200903-cognitieve-gedragstherapie.pdf - Wetenschappelijk ...
200903-cognitieve-gedragstherapie.pdf - Wetenschappelijk ...
200903-cognitieve-gedragstherapie.pdf - Wetenschappelijk ...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
90<br />
Autisme met<br />
Angst<br />
&<br />
Dwang<br />
Cognitieve <strong>gedragstherapie</strong> bij<br />
jongeren met een dwangstoornis en<br />
autisme<br />
Door drs. Rosanne de Bruin<br />
Rosanne de Bruin is klinisch psycholoog-psychotherapeut, werkzaam op de Bascule, jeugddagbehandeling<br />
en jeugdkliniek angst- en dwangstoornissen. Hier werd een behandelprogramma ontwikkeld,<br />
opgezet en ingevoerd waarin jongeren tussen de 12 en 18 met een angststoornis of een obsessief<br />
compulsieve stoornis een behandeling krijgen aangeboden. Binnen de jeugddagbehandeling voor<br />
jongeren met angst- en dwangstoornissen zien we regelmatig jongeren die naast hun dwangstoornis<br />
een co-morbide autistische stoornis hebben.
‘ Binnen de huidige wetenschap wordt de autistische<br />
stoornis vooral gezien als een informatieverwerkingsstoornis.<br />
Het gaat daarbij om een andere manier van informatie<br />
verwerken. Een onderdeel daarvan is dat mensen met<br />
autisme moeite hebben met het zien van samenhang en<br />
context1 . Daarnaast is er een grote mate van detailwaarneming,<br />
fragmentarische verwerking van de omgeving<br />
-kleine stukjes zien en niet altijd het grote geheel- en een<br />
letterlijke interpretatie van dingen.<br />
Rituelen<br />
Autistische rituelen<br />
Tegen deze achtergrond is het begrijpelijk dat mensen<br />
met autisme zich van rituelen bedienen of anders gezegd:<br />
rituelen horen bij autisme. Door het moeite hebben met<br />
het zien van samenhang en door de detailwaarneming, het<br />
fragmentarische zicht op de werkelijkheid, is de omgeving<br />
voor iemand met autisme verwarrend en vermoeiend.<br />
Het alledaagse leven is één grote aanslag op de energie die<br />
iemand kan opbrengen. Rituelen geven rust bij spanning.<br />
Zo betekent het herhalen van een motorische handeling<br />
dat de hoeveelheid nieuwe informatie die binnenkomt<br />
zo gering mogelijk is. Het eindeloos herhalen van die<br />
handeling geeft dus rust en kalmte. Het informatieverwerkingssysteem<br />
wordt als het ware op het laagste pitje gezet.<br />
Voorbeelden: eindeloos je haren kammen of eindeloos op<br />
en neer lopen van eenzelfde traject (en dat traject vooral<br />
niet wijzigen). Ook ordenen, bijvoorbeeld kleine potjes<br />
op dezelfde wijze rangschikken in de vensterbank, heeft<br />
hetzelfde effect en komt daarnaast ook nog tegemoet aan<br />
de detailwaarneming. Rituelen bij autisme geven plezier en<br />
een gevoel van thuiskomen: eindelijk rust! Ze worden als<br />
ego-syntoon beleefd. Hoe anders werkt dit bij rituelen die<br />
samenhangen met een dwangstoornis!<br />
Dwangrituelen<br />
Ook de dwangstoornis, de obsessief compulsieve stoornis,<br />
wordt gekenmerkt door rituelen maar de achtergrond<br />
is sterk afwijkend van de rituelen die wij hierboven<br />
beschreven. De dwangstoornis wordt aangejaagd door de<br />
angstgedachte (obsessie): de gedachte dat er iets noodlottigs<br />
zal gebeuren. Dit soort gedachten zijn in het geheel<br />
niet plezierig en veroorzaken angst. De dwanghandelingen<br />
(compulsies) die daarop volgen, vormen een natuurlijk<br />
