald. Maar achteraf<br />
is altijd makkelijk. Dan win je ook de Staatsloterij,<br />
want je weet <strong>het</strong> nummer van <strong>het</strong> winnende lot. <strong>De</strong><br />
politieke discussie is snel verstomd. Het ging van<br />
meet af aan fantastisch. En <strong>het</strong> principe van Ruimte<br />
voor Ruimte is verbreed. We hebben nu de zogenaamde<br />
VAB: Vrijkomende Agrarische Bebouwing.<br />
Daarbij wordt stallenslo<strong>op</strong> ook weer gelinkt aan woningbouw.<br />
Een nieuwe regeling Ruimte voor Ruimte voorzie ik<br />
niet meer. Natura 2000 komt er aan. <strong>De</strong> landbouwsector<br />
in Gelderland krijgt nu nog 150 miljoen euro<br />
steun uit Brussel. In 2015 vervalt die steun en gaat<br />
dat geld voor een groot deel naar natuurontwikkeling.<br />
Bij waardevolle natuur kunnen landbouwers al<br />
niet meer uitbreiden. <strong>De</strong> boeren zullen daarom <strong>het</strong><br />
vizier moeten verbreden. Zoeken naar combinaties<br />
met natuurbeheer, recreatie en/of de zorg. Afzet-<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
45
Gelderland<br />
markten creëren voor streekproducten. Goede kwa-<br />
liteit natuur brengt ook veel geld <strong>op</strong>. Het toerisme<br />
in Gelderland is gebaat bij die natuur. En daarbij zie<br />
ik best een rol weggelegd voor de landbouwsector.<br />
Met name voor de grondgebonden veehouderij. Voor<br />
de intensieve veehouderij is <strong>het</strong> alternatief schaalvergroting<br />
en verplaatsing naar Landbouw Ontwikkelings<br />
Gebieden (LOG’s), waar natuurlijk ook ruimte<br />
is voor de grondgebonden melkveehouderij. Maar<br />
ook aan die schaalvergroting zijn grenzen. Inpassing<br />
in <strong>het</strong> landschap is daarbij een belangrijker criterium<br />
dan aantallen varkens, of kippen.<br />
Als overheid is je rol beperkt. Heb je geen invloed<br />
<strong>op</strong> de vlees- melk-, of graanprijzen in de wereld. Uiteindelijk<br />
komt <strong>het</strong> er toch <strong>op</strong> neer dat de boer zich<br />
Gelderland<br />
zelf in de markt staande moet houden en niet dankzij<br />
subsidies moet zien te overleven. Aan de andere<br />
kant kan de overheid ook niet zelf <strong>het</strong> landschap in<br />
de hand blijven houden, zonder steun van de boer.<br />
Daarom is die bredere oriëntatie van de sector zo belangrijk.<br />
Waarbij duurzaamheid ook een steeds grotere<br />
rol gaat spelen.<br />
<strong>De</strong> regeling Ruimte voor Ruimte heeft geen revolutie<br />
<strong>op</strong> <strong>het</strong> <strong>platteland</strong> teweeg gebracht. Maar wel voor<br />
belangrijke veranderingen gezorgd. We hebben meer<br />
oog voor de kwaliteit van <strong>het</strong> <strong>platteland</strong> gekregen.<br />
En kwaliteit wint <strong>het</strong> uiteindelijk altijd van de bulk”.<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
47
<strong>Limburg</strong><br />
Jean Bronckers (CDA) was in 2000<br />
gedeputeerde financiën in <strong>Limburg</strong>.<br />
<strong>De</strong>gelijk en betrouwbaar, zo sc<strong>het</strong>sten<br />
vriend en vijand zijn beleid. Hij<br />
waarschuwde toen al dat de planning<br />
van de uitvoering van Ruimte voor<br />
Ruimte wellicht iets te <strong>op</strong>timistisch<br />
was. Bronckers is nu waarnemend<br />
burgemeester van Margraten en directeur<br />
van Ruimte voor Ruimte <strong>Limburg</strong><br />
Beheer bv, waarin provincie en Rabo<br />
aandeelhouders zijn.<br />
Jean Bronckers,<br />
directeur Ruimte voor Ruimte<br />
‘We blijven<br />
in de zwarte cijfers’<br />
“We zijn achterhaald door de recessie. En de ruimtelijke<br />
procedures hebben lang geduurd. Er is nauwelijks<br />
een plek in Nederland te bedenken waar geen bezwaren<br />
worden ingediend tegen nieuwe ontwikkelingen.<br />
<strong>De</strong> duur van die procedures is onderschat in de prognoses<br />
over de uitvoer.<br />
In die eerste jaren waren de beschikbare kavels in no<br />
time weg. Moesten we ze zelfs verloten, zoveel belangstelling<br />
was er. <strong>De</strong> recessie heeft mensen huiverig gemaakt.<br />
Ze raken hun eigen woning niet meer kwijt. En<br />
dan stokt de doorstroming. We moeten uiterlijk in 2011<br />
onze 747 kavels hebben verkocht. Dat was ook gelukt<br />
als de procedures snel waren verl<strong>op</strong>en. Nu krijg je een<br />
cumulatief effect door de crisis.<br />
In de oorspronkelijke prognoses startten we met een<br />
verlies. Na de eerste jaren zaten we <strong>op</strong> een rendement<br />
van ongeveer veertien miljoen euro. Dat halen we niet<br />
meer. Vorig jaar zaten we <strong>op</strong> negen miljoen. We gaan er<br />
nu vanuit dat we vijf jaar extra nodig hebben voor de<br />
verko<strong>op</strong>. Dat betekent extra rente- en personeelskosten,<br />
maar we blijven in de zwarte cijfers en zullen zeker<br />
met een positief resultaat afsluiten.<br />
Ik ben nog steeds van mening dat we er goed aan gedaan<br />
hebben om mee te doen met de stallenslo<strong>op</strong>. We<br />
moesten <strong>het</strong> wel proberen. Er dreigde in 2000 veel<br />
menselijk leed <strong>op</strong> <strong>het</strong> <strong>platteland</strong>. <strong>De</strong> naweeën van de<br />
<strong>Limburg</strong><br />
varkenspest. Een koude sanering van de intensieve veehouderij<br />
had veel sociale ellende veroorzaakt. Bovendien<br />
bleef je <strong>op</strong>gezadeld met een enorme hoeveelheid<br />
stallen.<br />
<strong>De</strong> eerste tranche hebben we samen met de gemeenten<br />
uitgevoerd. Zij zorgden voor de slo<strong>op</strong>financiering<br />
van 19,25 miljoen euro. Daarvoor zijn 238 woningen gerealiseerd.<br />
<strong>De</strong> tweede tranche vonden de gemeenten<br />
wat teveel van <strong>het</strong> goede. Daarom zijn we met de Rabo<br />
Vastgoed in zee gegaan. We hebben een bedrag van 40<br />
miljoen euro voorgefinancierd. Daarvoor moeten 747<br />
kavels worden verkocht. Het uiteindelijke rendement<br />
wordt gezamenlijk gedeeld. We hebben nu 363 kavels<br />
verkocht. Nog eens 107 kavels zijn in de verko<strong>op</strong> en in<br />
totaal zijn 560 percelen planologisch afgerond.<br />
<strong>De</strong> Rekenkamer Zuid-Nederland is <strong>op</strong> verzoek van<br />
Provinciale Staten met een onderzoek bezig naar de<br />
uitvoering van de regeling. We zijn altijd heel transparant<br />
geweest. <strong>De</strong> uitkomsten wachten we met vertrouwen<br />
af.<br />
Hat Pact van Brakkestein heeft voor nieuw elan <strong>op</strong> <strong>het</strong><br />
<strong>platteland</strong> gezorgd. Maar we moeten er wel voor waken<br />
dat <strong>het</strong> wat al te zeer dringen wordt met allerlei nieuwe<br />
instrumenten voor gebiedsontwikkeling <strong>op</strong> dat <strong>platteland</strong>.<br />
Eerst deze regeling uitvoeren en dan verder kijken.<br />
Anders verbleekt <strong>het</strong> effect van alle inspanningen”.<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
49
Overijssel<br />
Hij is gedeputeerde vanaf 2002. Terugblikkend<br />
vindt hij <strong>het</strong> jammer dat<br />
de politieke constellatie in Overijssel<br />
<strong>het</strong> in 2000 onmogelijk maakte om vol<br />
gas te geven voor de uitvoering van de<br />
regeling Ruimte voor Ruimte. Maar de<br />
andere visie <strong>op</strong> de ontwikkeling van<br />
<strong>het</strong> Overijsselse <strong>platteland</strong> is er toch<br />
gekomen. En daar is Piet Jansen heel<br />
tevreden over.<br />
Gedeputeerde Piet Jansen<br />
(CDA, Landelijk Gebied,<br />
Landbouw en Water)<br />
‘We hebben<br />
een inhaalslag<br />
gemaakt’<br />
“Moeizaam. Heel moeizaam. Anders kan de typering<br />
niet luiden voor de uitvoering van de regeling Ruimte<br />
voor Ruimte in Overijssel. We stonden voor 900<br />
woningen aan de lat. We zijn er uiteindelijk 800<br />
met de gemeente overeen gekomen. In totaal zijn in<br />
Overijssel 166 stallen geslo<strong>op</strong>t.<br />
Ten tijde van <strong>het</strong> Pact van Brakkestein voerde Overijssel<br />
een heel restrictief beleid. Woningbouw hoorde<br />
in de steden thuis en absoluut niet <strong>op</strong> <strong>het</strong> <strong>platteland</strong>,<br />
zo oordeelden PvdA en VVD in de coalitie.<br />
Ik weet nog goed dat een van de VVD-Statenleden<br />
de historische woorden sprak: “Ruimte voor ruimte?<br />
Dat is planologische prostitutie”. Gelukkig zijn we er<br />
door overeenkomsten met de vijf grote steden en de<br />
twee subregionale kernen in onze provincie uitgekomen.<br />
Maar <strong>het</strong> heeft lang geduurd. <strong>De</strong> laatste overeenkomst<br />
is pas eind 2009 getekend.<br />
<strong>De</strong> ommekeer in Overijssel is in 2003 ingezet. Voor<br />
