MUSCULO-SKELETALE AANDOENINGEN van de rug en de ...
MUSCULO-SKELETALE AANDOENINGEN van de rug en de ...
MUSCULO-SKELETALE AANDOENINGEN van de rug en de ...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>MUSCULO</strong>-<strong>SKELETALE</strong> <strong>AANDOENINGEN</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>rug</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> bov<strong>en</strong>ste le<strong>de</strong>mat<strong>en</strong><br />
REPETITIVE STRAIN INJURIES (RSI)<br />
Strategie voor evaluatie <strong>en</strong> prev<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> risico’s<br />
Fe<strong>de</strong>raal Ministerie <strong>van</strong> Tewerkstelling <strong>en</strong> Arbeid
Fe<strong>de</strong>raal Ministerie <strong>van</strong><br />
Tewerkstelling <strong>en</strong> Arbeid<br />
Belliardstraat 51<br />
1040 Brussel
<strong>MUSCULO</strong>-<strong>SKELETALE</strong> <strong>AANDOENINGEN</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>rug</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> bov<strong>en</strong>ste le<strong>de</strong>mat<strong>en</strong><br />
REPETITIVE STRAIN INJURIES (RSI)<br />
Strategie voor evaluatie <strong>en</strong> prev<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> risico’s<br />
Université catholique <strong>de</strong> Louvain- Unité Hygiène et Physiologie du Travail<br />
Nationaal On<strong>de</strong>rzoeksinstituut Voor Arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n (NOVA)<br />
Fe<strong>de</strong>rale Di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> voor Wet<strong>en</strong>schappelijke,Technische<br />
<strong>en</strong> Culturele aangeleg<strong>en</strong>he<strong>de</strong>n (DWTC)<br />
In sam<strong>en</strong>werking met het<br />
Fe<strong>de</strong>raal Ministerie <strong>van</strong> Tewerkstelling <strong>en</strong> Arbeid
Deze brochure is gratis te verkrijg<strong>en</strong>:<br />
¥ telefonisch op het nr. (02)233 42 11<br />
¥ door rechtstreekse bestelling op <strong>de</strong> website <strong>van</strong> het<br />
Ministerie: http://www.meta.fgov.be<br />
¥ schriftelijk bij <strong>de</strong>:<br />
Di<strong>en</strong>st publicaties <strong>van</strong> het<br />
Fe<strong>de</strong>raal Ministerie <strong>van</strong> Tewerkstelling <strong>en</strong> Arbeid<br />
Belliardstraat 51<br />
1040 - BRUSSEL<br />
Fax: (02)233 42 36<br />
E-mail: publi@meta.fgov.be<br />
Cette brochure peut tre Žgalem<strong>en</strong>t obt<strong>en</strong>ue <strong>en</strong> fran ais.<br />
Volledige of ge<strong>de</strong>eltelijke verveelvoudiging <strong>van</strong> <strong>de</strong> tekst<strong>en</strong><br />
uit <strong>de</strong>ze brochure mag alle<strong>en</strong> met bronvermelding.
INHOUD<br />
INLEIDING . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5<br />
Doelstelling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5<br />
Algem<strong>en</strong>e filosofie achter <strong>de</strong> metho<strong>de</strong> . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5<br />
Strategie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6<br />
Uitvoeringsvoorwaar<strong>de</strong>n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7<br />
NIVEAU 1 Ð OPSPORING . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9<br />
S<strong>en</strong>sibiliseringsfol<strong>de</strong>r over RSI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11<br />
Voorbeeld <strong>van</strong> gebruik <strong>van</strong> <strong>de</strong> Opsporingsfiche RSI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12<br />
Gebruiksaanwijzing bij <strong>de</strong> Opsporingsfiche RSI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13<br />
Opsporingsfiche RSI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14<br />
NIVEAU 2 Ð OBSERVATIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15<br />
Inleiding tot <strong>de</strong> musculo-skeletale aando<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> (RSI) <strong>van</strong> <strong>de</strong> bov<strong>en</strong>stele<strong>de</strong>mat<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> nek . . . . 17<br />
Procedure . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18<br />
Hoe dit docum<strong>en</strong>t gebruik<strong>en</strong>? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19<br />
Voorbeeld <strong>van</strong> het gebruik <strong>van</strong> <strong>de</strong> metho<strong>de</strong> . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20<br />
Selectie <strong>van</strong> <strong>de</strong> rubriek<strong>en</strong> die <strong>van</strong> toepassing zijn op <strong>de</strong> Observatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkplek . . . . . . . . . . 21<br />
Observatierubriek<strong>en</strong>:<br />
1: Zitt<strong>en</strong>d werk<strong>en</strong> . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22<br />