antwoord op de angstgedachte en hebben ten doel deze te<br />
neutraliseren om aldus rust te geven. Dwanghandelingen<br />
zijn belastend voor de persoon - ze worden ervaren als een<br />
keurslijf waaruit men niet kan ontsnappen. Ze worden als<br />
ego-dystoon beleefd. De betrokkene weet (met uitzonde-<br />
<strong>Wetenschappelijk</strong> Tijdschrift Autisme<br />
ring van jongere kinderen 2 ) wel dat de dwanghandelingen<br />
onterecht of overdreven zijn maar hij kan zich er niet aan<br />
onttrekken. Hij moet wel, om de gevreesde -ingebeelde-<br />
ramp te voorkomen. Een willekeurig voorbeeld hiervan is<br />
smetvrees. Als men bang is dat elk object dat aangeraakt<br />
wordt ziekteverwekkend is, zal men in eerste instantie proberen<br />
het aanraken van deze objecten te vermijden. Maar<br />
het is onmogelijk om alles te vermijden en de deurknop<br />
aanraken omdat je bijvoorbeeld uit huis wil, is zo gebeurd.<br />
Dat geldt voor talloze andere objecten. Gevolg: de kans<br />
is groot dat men spoedig de gehele dag bezig zal zijn de<br />
handen te reinigen. Een ritueel dat men bij deze mensen<br />
dan ook vaak ziet optreden. Dat is absoluut niet plezierig<br />
en kan elke dag opnieuw ontregelend werken maar toch is<br />
er geen kruid tegen gewassen. Rituelen bij autisme werken als<br />
een bevrijding bij dwang als een opsluiting.<br />
Dwang en vermijding – onderliggende<br />
mechanismen<br />
Het vermijden van dingen waar je bang voor bent, werkt<br />
belonend. Gesteld u hebt moeite met hoogtes. Een kennis<br />
verhuist naar een nieuwe flat. U spreekt af die kennis<br />
op te zoeken. Wat blijkt? Meneer meende een pandje te<br />
moeten betrekken op de 25 ste verdieping! Naar boven met<br />
de lift. En dan wacht de tweede onaangename verrassing:<br />
galerijflat! - en nog 20 meter lopen voordat de voordeur<br />
is bereikt. Met de knop van de galerijdeur nog steeds in<br />
de hand kijkt u in de diepte. Nu zijn er twee posities. Als<br />
u als bezoeker blijft kijken en u houdt dat enige tijd vol,<br />
zal aanvankelijk de angst oplopen maar door gewenning én<br />
de afwezigheid van reëel gevaar 3 even later stabiliseren en na<br />
verloop van tijd afnemen. Maar u was niet van plan dit<br />
alles af te wachten en met de schrik in de benen duikt u<br />
meteen weer de lift in om zo snel mogelijk beneden te<br />
zijn.<br />
Ondertussen is er van een feitelijk bezoek nog geen<br />
sprake geweest. Uw kennis dringt aan en enige weken<br />
later waagt u een tweede poging. U staat voor de lift maar<br />
voordat u er instapt denkt u al ‘toch maar niet doen’ en keert<br />
huiswaarts zonder zelfs maar boven te zijn geweest. En<br />
tenslotte zult u de straat vermijden waarin dat vermaledijde<br />
flatgebouw staat: het vermijdingspatroon breidt zich uit,<br />
generalisatie. Dit mechanisme werkt bij alle vormen van<br />
angst: van hondenfobie tot en met agorafobie en alles wat<br />
u daar maar tussen kunt bedenken.<br />
Autisme en dwang<br />
Al eerder in deze referatencyclus kwam naar voren dat<br />
OCD en ASS, dwang en autisme dus, overlappingen<br />
vertonen en samen kunnen voorkomen. Maar zoals we<br />
91
92<br />
ook al eerder zagen, ziet dwang er bij iemand met autisme<br />
anders uit. Zo hebben mensen met autisme 1) een minder<br />
duidelijke angstcognitie – dus matig probleeminzicht 2)<br />
de dwangrituelen moeten onderscheiden worden van de<br />
