Nieuwsbrief maart 2007 - Historische Vereniging Haerlem
Nieuwsbrief maart 2007 - Historische Vereniging Haerlem
Nieuwsbrief maart 2007 - Historische Vereniging Haerlem
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
U I T G AV E H I S T O R I S C H E V E R E N I G I N G H A E R L E M • M A A R T 2 0 0 7 • J A A R G A N G 1 6 • N U M M E R 1 • O P L A G E 1 9 0 0<br />
Leny Wijnands<br />
De zomertentoonstelling<br />
en een nieuw boek<br />
De tentoonstelling van komend zomerseizoen<br />
gaat over het onderwerp ‘Kerken en andere gebedshuizen<br />
in Haarlem’. Deze fototentoonstelling<br />
geeft inzicht in wat er door de eeuwen heen aan<br />
kerkelijke bouw heeft plaatsgevonden. En ook wat<br />
er in en na die tijd alweer is verdwenen.<br />
Door afbraak, verwoesting, brand of sloop. Of door verbouwing<br />
bijna onherkenbaar is veranderd. Van Demergotiek<br />
tot Lieven de Key en van Waterstaatskerk tot Nieuwe<br />
Zakelijkheid. Haarlem blijkt een rijke variatie in bouwvormen<br />
en geloofsuitingen te hebben gekend en nog te kennen.<br />
Niet alleen de christelijke kerken komen in de tentoonstelling<br />
aan bod. Er is behalve voor kloosters, kapellen, kerken en<br />
schuilkerken ook aandacht voor synagoge, multifunctioneel<br />
wijkcentrum en moskee. Het onderwerp van de tentoonstelling<br />
is gebaseerd op het boek “Meer dan steen …<br />
De Haarlemse kerken en andere gebedshuizen, vroeger en nu”<br />
samengesteld door de <strong>Historische</strong> Werkgroep, dat vanaf de<br />
opening van de tentoonstelling te koop zal zijn.<br />
Vlnr. Interieur van de Janskerk<br />
ca. 1925, Opstandingskerk in het<br />
Ramp laan kwartier, Moeder van<br />
de Verlosser kerk, Schalkwijk,<br />
Pelgrimkerk in de Stephenson straat.<br />
Boven Het Clarissenklooster aan de<br />
Grote Houtstraat, door Stellingwerf.<br />
Zoals elders in de <strong>Nieuwsbrief</strong> beschreven, komen er steeds meer<br />
mensen naar de Hoofdwacht. Het succes van onze jaarlijkse tentoonstellingen<br />
neemt meteen ook de noodzaak met zich mee van<br />
voldoende begeleiding. Daarom deze oproep aan de leden: Word<br />
ook gastheer of gastvrouw van de hoofdwacht!<br />
Wat houdt het in?<br />
De gastvrouwen en gastheren werken in groepjes van drie en<br />
verwelkomen de bezoekers, geven uitleg over gebouw en tentoonstelling.<br />
Zij worden hierin gecoached door een bestuurslid.<br />
Voor buitenlanders zijn er rondleidingen op papier in meerdere<br />
talen beschikbaar. Veel vragen van bezoekers zijn van praktische<br />
aard. Zoals : wat kost het? Is het echt gratis? Mogen we ook in<br />
die mooie kamer kijken? Wat is dit eigenlijk voor gebouw? Een<br />
museum? Waar is de tentoonstelling? Een ander doel, naast<br />
openstelling ter bezichtiging van gebouw en bezoeken van de ten-<br />
Dit boek bevat de beknopte<br />
beschrijving van een kleine 150<br />
gebedshuizen van alle geloofsrichtingen,<br />
inclusief de door brand of sloop verdwenen gebouwen. Het<br />
boek, ongeveer A-4 formaat en ingebonden met harde kaft,<br />
wordt verfraaid met ruim 230 foto’s. De winkelprijs is € 35.<br />
Vis niet achter het net, reserveer tijdig!<br />
Leden van de <strong>Vereniging</strong> <strong>Haerlem</strong> krijgen 20% korting, zij<br />
betalen slechts € 28,- . Omdat het een beperkte oplage betreft<br />
en er van de zijde van de kerken al bestellingen zijn gedaan, is<br />
het aan te raden een boek te reserveren. Voor reserveren kunt<br />
u vóór 31 <strong>maart</strong> mailen naar: info@haerlem.nl . Schriftelijk<br />
kan ook: graag vóór 30 <strong>maart</strong> een briefj e aan <strong>Historische</strong><br />
<strong>Vereniging</strong> <strong>Haerlem</strong>, Antwoordnummer 2310, 2000 VL<br />
Haarlem (postzegel dus niet nodig!) . Vermeld wel duidelijk<br />
uw naam en het nummer van uw ledenpas. Wij zorgen ervoor<br />
dat uw bestelling op naam en ledenpasnummer voor u klaar<br />
ligt, vanaf de openstelling van de Hoofdwacht (27 april ).<br />
Neem wel uw ledenpas mee als u het komt ophalen.<br />
Gastvrouw of gastheer, iets voor u?<br />
Leny Wijnands<br />
toonstelling is om belangstelling te wekken voor onze <strong>Vereniging</strong>.<br />
Daartoe zijn ook diverse folders beschikbaar om uit te reiken.<br />
Verder worden in het gebouw De Hoofdwacht de eigen uitgaven<br />
van de <strong>Vereniging</strong> verkocht. Nieuwkomers draaien altijd een<br />
poosje ‘boventallig’ mee met een groepje ervaren gastheren -<br />
vrouwen totdat ze zich voldoende thuis voelen om zelfstandig<br />
gastvrouw of gastheer te zijn, samen met twee anderen. Er<br />
wordt elk jaar in onderling overleg een rooster gemaakt, dat<br />
rekening houdt met particuliere wensen. Onderling ruilen is bijna<br />
altijd mogelijk. Meestal komt het erop neer dat iemand eens<br />