<strong>het</strong> CDA was ruimte voor ruimte een van de belangrijke<br />
punten bij de coalitievorming. Bij ons heeft <strong>het</strong><br />
dus gewoon wat langer geduurd. Maar we zijn er wel<br />
flink verder mee gekomen. Uiteindelijk wordt <strong>het</strong><br />
<strong>platteland</strong> er gewoon mooier <strong>op</strong>. Is er ook meer balans.<br />
En die planologische <strong>op</strong>vatting dat de compen-<br />
Overijssel<br />
satiewoningen alleen gebouwd mogen worden in de<br />
steden hebben we gelukkig verlaten.<br />
Inmiddels is de omslag compleet. We hebben een eigen<br />
regeling gemaakt: Rood voor Rood met gesloten<br />
beurs. Gemeenten en de landbouwsector zijn tevreden<br />
over die regeling. Het levert in alle <strong>op</strong>zichten een<br />
meerwaarde <strong>op</strong> voor <strong>het</strong> <strong>platteland</strong>. <strong>De</strong> verrommeling<br />
was bij ons ook <strong>op</strong> veel plekken zichtbaar.<br />
Bij Rood en Rood krijgen boeren in ruil voor stallenslo<strong>op</strong><br />
een of meerdere bouwkavels voor woningen.<br />
Maatwerk, ruimtelijke kwaliteit en flexibiliteit staan<br />
voor<strong>op</strong>. Wij zorgen voor de kaders. Gemeenten voeren<br />
uit. Stallenslo<strong>op</strong>, bedrijfsbeëindiging en/of herbestemming<br />
van landbouwbedrijven vormen de inzet.<br />
Tot 1 september 2009 hebben we 522 aanmeldingen<br />
van boeren gehad voor Rood voor Rood. Daarmee kan<br />
weer 437.000 vierkante meter aan stallen worden geslo<strong>op</strong>t.<br />
<strong>De</strong> gemeenten bepalen waar die woningen<br />
kunnen komen: de ene keer <strong>op</strong> de plek van de stal, in<br />
andere gevallen aansluitend <strong>op</strong> bestaande bebouwing.<br />
Rood voor Rood heeft in Overijssel gezorgd voor extra<br />
vitaliteit <strong>op</strong> <strong>het</strong> <strong>platteland</strong>. En de extra woningen in de<br />
dorpen dragen bij aan de leefbaarheid in de kernen”.<br />
In Overijssel is sprake is van een behoorlijk spanningsveld tussen natuur en landbouw. Natura 2000 maakt <strong>het</strong><br />
er allemaal niet eenvoudiger <strong>op</strong>. In de provincie hebben we zo’n 25 gebieden die binnen Natura 2000 vallen. <strong>De</strong><br />
ruimteclaim van de natuur is groot. Aan de andere kant zie je de roep om schaalvergroting in de landbouwsector<br />
weer luider worden. Voor mij is <strong>het</strong> heel simpel: als wij in ons land kiezen voor intensieve veehouderij (en dat<br />
doen we) verdient die sector ook gewoon de ruimte. Maar niet alles kan overal. Er moet ook draagvlak zijn. In<br />
Overijssel is maatschappelike onrust over dit thema ontstaan door aanvragen van een Brabantse onderneming<br />
voor enorm grote stallen met zo’n 20.000 varkens per locatie. <strong>De</strong> gemeenten moeten de afweging maken. Eerlijk<br />
gezegd zit ik persoonlijk niet te wachten <strong>op</strong> dergelijke grote stallen. Ik ga liever voor normale gezinsbedrijven.<br />
Maar dat is ook een verantwoordelijkheid van de sector zelf.<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
51
Noord-Brabant<br />
‘Bouwen, bouwen, bouwen’. Dat was<br />
<strong>het</strong> credo van Paul Rüpp, die van 2003<br />
tot en met 2009 CDA-gedeputeerde<br />
Ruimtelijke Ontwikkeling in Noord-<br />
Brabant was. Rüpp is tegenwoordig<br />
voorzitter van de Raad van Bestuur<br />
van Avans Hogeschool. Met vestigingen<br />
in Tilburg, Breda en <strong>De</strong>n Bosch<br />
biedt Avans <strong>op</strong>leidingen voor 23.000<br />
studenten. Zijn naam blijft echter<br />
rondzingen <strong>op</strong> momenten dat er weer<br />
kabinetsposten te vergeven zijn.<br />
Paul Rüpp, uitvoerder van<br />
ruimte voor ruimte in Noord-Brabant<br />
‘Ik geloof niets<br />
van die<br />
bevolkingskrimp’<br />
“Achteraf denk ik dat we de regeling Ruimte voor<br />
Ruimte toch anders hadden moeten <strong>op</strong>zetten. Door<br />
een overeenkomst tussen Rijk, provincies en VNG<br />
hadden we de gemeenten moeten verplichten allemaal<br />
minstens dertig woningen te bouwen. Per<br />
woning hadden de gemeenten dan de kosten van de<br />
stallenslo<strong>op</strong> moeten afdragen. <strong>De</strong> regeling had zo<br />
veel sneller en minder str<strong>op</strong>eriger uitgevoerd kunnen<br />
worden.<br />
<strong>De</strong> <strong>op</strong>stelling van de gemeenten heb ik regelmatig<br />
als vreselijk ervaren. Wethouders kwamen en gingen.<br />
Er zit nu vrijwel geen enkele wethouder meer,<br />
die in 2000 ook in functie was. <strong>De</strong> emotionele binding<br />
met de ramp die zich met de varkenspest heeft<br />
afgespeeld, is steeds minder. Gemeenten, de goede<br />
niet te na gesproken, willen liever zelf verdienen aan<br />
bouwplannen. Ze hebben de uitvoering vertraagd.<br />
Door bijvoorbeeld onmogelijke bouwlocaties aan te<br />
dragen die we eerder als provincie al hadden afgewezen.<br />
In 2007 hebben we als provincie de regie meer in<br />
handen genomen. We dragen zelf locaties aan. Voeren<br />
de druk <strong>op</strong>. Er ligt nu een totaallijstje. Dat moet voor<br />
versnelling zorgen.<br />
Met de regeling hebben we ook niet zozeer de boeren<br />
geholpen, als wel een maatschappelijk probleem aan-<br />
Noord-Brabant<br />
gepakt. Zonder de stallenslo<strong>op</strong> was <strong>het</strong> <strong>platteland</strong><br />
verloederd. Hadden we nu hennepplantages en allerlei<br />
andere illegale activiteiten in <strong>het</strong> buitengebied. <strong>De</strong><br />
boeren hadden geen perspectief en geen vermogen.<br />
Je kunt je afvragen waarom we specifiek de boeren<br />
ondersteund hebben en geen andere bedrijfstakken<br />
die failliet dreigen te gaan? Dat had alles te maken<br />
met <strong>het</strong> mestoverschot en vooral met die gigantische<br />
hoeveelheid gebouwen <strong>op</strong> <strong>het</strong> <strong>platteland</strong>.<br />
Het Pact van Brakkestein maakte eigenlijk ook officieel<br />
een eind aan de rare situatie dat we nog maar<br />
mondjesmaat mochten bouwen. Dat had al tot een<br />
enorme achterstand geleid in Noord-Brabant. In 2003<br />
bouwden we 5400 woningen, terwijl de markt behoefte<br />
had aan 10.000 woningen. Als gedeputeerde<br />
heb ik me weinig aangetrokken van alle beperkingen<br />
die <strong>het</strong> Rijk <strong>op</strong>legde. Ik ben blijven roepen dat we<br />
moesten bouwen, bouwen en nog eens bouwen. Bevolkingskrimp?<br />
Leeglo<strong>op</strong> <strong>op</strong> <strong>het</strong> <strong>platteland</strong>? Ik geloof<br />
er niets van. Als de economie echt weer uit <strong>het</strong> dal<br />
is, hebben we veel mensen uit <strong>het</strong> buitenland nodig<br />
om <strong>het</strong> werk in Nederland af te krijgen. En die hebben<br />
allemaal een woning nodig. <strong>De</strong> komende tien jaar<br />
moeten we zeker nog 100.000 woningen in Brabant<br />
bouwen. Op basis van de nog steeds aanwezige kleine<br />
groei. En natuurlijk de huishoudensverdunning<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
53
Noord-Brabant<br />
die alsmaar verder door gaat. Bovendien moeten we<br />
vooral investeren in kwaliteit van <strong>het</strong> buitengebied<br />
in plaats van geld blijven steken in Vogelaarwijken.<br />
In Noord-Brabant hebben we Ruimte voor Ruimte<br />
uitgevoerd met private partijen in de ontwikkelingsmaatschappij<br />
Ruimte voor Ruimte CV. <strong>De</strong> regeling is<br />
inmiddels verbreed. Voor de glastuinbouw, de ecologische<br />
hoofdstructuur en sanering van militaire terreinen.<br />
Van de 2100 kavels die nodig zijn om alle kosten<br />
terug te verdienen, zijn er ongeveer 900 verkocht.<br />
We hebben in Noord-Brabant ook nog wel een jaar<br />
of vijf te gaan, voordat we met de regeling klaar zijn.<br />
Ruimte voor Ruimte levert in de praktijk ook <strong>het</strong> risico<br />
<strong>op</strong> dat je als provincie met dubbele petten moet <strong>op</strong>ereren.<br />
Aan de ene kant <strong>het</strong> gebod om in <strong>het</strong> buitengebied<br />
geen burgerwoningen toe te staan en aan de<br />
andere kant de noodzaak om door woningbouw geld<br />
binnen te halen. Dat betekende telkens weer behoedzaam<br />
<strong>op</strong>ereren en jezelf beperkingen <strong>op</strong>leggen.<br />
Noord-Brabant<br />
<strong>De</strong> vrees in de dorpen dat de woningen die voortvloeiden<br />
uit de regeling Ruimte voor Ruimte allemaal<br />
zouden worden weggekaapt door mensen uit<br />
de stad, is onterecht gebleken. Negentig procent van<br />
de kavelk<strong>op</strong>ers komt uit <strong>het</strong> eigen dorp. Daaronder<br />
zowel de loodgieter als de professor en ook de zelfbouwer<br />
die enkele tonnen weet te sparen door zelf<br />