2: Werk<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> beeldscherm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23<br />
3: Staand werk<strong>en</strong> . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24<br />
4: Werkplek: an<strong>de</strong>re houding<strong>en</strong> . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25<br />
5: Werkplek: ruimte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26<br />
6: Opstelling werktuig<strong>en</strong>, materiaal, É . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27<br />
7: Werktuig<strong>en</strong> . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28<br />
8: Trill<strong>en</strong><strong>de</strong> werktuig<strong>en</strong> . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29<br />
9: Positie: nek, schou<strong>de</strong>rs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30<br />
10: Positie: ellebog<strong>en</strong>, pols<strong>en</strong>/han<strong>de</strong>n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31<br />
11: Inspanning<strong>en</strong> <strong>van</strong> pols<strong>en</strong>/han<strong>de</strong>n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32<br />
12: Repetiviteit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33<br />
13: Hulpmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> manuele behan<strong>de</strong>ling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34<br />
14: K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> last . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35<br />
15: Last<strong>en</strong> till<strong>en</strong> . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36<br />
16: Trekk<strong>en</strong>/duw<strong>en</strong> met <strong>de</strong> arm<strong>en</strong> . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39<br />
17: Werkomgeving . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40<br />
18: Verlichting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41<br />
19: Organisatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> tijd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42<br />
20: Organisatie <strong>van</strong> het werk. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43<br />
Synthese <strong>van</strong> <strong>de</strong> Observatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44<br />
3
NIVEAU 3 Ð ANALYSE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47<br />
Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49<br />
Analyse-instrum<strong>en</strong>t . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50<br />
A. Bestu<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> <strong>de</strong> Observatie met <strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tieadviseur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50<br />
B. Eig<strong>en</strong>lijke analyse . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51<br />
C. Sam<strong>en</strong>vatting <strong>van</strong> <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong> aan het eind <strong>van</strong> <strong>de</strong> Analyse . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53<br />
Kwantificering <strong>van</strong> risicofactor<strong>en</strong> voor epi<strong>de</strong>miologie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55<br />
A. Inleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55<br />
B. Beschrijving <strong>van</strong> <strong>de</strong> Kwantificeringsmetho<strong>de</strong> . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56<br />
NIVEAU 4 Ð EXPERTISE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59<br />
Expertisemetho<strong>de</strong> . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61<br />
Voorbeeld <strong>van</strong> e<strong>en</strong> Expertise toegepast op <strong>de</strong> pols<strong>en</strong>. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61<br />
A. Inleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61<br />
B. Meting <strong>van</strong> <strong>de</strong> inspanning<strong>en</strong>. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61<br />
C. Meting <strong>van</strong> hoek<strong>en</strong>, snelhe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> repetitiviteit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62<br />
4
INLEIDING<br />
DOELSTELLING<br />
De analyse <strong>van</strong> <strong>de</strong> RSI-risicoÕs beoogt in <strong>de</strong> eerste<br />
plaats:<br />
¥ niet het kwantificer<strong>en</strong> <strong>van</strong> die risicoÕs<br />
¥ maar wel het voorkom<strong>en</strong> of het wegnem<strong>en</strong><br />
er<strong>van</strong>, of t<strong>en</strong> minste het beperk<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> risicoÕs.<br />
De in <strong>de</strong>ze brochure beschrev<strong>en</strong> metho<strong>de</strong> is er<br />
dan ook <strong>en</strong>kel op gericht <strong>de</strong> informatie te verzamel<strong>en</strong><br />