per drie à vier weken een zaterdag- of zondagmiddag aanwezig<br />
is. Het is vooral gezellig, vereist geen vooropleiding, en het ontmoeten<br />
van de meest uiteenlopende bezoekers is gewoon leuk!<br />
Interesse? Neem voor vragen e.d. contact op met<br />
Ellen van Putten, 0023 – 8810777 of ellen@groll.nl .<br />
1
2<br />
De leerlingen van basisschool Focus<br />
krijgen ,in de hal van de hoofdwacht,<br />
uitleg van hun eigen meester bij de<br />
kaart van Haarlem.<br />
Nooit gedacht dat mijn bescheiden verzameling<br />
‘beroemde vrouwen’ en ‘filmsterren’ en een album oude<br />
ansichtkaarten uit mijn ouderlijk huis, een halve eeuw<br />
later nog zo’n belangrijke rol zouden spelen …<br />
Marjorie Vroom<br />
Vliegende start<br />
Op donderdag 8 februari kwamen<br />
twee maal 28 kinderen van groep 4 van<br />
de Liduinaschool naar de Hoofdwacht<br />
in het kader van het project ‘Wie wat<br />
bewaart, die heeft wat!’ Dit project is<br />
opgezet vanuit het samenwerkingsverband<br />
van diverse Haarlemse erfgoedinstellingen:<br />
de Erfgoedcoalitie. Scholen<br />
moeten in hun lesroosters aandacht<br />
aan erfgoed besteden. Het project, dat<br />
nog in ontwikkeling is, heeft inmiddels<br />
twee maal proefgedraaid: eind<br />
vorig jaar met de Veronicaschool en<br />
nu dus ook met de Liduinaschool. De<br />
eerste ervaringen - zowel van de aanbieders<br />
als van de afnemers van het<br />
programma - zijn positief. Ieder lid<br />
van de Erfgoedcoalitie heeft voor een<br />
bepaalde leeftijdsgroep een onderdeel<br />
van het totale programma opgezet en<br />
uitgewerkt. Op deze manier kan aan<br />
een gehele (basis)school een totaalprogramma<br />
worden aangeboden. Het<br />
is de bedoeling dat alle basisscholen<br />
in de regio vanaf het schooljaar<br />
<strong>2007</strong>/2008 aan het project kunnen<br />
meedoen. De Erfgoedcoalitie gaat er<br />
vooralsnog van uit dat in het eerste<br />
jaar 10 scholen (dat zijn 20 groepen<br />
kinderen) op ons aanbod zullen<br />
ingaan. Als die veronderstelling werkelijkheid<br />
wordt, zal onze werkgroep<br />
niet kunnen volstaan met de huidige<br />
bezetting en zullen wij een beroep<br />
moeten doen op meer vrijwilligers.<br />
De werkgroep jeugd heeft voor de<br />
groepen 3 en 4 in samenwerking met<br />
de Grote of St. Bavokerk het deelproject<br />
‘Huis van bewaring en nog veel<br />
meer’ samengesteld. Na een voorbereiding<br />
op school aan de hand van een<br />
door onszelf opgestelde docenteninstructie,<br />
volgde een bezoek aan beide<br />
instellingen. Terwijl de eerste groep<br />
een bezoek bracht aan de Bavo, werd<br />
de tweede groep door ons ontvangen<br />
op de Hoofdwacht. Omdat een groep<br />
van 28 kinderen wat aan de grote<br />
kant is, hebben we de helft ervan aan<br />
de tafel in de Tademakamer gezet<br />
en de andere helft (op de vloer) in<br />
de tentoonstellingszaal. Ronald van<br />
Eden heeft aan de hand van zijn en<br />
mijn verzamelingen, het onderwerp<br />
‘bewaren’ met de kinderen besproken.<br />
Geleidelijk aan legde hij de link naar<br />
het bewaren van oude huizen, zoals de<br />
Hoofdwacht en monumenten zoals de<br />
Grote Kerk. Ditmaal ging hij niet zo<br />
diep op het onderwerp in als bij het<br />
bezoek van de Veronicaschool. Daarbij<br />
was door de opzet van deze school<br />
( Jenaplansysteem) de leeftijd van de<br />
groep kinderen iets gevarieerder en<br />
heeft hij een rollenspel kunnen doen.<br />
Hij deed hij zich toen voor als de<br />
projectontwikkelaar die een prachtig<br />
metrosysteem in de binnenstad zou<br />
gaan aanleggen. Helaas zou dan wel<br />
een groot gedeelte van de huidige<br />
Grote Markt een ingrijpend ander<br />
aanzien krijgen. Dat ging de kinderen<br />
te ver en ze hebben zich (gelukkig!)<br />
uitvoerig tegen zijn ‘plannen’ gekeerd.<br />
Terwijl Ronald met de verzamelingen -<br />
opgeborgen in de grote geldkist - bezig<br />
was, luisterde de andere helft van het<br />
gezelschap naar de geschiedenis van de<br />
Hoofdwacht. De functie van gevangenis<br />
blijkt bij de kinderen iedere keer<br />
weer enorm aan te slaan, de cachotdeuren<br />
en de tralies doen het goed!<br />
Deze keer was de hilariteit groot toen<br />
werd ontdekt dat er een zekere Arnold<br />
in het cachot heeft gezeten: de directeur<br />
van hun school draagt dezelfde<br />
naam…. Na ongeveer 20 minuten rouleerden<br />
de groepen en na een traktatie<br />
van onze vaste ‘kantinemedewerkster’<br />
Joan Patijn, vertrokken de kinderen<br />
naar de Bavo voor het volgende onderdeel.<br />
De groepen die daar al waren<br />
geweest, kwamen vervolgens naar ons.<br />
Onder gejuich over de eerste sneeuw-
vlokken gingen ze vrolijk weer terug<br />
naar school. Als besluit van de ervaringen<br />