de handen uit de mouwen te steken.<br />
Ondanks alle minpunten kun je toch wel spreken van<br />
een ommekeer. Niet alleen als <strong>het</strong> gaat om de planologie<br />
en de omgevingskwaliteit <strong>op</strong> <strong>het</strong> <strong>platteland</strong>.<br />
Het was ook <strong>het</strong> begin van een andere provincie. Van<br />
afwachtende en louter toetsende overheden, werden<br />
de provincies proactieve en ondernemende partners.<br />
Het tijdperk van alleen maar ‘ja’, of ‘nee’ oordelen<br />
, is met <strong>het</strong> Pact van Brakkestein afgesloten”.<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
55
Utrecht<br />
Het belang van de regeling Ruimte<br />
voor Ruimte in de woonprovincie<br />
Utrecht? Vooral de kwaliteit van <strong>het</strong><br />
landelijk gebied. Voor de juiste balans<br />
met de stedelijke drukte, zo benadrukt<br />
Bart Krol, sinds 2007 gedeputeerde.<br />
Gedeputeerde Bart Krol<br />
(CDA, RO, Stedelijke Vernieuwing<br />
en Landelijk gebied)<br />
‘Landelijk gebied<br />
moet echt niet<br />
uitgroeien tot<br />
<strong>op</strong>enluchtmuseum’<br />
“We willen van <strong>het</strong> landelijk gebied in Utrecht beslist<br />
geen <strong>op</strong>enluchtmuseum maken. Er moet dynamiek<br />
blijven. Landbouwers kunnen er gewoon aan de<br />
slag blijven. Maar in de kleinste provincie met anderhalf<br />
miljoen inwoners is lucht en ruimte in <strong>het</strong> landelijk<br />
gebied uiterst belangrijk. Zeker met <strong>het</strong> oog <strong>op</strong> de<br />
enorme druk van de woningmarkt, maar ook de natuur,<br />
<strong>op</strong> de resterende grond. Voor mij is <strong>het</strong> belangrijkste<br />
effect van ruimte voor ruimte: de kwaliteit die<br />
je creëert in <strong>het</strong> landelijk gebied en niet de milieuwinst<br />
of de extra woningen.<br />
Het karakter van de agrarische sector is in Utrecht volledig<br />
anders dan in Brabant, of <strong>Limburg</strong>. Kleinschaliger,<br />
beperkter. Geconcentreerd in <strong>het</strong> zuidoosten van<br />
de provincie. Aan de ene kant zie je de tendens van<br />
verdere schaalvergroting. Aan de andere kant functieverbredingen.<br />
Landbouwbedrijven die aan kinder<strong>op</strong>vang<br />
en zorg gaan doen. Die doen <strong>het</strong> goed.<br />
Utrecht heeft in 2004 in <strong>het</strong> nieuwe streekplan de<br />
regeling Ruimte voor Ruimte verbreed, maar ook<br />
aangescherpt. Het principe dat er voor elke duizend<br />
vierkante meter stallen één woning <strong>op</strong> de bedrijfskavel<br />
gebouw mocht worden, is wat uit de hand gel<strong>op</strong>en.<br />
Met name grotere bedrijven hebben doodleuk<br />
drie, vier woningen <strong>op</strong> hun kavel kunnen bouwen.<br />
Dat is eigenlijk wat teveel van <strong>het</strong> goede. Nu is <strong>het</strong><br />
uitgangspunt maximaal één woning. En voor een<br />
tweede moet je al een extra prestatie leveren. Iets<br />
aan de natuur toevoegen bijvoorbeeld. Van de ongeveer<br />
honderd woningen die we inmiddels hebben<br />
gerealiseerd zijn er ook gebouwd aan de randen van<br />
dorpskernen. Onder meer in Renswoude. We zitten<br />
nu <strong>op</strong> de helft. Hebben nog ruimte voor ongeveer<br />
honderd woningen.<br />
Utrecht<br />
<strong>De</strong> verbreding betekent dat in Utrecht nu ook akkerbouwers<br />
en niet-agrarische bedrijven kunnen meedoen<br />
aan de nieuwe regeling. We richten ons nu veel<br />
meer minder <strong>op</strong> beperking van de mestproductie,<br />
<strong>het</strong> milieu en de intensieve veehouderij, maar concentreren<br />
ons <strong>op</strong> de verfraaiing van <strong>het</strong> <strong>platteland</strong>.<br />
En we gebruiken daarbij <strong>het</strong> principe van ruimte voor<br />
ruimte als een mooi instrument voor de ruimtelijke<br />
ordening.<br />
Maar <strong>het</strong> blijft natuurlijk dringen in <strong>het</strong> landelijk gebied.<br />
Natuur claimt steeds meer ruimte. Ik sluit niet<br />
uit dat de volksgezondheid <strong>op</strong> korte termijn wel eens<br />
<strong>het</strong> criterium wordt voor een nieuwe beëindigersregeling<br />
in de landbouwsector. Want ook in Utrecht<br />
zijn we geconfronteerd met Q-koorts. Zijn bedrijven<br />
geruimd en mensen ziek geworden. Ik hoef er niet<br />
omheen te draaien. <strong>De</strong> intensieve veehouderij in<br />
Utrecht krijgt <strong>het</strong> heel moeilijk. Maar nogmaals: creatieve<br />
en innovatieve boeren met een bredere horizon<br />
zullen <strong>het</strong> altijd redden. En dat verdient respect.<br />
Als gedeputeerde heb ik de hele ruimtelijke ordening<br />
in mijn portefeuille. <strong>De</strong> stadsvernieuwing en de kwaliteitsverbetering<br />
van <strong>het</strong> landelijk gebied bijten zich<br />
niet. Natuurlijk heeft de stad altijd de neiging naar <strong>het</strong><br />
buitengebied <strong>op</strong> te schuiven. Ook daar moet je balans<br />
zien te vinden. <strong>De</strong> stad en <strong>het</strong> buitengebied kunnen<br />
niet zonder elkaar. In onze volle provincie moeten de<br />
mensen snel en makkelijk de natuur in kunnen.<br />
Utrecht doet uiteraard ook aan gebiedsontwikkeling.<br />
Rood voor groen bijvoorbeeld. Dat is de basis voor de<br />
nieuwe bestemming van de voormalige vliegbasis<br />
Soesterberg. Natuur, maar ook woningen en bedrijvigheid.<br />
En zo blijft er heel veel moois te doen in <strong>het</strong><br />
landelijk gebied. Ook in Utrecht”.<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
57
Ministerie LNV<br />
André van der Zande trad in 2002 aan<br />
als directeur-generaal bij <strong>het</strong> ministerie<br />
van LNV. Hij trof een sector aan<br />
die compleet in verwarring was en<br />
onder grote druk stond. Hij spreekt in<br />
superlatieven over <strong>het</strong> Pact van Brakkestein:<br />
‘revolutionair, een kanteling<br />
in denken, doorbraak van een taboe’.<br />
Maar de huidige secretaris-generaal<br />
en hoogste ambtelijke baas van LNV<br />
is ook nuchter: “Nu zouden we er niet<br />
meer aan beginnen”.<br />
Secretaris-generaal<br />
André van der Zande<br />
‘Platteland<br />
moet bruisen’<br />
“In de aanlo<strong>op</strong> naar <strong>het</strong> Pact van Brakkestein werkte<br />
ik nog in Wageningen. Voor <strong>het</strong> adviesbureau Alterra.<br />
Ik schreef kleine memo’s over de plannen. Ruimte voor<br />
Ruimte heette toen nog Steen voor Steen. We moesten<br />
vooral Jan Pronk overtuigen. Die aarzelde. Hij was<br />
bang dat <strong>het</strong> buitengebied een prooi van projectontwikkelaars<br />
zou worden.<br />
Ik had toen geen spoor van twijfel. Bouwruimte verk<strong>op</strong>en<br />
voor landschapswinst was een geweldig ontwikkelingsplan.<br />
Maar voor traditionele planologen<br />
was <strong>het</strong> zoiets als de duivel uitdrijven met Beëlzebub;<br />
<strong>het</strong> buitengebied zou er alleen maar verder <strong>op</strong> achteruit<br />
gaan met al die woningbouw. En we waren toch<br />
allemaal <strong>op</strong>gegroeid met <strong>het</strong> idee van ééns bebouwd,<br />
altijd bebouwd? Sl<strong>op</strong>en voor nieuwe ruimtelijke zoneringen<br />
kenden we niet. Maar vernieuwing gaat nooit<br />
zonder slag of stoot. Neem de nieuwe landgoederen.<br />
Tegenstanders hebben <strong>het</strong> over megalomane gebouwen<br />
in <strong>het</strong> buitengebied. Maar ze brengen wél veel<br />
nieuwe natuur met zich mee. En landgoederen staan<br />
er toch al vanaf de 17e eeuw. Ik vind <strong>het</strong> een kwestie<br />
van kansen grijpen.<br />
Tijden zijn veranderd. Nu zou ik niet meer aan Ruimte<br />
voor Ruimte beginnen. In 2000 was er vraag naar<br />
Ministerie LNV<br />
zeker 100.000 woningen in de hogere prijsklasse.<br />
Projectontwikkelaars bezwoeren dat we geen enkel<br />
risico liepen. En met de ko<strong>op</strong>kracht zat <strong>het</strong> wel snor.<br />
<strong>De</strong> eerste jaren liep de kavelverko<strong>op</strong> ook als een trein.<br />
Maar vraag kun je niet creëren. Daar komt bij dat elke<br />
wethouder <strong>op</strong> een gegeven moment ook weer met<br />
eigen bouwplannen wil scoren. En crises komen en<br />
gaan. Dat heb je niet in de hand. <strong>De</strong> uitvoering van<br />
de regeling duurt nu gewoon een paar jaar langer.<br />
Dat is absoluut geen ramp. Elke economische dip gaat<br />
voorbij. <strong>De</strong> autoverk<strong>op</strong>en stijgen weer, om maar een<br />
voorbeeld te noemen. Een van de belangrijkste karaktertrekken<br />
van ruimtelijke ontwikkelingen is dat ze<br />
vooral tijd vragen.<br />
Ik vind trouwens absoluut niet dat de provincies met<br />
de kavelverk<strong>op</strong>en de <strong>het</strong>e ijzers uit <strong>het</strong> vuur hebben<br />