die noodzakelijk is voor het uitwerk<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
maatregel<strong>en</strong> voor prev<strong>en</strong>tie <strong>en</strong>/of verbetering op<br />
het gebied <strong>van</strong> <strong>de</strong> risicoÕs.<br />
Het doel <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze brochure bestaat erin<br />
¥ <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> uit het bedrijf zelf te s<strong>en</strong>sibiliser<strong>en</strong><br />
voor <strong>de</strong> problematiek <strong>van</strong> <strong>de</strong> musculo-skeletale<br />
aando<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>;<br />
¥ e<strong>en</strong> beschrijving te gev<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> algem<strong>en</strong>e<br />
filosofie achter <strong>de</strong> strategie voor prev<strong>en</strong>tie <strong>van</strong><br />
RSI die in hun on<strong>de</strong>rneming moet wor<strong>de</strong>n aangew<strong>en</strong>d;<br />
¥ h<strong>en</strong> <strong>de</strong> metho<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> eerste twee niveaus<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> strategie (Opsporing <strong>en</strong> Observatie) te<br />
bezorg<strong>en</strong> om met <strong>de</strong> interv<strong>en</strong>tie te start<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
om h<strong>en</strong> zelf <strong>de</strong> RSI-problem<strong>en</strong> ge<strong>de</strong>eltelijk of<br />
volledig te lat<strong>en</strong> oploss<strong>en</strong>;<br />
¥ e<strong>en</strong> beschrijving te gev<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> niveau 3metho<strong>de</strong>,<br />
Analyse, waarbij <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>werking<br />
wordt georganiseerd tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tieadviseur<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> uit het bedrijf die <strong>de</strong> voorgaan<strong>de</strong><br />
niveaus <strong>van</strong> <strong>de</strong> strategie hebb<strong>en</strong><br />
gerealiseerd;<br />
¥ uitleg te verstrekk<strong>en</strong> over <strong>de</strong> niveau 4-metho<strong>de</strong>,<br />
Expertise, waarbij e<strong>en</strong> beroep wordt<br />
gedaan op e<strong>en</strong> expert die zal sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> met<br />
<strong>de</strong> betrokk<strong>en</strong> actor<strong>en</strong> op <strong>de</strong> eerste drie niveaus<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> strategie.<br />
5<br />
ALGEMENE FILOSOFIE ACHTER DE<br />
METHODE<br />
¥ Wanneer m<strong>en</strong> <strong>de</strong> werknemers aan het woord<br />
laat <strong>en</strong> m<strong>en</strong> naar h<strong>en</strong> luistert, is <strong>de</strong> Opsporing<br />
(niveau 1) <strong>van</strong> <strong>de</strong> werksituaties (1) waarbij e<strong>en</strong><br />
risico voor musculo-skeletale aando<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>rug</strong> of <strong>de</strong> bov<strong>en</strong>ste le<strong>de</strong>mat<strong>en</strong> bestaat, in<br />
<strong>de</strong> meeste gevall<strong>en</strong> gemakkelijk uitvoerbaar.<br />
¥ Dergelijke situaties zijn ev<strong>en</strong>wel talrijk <strong>en</strong> ze<br />
allemaal in <strong>de</strong>tail will<strong>en</strong> bestu<strong>de</strong>r<strong>en</strong> is utopisch.<br />
¥ Dat is trouw<strong>en</strong>s overbodig aangezi<strong>en</strong> in <strong>de</strong><br />
meeste gevall<strong>en</strong> <strong>de</strong> person<strong>en</strong> die in het bedrijf<br />
rechtstreeks bij <strong>de</strong> problematiek betrokk<strong>en</strong><br />
zijn, uitgaan<strong>de</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong>voudige observaties<br />
(niveau 2), mete<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> ingrijp<strong>en</strong> <strong>en</strong> prev<strong>en</strong>tie/verbeteringsmaatregel<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> treff<strong>en</strong>.<br />
¥ Soms kan e<strong>en</strong> meer ge<strong>de</strong>tailleer<strong>de</strong> Analyse<br />
(niveau 3), met meting<strong>en</strong>, noodzakelijk zijn.<br />
¥ In bijzon<strong>de</strong>re of zeer ernstige gevall<strong>en</strong> t<strong>en</strong> slotte<br />
kan e<strong>en</strong> Expertise (niveau 4), gebaseerd op<br />
zeer specifieke evaluatietechniek<strong>en</strong>, vereist<br />
zijn.<br />
(1) on<strong>de</strong>r ÒwerksituatieÓ wordt verstaan:<br />
- ŽŽn bepaal<strong>de</strong> werkpost die bezet wordt door<br />
ŽŽn werknemer<br />
- of e<strong>en</strong> groep person<strong>en</strong> die op verschei<strong>de</strong>ne werkpost<strong>en</strong><br />
werk<strong>en</strong>
STRATEGIE<br />
De voorgestel<strong>de</strong> strategie stoelt op e<strong>en</strong> progressieve<br />
aanpak op vier niveaus waar<strong>van</strong> <strong>de</strong> k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong><br />