autistische rituelen waarbij het criterium is hoe de betrokkene<br />
deze rituelen ervaart (als bevrijding of als keurslijf)<br />
en 3) de autistische manier van denken en beleven<br />
beïnvloedt het ontstaan en het verloop van de behandeling<br />
van de dwang.<br />
Een voorbeeld van teldwang<br />
Op de Bascule behandelde ik nog niet zo lang geleden<br />
een meisje, M., 17 jaar. Klachten: somberheid, piekeren,<br />
dwang en sociale angst. Zij had teldwang en dwang in<br />
houding. Bij haar betekende teldwang dat zij bij het gaan<br />
zitten op een stoel deze handeling opdeelde in een aantal<br />
stappen waarbij zij óf op 3 óf op 9 moest uitkomen. Als dat<br />
haar niet lukte zou er iets ergs gebeuren zodat zij -als ze<br />
bijvoorbeeld bij 7 uitkwam- nog 2 klopjes op de stoel gaf<br />
om op 9 te komen. Duidelijk geen autistisch ritueel maar<br />
een dwangritueel. De behandeling van dergelijke rituelen<br />
gebeurt via (graduele) exposure met responsepreventie. Met<br />
andere woorden: je gaat op die stoel zitten, komt uit op 7<br />
(exposure) maar het gebruikelijke antwoord hierop (nog<br />
twee tikken op de leuning van de stoel) moet je nu achterwege<br />
laten (responsepreventie). Als je dat kunt volhouden,<br />
zal door gewenning en de afwezigheid van reëel gevaar<br />
de angst stabiliseren en na verloop van tijd afnemen – zie<br />
eerder mijn opmerking bij hoogtevrees. Een laatste voorbeeld<br />
maar nu bij smetvrees met ook hier weer hetzelfde<br />
behandelingspatroon: je raakt een vies object nu wel aan en<br />
stelt je daar stap voor stap aan bloot (graduele exposure)<br />
maar vervolgens is het niet de bedoeling dat je de handen<br />
gaat wassen (responsepreventie). Dat zal aanvankelijk angst<br />
opleveren maar die zal langzaam zakken. Dat is de kern van<br />
de dwangbehandeling. Aanvullend hoort bij een normale<br />
dwangbehandeling ook een <strong>cognitieve</strong> therapie waarbij<br />
men leert de angstgedachten te verwoorden en de betrokkene<br />
ook bevraagd wordt op de dubieuze logica die aan die<br />
angst ten grondslag ligt om aldus te komen tot relativering.<br />
Deze gedragstherapeutische behandeling is veel getoetst<br />
en wordt algemeen erkend als werkzaam. Ze werkt ook<br />
bij mensen met een autismespectrumstoornis maar alleen<br />
onder de voorwaarde dat in het behandelplan de nodige aanpassingen<br />
worden opgenomen.<br />
De gedragstherapeutische behandeling van een gewone<br />
dwang heb ik ingedeeld in vier fasen: de opstartfase; de<br />
eerste oefeningen; de oefenfase en de consolidatiefase.<br />
Hieronder worden deze in evenzovele kaders neergezet<br />
Cognitieve <strong>gedragstherapie</strong> bij jongeren met een dwangstoornis en autisme<br />
zonodig voorzien van enig commentaar. Onder elk kader<br />
volgen daarna de aanpassingen die bij de bedoelde fase<br />
horen als het gaat om de behandeling van jongeren met<br />
autisme en dwang.<br />
Kader 1<br />
Commentaar<br />
. Keuze van eerste werkdoelen<br />
Het meisje dat ik boven beschreef, had naast haar<br />
teldwang ook een dwanghouding: bij het zitten moest<br />
zij zowel haar handen als voeten naar rechts houden.<br />
Bij een behandeling kan niet alles tegelijk. Het is van<br />
belang (doelmatig) om eerste werkdoelen te kiezen. De<br />
teldwang was er de hele dag door - veel te groot en veel<br />
te massief, dus we begonnen met een kleiner onderdeel:<br />