moeten halen voor <strong>het</strong> Rijk. We zijn als partners <strong>op</strong>getreden.<br />
Onze <strong>op</strong>dracht lag bij <strong>het</strong> <strong>op</strong>k<strong>op</strong>en van de<br />
mestrechten. <strong>De</strong> provincies hebben zich juist kunnen<br />
profileren met de stallenslo<strong>op</strong> en de woningbouw. <strong>De</strong><br />
taakverdeling was van meet af aan helder.<br />
<strong>De</strong> Reconstructiewet komt er feitelijk <strong>op</strong> neer dat we<br />
brandgangen hebben gecreëerd in een brandhaard die<br />
door <strong>het</strong> <strong>op</strong>heffen van <strong>het</strong> vaccinatieverbod een an-<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
59
Ministerie LNV<br />
Nog <strong>op</strong>maken<br />
der karakter heeft gekregen. Nieuwe technieken zor-<br />
gen er nu <strong>op</strong>nieuw voor dat zonering geen doel meer<br />
<strong>op</strong> zich is. Luchtwassers reduceren de aantasting van<br />
natuur en milieu door ammoniak in theorie tot nul.<br />
Centrale vraag is of de sector die nieuwe investeringsronde<br />
gaat maken. Ik ben daar niet zo somber over.<br />
Nog interne onderzoeken van <strong>het</strong> Landbouw Economisch<br />
Instituut duiden er<strong>op</strong> dat <strong>het</strong> aantal st<strong>op</strong>pers<br />
echt niet de pan uit gaat rijzen. Het wordt wel stevig.<br />
<strong>De</strong> invulling van landbouwontwikkelingsgebieden<br />
(LOG) lo<strong>op</strong>t stroef. <strong>De</strong> bevolking schrikt zich nu rot<br />
van die zogenaamde megastallen. Massale gebouwen<br />
die ze niet willen. En de boeren die willen verplaatsen<br />
worden geconfronteerd met vergunning na vergunning.<br />
Het draagvlak voor de LOG’s is overschat. Minister<br />
Cees Veerman waarschuwde de provincies al voor<br />
de juiste maatvoering in de plannen voor bedrijfsverplaatsingen<br />
als onderdeel van de reconstructie.<br />
Meestal zijn de ogen groter dan de maag. En voor geld<br />
is alles te ko<strong>op</strong>, maar dat geld raakt eens <strong>op</strong>.<br />
Vitaal <strong>platteland</strong> is voor mij nog steeds de mooiste<br />
naam voor <strong>het</strong> buitengebied nieuwe stijl. Het <strong>platteland</strong><br />
moet bruisen en leven. Zeker met oog <strong>op</strong> de ouder<br />
wordende bevolking, die tijd heeft om te genieten<br />
van rust en ruimte. Maar er moet ook plaats zijn voor<br />
Ministerie LNV<br />
horeca en toerisme. En natuurlijk ook de landbouw.<br />
Die wel <strong>op</strong> een milieuvriendelijke en efficiënte manier<br />
produceert. Maar ook LOG’s kunnen een aanwinst zijn<br />
voor <strong>het</strong> nieuwe buitengebied. Mensen zijn gefascineerd<br />
door nieuwe, schone en zuinige technieken en<br />
willen die graag bekijken.<br />
Als Nederland zijn we k<strong>op</strong>l<strong>op</strong>er in <strong>het</strong> temmen van<br />
virussen en dierziekten. Die kennis exporteren we<br />
inmiddels over de hele wereld. Het karakter van <strong>het</strong><br />
Nederlandse buitengebied is in sommige regio’s zo<br />
bijzonder dat je <strong>het</strong> kunt vergelijken met Toscane. En<br />
de hele wereld mag dat komen bekijken.<br />
Maar je moet wel eerlijk en nuchter blijven. Er zijn<br />
ook lessen te trekken uit de afgel<strong>op</strong>en tien jaar. <strong>De</strong><br />
inpassing van woningen in <strong>het</strong> buitengebied had <strong>op</strong><br />
onderdelen beter gekund. En de reconstructieplannen<br />
waren soms te massaal en te grootschalig. We hadden<br />
ook beter moeten kijken naar de inpassing van<br />
de LOG’s. Vooral als <strong>het</strong> gaat om schaal en locatie.<br />
Daar staat wel die schitterende doorbraak van Ruimte<br />
voor Ruimte tegenover. Een soort moederregeling die<br />
mooie kindjes heeft gekregen. Zoals de sanering van<br />
verspreid glas. Want de gebiedsontwikkeling <strong>op</strong> <strong>het</strong><br />
<strong>platteland</strong> heeft lokaal en regionaal allerlei verfijnde<br />
uitwerkingen gekregen. En dat is geweldige winst”.<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
61
Ministerie van VROM<br />
Toen <strong>het</strong> Pact van Brakkestein werd<br />
ondertekend, was Chris Kuijpers nog<br />
hoofd van de afdeling stedelijk gebied<br />
bij <strong>het</strong> ministerie van VROM. In juli<br />
2007 werd hij benoemd tot directeurgeneraal<br />
Ruimte van VROM. Over<br />
trendbreuken, schrikreacties, tandenknarsen<br />
en Mooi Nederland.<br />
Chris Kuijpers, directeur-generaal<br />
Ruimte van <strong>het</strong> ministerie van VROM<br />
‘We schrokken van aantal<br />
woningen voor financiering<br />
van de <strong>op</strong>eratie’<br />
“Vooral Brussel drong na de varkenspest aan <strong>op</strong> actie<br />
in Nederland. Een mestprobleem was er al veel<br />
langer en meerdere keren werd de nitraatrichtlijn in<br />
Nederland overtreden. Zwaar ingrijpen in de omvang<br />
van de varkensstapel was onvermijdelijk. Daarbij werd<br />
<strong>het</strong> snel duidelijk dat <strong>het</strong> Rijk die saneringskosten niet<br />
volledig voor z’n rekening kon nemen.<br />
Het initiatief van toenmalig gedeputeerde Pieter van<br />
Geel om stallen van te beëindigen bedrijven in Brabant<br />
te sl<strong>op</strong>en in ruil voor beperkte woningbouw, had bij<br />
ons al een goede voedingsbodem. Al enige tijd zagen<br />
we bij VROM dat er best wat meer ruimte zou mogen<br />
komen voor woningbouw in <strong>het</strong> landelijk gebied. Bijvoorbeeld<br />
in ruil voor slo<strong>op</strong> van gebouwen die hun<br />
functie verloren.<br />
Mét de provincies was <strong>het</strong> voor <strong>het</strong> ministerie van<br />
VROM duidelijk dat stallenslo<strong>op</strong> zonder enige vergoeding<br />
weinig veehouders zou aanspreken om te<br />
st<strong>op</strong>pen. Van Geel heeft in de aanlo<strong>op</strong> naar <strong>het</strong> Pact<br />
van Brakkestein de uiteindelijke regeling Ruimte voor<br />
Ruimte uitgewerkt. Stallenslo<strong>op</strong> gefinancierd door<br />
extra woningbouw. We schrokken wel wat van de<br />
6500 woningen die nodig zouden zijn om de <strong>op</strong>eratie<br />
financieel mogelijk te maken. Maar <strong>het</strong> ging dan ook<br />
om enkele miljoenen vierkante meter aan stallen die<br />
zouden verdwijnen.<br />
Ministerie van VROM<br />
<strong>De</strong> grootschalige toepassing van de regeling in landelijk<br />
gebied, onder provinciale regie, was een trendbreuk.<br />
Zeker omdat extra woningbouw in die tijd een<br />
kwestie van passen en meten van gemeenten was. Bij<br />
benutting van stedelijke ruimte was <strong>het</strong> wel al langer<br />
gebruik om woningbouw in te zetten om extra geld<br />
te verwerven.<br />
Het Pact van Brakkestein betekende een doorbreking<br />
van de verkokering. Complex door de onderlinge<br />
verbinding van thema’s: <strong>het</strong> milieuvraagstuk, de<br />
reconstructie, de landschapskwaliteit en bouwen in<br />
<strong>het</strong> buitengebied. Maar die beleidsthema’s speelden<br />
zich niet persé in één gebied af. <strong>De</strong> slo<strong>op</strong> van stallen<br />
in dorp A in Brabant, kon extra woningen <strong>op</strong>leveren<br />
in dorp B. Het Pact zorgde vooral voor de financiële<br />
samenhang en niet zozeer voor de samenkomst van<br />
slo<strong>op</strong> en woningbouw in een bepaald gebied.<br />
Met <strong>het</strong> Pact van Brakkestein was veel geld gemoeid.<br />
Honderden miljoenen euro’s. Niet alleen overheidsgeld,<br />
maar er werd ook gerekend en een beetje gespeculeerd<br />
<strong>op</strong> veel privaat geld. <strong>De</strong> provincies hebben ook<br />
flink hun nek uitgestoken door dat financieel risico te<br />
nemen.<br />
Over <strong>het</strong> algemeen levert gebiedsontwikkeling projecten<br />
<strong>op</strong>, waarvoor de provincie de uitgelezen bestuurslaag<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
63
Ministerie van VROM<br />
vormt. Bij nationale projecten, zoals de bescherming<br />
tegen hoogwater, moet <strong>het</strong> Rijk de regie voeren. Bij<br />
ruimte voor ruimte hebben de provincies een cruciale<br />
rol gespeeld, die Rijk en gemeenten niet hadden kunnen<br />
spelen. Maar vooraf zijn wel gezamenlijke kaders<br />
<strong>op</strong>gesteld voor die gebiedsontwikkeling. Dat leverde<br />
een prima verdeling van de verantwoordelijkheden <strong>op</strong>.<br />
<strong>De</strong> kwaliteitsverbetering van <strong>het</strong> buitengebied was<br />
de belangrijkste reden waarom <strong>het</strong> Rijk mee kon gaan<br />
met ruimte voor ruimte. Er kon een flinke vergroening<br />
in <strong>het</strong> buitengebied worden bereikt. Stallen verdwenen<br />