in tabel 1 wor<strong>de</strong>n sam<strong>en</strong>gevat.<br />
Tabel 1:Vergelijking <strong>van</strong> <strong>de</strong> vier niveaus <strong>van</strong> <strong>de</strong> strategie<br />
Niveau 1 Niveau 2 Niveau 3 Niveau 4<br />
Opsporing Observatie Analyse Expertise<br />
Wanneer? Alle gevall<strong>en</strong> Bij probleem Moeilijke gevall<strong>en</strong> Complexe gevall<strong>en</strong><br />
Hoe? E<strong>en</strong>voudige Kwalitatieve Kwantitatieve Gespecialiseer<strong>de</strong><br />
observaties observaties observaties meting<strong>en</strong><br />
Kostprijs? Laag Laag Gemid<strong>de</strong>ld Hoog<br />
10 minut<strong>en</strong> 2 ur<strong>en</strong> 2 dag<strong>en</strong> 2 wek<strong>en</strong><br />
Door wie? M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> uit M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> uit M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> uit M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> uit het<br />
het bedrijf zelf het bedrijf zelf het bedrijf zelf bedrijf zelf + Pre-<br />
+ Prev<strong>en</strong>tieadvi- v<strong>en</strong>tieadviseurs<br />
seurs + Experts<br />
Compet<strong>en</strong>tie werk Hoog Hoog Gemid<strong>de</strong>ld Laag<br />
ergonomie Laag Gemid<strong>de</strong>ld Hoog Gespecialiseerd<br />
Figuur 1: Illustratie <strong>van</strong> <strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tiestrategie<br />
Complexiteit<br />
aanpak,<br />
metho<strong>de</strong>,<br />
...<br />
Niveau 1 Ð Opsporing<br />
Dit eerste niveau moet verwez<strong>en</strong>lijkt wor<strong>de</strong>n<br />
door person<strong>en</strong> die heel goed op <strong>de</strong> hoogte zijn<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n, waarbij e<strong>en</strong> bijzon<strong>de</strong>re<br />
opleiding betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> musculo-skeletale<br />
aando<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> niet noodzakelijk is.<br />
Het doel bestaat erin snel <strong>en</strong> aan <strong>de</strong> hand <strong>van</strong> e<strong>en</strong>voudige<br />
waarneming<strong>en</strong>:<br />
¥ werksituaties te on<strong>de</strong>rk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> waarin e<strong>en</strong> probleem<br />
<strong>van</strong> musculo-skeletale aando<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />
zou kunn<strong>en</strong> bestaan.<br />
¥ dit probleem in <strong>de</strong> algem<strong>en</strong>e context <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werksituatie te plaats<strong>en</strong><br />
¥ ev<strong>en</strong>tueel <strong>de</strong> eerste onmid<strong>de</strong>llijke oplossing<strong>en</strong><br />
voor dit probleem aan te reik<strong>en</strong>.<br />
De belangrijkste actor<strong>en</strong> zijn <strong>de</strong> werknemers. Tot<br />
wanneer <strong>de</strong>z<strong>en</strong> <strong>de</strong> gewoonte aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />
om zelf <strong>de</strong>ze vaststelling te do<strong>en</strong>, zal <strong>de</strong> strategie<br />
aangew<strong>en</strong>d wor<strong>de</strong>n door e<strong>en</strong> prev<strong>en</strong>tieadviseur<br />
met actieve me<strong>de</strong>werking <strong>van</strong> <strong>de</strong> werknemers.<br />
Aantal werksituaties of aantal risicofactor<strong>en</strong><br />
6<br />
Niveau 2 Ð Observatie<br />
Zodra vermoed wordt dat er e<strong>en</strong> probleem is,<br />
di<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> uit het bedrijf zelf (technische<br />
staf, ing<strong>en</strong>ieurs of interne prev<strong>en</strong>tie- <strong>en</strong> beschermingsdi<strong>en</strong>st,<br />
met <strong>de</strong> werknemers) te beschikk<strong>en</strong><br />
over e<strong>en</strong> instrum<strong>en</strong>t dat het h<strong>en</strong> mogelijk maakt:<br />
¥ De werksituatie op e<strong>en</strong> systematische manier te<br />
observer<strong>en</strong>.<br />
¥ Vast te stell<strong>en</strong> om welke technische of organisatorische<br />
re<strong>de</strong>n<strong>en</strong> het probleem bestaat.<br />
¥ De on<strong>de</strong>rligg<strong>en</strong><strong>de</strong> oorzak<strong>en</strong> <strong>van</strong> het probleem,<br />
die te mak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> met communicatie,<br />
inhoud <strong>van</strong> het werk, interpersoonlijke relaties<br />
É, vast te stell<strong>en</strong>.<br />
¥ De ernst <strong>van</strong> het probleem vast te stell<strong>en</strong>.<br />
¥ Vast te stell<strong>en</strong> hoe er gehan<strong>de</strong>ld kan wor<strong>de</strong>n<br />
om dit probleem te vermij<strong>de</strong>n <strong>en</strong> <strong>de</strong> werksituatie<br />
te verbeter<strong>en</strong>.<br />
¥ Vast te stell<strong>en</strong> wie wat doet <strong>en</strong> wanneer .