met dit ‘Wie wat bewaart’-project<br />
maakt de school een grote overzichtstentoonstelling,<br />
waarop voor de ouders<br />
te zien zal zijn wat de kinderen in de<br />
Haarlemse erfgoedinstellingen hebben<br />
meegemaakt.<br />
Programma’s die wij min of meer ‘van<br />
de plank’ kunnen trekken, hebben wij<br />
ook. Het schema hiervan is uitleg over<br />
de stadsplattegrond aan de hand van<br />
de kaart van Romeyn de Hooghe in de<br />
hal en daarna op pad met een ervaren<br />
stadsgids. Zo is groep 8 van de De<br />
Rozenbeekschool uit Velserbroek al bij<br />
ons geweest en heeft onder leiding van<br />
Lard van der Pal een stadswandeling<br />
gemaakt. Deze maand komen ook nog<br />
de groepen 8 van de basisschool voor<br />
moeilijk lerende kinderen Focus en<br />
van basisschool De Kring op bezoek.<br />
Het is voor ons erg verheugend te<br />
merken dat de jeugdactiviteiten van<br />
de <strong>Vereniging</strong> <strong>Haerlem</strong> meer en meer<br />
bekendheid krijgen. Wij wórden<br />
gebeld in plaats van andersom. Het<br />
jaar <strong>2007</strong> kent op deze manier een<br />
vliegende start: alleen al in de maand<br />
februari kwamen er zo’n 140 kinderen!<br />
Dit jaar zal zeker het fotoproject, dat<br />
vorig seizoen voor de Bavoschool is<br />
uitgevoerd, worden herhaald en ook<br />
zijn wij bezig een activiteit in het kader<br />
van de Tweede Wereldoorlog voor die<br />
school op te zetten. Blijf ons volgen en<br />
neem vooral een kijkje op onze website<br />
www.haerlem.nl/jongemuggen<br />
Leny Wijnands<br />
De zesde doos<br />
De <strong>Historische</strong> Werkgroep heeft alweer druk gebrainstormd over een volgend<br />
project voor de werkgroep. De goede ideeën vlogen over tafel en het<br />
werd steeds moeilijker om uit dat geheel één nieuw onderwerp te kiezen.<br />
Uiteindelijk werd besloten om weliswaar met één onderwerp diepgaand aan<br />
de slag te gaan, maar om als iemand tijdens het onderzoek op interessante<br />
gegevens voor één van de andere onderwerpen stuitte, deze kort te noteren<br />
en die notitie(s) goed te bewaren. Zo ontstond het idee van de dozen als de<br />
bewaarplaats voor hoofd- en bijvangst. Op de werkzolder staan nu vijf kartonnen<br />
archiefdozen, wachtend op vulling.<br />
Dit stukje gaat over de zesde doos en die is niet van karton. Dat is de computer<br />
en dan met name een speciaal programma voor het verzamelen en<br />
ordenen van gegevens: een database. In die ‘zesde doos’ worden nu systematisch<br />
gegevens opgenomen met de bedoeling een gegevensverzameling aan te<br />
leggen die in de toekomst niet alleen voor de <strong>Historische</strong> Werkgroep maar<br />
ook voor andere werkgroepen van nut kan zijn. Hierin worden namelijk<br />
alle denkbare memorabele gedenkdata opgenomen. Geboorte- en sterfdata<br />
van illustere Haarlemmers, oprichtingsdata van verenigingen, stichtingen,<br />
bedrijven, instanties en indien van toepassing ook de opheffingsdata. Het<br />
speciale computerprogramma geeft aan wanneer er kroonjaren, jubilea of<br />
gedenkdagen te wachten zijn. Zo kunnen we bijvoorbeeld tijdig een tekst<br />
aanleveren voor de website of de <strong>Nieuwsbrief</strong>. Ook kan in de database op<br />
naam of op onderwerp worden gezocht.<br />
Elke eerste woensdag van de maand werken we aan deze zesde doos, waarbij<br />
we de werkzolder en de bibliotheek optimaal gebruiken. Het nut van zo’n<br />
database is één ding. Maar, zult u zich afvragen, is dat niet stomvervelend<br />
werk? Juist niet! Het zijn buitengewoon gezellige avonden. We zitten op<br />
de werkzolder in bijvoorbeeld de jaarkronieken van onze eigen Jaarboeken<br />
te lezen en vooral de oudere jaarboeken hebben nog die ouderwetse “19e<br />
eeuwse” stijl, die voor ons in zijn stijfdeftigheid komisch aandoet. Bijzondere<br />
of grappige dingen lezen we aan elkaar voor, waarbij we onderling overleggen<br />
of dit of dat ook in ‘die doos’ kan. Het is dikke pret! Wie achter ‘de doos’<br />
zit, voert de gevonden gegevens meteen in, daarin wisselen we elkaar af.<br />
Boeiende avonden waarin we veel leren over onze stad die zich juist in het<br />
‘kleine nieuws’ zo treffend typeert.<br />
Het opbouwen van zo’n database vordert langzaam maar gestaag, we werken<br />
er eenmaal per maand aan. De overige woensdagavonden zijn voor het huidige<br />
onderwerp, waarover een volgende keer meer. Er staat geen einddatum<br />
voor het project ‘zesde doos’ en we hebben geen tijdpad gesteld. Dat kan ook<br />
niet want zelfs als alle belangrijkste data zijn opgenomen zullen er altijd<br />
weer aanvullingen komen. En ook zal er van tijd tot tijd moeten worden<br />
‘opgeschoond’. Geen druk op de ketel dus en daarom hebben we ook tijd om<br />
naar aanleiding van onze vondsten zaken te bespreken. Het zijn ontspannen<br />