en de nieuwe woningen werden vooral aan de<br />
rand van bestaande kernen gebouwd. <strong>De</strong> geurhinder<br />
werd minder en dat heeft nieuwe kansen geboden<br />
voor toerisme en recreatie. Dit soort concepten kunnen<br />
rekenen <strong>op</strong> mijn steun en zijn later ook breder<br />
toegepast via de Nota Ruimte.<br />
<strong>De</strong> Reconstructiewet is vooral gebaseerd <strong>op</strong> de gedachte<br />
dat agrarische bedrijven gemakkelijk verplaatsbaar<br />
zijn. Dat idee is ook bij de provincies en vertegenwoordigers<br />
van LTO lange tijd gemeengoed geweest. Maar<br />
uit proefberekeningen die al in 2000 zijn gemaakt,<br />
bleek dat elke verplaatsing in de miljoenen lo<strong>op</strong>t.<br />
Het gaat niet alleen om nieuwbouw, maar ook om<br />
kapitaalverlies <strong>op</strong> de plek van vertrek. Verder speelt<br />
ook nog zoiets als de binding die veeboeren hebben<br />
met hun bedrijf. Bovendien is <strong>het</strong> gemakkelijker om<br />
wat extra te investeren in een beperkte uitbreiding<br />
in plaats van een integrale vernieuwing. Die aspecten<br />
Ministerie van VROM<br />
zijn onderschat en zijn ook de oorzaken waarom de<br />
landbouwontwikkelingsgebieden niet gemakkelijk vol<br />
l<strong>op</strong>en. In de praktijk doen zich sinds 2002 vooral spannende<br />
ontwikkelingen voor in de verwevingsgebieden,<br />
waar beperkte uitbreidingen van agrarische bedrijven<br />
onder voorwaarden nog mogelijk zijn. In extensiveringsgebieden<br />
vind je de meeste st<strong>op</strong>pers.<br />
Het ideale buitengebied? Ik ben erg gelukkig met <strong>het</strong><br />
programma Mooi Nederland, waarin oud-minister<br />
Cramer de kwaliteit van <strong>het</strong> landelijk gebied zo’n<br />
voorname plaats gaf. <strong>De</strong> kwaliteiten van water, groen<br />
en bebouwing moeten met elkaar in evenwicht zijn.<br />
Natuurlijk variërend van plek tot plek. Met rust, <strong>op</strong>enheid<br />
en stilte als bepalend karakter. <strong>De</strong> kenmerken<br />
van stedelijke ruimte behoren juist dichtheid, dynamiek<br />
en hoogte van bebouwing te zijn.<br />
Ik geloof overigens niet dat boeren onevenredig worden<br />
geplaagd door claims van natuurorganisaties. Het<br />
ene gebruik houdt beperkingen in voor <strong>het</strong> andere.<br />
Natuurbeschermers vinden de uitbreiding van stedelijke<br />
bebouwing soms ook een gruwel.<br />
Ik heb nooit gemerkt dat minister Jan Pronk alleen<br />
tandenknarsend aan <strong>het</strong> Pact heeft meegewerkt. Hij<br />
was ook milieuminister en zag de noodzaak voor <strong>het</strong><br />
terugdringen van de varkensstapel als geen ander. En<br />
vergeet niet dat tegenover die woningbouw ook die<br />
vergroening van <strong>het</strong> buitengebied stond. Dat knarsen<br />
heb ik nooit gehoord”.<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
65
Omvang varkensstapel<br />
<strong>De</strong> effecten van <strong>het</strong> Pact van Brakkestein<br />
Het Pact van Brakkestein heeft ook effect gehad <strong>op</strong> de<br />
omvang van de varkensstapel in Nederland.<br />
<strong>De</strong> <strong>op</strong>ko<strong>op</strong>regeling van varkensrechten en de stallenslo<strong>op</strong><br />
zorgt na 2000 mede voor een scherp dalende<br />
curve in de statistieken van <strong>het</strong> aantal varkens.<br />
Het aantal varkens daalt in de jaren van de uitvoering<br />
van de Regeling Beëindiging Veehouderijen en de<br />
stallenslo<strong>op</strong> met ongeveer 2 miljoen dieren.<br />
<strong>De</strong> varkensstapel groeide de afgel<strong>op</strong>en vijf jaar weer<br />
naar meer dan twaalf miljoen dieren. Die varkens zijn<br />
terug te vinden <strong>op</strong> steeds minder, maar wel veel grotere<br />
bedrijven. Het aantal varkenshouderijen is sinds<br />
1995 gehalveerd. Op dit moment zijn er in Nederland<br />
nog zo’n 7500 varkensbedrijven. Dat aantal bedrijven<br />
slinkt de komende jaren verder.<br />
Omvang varkensstapel<br />
Het gemiddeld aantal varkens per bedrijf schommelt<br />
nu rond de 1500. Over tien jaar is dat meer dan verdubbeld.<br />
<strong>De</strong> verwachting is dat de resterende varkensbedrijven<br />
in 2020 gemiddeld 3200 varkens tellen.<br />
Aantal varkens in Nederland (Bron CBS)<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
Jaar<br />
2000<br />
2001<br />
2002<br />
2003<br />
2004<br />
2005<br />
2006<br />
2007<br />
2008<br />
2009<br />
aantallen<br />
12 . 820.000<br />
11 . 515.000<br />
11 . 153.000<br />
10 . 766.000<br />
11 . 140.000<br />
11 .000.000<br />
11 . 220.000<br />
11 . 710.000<br />
11 . 735.000<br />
12 . 108.000<br />
67
<strong>De</strong> veehouders<br />
Ze zijn gelukkig. Mien (59) en Noud<br />
van <strong>De</strong>ursen (62), <strong>op</strong> de rand van <strong>het</strong><br />
Brabantse Bakel en <strong>De</strong>urne. Ze verkochten<br />
in 2000 hun mestrechten en<br />
lieten 1900 vierkante meter stal sl<strong>op</strong>en.<br />
“Ik zou niet meer terug willen,<br />
maar <strong>het</strong> heeft wel veel pijn gedaan”.<br />
Mien en Noud van <strong>De</strong>ursen<br />
tevreden over regeling stallenslo<strong>op</strong><br />
‘Je gaat door een hel’<br />
“We zijn in 1997 gevrijwaard gebleven van varkens-<br />
pest. Toch heeft die periode diepen wonden gesla-<br />
gen. Je hele leven lang heb je van ’s ochtends vroeg tot<br />
’s avonds laat goed voor je dieren gezorgd. En dan word<br />
je toch de dupe van een fok- en vervoersverbod en<br />
moet je de jonge biggen een spuitje geven. Ze mochten<br />
immers niet meer naar <strong>het</strong> slachthuis. Je gaat echt door<br />
een hel. Want zelf kun je er helemaal niets aan doen.<br />
In die tijd ben ik redelijk depressief geraakt. Je ziet je<br />
droom in duigen vallen.<br />
We hadden 900 vleesvarkens en 175 fokzeugen. Na de<br />
varkenspest heb ik <strong>het</strong> vertrouwen in de politiek verloren.<br />
Regels zijn goed. Moeten er zijn. Maar waarom<br />
moeten die in Nederland strenger zijn dan in de rest<br />
van Eur<strong>op</strong>a? Dierenwelzijn? Geen boer is slecht voor z’n<br />
dieren. Milieu? Ammoniak, luchtwassers, mest, stank,<br />
<strong>het</strong> houdt niet <strong>op</strong>. Maar <strong>het</strong> <strong>platteland</strong> is wél gevormd<br />
door de boer. <strong>De</strong> sector heeft wel degelijk oog voor de<br />
samenleving. Die <strong>op</strong>eenstapeling van regels betekent<br />
dat de boeren steeds maar weer extra investeringen<br />
moet doen. En gedwongen zijn explosief te groeien<br />
om voldoende rendement te halen. Maar dat houdt<br />
natuurlijk een keer <strong>op</strong>. Ik voorspel dat minstens 70 procent<br />
van mijn oud-collega’s nog verdwijnt. <strong>De</strong> rek is<br />
eruit. Het is kommer en kwel. En de sector zelf kan er<br />
niets aan doen.<br />
Ik heb na 1997 een tijdlang meegel<strong>op</strong>en in de vakbond<br />
voor varkenshouders. Hoorde de verhalen over de consequenties<br />
van de varkenspest. En ik vond dat er in<br />
Nederland geen toekomst meer is voor de intensieve<br />
veehouderij. Ons land is te klein. We hebben te weinig<br />
ruimte. <strong>De</strong> varkenspest leidde er ook toe dat ik mijn<br />
<strong>op</strong>volger kwijtraakte. Mijn zoon zag <strong>het</strong> niet meer zit-<br />
<strong>De</strong> veehouders<br />
ten. Hij heeft een landbouw<strong>op</strong>leiding gedaan. Maar hij<br />
werkt nu bij een keukenbedrijf.<br />
Toen de regeling Ruimte voor Ruimte werd afgekondigd,<br />
hebben Mien en ik de kno<strong>op</strong> doorgehakt. We hebben<br />
er niet over getwijfeld. Ook niet lang over hoeven<br />
na te denken. Voor ons was <strong>het</strong> gewoon een goede <strong>op</strong>lossing.<br />
Het vertrek van <strong>het</strong> laatste varken en de slo<strong>op</strong><br />
van de stallen blijft wel in je geheugen gegrift. Dat was<br />
je leven. Daar hadden we 33 jaar voor gewerkt.<br />
Over de vergoeding waren we tevreden. Er was ook<br />
een alternatief. Even is er dan <strong>het</strong> vakantiegevoel. Niet<br />
meer vroeg <strong>op</strong>. Rust. Na veertien dagen begint <strong>het</strong> echter<br />
te knagen. Ik was 55. Wilde aanvankelijk nog eens<br />
voor mezelf beginnen. Sierhekwerk maken. Leek me<br />
wel leuk. Maar daar kwam weer zoveel bij kijken. Ik<br />
werk nu bij een hoveniersbedrijf. En we genieten weer<br />
van <strong>het</strong> leven. Zonder die zware druk. Vangen de kleinkinderen<br />
<strong>op</strong> en kunnen <strong>op</strong> vakantie.<br />
Het <strong>platteland</strong> is er toch wel <strong>op</strong> vooruit gegaan. Onze<br />
stallen hebben plaatsgemaakt voor een geweldig groot<br />