de dwanghouding.<br />
. Daarnaast is het van belang om per werkdoel een<br />
stappenplan te maken waarbij in kleine stapjes de dwang<br />
verminderd wordt. Men kan als therapeut niet zomaar<br />
zeggen: nu mag je met je handen en voeten niet meer<br />
naar rechts zitten want dan stijgt de angst huizenhoog 4 .<br />
Wat de therapeut wel kan zeggen is: nu moet je je hand<br />
1 minuut niet naar rechts houden maar naar links. En<br />
dan vervolgens 5 minuten enzovoort.<br />
. Wat in deze fase ook essentieel is, is het aanleren<br />
van angstcoping. Mensen met dwangstoornissen zijn<br />
gewend om weg te lopen (vermijdingsgedrag) of hun<br />
dwangritueel uit te voeren. Dat werkt immers belonend.<br />
De behandeling bestaat er nu juist in om dat niet meer te<br />
doen. Dat kan niet zonder alternatieven. Dus we bieden<br />
ontspanningsoefeningen aan, ademhalingsoefeningen<br />
of afleidingsmanoeuvres (bijvoorbeeld bedenken wat<br />
je gisteren hebt gegeten en de dag daarvoor en weer<br />
daarvoor.)
Aanpassingen bij de opstartfase voor jongeren met<br />
autisme en dwang<br />
Mensen met autisme en dwang hebben vanwege hun<br />
autisme een matig probleeminzicht. Zo leerde ik een jongen<br />
kennen die er van overtuigd is dat hij de moeilijke sociale<br />
situatie op school pas aankon als hij volledig relaxed was<br />
en als zijn haar goedzat. Voordat hij de deur uitging moest<br />
dat geregeld zijn. Het gevolg was een ellenlang haarkamritueel<br />
en het uitgebreid doornemen van de krant plus wat<br />
computeren totdat hij relaxed was. In zijn beleving duurde<br />
deze voorbereidingen slechts een half uurtje. Maar de<br />
ouders vertelden dat dit ritueel vaak wel 2 1/2 uur duurde<br />
zodat hij altijd te laat kwam. Op die manier voorzien de<br />
ouders (of de directe omgeving) in een realiteitstoets. Deze<br />
samenwerking tussen therapeut en directe omgeving is essentieel.<br />
De eerste aanpassing is hier dus waar nodig samen<br />
met de ouders de werkdoelen bepalen. Daarnaast verliezen<br />
deze jongeren vaak overzicht. Het is dan ook van belang om<br />
bij het stappenplan daar rekening mee te houden en kleine,<br />
overzichtelijke werkdoelen te stellen. Ten derde heeft deze<br />
groep een gering voorstellingsvermogen. Het is voor hen moeilijk<br />
zich dingen in te beelden en vervolgens op zichzelf<br />
toe te passen. Zo laten wij in onze dagbehandelingsgroep<br />
jongeren met dwang in het algemeen, in de opstartfase<br />
al vast meedraaien met de exposure die andere jongeren<br />
ondergaan. Dit met het doel dat zij zien dat de angst die<br />
die andere jongeren aanvankelijk hebben, langzamerhand<br />
wegzakt. Dat geeft vaak een bemoedigend effect: het werkt<br />
bij anderen dus straks bij mij ook! Maar jeugdigen die ook<br />
nog autisme hebben, kunnen die slag niet maken want<br />
daar heb je voorstellingsvermogen voor nodig. Het is dus<br />
zaak om hen de behandelprincipes aan den lijve te laten<br />
ondervinden en zo snel als mogelijk te beginnen.<br />
Kader 2<br />
<strong>Wetenschappelijk</strong> Tijdschrift Autisme<br />
Commentaar<br />
Na oefeningen met het gebruik van een angstthermometer,<br />
kan het een bijdrage leveren aan de behandeling. Het is<br />
immers heel moeilijk zonder ijkpunten verbaal aan te<br />
geven hoe hoog angst is en dat zou kunnen betekenen dat<br />