¥ Nagaan of <strong>de</strong>ze maatregel<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> zull<strong>en</strong><br />
zijn <strong>en</strong> of het residuele2 risico aanvaardbaar3 is<br />
dan wel of e<strong>en</strong> probleem blijft bestaan <strong>en</strong> hulp<br />
<strong>van</strong> buit<strong>en</strong>af moet wor<strong>de</strong>n gezocht.<br />
Daartoe moet <strong>de</strong> Observatiemetho<strong>de</strong> voldo<strong>en</strong> aan<br />
verschei<strong>de</strong>ne voorwaar<strong>de</strong>n:<br />
¥ Er moet e<strong>en</strong> gangbare woor<strong>de</strong>nschat gebruikt<br />
wor<strong>de</strong>n <strong>en</strong> <strong>de</strong> woor<strong>de</strong>n "risico" <strong>en</strong> "probleem"<br />
moet<strong>en</strong> in hun gangbare betek<strong>en</strong>is gebruikt<br />
wor<strong>de</strong>n.<br />
¥ De werksituatie moet in alle omstandighe<strong>de</strong>n<br />
gek<strong>en</strong>schetst wor<strong>de</strong>n, in <strong>de</strong> loop <strong>van</strong> <strong>de</strong> dag of<br />
het hele jaar <strong>en</strong> niet op e<strong>en</strong> bepaald mom<strong>en</strong>t, in<br />
bijzon<strong>de</strong>re omstandighe<strong>de</strong>n.<br />
¥ Kwantificatie is niet vereist, meting<strong>en</strong> zijn dus<br />
niet nodig.<br />
Niveau 3 - Analyse<br />
Als het residuele risico op het ein<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
Observatiestudie onaanvaardbaar wordt geacht,<br />
moet<strong>en</strong> <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> uit het bedrijf zelf die <strong>de</strong> studie<br />
hebb<strong>en</strong> uitgevoerd:<br />
- hulp inroep<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> prev<strong>en</strong>tieadviseur die<br />
beter on<strong>de</strong>rlegd is in <strong>de</strong>ze problem<strong>en</strong> <strong>en</strong> bijvoorbeeld<br />
uit e<strong>en</strong> externe di<strong>en</strong>st voor prev<strong>en</strong>tie<br />
<strong>en</strong> bescherming komt.<br />
- met hem zoek<strong>en</strong> naar bijkom<strong>en</strong><strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tie/<br />
verbeteringsmaatregel<strong>en</strong>.<br />
- opnieuw oor<strong>de</strong>l<strong>en</strong> of het residuele risico al dan<br />
niet aanvaardbaar is.<br />
Bij <strong>de</strong> Analyse is dus <strong>de</strong> hulp vereist <strong>van</strong> prev<strong>en</strong>tieadviseurs<br />
met e<strong>en</strong> specifieke (methodologische<br />
<strong>en</strong> technische) opleiding inzake<br />
risicobeheer <strong>en</strong>, i<strong>de</strong>aal maar niet noodzakelijk,<br />
inzake <strong>de</strong> risicoÕs <strong>van</strong> musculo-skeletale aando<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />
(ergonom<strong>en</strong>, arbeidsg<strong>en</strong>eesher<strong>en</strong>, prev<strong>en</strong>tieadviseurs<br />
inzake veiligheid <strong>en</strong> hygi‘ne É)<br />
¥ De term<strong>en</strong> "scha<strong>de</strong>", "blootstelling", "risico"<br />
É moet<strong>en</strong> nauwkeuriger gebruikt wor<strong>de</strong>n.<br />
¥ Het gaat hier om e<strong>en</strong> werksituatie in specifieke<br />
omstandighe<strong>de</strong>n.<br />
¥ De Analyse vereist echter uitsluit<strong>en</strong>d courante<br />
meting<strong>en</strong>, met makkelijk beschikbaar materiaal.<br />
Niveau 4 Ð Expertise<br />
Als het residuele risico nog steeds onaanvaardbaar<br />
is, is <strong>de</strong> hulp <strong>van</strong> e<strong>en</strong> expert vereist.<br />
De Expertise wordt uitgevoerd door <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong><br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> uit het bedrijf <strong>en</strong> prev<strong>en</strong>tieadviseurs,<br />
hierin bijgestaan door hooggespecialiseer<strong>de</strong><br />
experts.<br />
¥ Het gaat om uiterst complexe situaties.<br />
7<br />
¥ De Expertise vereist speciale meting<strong>en</strong> <strong>en</strong> studies.<br />
UITVOERINGSVOORWAARDEN<br />
De methodologie is:<br />
¥ Participer<strong>en</strong>d, inzon<strong>de</strong>rheid bij <strong>de</strong> niveaus 1,<br />
Opsporing, <strong>en</strong> 2, Observatie, doordat zowel <strong>de</strong><br />
technische staf als <strong>de</strong> werknemers, hun verteg<strong>en</strong>woordigers<br />
<strong>en</strong> het ComitŽ voor Prev<strong>en</strong>tie<br />
<strong>en</strong> Bescherming <strong>van</strong> het bedrijf erbij betrokk<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n.<br />
¥ Gestructureerd, zodat ze kan aangepast wor<strong>de</strong>n<br />