gazon. We hebben nu een fantastisch uitzicht. Ik had<br />
echt niet geweten wat ik met die stallen aan moest. Er<br />
is nu veel <strong>op</strong>en ruimte gecreëerd. Maar ik maak me wel<br />
zorgen wat er met die ruimte gebeurd <strong>op</strong> de langere<br />
termijn? <strong>De</strong> boeren die er nu wonen, worden ouder en<br />
er komt een moment dat ze vertrekken. Wie gaat dat<br />
beheer doen?<br />
Na tien jaar knaagt <strong>het</strong> niet meer. Gelukkig zijn we samen<br />
uit <strong>het</strong> dal gekr<strong>op</strong>en. We zijn er nu overheen. Maar<br />
wat was <strong>het</strong> een zwarte periode”.<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
69
<strong>De</strong> veehouders<br />
In de keuken van zijn boerenwoning in<br />
Renswoude wijst Martin Jochemsen <strong>op</strong><br />
een ingelijste foto aan de muur. Waar<br />
zich nu een fantastisch weids landschap<br />
ontvouwt, staan <strong>op</strong> de foto nog ruim<br />
8000 vierkante meter aan varkens-<br />
en kalverenstallen en kippenloodsen.<br />
Jochemsen mist ze niet. Ruimte voor<br />
ruimte was voor hem een uitkomst.<br />
Martin Jochemsen had<br />
doorgeboerd als hij een zoon had<br />
‘<strong>De</strong> banken zijn<br />
nu de baas’<br />
“We worden ondergewaardeerd. Terwijl we <strong>het</strong><br />
landschap toch altijd goed beheerd hebben. En de<br />
sector heeft <strong>het</strong> altijd gedaan. Wij waren schuldig<br />
aan de zure regen. Daar hoor je toch niemand meer<br />
over? Want eigenlijk was er niets aan de hand.<br />
Het houden van vee moet je liggen. Maar één ding<br />
staat buiten kijf. Als je niet goed voor je vee zorgt, is<br />
<strong>het</strong> zo gedaan met je bedrijf. Tegenwoordig moet <strong>het</strong><br />
alsmaar groter zijn. Ik ben er eigenlijk geen voorstander<br />
van. Maar kleinschalig kan niet meer. Dan heb je te<br />
weinig omzet. <strong>De</strong> praktijk is nu dus dat je meteen naar<br />
de bank moet. Daar krijg je geen financiering meer voor<br />
een stal van 500 varkens, maar wel voor een van 2000<br />
varkens. Als boer heb je geen inspraak meer. <strong>De</strong> banken<br />
en de financieel deskundigen maken de dienst uit. En<br />
die zijn ook de baas. Je bent eigenlijk geen boer meer.<br />
Je bent zetboer. Van de bank.<br />
Ik heb vier dochters. En geen <strong>op</strong>volger. Dat was voor<br />
mij een belangrijke reden om te st<strong>op</strong>pen. Met een zoon<br />
had ik doorgeboerd. Had ik me verder gespecialiseerd<br />
in de kippen. En was ik de hoogte ingegaan met nieuwe<br />
legbatterijen. Ik was al bezig met de plannen. Zes etages.<br />
Maar er speelden meer zaken. Zoveel regelgeving<br />
en de beperkte uitbreidingsmogelijkheden. Op een gegeven<br />
ogenblik heb je er gewoon geen zin meer in. Heb<br />
je <strong>het</strong> idee dat je vastlo<strong>op</strong>t. <strong>De</strong> markt staat geweldig<br />
onder druk. Nee, je moet tegenwoordig een speciale<br />
kick hebben om nog boer te blijven.<br />
<strong>De</strong> veehouders<br />
Vijfentwintig jaar geleden was <strong>het</strong> nog een mooie tijd<br />
om te boeren. Was er niets aan de hand. Je had je eigen<br />
verantwoordelijkheid. Zelfstandig was nog écht zelfstandig.<br />
En je kon onbelemmerd de natuur in. Nu houdt<br />
de boswachter je aan, omdat je de hond los laat l<strong>op</strong>en.<br />
Maar dat landschap is toch van ons allemaal? Regels?<br />
Nederland gaat eraan onderdoor.<br />
In dit deel van Renswoude waren vroeger alleen maar<br />
boerenbedrijven. Nu houdt alleen mijn buurman nog<br />
varkens en koeien. <strong>De</strong> rest is gest<strong>op</strong>t. In de woningen<br />
wonen nu ondernemers. Ze komen voor de rust en <strong>het</strong><br />
natuurschoon. En ik heb al vaker de vraag gekregen of<br />
ik mijn resterende grond van zo’n vier hectare niet ook<br />
nog wil verk<strong>op</strong>en. Maar ik ga mijn tuin niet ook nog<br />
wegdoen.<br />
Ik heb drie grote woningen <strong>op</strong> de kavel kunnen bouwen<br />
in ruil voor de bedrijfsbeëindiging. <strong>De</strong> provincie<br />
Utrecht had die regeling. Ik ben er blij mee. Ik help nu<br />
links en rechts bij loonbedrijven. Ik assisteer mijn dochters<br />
met verbouwingen en ben druk met mijn oldtimer<br />
tractors.<br />
Emoties heb ik eigenlijk niet echt gehad, toen de stallen<br />
verdwenen. Ik was de tweede generatie boer <strong>op</strong><br />
deze plek. Mijn vader is <strong>het</strong> bedrijf begonnen. Hij was<br />
ook al uitgekocht. Hij moest weg uit Ede. Ja en zo herhaalt<br />
de geschiedenis zich. Alleen zal ik niet meer <strong>op</strong>nieuw<br />
beginnen”.<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
71
<strong>De</strong> veehouders<br />
Ze missen hun 72.000 kippen niet. Lies<br />
(65) en Jo Coenen (68) uit Ospel besloten<br />
aan de stallenslo<strong>op</strong> mee te doen<br />
bij gebrek aan een <strong>op</strong>volger. En omdat<br />
ze nog van <strong>het</strong> leven wilden genieten.<br />
Ruim 5500 vierkante meter stal ging<br />
tegen de vlakte. Ook een reeks andere<br />
naburige stallen verdwenen. Het<br />
buitengebied in Ospel kreeg daarvoor<br />
veel extra lucht.<br />
Lies en Jo Coenen uit Ospel<br />
hadden maar even hartzeer<br />
‘<strong>De</strong> romantiek<br />
is er vanaf’<br />
“Het heeft maar heel even hartzeer <strong>op</strong>geleverd.<br />
Tijdens de slo<strong>op</strong>. Daarna was <strong>het</strong> over. <strong>De</strong> romantiek<br />
is er vanaf. In <strong>het</strong> boerenleven moet <strong>het</strong> tegenwoordig<br />
meteen groot en nog groter zijn. Geleidelijke<br />
groei kan niet meer, mag niet meer, of is niet meer in<br />
tel. Maar de lasten zijn in een groot bedrijf ook groot<br />
en dat is vaak de oorzaak van veel problemen.<br />
<strong>De</strong> grootvader van Lies is hier beginnen te boeren.<br />
Aanvankelijk waren er ook nog koeien en varkens.<br />
Uiteindelijk hebben we ons geconcentreerd <strong>op</strong> de<br />
kippen. Dat levert toch <strong>het</strong> meeste rendement <strong>op</strong> en<br />
de bedrijfsvoering is niet te moeilijk. We hebben <strong>het</strong><br />
altijd zonder personeel gedaan. Last van dierenziektes<br />
hebben we nooit gehad. Een kwestie van goede<br />
zorg. En hokken tijdelijk leeg laten staan, zodat <strong>het</strong><br />
klimaat weer <strong>op</strong>timaal kan worden. Bij <strong>het</strong> uitbreken<br />
van de vogelpest, kwam nog een heel leger aanzetten<br />
om ons bedrijf te ruimen. Maar we stonden al<br />
leeg. Er viel niets te ruimen. <strong>De</strong> vergoeding voor de<br />
stallenslo<strong>op</strong> was trouwens goed geregeld. Die vergoeding<br />
was alleszins redelijk.<br />
Al die regels voor de veehouderij waren niet prettig.<br />
Maar de sector was <strong>op</strong> een gegeven ogenblik de<br />
schuldige voor alles wat verkeerd ging in <strong>het</strong> milieu.<br />
Toch wil elke boer <strong>het</strong> beste met z’n bedrijf. Anders<br />
verdien je niets. Ga je snel kapot. We hebben toch<br />
<strong>het</strong> idee dat veel van die regels bedacht worden<br />
door mensen vanachter hun bureau. Die weinig kennis<br />
hebben van de boerenmentaliteit. Ook de consument<br />
weet nauwelijks wat er zich afspeelt in de<br />
sector. Dat is jammer. We hebben hier wel eens mensen<br />
gehad, die ons vroegen waar die batterijen nou<br />
hangen. Ze meenden dat legbatterijen ook iets met<br />
stroom te maken hadden.<br />
<strong>De</strong> veehouders<br />
Nederland is toch een beetje dolgedraaid. Al die<br />
geforceerde natuurontwikkeling. Ik plaats er mijn<br />
vraagtekens bij. Als we er met de camper <strong>op</strong> uitgaan,<br />
ontdekt je snel dat er natuur zat is. En mooie akkergrond<br />
is ook natuur. Die combinatie zouden bestuurders<br />
en politici veel meer moeten leggen. Geef de<br />
boer nadrukkelijker een natuurtaak.<br />
We zijn bijna veertig jaar samen. Lies was enige dochter.<br />
Toen ik kwam kennismaken, riep haar vader dat<br />
ik eerst naar de kippen moest komen kijken. Hij wilde<br />
natuurlijk kijken wat voor vlees hij in de kuip had. Ik<br />
ben blij dat we samen <strong>het</strong> bedrijf hebben overgenomen.<br />
Je bent een vrij man met een eigen bedrijf. En<br />
we hebben de ouders van Lies absoluut niet teleurgesteld.<br />
En na al die jaren zijn we beslist niet uitgepraat.<br />
We kunnen uren in de keuken babbelen. We<br />
doen veel samen in huis. Nee, we hebben absoluut<br />
niet <strong>het</strong> idee dat <strong>het</strong> bestaan leeg is geworden na<br />
de kippen.<br />
We zijn niet de enige zonder <strong>op</strong>volger. In onze omgeving<br />
zijn diverse boeren die <strong>op</strong> termijn gewoon moeten<br />