iemand die een behandeling ondergaat niet in de gaten<br />
heeft dat de angst vermindert na bijvoorbeeld 5 keer een<br />
oefening uitgevoerd te hebben binnen een exposureopdracht.<br />
Betrokkene krijgt dan de idee van het werkt niet.<br />
De angstthermometer kan dat doorgaans wel. Bijvoorbeeld<br />
als vóór de eerste oefening de angst op 90 werd geschat<br />
en bij de volgende en tweede ook maar de derde keer<br />
bijvoorbeeld 80 en de vijfde 75. Dan is 75 nog wel hoog<br />
maar het is bemoedigend (belonend!) dat het werkt en dat<br />
stimuleert de motivatie.<br />
Aanpassingen bij fase 2 – De eerste oefeningen<br />
Allereerst hebben mensen met autisme meer dan gewone<br />
moeite met veranderen van gedrag. Zeker als daar angst<br />
bij komt, is het geen optie om te zeggen: nu een minuut<br />
met je handen naar rechts. Het is nodig dat hier begeleiding<br />
bij is. Dat kunnen de ouders zijn maar in ons geval<br />
-dagbehandeling- maakten we gebruik van de diensten<br />
van sociotherapeuten die de exposure begeleidden en<br />
coachten; bijvoorbeeld door aanmoedigingen en/of het<br />
inlassen van ademhalingsoefeningen. In de tweede plaats is<br />
er bij mensen met autisme snel sprake van nieuwe ritueelvorming<br />
hetgeen er toe kan leiden dat andere rituelen<br />
de functie van de eerste overnemen bijvoorbeeld eerst<br />
langdurig met je handen door je haren strijken en dan<br />
pas naar rechts gaan, of eerst de leuning van de stoel<br />
langdurig vastpakken en dan de gevraagde rechtse houding<br />
aannemen. Bij autisme dat samengaat met dwang moet<br />
men vooral goed in de gaten houden wat eigenlijk het<br />
doelgedrag is; dus het gedrag dat je wilt aanleren. En dat is<br />
niet dat je met je handen naar rechts kunt zitten maar dat<br />
het niet uitmaakt hoe je zit, als je maar relaxed zit! Het<br />
gaat er in dit geval om dat je als het ware een rommeltje<br />
van je houding kunt maken. Een derde aanpassing hangt<br />
samen met het feit dat jongeren met autisme moeite hebben<br />
met het herkennen van hun eigen gevoel. Zo kunnen ze soms<br />
zeggen dat ze spanning 20 hebben terwijl je ziet dat ze<br />
stijf staan van de spanning. In de behandeling is het dan<br />
ook (soms) nodig extra oefeningen in te lassen als het<br />
gaat om vaardigheden op te bouwen met betrekking tot<br />
self-monitoring. En tenslotte in deze fase nog een vierde<br />
aanpassing. Mensen met autisme hebben grote moeite met<br />
generaliseren. Als een kind de dagbehandelingsgroep geleerd<br />
heeft ‘een rommeltje van je eigen houding te maken’<br />
(hetgeen in dit geval ook feitelijk gelukte) wil dat in het<br />
93
94<br />
geheel niet zeggen dat het kind dat ook thuis kan toepassen<br />
of in de klas. Elke opdracht moet dus actief gegeven<br />
worden in verschillende situaties.<br />
Kader 3<br />
Commentaar<br />
De feitelijke oefenfase na de eerste oefeningen. Dit is<br />
de fase waarin stap voor stap de angsthiërarchie wordt<br />
afgewerkt door al die gebieden aan te pakken die angst<br />
opleverden, door middel van oefeningen en aldus de<br />
angst weg te nemen cq hanteerbaar te maken. In deze fase<br />
wordt ook de <strong>cognitieve</strong> therapie ingezet waarbij door het<br />
stellen van vragen de angsten onder een relativerende loep<br />
worden genomen: de socratische methode.<br />
Aanpassingen bij fase 3<br />
Bij autisme duurt het langer voordat de angst is gezakt.<br />