aan <strong>de</strong> grootte <strong>van</strong> het bedrijf <strong>en</strong> het opleidingsniveau<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> uitvoer<strong>de</strong>rs.<br />
¥ Ter aanvulling:<br />
Indi<strong>en</strong> na niveau 2, Observatie, ge<strong>en</strong> prev<strong>en</strong>tie/verbeteringsmaatregel<strong>en</strong><br />
uit <strong>de</strong> bus kom<strong>en</strong>,<br />
wordt het probleem ver<strong>de</strong>r uitgediept door<br />
<strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> uit het bedrijf, bijgestaan<br />
door prev<strong>en</strong>tieadviseurs (niveau 3) met e<strong>en</strong><br />
specifieke opleiding of experts (niveau 4).<br />
Deze prev<strong>en</strong>tieadviseurs <strong>en</strong> experts loss<strong>en</strong> het<br />
probleem dus niet op, maar bie<strong>de</strong>n <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in<br />
het bedrijf hun bijzon<strong>de</strong>re vakbekwaamheid aan<br />
t<strong>en</strong>ein<strong>de</strong> tot e<strong>en</strong> betere prev<strong>en</strong>tie te kom<strong>en</strong>.<br />
¥ Niveaus 1, Opsporing, <strong>en</strong> 2, Observatie, gaan<br />
noodzakelijkerwijze niveau 3, Analyse, vooraf.<br />
¥ De eerste drie niveaus (Opsporing, Observatie<br />
<strong>en</strong> Analyse) gaan altijd niveau 4, Expertise,<br />
vooraf.<br />
De werkgever belast interne <strong>en</strong> externe person<strong>en</strong><br />
met <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> strategie; <strong>de</strong>ze laatst<strong>en</strong><br />
drag<strong>en</strong> daar ook <strong>de</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheid voor:<br />
kwaliteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> observaties <strong>en</strong> <strong>de</strong> meting<strong>en</strong>,<br />
<strong>de</strong>ug<strong>de</strong>lijkheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tie/verbeteringsmaatregel<strong>en</strong>.<br />
¥ De werkgever draagt in alle gevall<strong>en</strong> <strong>de</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijkheid<br />
voor <strong>de</strong> toepassing <strong>van</strong> <strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tie/verbeteringsmaatregel<strong>en</strong>.<br />
¥ De docum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> met betrekking tot <strong>de</strong><br />
Opsporing, Observatie, Analyse <strong>en</strong> Expertise<br />
die <strong>de</strong> interne uitvoer<strong>de</strong>rs al dan niet met<br />
me<strong>de</strong>werking <strong>van</strong> externe uitvoer<strong>de</strong>rs hebb<strong>en</strong><br />
voorbereid, wor<strong>de</strong>n voorgelegd aan <strong>de</strong> werkgever<br />
<strong>en</strong> het ComitŽ voor Prev<strong>en</strong>tie <strong>en</strong><br />
Bescherming, die vervolg<strong>en</strong>s besliss<strong>en</strong> over <strong>de</strong><br />
te on<strong>de</strong>rnem<strong>en</strong> acties.<br />
Er moet voor individuele bescherming <strong>en</strong>/of<br />
medisch toezicht wor<strong>de</strong>n gezorgd:<br />
¥ in afwachting dat er prev<strong>en</strong>tie/verbeteringsmaatregel<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n g<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
¥ of indi<strong>en</strong> het residuele risico onvermij<strong>de</strong>lijk is.<br />
(2) "residueel risico": risico na <strong>de</strong> toepassing <strong>van</strong> <strong>de</strong> beoog<strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tie/verbeteringsmaatregel<strong>en</strong><br />
(3) "aanvaardbaar": risico dat door <strong>de</strong> reglem<strong>en</strong>tering of door het bedrijf of <strong>de</strong> maatschappij getolereerd wordt.
NIVEAU 1, OPSPORING
NIVEAU 1, OPSPORING<br />
?<br />
Lijdt u reeds aan of bestaat er e<strong>en</strong> risico op<br />
musculo-skeletale aando<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> (Repetitive Strain Injuries)<br />
Waar gaat het om?<br />
Pijn<br />
Stijfheid<br />
Hin<strong>de</strong>r<br />
Oncomfortabel gevoel<br />
ter hoogte <strong>van</strong>:<br />
<strong>de</strong> nek<br />
<strong>de</strong> schou<strong>de</strong>rs<br />
<strong>de</strong> ellebog<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> pols<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> han<strong>de</strong>n<br />
<strong>de</strong> vingers<br />
Wie moet wat do<strong>en</strong>?<br />
¥ De ÒexpertsÓ kunn<strong>en</strong> bijzon<strong>de</strong>re oplossing<strong>en</strong><br />
voorstell<strong>en</strong><br />
¥ De arbeidsg<strong>en</strong>eesheer, <strong>de</strong> veiligheids- verantwoor<strong>de</strong>lijke,<br />
<strong>de</strong> ergonoom, ... <strong>de</strong> Òprev<strong>en</strong>tieadviseursÓ,<br />