st<strong>op</strong>pen. Er is niemand meer. En bedrijven die te<br />
dicht bij de bebouwing zitten, st<strong>op</strong>pen <strong>op</strong> een gegeven<br />
ogenblik vanzelf. Veel problemen <strong>op</strong> <strong>het</strong> <strong>platteland</strong><br />
lossen zich zo vanzelf <strong>op</strong>.<br />
We hebben een zoon en een dochter. Onze zoon studeert<br />
psychologie. Hij had echt niets met kippen.<br />
Onze dochter zit wat meer in ons vaarwater. Ze heeft<br />
nog niet zo lang geleden een boerderij in Slowakije<br />
gekocht. Nee, nee, geen kippen. Voor toeristen….”<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
73
<strong>De</strong> zielenherder<br />
<strong>De</strong> dag dat hij als nieuwe pastoor kwam<br />
kennismaken met <strong>het</strong> kerkbestuur van<br />
Ysselsteyn, verkondigde minister Jozias<br />
van Aartsen in <strong>het</strong> dorp, dat de Nederlandse<br />
veehouders een kwart van hun<br />
varkens verplicht moesten inleveren.<br />
Het kostte Van Aartsen een van de wielen<br />
van z’n auto. Pastoor Jenniskens<br />
ontp<strong>op</strong>te zich tijdens de varkenspest<br />
in alle <strong>op</strong>zichten als zielenherder voor<br />
de boeren. Vanuit Rome blikt hij terug<br />
<strong>op</strong> dat drama en <strong>op</strong> de regeling Ruimte<br />
voor Ruimte.<br />
Mathieu Jenniskens,<br />
boerenpastoor in Ysselsteyn<br />
‘Boer heeft meer liefde<br />
voor zijn dieren dan alle<br />
activisten bij elkaar’<br />
“Mijn eerste begrafenis in Ysselsteyn was ook de eerste<br />
verjaardag van de uitbraak van de varkenspest.<br />
Het was een boer die <strong>het</strong> niet meer zag zitten.<br />
<strong>De</strong> emoties laaiden in die dagen hoog <strong>op</strong>. Een ontmoeting<br />
met minister Brinkhorst moest bijvoorbeeld afgelast<br />
worden. Vanuit Noord-Brabant waren er signalen<br />
gekomen, dat er een levensbedreigende situatie voor<br />
de minister zou kunnen ontstaan.<br />
In Ysselsteyn waren de mensen voor bijna honderd procent<br />
afhankelijk van de landbouw. Dat hield niet alleen<br />
mij, maar ook alle inwoners bezig. Het kabinet stelde<br />
zo’n radicale wetgeving voor, dat er van de boeren niet<br />
veel meer zou overblijven.<br />
Voordat ik naar Ysselsteyn kwam, had ik 23 jaar in<br />
Afrika gewerkt. Ik behoor tot de congregatie van <strong>De</strong><br />
Montfortanen. Na Afrika werkte ik bijna zes jaar bij de<br />
Bond Zonder Naam, een organisatie die de wereld wilde<br />
verbeteren door bij zichzelf te beginnen en aandacht<br />
te hebben voor mensen in nood. Ik had dus geleerd om<br />
naar mensen in nood te luisteren. Die eigenschap kan<br />
heel veel goeds doen.<br />
Het pastorale werk gebeurt als je midden tussen de<br />
mensen staat. <strong>De</strong> media wisten me <strong>op</strong>eens te vinden.<br />
Het begon met NRC Handelsblad. Ik werd gebeld en<br />
zei dat de gedwongen afbouw van de varkensstapel<br />
<strong>De</strong> zielenherder<br />
desastreus zou zijn voor ons dorp. Naar aanleiding van<br />
die uitspraak heeft minister Brinkhorst contact met me<br />
<strong>op</strong>genomen. En hij is me komen bezoeken. We hebben<br />
een uur gepraat. Hij bekeek de zaak vooral van de<br />
technische kant. <strong>De</strong> hoeveelheid mest die de grond in<br />
ging, moest verminderen. Ik heb hem proberen te verduidelijken<br />
dat <strong>het</strong> mij om de mensen ging. Dat je niet<br />
zomaar wetten kunt veranderen, die <strong>het</strong> veehouders<br />
onmogelijk maken om verder te boeren. Vooral omdat<br />
die boeren eigenlijk alles hadden geïnvesteerd in hun<br />
bedrijven. Ik heb Brinkhorst weten te overtuigen dat hij<br />
nog eens terug moest komen om met de veehouders<br />
zelf te praten.<br />
<strong>De</strong> schuld van de varkenspest? <strong>De</strong> overheden hadden<br />
jarenlang zelf gepr<strong>op</strong>ageerd, dat er meer geproduceerd<br />
moest worden. Schaalvergroting was <strong>het</strong> toverwoord.<br />
<strong>De</strong>nk maar eens aan onze Eur<strong>op</strong>ese Commissaris Sicco<br />
Mansholt. <strong>De</strong> overheid gaf toen ook zoveel subsidie dat<br />
je als boer voor gek verklaard werd, als je daar geen gebruik<br />
van maakte. Er was trouwens een verschil in de<br />
<strong>op</strong>stelling van de verschillende overheden tijdens de<br />
varkenspest. Het Rijk toonde <strong>het</strong> minste begrip voor de<br />
situatie. Het provinciebestuur en ook de regio Venray<br />
hadden meer begrip voor de situatie van de boeren.<br />
<strong>De</strong> beelden in die tijd, dat de veehouderij een sector<br />
was die <strong>het</strong> milieu naar de mallemoer hielp en zich niet<br />
bekommerde om dierengezondheid, werden door de<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
75
<strong>De</strong> zielenherder<br />
groene partijen gecreëerd. Maar een boer heeft meer<br />
liefde voor z’n dieren dan al die dierenactivisten bij<br />
elkaar die roekeloos met dieren én mensen omgaan.<br />
In die tijd heb ik als pastoor geprobeerd er altijd bij te<br />
zijn als er iets gebeurde met onze boeren. En vooral<br />
morele steun te geven als <strong>het</strong> weer eens echt moeilijk<br />
werd. Een jaar lang heb ik wekelijks met onze mensen<br />
en deskundigen van <strong>het</strong> ministerie vergaderd om een<br />
eigen plan <strong>op</strong> te stellen dat aan de minister zou worden<br />
voorgelegd. Ik heb toen vaker gezegd, dat groter<br />
en meer niet centraal zou moeten staan, maar dat <strong>het</strong><br />
vooral zou moeten gaan om betere kwaliteit. Met<br />
kwaliteit kun je ook winst behalen.<br />
Ik heb er ook voor gepleit om boeren de mogelijkheid te<br />
bieden eervol en met <strong>op</strong>geheven hoofd te laten st<strong>op</strong>pen<br />
en mensen niet met een grote schuld te laten zitten.<br />
Ik ben ervan overtuigd dat de <strong>op</strong>ko<strong>op</strong>regeling van<br />
mestrechten en de Regeling Ruimte voor Ruimte een<br />
vrucht is van dat overleg. Geef mensen een kans. Bied<br />
ze de ruimte om <strong>op</strong> waardige wijze een ander beroep<br />
te kiezen.<br />
Toch zijn er ook mooie elementen uit die tijd. <strong>De</strong> saamhorigheid.<br />
Boeren, burgers en buitenlui groeiden samen.<br />
Hadden aandacht voor elkaar. Ysselsteyn stond toen echt<br />
<strong>De</strong> zielenherder<br />
in de belangstelling. Boeren uit heel Noord-<strong>Limburg</strong><br />
hielden nauwlettend in de gaten wat er bij ons gebeurde.<br />
In ons dorp waren meer dan 200 veehouderijen.<br />
Ik zou graag in Ysselsteyn zijn gebleven. In 2005 hielden<br />
de Montfortanen een kapittel. Dat doen ze elke zes jaar<br />
om zich te bezinnen <strong>op</strong> de toestand om de hoek, maar<br />
ook wereldwijd. Ik werd door de Nederlandse <strong>Provincie</strong><br />
afgevaardigd naar <strong>het</strong> Generaal Kapittel in Rome. <strong>De</strong><br />
H. Geest heeft daar naar mijn gevoel een klein foutje<br />
gemaakt: ik ben gekozen als assistent van de Generale<br />
Overste.<br />
Hebben de boeren tijdens de varkenspest steun gevonden<br />
in <strong>het</strong> geloof? Ach, mensen met een gezond boerenverstand<br />
l<strong>op</strong>en niet te ko<strong>op</strong> met wat er in hun hart<br />
omgaat. Maar ik ben er zeker van dat ze zich gesteund<br />
voelden door wat de kerk voor hen deed en door wat er<br />
in onze kerk gebeurde. Dat heb ik vaker mogen horen.<br />
Mijn functie in Rome betekent dat ik nu ook veel reis<br />
door Eur<strong>op</strong>a. Ik ben altijd belangstellend, hoe er in andere<br />
landen wordt geboerd. Dat is niet erg verschillend<br />
van Nederland. Of <strong>het</strong> zou moeten zijn dat in Frankrijk,<br />
Duitsland en Italië veel meer ruimte is. In Nederland zit<br />
je met alles heel dicht <strong>op</strong> elkaar”.<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
77
Ministerie van LNV<br />
Ze is vier dagen demissionair. Het<br />
vierde kabinet Balkende is exit. Het<br />
crisisgevoel is alweer deels voorbij.<br />
Jammer, maar <strong>het</strong> werk gaat gewoon<br />
door, zo redeneert ze. Gerda Verburg is<br />
enthousiast over de resultaten van de<br />
Regeling Beëindiging Veehouderijen<br />
en Ruimte voor Ruimte. Maar ze waarschuwt<br />
tegelijkertijd: Er is nog veel te<br />
doen in de reconstructiegebieden.<br />
Minister Gerda Verburg van LNV<br />
‘Geen boekhouder<br />
van de boer maken’<br />
“<strong>De</strong> boer is geen boekhouder. Dat moeten we ook<br />
niet van hem willen maken. Ik ben <strong>het</strong> niet eens met<br />
geluiden uit de sector dat onze regelgeving <strong>het</strong> ondernemen<br />
onmogelijk maakt. We zijn juist vol<strong>op</strong> in de<br />