Mensen met autisme zijn immers wars van veranderingen in het<br />
algemeen en dus ook van nieuw gedrag. Dit gedrag wordt moeilijker<br />
aangeleerd en slijt moeilijker in. Daarnaast speelt als<br />
gezegd de problematiek van generalisatie een rol. Het nieuwe<br />
gedrag moet niet alleen in die ene specifieke situatie<br />
worden aangeleerd maar ook in andere daaraan gelieerde<br />
situaties. Vanzelfsprekend is daarmee het afwerken van een<br />
angsthiërarchie een tijdrovende aangelegenheid.<br />
De <strong>cognitieve</strong> therapie verloopt ook complexer. Onder<br />
vakmensen is er enige discussie over de vraag of <strong>cognitieve</strong><br />
therapie eigenlijk wel mogelijk is bij mensen met autisme.<br />
Ik ben van mening dat dat wel het geval is, zij het dat men<br />
dan de pure socratische methode, de socratische dialoog<br />
niet moet hanteren. Daarin raken mensen met autisme<br />
verstrikt. Wél kan men deze vervangen door een set van<br />
wat ik hier noem ‘helpende gedachten’. Voorbeeld: ‘Helpt het<br />
mij om te denken dat als ik op 4 uitkom bij het gaan zitten<br />
op die stoel mijn ouders in dat geval een ernstig ongeluk<br />
krijgen? - Nee want daar wordt ik angstig door’. De echt<br />
Cognitieve <strong>gedragstherapie</strong> bij jongeren met een dwangstoornis en autisme<br />
helpende gedachte is hier om te bedenken dat het niet<br />
kan dat ouders een ongeluk krijgen als je op 4 uitkomt of<br />
-ander voorbeeld- op een verkeerde stoeptegel stapt.<br />
Kader 4<br />
Commentaar<br />
Minstens zo belangrijk dat men iets aanleert, is dat het<br />
geleerde beklijft. Bij het fenomeen dwang is het een<br />
bekend gegeven dat indien in de levenssituatie de stress<br />
toeneemt, dwanghandelingen weer kunnen toeslaan. Het<br />
is dus van belang een terugvalpreventieplan te maken.<br />
Aanpassingen bij fase 4<br />
Autistische problematiek en dwangproblematiek zijn met<br />
elkaar verweven. Ze raken elkaar en overlappen elkaar.<br />
Dat is bijvoorbeeld te merken op momenten van stress.<br />
Bij het vorderen van de behandeling hebben we met M.,<br />
het meisje met tel- en houdingsdwang, nog eens goed<br />
gekeken naar het antwoord op de vraag wanneer de<br />
dwang terugkeerde/toenam dan wel min of meer afwezig<br />
bleef. Al spoedig bleek dat als ze haar vrije weekend<br />
geheel volplande met activiteiten ze de week daaraan<br />
voorafgaande veel meer dwang vertoonde dan in het<br />
geval dat ze meer rust inbouwde in haar vrije tijd. Maar<br />
als adolescent wil je ook graag uit en vrienden bezoeken.<br />
We kwamen een experiment overeen waarbij ze het ene<br />
weekend zich zonder enige terughoudendheid te betonen<br />
zou mengen in allerlei sociale activiteiten en het andere<br />
weekend haar handel en wandel wat meer zou doseren en<br />
wat meer rust zou inplannen. Al snel kwam ze achter de<br />
relatie tussen een volgepakt weekend en veel dwang in de<br />
week daaraan vooraf gaand en de afwezigheid van dwang<br />
in de week dat het geplande weekend daarop volgend meer<br />
rust-elementen bevatte. Bij deze vorm van persoonsgerichte<br />
psycho-educatie gaat het er dus om samen specifieke<br />
spanningsvoorspellers op te sporen hetgeen de kwaliteit van leven
De kern van de dwangbehandeling is graduele<br />
exposure met responsepreventie maar bij autisme<br />
horen daar aanpassingen bij<br />