kunn<strong>en</strong> uw arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n<br />
analyser<strong>en</strong> <strong>en</strong> u help<strong>en</strong> om uw problem<strong>en</strong> te<br />
vermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong>.<br />
Maar <strong>van</strong>uit uw ervaring<br />
k<strong>en</strong>t U uw dagelijkse tak<strong>en</strong> het beste.<br />
En <strong>van</strong>uit uw ervaring b<strong>en</strong>t U het beste<br />
geplaatst om <strong>de</strong> problem<strong>en</strong> op te spor<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> te eliminer<strong>en</strong>.<br />
door<br />
vemoeidheid,<br />
irritatie, …<br />
<strong>de</strong> gewricht<strong>en</strong><br />
11<br />
<strong>de</strong> spier<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> pez<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> z<strong>en</strong>uw<strong>en</strong><br />
Ga bij uzelf na of u:<br />
Hoeveel person<strong>en</strong><br />
in <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rneming<strong>en</strong>?<br />
¥ 30% nekklacht<strong>en</strong><br />
¥ 15% schou<strong>de</strong>rklacht<strong>en</strong><br />
¥ 10% elleboogklacht<strong>en</strong><br />
¥ 15% polsklacht<strong>en</strong><br />
¥ Al problem<strong>en</strong> of klacht<strong>en</strong> heeft gehad in <strong>de</strong><br />
nek, <strong>de</strong> schou<strong>de</strong>rs, <strong>de</strong> ellebog<strong>en</strong> of <strong>de</strong> pols<strong>en</strong><br />
t<strong>en</strong> gevolge <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n.<br />
¥ Moet werk<strong>en</strong> in oncomfortabele houding<strong>en</strong>:<br />
torsies, arm<strong>en</strong> gehev<strong>en</strong>, pols<strong>en</strong> gebog<strong>en</strong>, ...<br />
¥ Herhaal<strong>de</strong> zware inspanning<strong>en</strong> met <strong>de</strong> han<strong>de</strong>n<br />
of <strong>de</strong> arm<strong>en</strong> moet do<strong>en</strong>: aanschroev<strong>en</strong>, trekk<strong>en</strong>,<br />
drukk<strong>en</strong>, klopp<strong>en</strong>, grijp<strong>en</strong>.<br />
¥ Steeds <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> han<strong>de</strong>ling<strong>en</strong> <strong>en</strong> beweging<strong>en</strong><br />
moet herhal<strong>en</strong>.<br />
¥ Met onaangepaste machines of werktuig<strong>en</strong><br />
moet werk<strong>en</strong>.<br />
¥ Sta er ev<strong>en</strong> bij stil:<br />
- Wanneer dat gebeurt;<br />
- Waar dat technisch gesprok<strong>en</strong> aan ligt;<br />
- Wat onmid<strong>de</strong>llijk kan wor<strong>de</strong>n gedaan om dat<br />
te voorkom<strong>en</strong>;<br />
- Wat na<strong>de</strong>r moet wor<strong>de</strong>n bekek<strong>en</strong>.<br />
Maak gebruik <strong>van</strong> bijgaand voorbeeld<br />
<strong>en</strong> dito tabel waarop u uw opmerking<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> vooral uw tips ter verbetering<br />
kwijt kunt.
RSI-opsporingsfiche<br />
Arbeidspost: Datum:<br />
Problem<strong>en</strong> of klacht<strong>en</strong> in nek<br />
schou<strong>de</strong>rs, ellebog<strong>en</strong><br />
of pols<strong>en</strong> t<strong>en</strong> gevolge <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n<br />
Wat moet na<strong>de</strong>r wor<strong>de</strong>n<br />
bekek<strong>en</strong>?<br />
Wat kan mete<strong>en</strong> gebeur<strong>en</strong> om<br />
dat te voorkom<strong>en</strong>?<br />
Waar is dat technisch<br />
aan geleg<strong>en</strong>?<br />
Wanneer?<br />
(fase <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n …)<br />
Wat?<br />
Oncomfortabele houding:<br />
torsies, arm<strong>en</strong> gehev<strong>en</strong>,<br />
pols<strong>en</strong> gebog<strong>en</strong> ...<br />
12<br />
Herhaal<strong>de</strong> zware inspanning<strong>en</strong><br />
met <strong>de</strong> han<strong>de</strong>n of <strong>de</strong> arm<strong>en</strong>:<br />
aanschroev<strong>en</strong>, trekk<strong>en</strong>,<br />
drukk<strong>en</strong>, klopp<strong>en</strong>, grijp<strong>en</strong><br />
Herhal<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> beweging<strong>en</strong><br />
of han<strong>de</strong>ling<strong>en</strong><br />
Onaangepaste machines<br />
of werktuig<strong>en</strong><br />
Besluit: uitdiep<strong>en</strong> dring<strong>en</strong>d noodzakelijk:
Voorbeeld <strong>van</strong> het gebruik <strong>van</strong> <strong>de</strong> Opsporingsfiche voor musculo-skeletale aando<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />
Arbeidspost: verpakking <strong>van</strong> koekjes (band 28) Datum: 26/10/99<br />
Problem<strong>en</strong> of klacht<strong>en</strong> in nek<br />