weer om die regeldruk te verminderen. <strong>De</strong> boer moet<br />
er wel voor zorgen dat hij midden in de samenleving<br />
staat. Dat er verbindingen worden gelegd met die samenleving.<br />
Duurzaamheid is daarbij <strong>het</strong> toverwoord.<br />
Aandacht voor mens, dier en milieu. Meer productkwaliteit.<br />
Maar daarbij is wellicht de grootste rol weggelegd<br />
voor de consument.<br />
<strong>De</strong> bevolking moet kiezen voor duurzamer voedsel. En<br />
de mensen moeten bereid zijn er ook voor te betalen.<br />
<strong>De</strong> supermarkt, <strong>het</strong> restaurant, de bedrijfskantine, de<br />
hele catering moet de consument daar ook van bewust<br />
maken. Al die partijen hebben we verzameld in <strong>het</strong><br />
Platform Verduurzaming Voedsel. Daarin moeten zodanige<br />
afspraken worden gemaakt dat we over vijftien<br />
jaar internationaal k<strong>op</strong>l<strong>op</strong>er zijn met duurzame voedselproductie.<br />
Het ministerie steekt daar tot en met<br />
2012 tien miljoen euro in.<br />
Het Pact van Brakkestein is een hele belangrijke stap<br />
geweest in de reconstructie die uiteindelijk toch voor<br />
een betere balans in <strong>het</strong> gebruik van de ruimte <strong>op</strong> <strong>het</strong><br />
<strong>platteland</strong> moet zorgen. Intelligent en <strong>op</strong>lossingsge-<br />
Ministerie van LNV<br />
richt zijn de sleutelwoorden van die afspraken in maart<br />
2000. Ik was toen Tweede Kamerlid. Kan me herinneren<br />
dat de problematiek ernstig was en de emoties erg<br />
hoog <strong>op</strong>liepen: ammoniak, stank, mest, varkenspest,<br />
plannen voor varkenszones en een mogelijke koude sanering<br />
met veel sociale onrust.<br />
Eigenlijk had <strong>het</strong> Pact voor alle partijen iets moois in<br />
petto. Voor de boer, <strong>het</strong> milieu, de gemeenten en de<br />
kwaliteit van <strong>het</strong> <strong>platteland</strong>. Op alle fronten moest<br />
iets gebeuren. En <strong>op</strong> alle fronten werd de verantwoordelijkheid<br />
genomen. Alle partijen betaalden een deel<br />
van de rekening. Werkelijk briljant bedacht. Ruimte<br />
voor Ruimte mag je beschouwen als de voorl<strong>op</strong>er en<br />
grondlegger van de gebiedsgerichte aanpak via <strong>het</strong> Investeringsbudget<br />
Landelijk Gebied (ILG). Alle partijen<br />
hebben daarin de handen in elkaar geslagen <strong>op</strong> weg<br />
naar een vitaal <strong>platteland</strong>.<br />
Ik ben erg trots <strong>op</strong> <strong>het</strong> resultaat van <strong>het</strong> Pact. Wij hebben<br />
ruim 15 miljoen kilo fosfaat uit de markt kunnen<br />
halen. Dat is tweederde van de oorspronkelijke doelstelling<br />
van 23,5 miljoen kilo mest. Een prima resultaat.<br />
Er zijn honderden hectaren stalruimte geslo<strong>op</strong>t en de<br />
gemeenten in de vijf reconstructieprovincies hebben<br />
de woningbouw een forse, extra injectie kunnen geven.<br />
Maar eerlijk is eerlijk. We zijn er nog lang niet. We pro-<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
79
Ministerie van LNV<br />
duceren volgens Eur<strong>op</strong>ese richtlijnen nog steeds te veel<br />
fosfaat. Nieuwe actieprogramma’s moeten leiden tot<br />
een maximering van <strong>het</strong> mestgebruik per hectare.<br />
<strong>De</strong> uitvoering van de reconstructieplannen zou van mij<br />
ook wat sneller mogen. <strong>De</strong> invulling van de landbouwontwikkelingsgebieden<br />
gaat moeizaam. <strong>De</strong> aanpak<br />
van de Q-koorts vergt nu veel energie. Niemand heeft<br />
stilgestaan bij de risico’s van de geitenhouderijen die<br />
alsmaar zijn gegroeid. Ook in de buurt van dorpscentra.<br />
We h<strong>op</strong>en dat de huidige vaccinatiestrategie afdoende<br />
is. Dan hebben we al een wereld gewonnen. Aan zonering<br />
van de geitensector denk ik nog niet.<br />
<strong>De</strong> spanning over <strong>het</strong> ruimtegebruik <strong>op</strong> <strong>het</strong> <strong>platteland</strong><br />
neemt toe. Tegenstellingen worden scherper. Welke<br />
functie moet <strong>het</strong> worden? Rood, zwart, of groen? Dat<br />
is terug te voeren <strong>op</strong> de hoge ambities. Nederland is<br />
ambitieus. <strong>De</strong> landbouwsector wil ruimte, de natuurorganisaties<br />
roepen dat ook. Natura 2000 is daar maar<br />
één, grensoverschrijdend, voorbeeld van. Ik ben bezig<br />
met stappen om partijen nader tot elkaar te brengen.<br />
Ik ben ervan overtuigd dat we kansen laten liggen.<br />
Door slimme combinaties te maken. We moeten af van<br />
<strong>het</strong> idee van óf landbouwgrond, óf natuurgebieden.<br />
Natuurmonumenten en LTO moeten zich nadrukke-<br />
Ministerie van LNV<br />
lijker als partners manifesteren. Met minder uitstoot,<br />
alternatieve voeding en energiezuinige stallen kan de<br />
landbouwsector een hand reiken richting natuur. En<br />
waarom zouden koeien de gronden van Natuurmonumenten<br />
niet kunnen begrazen? Dat is agrarisch onderhoud<br />
van de natuur.<br />
Mijn beleid voor de veehouderij reikt verder. Uiteraard<br />
moet je oog houden voor de verdere verduurzaming<br />
van de sectoren, de schaalvergroting en innovatie,<br />
maar daarnaast moet er ook ruimte gecreëerd worden<br />
voor de multifunctionele boer. Die zich deels ook richt<br />
<strong>op</strong> zorg, recreatie en de verko<strong>op</strong> van streekproducten.<br />
Met zo’n diversiteit blijft er een goede toekomst voor<br />
boeren.<br />
Het is goed dat er in zo’n langl<strong>op</strong>end proces als de<br />
reconstructie van <strong>het</strong> <strong>platteland</strong> periodiek wordt teruggeblikt<br />
en vooruit gekeken. Zodat <strong>het</strong> weer helder<br />
wordt waar we precies staan. Mogelijk doen we dat<br />
iets te weinig. Want door vaker te laten zien, dat er<br />
echt vooruitgang is, kun je voor nog wat meer draagvlak<br />
zorgen”.<br />
Brabant Gelderland <strong>Limburg</strong> Overijssel Utrecht<br />
81
<strong>De</strong> resultaten<br />
Minder fosfaat, een groener <strong>platteland</strong> en enkele duizenden nieuwe woningen aan de rand van dorpskernen. Dat zijn de resultaten van<br />
<strong>het</strong> Pact van Brakkestein. In <strong>het</strong> staatje hieronder staan de resultaten per provincie <strong>op</strong> een rijtje. <strong>De</strong> kavelverko<strong>op</strong> is nog niet afgerond.<br />
<strong>Provincie</strong> Mestrechten Stallenslo<strong>op</strong> Aantal veehouders Beschikbare woningen Gerealiseerde woningen<br />
in kilogrammen in vierkante aantal RBV-deelnemers* <strong>op</strong> basis van <strong>het</strong> Pact van<br />
fosfaat* meters* Brakkestein (en later daar<strong>op</strong><br />
aangepast in IPO overleg)<br />
<strong>Limburg</strong> 2.864.100 kg 595.400 m<br />
Noord-Brabant 7.408.800 kg<br />
Gelderland 3.408.000 kg<br />
Overijssel 1.167.600 kg<br />
Utrecht<br />
396.200 kg<br />
15.244.700 kg<br />
Peildatum 01.01.2010<br />
2<br />
1.751.900 m2 515.500 m2 131.400 m2 22.400 m2 3.016.600 m2 451<br />
900 (1200)<br />
600<br />
1557<br />
3000 (2296)<br />
1010<br />
1369<br />
1500 (690)<br />
630<br />
625<br />
900<br />
**<br />
1 7 1<br />
200<br />
1 1 4<br />
417 3<br />
6500<br />
* bron: Ministerie LNV, Directie Kennis , nr. DK006, Oggink en van Vliet, “Regeling Beëindiging Veehouderijtakken (RBV), Eindevaluatie”, april 2005<br />
** Provinciale Staten van Overijssel hebben in 2000 een regeling vastgesteld die afwijkt van de regeling in de andere reconstructieprovin-<br />
cies. <strong>De</strong> hoofdlijn van de Overijsselse regeling is dat Ruimte voor Ruimte-locaties moeten passen in <strong>het</strong> Streekplan Overijssel 2000+ en<br />
slechts mogen worden ontwikkeld in of aan de vijf steden, Kampen en de regionale centra Steenwijk en Hardenberg. PS hebben niet willen<br />
toestaan dat een RvR-woning wordt gebouwd <strong>op</strong> de plaats van een geslo<strong>op</strong>te stal of in de nabij gelegen kleine kern, wat in andere<br />
reconstructieprovincies wel tot de mogelijkheden behoort. <strong>De</strong> onderhandelingen van GS van Overijssel met bovengenoemde gemeenten<br />
zijn nog niet afgerond. Daardoor is <strong>het</strong> niet mogelijk om gedetailleerd inzicht te geven in de uiteindelijke resultaten en in <strong>het</strong> aantal RvR<br />
woningen dat boven <strong>op</strong> <strong>het</strong> reguliere woningbouwprogramma wordt gerealiseerd. Bovendien zal niet met alle gemeenten een exact aantal<br />
te bouwen RvR woningen worden afgesproken. Soms zijn raamovereenkomsten overeengekomen, soms worden andere planologische<br />
ontwikkelingen door de provincie ondersteund via <strong>het</strong> RvR dossier.