avonden, waarin langzaam maar zeker iets wordt opgebouwd. Steen voor<br />
steen. En iedereen kan meedoen.<br />
Als dit u interessant lijkt, waarom komt u dan niet meedoen? Met dit of<br />
met een ander project. Maar het project ‘zesde doos’ is een wel heel prettige<br />
manier om in te stappen en te verkennen hoe het toegaat in de historische<br />
werkgroep . Een keer komen ‘proeven’ verplicht tot niets. Gewoon komen.<br />
Elke eerste woensdag van de maand in de Hoofdwacht, vanaf een uur of<br />
half acht. Welkom!<br />
3
4<br />
Een nieuwe traditie, de Bilderdijk-herdenking?<br />
Wel als het aan de jonge Stichting Bilderdijk<br />
Haarlem ligt. Die wil de dichter Willem<br />
Bilderdijk (1756), die van 1827 tot aan<br />
zijn dood in 1831 aan de Grote Markt<br />
woonde, elke twee jaar eren met een<br />
Bilderdijk-herdenking. Met onder meer<br />
een Bilderdijk-lezing.<br />
Maria van Vlijmen<br />
Willem Bilderdijk,<br />
dichter en Haarlemmer<br />
Het huis van Willem Bilderdijk bestaat nog, dat wil zeggen:<br />
het bovenste deel. De begane grond is verdwenen, omdat<br />
het pand tegenwoordig de toegang tot de Brinkman Passage<br />
vormt. Hoog in de gevel zit een gedenksteen, als herinnering<br />
aan het feit dat Bilderdijk hier de laatste jaren van zijn<br />
leven heeft doorgebracht. Bilderdijk is nu nog wel enigszins<br />
bekend als dichter, maar hij was jurist en arts van zijn vak<br />
en bovendien arabist. De Haarlemse uitgeverij De Zingende<br />
Zaag is de initiatiefnemer van de Stichting Bilderdijk<br />
Haarlem, die beoogt deze tweejaarlijkse herdenking op<br />
nationaal niveau te brengen en hiermee bij te dragen aan de<br />
opluistering van het literair klimaat in Haarlem.<br />
De eerste Bilderdijk-herdenking<br />
Op 18 december 200 werd de eerste herdenking gehouden,<br />
ter gelegenheid van de 250e geboortedag en 175e sterfdag<br />
-18 december 1831 - van Willem Bilderdijk. In de Grote Kerk,<br />
waar hij is begraven, was een gezelschap van genodigden bijeen.<br />
Het welkomstwoord werd gesproken door Ruud Douma<br />
van de Zingende Zaag, waarna een korte kenschets van de<br />
persoon Bilderdijk volgde, en van zijn begrafenis die indertijd<br />
in stilte en met slechts enkele aanwezigen is verlopen.<br />
Vervolgens kreeg Louis Pirenne (Culturele Zaken) namens<br />
de gemeente Haarlem het woord. Hij prees de initiatiefnemers<br />
en kondigde aan dat in 2008, het voorgenomen<br />
Haarlemse culturele jaar, een speciale Bilderdijk-herdenking<br />
zal worden gehouden. De gemeente Haarlem gaf zo aan blij<br />
te zijn met de aandacht voor deze bekende Haarlemmer.<br />
Het gezelschap kon hierna een stukje lopen, en dat was<br />
maar goed ook, want net als in 1831 was het ijskoud in de<br />
kerk. In het schip hield Piet Gerbrandy, criticus, essayist en<br />
dichter, de eerste Bilderdijk-lezing. Op jonge leeftijd raakte<br />
Willem Bilderdijk gewond aan zijn voet, een aandoening die<br />
nooit goed is genezen en die hem zijn leven lang geplaagd<br />
heeft. Volgens Piet Gerbrandy had Bilderdijk toch plezier<br />
van zijn ongelukkige jeugd, die in elk geval leidde tot veel<br />
gedichten, waarvan vele met een nogal hypochondrisch<br />
karakter. Piet Gerbrandy sprak over Bilderdijk als een ‘verknipt<br />
genie’, dat voortdurend gebukt ging onder geldgebrek<br />
en kwellende hoofdpijnen. Hij troostte zich met opium, op<br />
zelf voorgeschreven recept.<br />
Op de plaats waar Bilderdijk is begraven legde stadsdichter<br />
George Moormann een krans. Tot slot lazen dichter Peter<br />
van Zonneveld, afkomstig uit Bilderdijk’s geliefde stad<br />
Leiden, schrijver Adriaan Jaeggi uit Amsterdam, Bilderdijk’s<br />
geboorteplaats, en Moormann zelf ieder een gedicht voor.<br />
Gedenksteen en de Bilderdijk-kist<br />
De gemeente Haarlem heeft toegezegd om de verwaarloosde<br />
gedenksteen in het huis aan de Grote Markt te laten<br />
opknappen, zodat deze weer goed leesbaar wordt. Een<br />
uitgave van De Zingende Zaag vormt een andere tastbare<br />
herinnering aan Willem Bilderdijk, die 19e eeuwse homo<br />
universalis. Dit monumentje is geen boek, maar een houten<br />
kistje gevuld met allerlei parafernalia, zoals een zakje kruiden<br />
(samengesteld door drogisterij Van der Pigge) om de<br />
geest tot rust te brengen, een foto van Bilderdijk’s haarlok<br />
en een instructie om van het kistje (met de hand gezaagd en<br />
in elkaar gezet) een camera obscura te maken.<br />
De Bilderdijk-kist is in de boekhandel te koop<br />
(€ 125,-; ISBN 90 74.183.255). Leden van de<br />
<strong>Vereniging</strong> <strong>Haerlem</strong> krijgen € 25 korting en<br />
kunnen hem bestellen bij uitgeverij<br />
De Zing ende Zaag; tel. 023 - 5329508,<br />
e-mail: info@dezingendezaag.com.