aanzienlijk kan verhogen.<br />
En dan tenslotte: als het gaat om de resterende<br />
autistische rituelen –dus even afgezien van de dwangrituelen<br />
die bij mensen met autisme ook kunnen voorkomen en<br />
die behandeld moeten worden: autistische rituelen behoeven<br />
niet weg daar mag gewoon tijd voor zijn. Soms is het goed om<br />
even te kijken naar de vraag of de directe omgeving er (al<br />
te veel) last van heeft en dan kunnen deze gekanaliseerd<br />
worden bijvoorbeeld door beperkingen op te leggen in<br />
plaats en/of tijd. Maar onschuldige autistische rituelen<br />
hebben hun functie en daarmee hun recht van bestaan. ’<br />
1 Centrale coherentietheorie genoemd. Heel mooi<br />
beschreven bijvoorbeeld door Peter Vermeulen in zijn boek<br />
‘Dit is de titel’ – ‘over autistisch denken’. Vlaamse Dienst<br />
Autisme en uitgeverij EPO VZW, 1999. Isbn 90 6445 123<br />
0. Ook direct te bestellen via de website van de NVA:<br />
www.autisme.nl<br />
2 Veel jonge kinderen en sommige jeugdigen hebben<br />
nog een magisch wereldbeeld hetgeen hier betekent dat ze<br />
menen -door dingen te doen of na te laten- invloed uit te<br />
kunnen oefenen op het bovennatuurlijke. Deze kinderen<br />
kunnen er wel degelijk van overtuigd zijn er een ramp kan<br />
<strong>Wetenschappelijk</strong> Tijdschrift Autisme<br />
gebeuren als je bijvoorbeeld bij het lopen op de stoep op<br />
een ‘verkeerde’ tegel stapt.<br />
3 Deze toevoeging is niet zonder belang. Angst kan<br />
ook dienen als bescherming. Op het moment dat u oog in<br />
oog staat met een loslopende wilde tijger zal de angst niet<br />
zakken. En dat moet ook niet. In dat geval is het immers<br />
raadzaam om –voor zover dat nog kan- zo omzichtig<br />
mogelijk de streek te verlaten.<br />
4 Hier past een opmerking over het begrip floading. De<br />
essentie hiervan is dat mensen direct blootgesteld worden<br />
aan hun grootste angst en dat van hen gevraagd wordt dit<br />
vol te houden tot de angst wegzakt. Theoretisch is dit een<br />
optie maar in de praktijk eigenlijk niet. De ervaring leert<br />
dat in veel van de gevallen de angst dan zo alles overspoelend<br />
wordt dat mensen dit niet kunnen volhouden en dus<br />
uit de situatie weglopen en dit vervolgens ook niet meer<br />
willen herhalen met als resultaat dat de angst alleen maar<br />
sterker is geworden.<br />
Deze tekst werd samengesteld door Cees Weber op basis van een referaat van<br />
drs. Rosanne de Bruin. De tekst werd door de laatste geautoriseerd als zijnde<br />
een adequate weergave van haar betoog.<br />
95
Bijlage bij artikel <strong>Wetenschappelijk</strong> Tijdschrift Autisme<br />
Dit artikel is verschenen in het <strong>Wetenschappelijk</strong> Tijdschrift Autisme | Theorie en praktijk.<br />
Het tijdschrift is online te vinden op www.wtaonline.nl.<br />
Over het <strong>Wetenschappelijk</strong> Tijdschrift Autisme<br />
Het <strong>Wetenschappelijk</strong> Tijdschrift Autisme is een uitgave van de NVA, de Nederlandse<br />
Vereniging voor Autisme. De website van de NVA is www.autisme.nl.<br />
Het blad verschijnt 3 keer per jaar. Het verschijnt onder de verantwoordelijkheid van een<br />
onafhankelijke redactie.<br />
Contact<br />
U kunt ons per mail bereiken op: redactie@wetenschappelijktijdschriftautisme.nl<br />
De overige contactgegevens vindt u op onze website.<br />
Deze pagina is aan de PDF toegevoegd in 2011.