Wij pinken een<br />
traantje weg!<br />
Na ruim zes jaar met veel enthousiasme<br />
het blad van de <strong>Historische</strong><br />
<strong>Vereniging</strong> <strong>Haerlem</strong> te hebben ver-<br />
zorgd neemt Jaap de Jong afscheid van<br />
ons. Het valt niet meer te combineren<br />
met zijn werk. In 2001 begonnen we<br />
samen aan de nieuwe opzet en de<br />
restyling van de <strong>Nieuwsbrief</strong>. Jaap<br />
heeft in de afgelopen jaren het leeuwendeel<br />
van de werkzaamheden op<br />
zich genomen: verzamelen van de<br />
kopij, de werkgroepen achter de broek<br />
zitten voor een bijdrage, interviews<br />
afnemen, de coördinatie met de vormgevers<br />
maar vooral: heel veel schrijven.<br />
Jaap heeft een uitstekende pen en we<br />
kregen veel positieve reacties op de<br />
toegenomen leesbaarheid en aantrekkelijkheid<br />
van de <strong>Nieuwsbrief</strong>. We<br />
hadden een zelfde kijk op waar zo’n<br />
verenigingsblad aan moest voldoen,<br />
welke onderwerpen interessant zijn en<br />
ik kijk daarom ook terug op een zeer<br />
plezierige en soepele samenwerking.<br />
Daar wil ik hem ook langs deze weg<br />
graag nog een keer voor bedanken!<br />
Waar vinden wij weer zo’n goeie<br />
redacteur? Weet u er één???<br />
Marly Bergman<br />
Veranderend Haarlem<br />
Piet Roos haalt herinneringen op aan de hand van de<br />
prachtige oude foto’s uit het archief van Bart Uittenhout.<br />
Allereerst de oude draaibrug over het Spaarne met rechts<br />
de Eendjesbrug en links de woningen aan het Zuider Buiten<br />
Spaarne, deze foto dateert van ongeveer 8 1930.<br />
Vervolgens de Eendjesbrug met zicht op de Turfmarkt in<br />
1933. Tenslotte de ophaalbrug die in 1995 werd vervangen<br />
door de nieuwe Langebrug, naar een ontwerp van<br />
Het oude Brinkmann herleeft!<br />
Het oude Brinkmann zoals veel Haarlemmers het gekend hebben,<br />
komt opnieuw tot leven in de nieuwste productie van de Haarlemse<br />
Th eatermakers (Th eMa’s), onder leiding van Marijke Kots. De voorbereidingen<br />
voor de nieuwe productie zijn in volle gang. Op dit moment wordt door<br />
Marijke, die de voorstelling ook zal regisseren, de laatste hand gelegd aan het<br />
script voor deze nieuwe productie Het Oude Brinkmann.<br />
Waarom moest het oude, vertrouwde en overbekende Brinkmann aan de<br />
Grote Markt in 1970 zijn deuren sluiten? Stonden de Haarlemse politici<br />
wel op één lijn, waren er interne problemen, of heeft misschien Willem<br />
Bilderdijk, die de laatste jaren van zijn leven in één van de panden van<br />
Brinkmann heeft gewoond, hier iets mee te maken?<br />
Het komt allemaal aan bod in dit nieuwe stuk van de Th eatermakers. Het<br />
wordt een feest van herkenning! Waar in Nederland was er zo’n café restaurant<br />
met die specifi eke sfeer, die heel eigen aankleding en speciale bediening?<br />
Haarlemmmers waren trots op hun Brinkmann.<br />
Marijke Kots wil er een echt kijkspel van maken, niet zoveel woorden, maar<br />
des te meer spel. De voorstellingen zullen plaats vinden op 23, 24 en 25<br />
<strong>maart</strong> <strong>2007</strong> in de Toneelschuur te Haarlem. Voor nadere informatie de<br />
Toneelschuur:023 5173910 of : www.toneelschuur.nl<br />
Kijk ook op de website van de <strong>Vereniging</strong> <strong>Haerlem</strong>! www.haerlem.nl<br />
Thijs Asselbergs (toen stadsarchitect). Tijdens de uitvoering<br />
diende de bestaande brug gehandhaafd te blijven, deze<br />
werd dus pas afgebroken na ingebruikname van de ‘verfroller’.<br />
Een aantal woningen aan het Zuider Buiten Spaarne<br />
werd gesloopt.<br />
9<br />
Reactie naar aanleiding van deze foto’s of herinneringen aan<br />
de plek zijn van harte welkom bij de redactie.<br />
Of op de website van de vereniging: www.haerlem.nl.<br />
5<br />
10
Leny Wijnands<br />
En toen verdween de industrie …<br />
Een greep uit de reacties van bezoekers van de zomertentoonstelling<br />
200 in de Hoofdwacht.<br />
“Met enige weemoed bekijk ik de foto’s. Met het pontje over het<br />
Spaarne om je 5 jaar oudere broer zijn pakje brood te brengen<br />
dat hij vergeten was. Dan kwam je in de fabriekshal van Stork.<br />
Het was koud. Al die machines, het leek mij niets. Maar mijn<br />
broer was blij dat hij er werkte.”<br />
“Leuk het verhaal over de kousen. Mijn moeder heeft mij hier veel<br />
over verteld. Hoe dat in die tijd ging toen ze 16 jaar was en stiekem<br />
kousen aandeed als ze een afspraakje met een vriendje had.”<br />
Van uw penningmeester<br />
In deze eerste nieuwsbrief van <strong>2007</strong><br />
wil ik allereerst die leden, die een<br />
onjuist pasje of ten onrechte een<br />
acceptgiro ontvingen, mijn verontschuldiging<br />
aanbieden voor deze<br />
vergissing. Mocht u een onjuist pasje<br />
hebben ontvangen, dan verneem ik<br />
dat graag van u. Bel, schrijf of mail<br />
mij (023-5317417, wslik@hetnet.nl<br />
postbus 1105, 2001 BC Haarlem)<br />
opdat ik u het juiste pasje kan toesturen!<br />
De contributie voor dit jaar loopt<br />
aardig binnen. Degenen die dit nog<br />
niet overgemaakt hebben wil ik verzoeken<br />
dat zo spoedig mogelijk te<br />
doen. De uitgaven van de vereniging<br />
gaan gestaag door. Denk eens aan<br />
de uitgaven voor het voortreffelijke<br />
Jaarboek 2006, dat over enige tijd<br />
weer uitgebracht zal worden.<br />
Op de Hoofdwacht liggen nog aardig<br />
wat Jaarboeken 2006, die niet<br />
bezorgd of opgehaald zijn omdat de<br />
“Als geboren mug – inmiddels in de 70 – zie ik een bekend verleden<br />
terug. Wat is er veel verdwenen!”<br />
“Toen men nog niet studeerde tot z’n 30e” (krantenkop, aangevuld<br />
met …) “… maar gewoon hard moest werken daar is<br />
nog niemand aan bezweken echter het kan je sterken en is zeer<br />
nuttig gebleken …”<br />
Steeds meer Haarlemmers weten in de loop der jaren de<br />
zomertentoonstelling in De Hoofdwacht te vinden. Het seizoen<br />
200 is met een totaal van een dikke 5000 bezoekers<br />
weer een van de topjaren geworden! Elk jaar weer vertellen de<br />
‘wachtlopende’ gastvrouwen /- heren bij de slotbijeenkomst<br />
elkaar de opvallendste verhalen over hun belevenissen gedurende<br />
het seizoen. Over de talloze leuke gesprekken die ze<br />
met bezoekers hebben gehad. Over de verbazing van buitenlanders<br />
dat er informatie op papier beschikbaar is in zoveel<br />
verschillende talen. Chinese bezoekers zijn altijd enorm<br />
verrast dat we ook informatie in Chinese karakters kunnen<br />
aanbieden! Over de spontane reacties van kinderen. Over de<br />
Haarlemmers die nog nooit in de Hoofdwacht zijn geweest<br />
en nog steeds denken dat de politie er gebruik van maakt.<br />
Maar ook over de Haarlemmers die uitgebreid over hun<br />
werkervaringen bij de getoonde bedrijven gingen vertellen.<br />
Naast veel complimenten voor de tentoonstelling ook<br />
veel verzuchtingen over niet genoemde bedrijven. Vooral<br />
Spaarnestad en Beynes werden genoemd. Al was er ook<br />
begrip voor de noodzaak tot selecteren. De enkele woorden<br />
van kritiek betroffen bv. het ontbreken van nummers bij foto’s<br />
en tekst waardoor niet altijd duidelijk was welke tekst op<br />
welke foto sloeg. Opbouwend commentaar dat in volgende<br />
tentoonstellingen ter harte genomen zal worden. Tot slot het<br />
commentaar van een vaste bezoeker van onze tentoonstellingen.<br />
“Altijd leuk de tentoonstellingen in de Hoofdwacht. Ook<br />
deze. Namen en beelden uit mijn jeugd kwamen weer boven.<br />
En heel leerzaam voor jonge mensen en kinderen.”<br />
ledenbijdrage over 2006 nog niet<br />
werd voldaan. Mocht u het Jaarboek<br />
2006 nog niet hebben ontvangen,<br />
maak dan zo spoedig mogelijk uw<br />
bijdrage over, en zo nodig (buiten de<br />
regio) O 3,50 verzendkosten. Vermeld<br />
s.v.p. uw lidmaatschapsnummer.<br />
W.D. Slik, penningmeester<br />
Ons gironummer is nog steeds<br />
377882 t.n.v.: Penn.m. Ver. <strong>Haerlem</strong>.
In deze <strong>Nieuwsbrief</strong> wil de werkgroep<br />
Parken en Groen zich graag voorstellen<br />
en iets vertellen over zijn activiteiten.<br />
De ‘groen-blauwe<br />
dwarsverbindingen’<br />
van Haarlem Maria van Vlijmen<br />
De werkgroep is in 2003 opgericht door het bestuur van de<br />
<strong>Vereniging</strong> <strong>Haerlem</strong> en kreeg vorm door Wim de Wagt, de<br />
eerste voorzitter.<br />
De reden van de oprichting was het groeiend besef, dat<br />
in een oude stad als Haarlem niet alleen de gebouwde<br />
omgeving belangrijk is, maar dat ook de ‘groene inrichting’<br />
een grote rol speelt in de verschijning, de beleving en het<br />
gebruik van de stad. Daarin liggen de Haarlemmerhout, de<br />
oude parken zoals de Bolwerken, Kenaupark, Ripperdapark<br />
en Florapark, de Noorderhout, de jonge parken in<br />
Schalkwijk en andere groenaanleg, bijvoorbeeld de ‘doetuinen’<br />
(volkstuinen), sportvelden en plantsoenen.<br />
Daarnaast is de ligging van Haarlem in het (cultuur) landschap,<br />
tussen duinstrook en Spaarne, een interessant studiegebied,<br />
met de historische en huidige relaties tussen stad<br />
en buitengebied. De werkgroep bestudeert dit alles, vraagt<br />
aandacht van de gemeente voor knelpunten door middel van<br />
brieven en bezwaarschriften en geeft folders uit.<br />
Alle wegen leiden naar Haarlem<br />
Haarlem is een langgerekte stad, gebouwd op enkele noordzuid<br />
gelegen strandwallen. Hoog en droog land, waarop<br />
de eerste bewoning en de wegen naar Noord- en Zuid-<br />
Holland ontstonden. Aan weerszijden strekten zich laaggelegen,<br />
en dus veel nattere gebieden uit; in het westen de<br />
strandvlakte, in het oosten de veengebieden waardoor het<br />
Spaarne stroomt. Deze ligging bepaalde de ontwikkeling<br />
van de stad. Het noord-zuid wegenpatroon werd doorkruist<br />
met oost-west lopende dwarsverbindingen, eeuwenoude<br />
wegen voor het verkeer van mensen en goederen, die naar<br />
en door Haarlem leidden. Denk bijvoorbeeld aan het - nog<br />
bestaande - Visserspad, waarlangs de vis uit Zandvoort naar<br />
de markt in Haarlem werd vervoerd.<br />
Aan de oorsprong van al deze dwarsroutes ligt een duinrel.<br />
Duinrellen zijn watertjes uit de duinen, die naar de strandvlakte<br />
stroomden voor de afwatering en door de mens zijn<br />
gebruikt. Een mooi voorbeeld hiervan is de Brouwersgracht,<br />
ooit ook zo’n duinstroom die zijn weg zocht naar de stad.<br />
Dit stroompje werd waarschijnlijk al vóór de 15e eeuw uitgegraven<br />
en verbreed, zodat een vaart ontstond, die loodrecht<br />
op de singelgracht, bij de Raaks, uitkwam. In de 17e eeuw<br />
werd aan de andere kant de Brouwerskolk gegraven om het<br />
schone water voor de bierproductie te verzamelen.<br />
Folders over routes ‘van steen naar groen’.<br />
Over deze ‘dwarsverbindingen’ brengt de werkgroep<br />
een serie folders uit, waarvan er drie gereed zijn: Het<br />
Brouwerspad, Het Parkenpad en Het Jan Gijzenpad, met<br />
foto’s, korte teksten en een fi ets- en wandelkaart. Nieuwe<br />
routes, zoals Het Slaperdijkpad, staan op stapel. Het zijn<br />
deels gangbare verbindingen, maar ook goed te gebruiken<br />
als recreatieve fi ets- en wandelroutes van ‘steen naar groen’.<br />
Doel van de folders is om bewoners van Haarlem en omgeving<br />
informatie te geven over deze cultureel aantrekkelijke<br />
routes. Maar ook is het van groot belang er aandacht voor<br />
te vragen. Op sommige punten staan ze onder druk door<br />
geplande bebouwing, op andere plaatsen moeten ze worden<br />
verbeterd of in ere hersteld.<br />
Website <strong>Vereniging</strong> <strong>Haerlem</strong>.<br />
De drie folders, met een toelichting, zijn sinds kort op de<br />
website van de <strong>Vereniging</strong> <strong>Haerlem</strong> te vinden, evenals informatie<br />
over de werkgroep Parken en Groen (www.haerlem.nl).<br />
7
8<br />
Agenda Punten<br />
De excursies en lezingen zijn gratis<br />
voor leden van de <strong>Historische</strong> <strong>Vereniging</strong><br />
<strong>Haerlem</strong>, tenzij anders vermeld.<br />
Introducés zijn van harte welkom.<br />
Zij betalen een vergoeding van € 5,-<br />
Lezing en rondleiding<br />
Tentoonstelling Bloemen<br />
onder de Loep.<br />
Hommage aan Linnaeus<br />
Zaterdag 31 <strong>maart</strong>, aanvang 10.00<br />
uur, Spaarne 16, Haarlem<br />
Ter gelegenheid van de 300ste<br />
geboortedag van de Zweedse plantkundige<br />
Carolus Linnaeus (1707-<br />
1778) organiseert Teylers Museum<br />
de tentoonstelling Bloemen onder<br />
de loep, Hommage aan Linnaeus.<br />
Linnaeus schiep orde in de naamgeving<br />
van het plantenrijk en maakte<br />
een indeling in soorten, geslachten<br />
en families. Zo kon men beschikken<br />
over een universele indeling van het<br />
plantenrijk. De tentoonstelling gaat<br />
in op het leven en werk van Linnaeus<br />
en zijn verblijf in Nederland. Er zijn<br />
kostbare bladen uit tulpenboeken<br />
te zien, maar ook bloemstillevens.<br />
Bovendien toont het museum uiterst<br />
zeldzame herbariumbladen die door<br />
Linnaeus persoonlijk zijn samengesteld<br />
tijdens zijn verblijf op landgoed<br />
De Hartekamp in Heemstede.<br />
Michiel Plomp, de samensteller van<br />
de tentoonstelling, zal een lezing houden<br />
over Linnaeus waarin niet alleen<br />
ruime aandacht wordt besteed aan<br />
Linnaeus zelf, maar ook aan bloemen<br />
in de kunst. Voor Teylers Museum<br />
dient een toegangskaartje gekocht te<br />
worden (Museumkaart geldig).<br />
Reserveren is noodzakelijk. Michiel<br />
Kersten: mkersten@quicknet.nl of tel.<br />
023 525 85 77 tussen 20.30 en 21.30 uur.<br />
Excursie<br />
De Hartekamp<br />
Herenweg 5<br />
2105 MB Heemstede<br />
Zaterdag 14 april,<br />
anvang 10.00 uur<br />
Voor de oorsprong van het buiten<br />
moeten we terug naar de zestiende<br />
Colofon: <strong>Haerlem</strong> <strong>Nieuwsbrief</strong> is een uitgave van de <strong>Vereniging</strong> <strong>Haerlem</strong><br />
<strong>Vereniging</strong>szetel: de Hoofdwacht, Grote Markt 17 Postadres: postbus 1105<br />
2001 BC Haarlem www.haerlem.nl. Secretaris: (023) 529 39 00<br />
Gironr: 377882. Het blad verschijnt vier keer per jaar. ISSN: 1570-4785<br />
eeuw. Nadat het in de zeventiende<br />
eeuw eigendom was geweest van verschillende<br />
Amsterdamse patriciërs,<br />
kwam de Hartekamp in de achttiende<br />
eeuw ten tijde van de eigenaars van<br />
het Amsterdamse koopmansgeslacht<br />
Clifford tot grote bloei. De ‘bloei’<br />
kwam vooral door de Zweedse botanicus<br />
Carolus Linnaeus, die hier van<br />
173 tot 1738 woonde en werkte als<br />
lijfarts van George Clifford, en als<br />
prefect van de tuin en de menagerie.<br />
Hier werkte hij ook aan diverse publicaties,<br />
zoals zijn beroemde Hortus<br />
Cliffortianus (Amsterdam, 1738). De<br />
oorspronkelijk geometrisch aangelegde<br />
tuin werd door J.D.Zocher sr.<br />
(17 0-1817) en later door zijn zoon<br />
J.D.Zocher jr. (1791-1870) gewijzigd<br />
in een landschappelijke aanleg.<br />
Omstreeks 1902 zijn naar ontwerp<br />
van J.A.G. van der Steur de zijvleugels<br />
aan het buiten gebouwd. Onder leiding<br />
van Mieke Wilmink, kenner bij<br />
uitstek van de buitenplaatsen in Zuid-<br />
Kennemerland, lopen wij door de tuin<br />
en bezoeken ook het hoofdgebouw<br />
met onder meer de gouden zaal.<br />
Reserveren is noodzakelijk. Michiel<br />
Kersten: mkersten@quicknet.nl of<br />
tel.023 525 85 77 tussen 20.30 en 21.30<br />
uur. Deelname is gratis.<br />
Lezing<br />
Haarlemse huiskamers:<br />
café en kroeg<br />
24 april, aanvang 20.00<br />
(zaal open om 19.30), ABC<br />
Architectuur Centrum, Groot<br />
Heiligland 47, Haarlem<br />
‘De eeuwige kroeg’ in Haarlem staat<br />
van avond centraal. Aanleiding hiervoor<br />
is het boek ‘Haarlemse huiskamers’,<br />
cafés, mensen en hun verhalen,<br />
van de hand van Maria van Vlijmen,<br />
Gonda Koster en fotograaf Dirk<br />
Haster, dat in oktober 200 is verschenen.<br />
Dit boek verhaalt over het caféleven<br />
van Haarlem en omstreken, in<br />
woord en beeld, in heden en verleden.<br />
Het caféleven, met zijn kroegen, terrassen<br />
en bezoekers, wordt behandeld<br />
als een cultuur-historisch fenomeen<br />
dat al eeuwenlang in onze samenleving<br />
Redactie: Marly Bergman Vormgeving: Sinas, Haarlem<br />
Foto’s: Maarten van Wamel<br />
Druk: drukkerij Excelsior Haarlem (sponsor)<br />
Verzending: Paswerk<br />
is verankerd. De samenstellers van<br />
het boek, Gonda Koster en Maria<br />
van Vlijmen, vertellen over historische<br />
onderwerpen rond het thema ‘kroeg’,<br />
zoals de rol van het Tappersgilde in de<br />
stad, het stadsbestuur en de openbare<br />
orde, markten, poorten en straten<br />
waar herbergen en logementen ontstonden<br />
en weer verdwenen, zoals het<br />
oudst nog bestaande ‘horeca-lokaal’,<br />
beroemde cafés als De Gedienstige<br />
Boer en De Zwarte Hond, en in de<br />
twintigste eeuw, het ontstaan van de<br />
koffiebars en jongerencafés, het vrouwencafé<br />
en het politiek-café.<br />
Reserveren is noodzakelijk. Michiel<br />
Kersten: mkersten@quicknet.nl of tel.<br />
023 525 85 77 tussen 20.30 en 21.30 uur.<br />
Luilakwandeling<br />
Landgoed Leyduin<br />
Zaterdag 26 mei, aanvang 9.00 uur<br />
Verzamelen parkeerplaats<br />
Leyduin aan de Manpadslaan /<br />
Leidsevaartweg te Heemstede (ten<br />
westen van de Leidsevaart).<br />
De landgoederen Leyduin en Woestduin<br />
liggen samen met landgoed<br />
Vinkenduin op een oude strandwal<br />
en hebben een oppervlakte van 111 ha.<br />
De geschiedenis gaat terug tot eind<br />
zestiende eeuw. Vanaf 1 30 was de<br />
Haarlemse burgemeester Gerard van<br />
Teylingen de eigenaar van de buitenplaats.<br />
In 1752 kwam er een vinkenbaan<br />
bij. In 1797 werd de buitenplaats<br />
omschreven als ‘een Heerenhuizing<br />
(gesloopt in 1803) met koetshuis stalling,<br />
tuinmanswoning, wagenhuis,<br />
vinkenhuis, cascade en boerenbehuizing’.<br />
De boerderij in het noordelijke<br />
gedeelte werd in 1808 gekocht door<br />
David Jacob van Lennep. In 1874<br />
liet Hendrik Samuel van Lennep bij<br />
de cascade een nieuw huis bouwen.<br />
In 1919/20 werd het terrein van de<br />
buitenplaats in drieën gedeeld. Het<br />
herenhuis Leyduin werd omstreeks<br />
1920 gesloopt en herbouwd. In deze<br />
Luilakwandeling onder leiding van<br />
Mieke Wilmink natuurlijk veel aandacht<br />
voor alle historische resten van<br />
vroegere bebouwing en gebruik.<br />
Meer informatie over de <strong>Vereniging</strong> <strong>Haerlem</strong> op onze website: www.haerlem.nl