schou<strong>de</strong>rs, ellebog<strong>en</strong> Veel nek- of polsklacht<strong>en</strong> waardoor vaak afwezig<br />
of pols<strong>en</strong> t<strong>en</strong> gevolge <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n<br />
Wat moet na<strong>de</strong>r wor<strong>de</strong>n<br />
bekek<strong>en</strong>?<br />
Wat kan mete<strong>en</strong> gebeur<strong>en</strong> om<br />
dat te voorkom<strong>en</strong>?<br />
Waar is dat technisch<br />
aan geleg<strong>en</strong>?<br />
Wanneer?<br />
(fase <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n …)<br />
Wat?<br />
Oncomfortabele houding: Arm<strong>en</strong> gehev<strong>en</strong> om <strong>de</strong> pakjes Te hoog werkvlak waardoor Het werkvlak met 10 cm Sam<strong>en</strong> met <strong>de</strong><br />
torsies, arm<strong>en</strong> gehev<strong>en</strong>, in <strong>de</strong> doz<strong>en</strong> te stopp<strong>en</strong>, staan<strong>de</strong> moet wor<strong>de</strong>n gewerkt lat<strong>en</strong> zakk<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> stoel arbeidsg<strong>en</strong>eesheer:<br />
pols<strong>en</strong> gebog<strong>en</strong> ... met <strong>de</strong> pols<strong>en</strong> gebog<strong>en</strong> ter beschikking stell<strong>en</strong> <strong>de</strong> keuze <strong>van</strong> <strong>de</strong> stoel<br />
13<br />
Herhaal<strong>de</strong> zware inspanning<strong>en</strong> Voornamelijk bij het Te zware <strong>en</strong> moeilijk beet te Laterale op<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> Bie<strong>de</strong>n lichtere doz<strong>en</strong><br />
met <strong>de</strong> han<strong>de</strong>n of <strong>de</strong> arm<strong>en</strong>: afvoer<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> volle pakk<strong>en</strong> doz<strong>en</strong> in <strong>de</strong> doz<strong>en</strong> om ze makkelijker e<strong>en</strong> oplossing?<br />
aanschroev<strong>en</strong>, trekk<strong>en</strong>, doz<strong>en</strong> beet te kunn<strong>en</strong> pakk<strong>en</strong><br />
drukk<strong>en</strong>, klopp<strong>en</strong>, grijp<strong>en</strong><br />
Herhal<strong>en</strong> <strong>van</strong> Bij het in doz<strong>en</strong> stopp<strong>en</strong> Secon<strong>de</strong>nbandwerk De diverse werkneemsters Is e<strong>en</strong> rotatie met naburige,<br />
<strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> beweging<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> pakk<strong>en</strong> koekjes observer<strong>en</strong> om te zi<strong>en</strong> welke min<strong>de</strong>r repetitieve<br />
of han<strong>de</strong>ling<strong>en</strong> beweging<strong>en</strong> overbodig zijn arbeidspost<strong>en</strong> mogelijk?<br />
Onaangepaste machines<br />
of werktuig<strong>en</strong> / / / /<br />
Besluit: uitdiep<strong>en</strong> dring<strong>en</strong>d noodzakelijk: analyse moet zo snel mogelijk wor<strong>de</strong>n voortgezet
Gebruiksaanwijzing bij <strong>de</strong> RSI-OPSPORINGsfiche<br />
Wat? Voorbeel<strong>de</strong>n<br />
• Oncomfortabele houding<strong>en</strong>, herhaald of perman<strong>en</strong>t<br />
• Hoofd di<strong>en</strong>t vaak gedraaid, lateraal lichtjes voorover- of achterover gebog<strong>en</strong><br />
• Opgetrokk<strong>en</strong> schou<strong>de</strong>rs<br />
• Arm<strong>en</strong> naar voor of naar achter gehev<strong>en</strong><br />
• Voorarm<strong>en</strong> gedraaid (aanschroev<strong>en</strong> of aanspann<strong>en</strong> ...)<br />
• Pols naar on<strong>de</strong>r of naar bov<strong>en</strong> gebog<strong>en</strong><br />
• Hand sterk naar buit<strong>en</strong>, b<strong>en</strong>e<strong>de</strong>n of bov<strong>en</strong> gedraaid<br />
• Vaak bij het werk<strong>en</strong> <strong>de</strong> han<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> stan<strong>de</strong>n moet<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong><br />
Oncomfortabele houding<strong>en</strong>:<br />
torsies, arm<strong>en</strong> gehev<strong>en</strong>,<br />
pols<strong>en</strong> gebog<strong>en</strong> ...<br />
• Zware, plotse of herhaal<strong>de</strong> inspanning<strong>en</strong> (till<strong>en</strong>, duw<strong>en</strong> of trekk<strong>en</strong> <strong>van</strong> voorwerp<strong>en</strong><br />
of werktuig<strong>en</strong><br />
• Te zware, te glad<strong>de</strong> of te moeilijk hanteerbare machines, werktuig<strong>en</strong> of voorwerp<strong>en</strong><br />
• Frequ<strong>en</strong>t gebruik <strong>van</strong> <strong>de</strong> vingertopp<strong>en</strong> om aan te drukk<strong>en</strong>, te duw<strong>en</strong> of te trekk<strong>en</strong><br />
Herhaal<strong>de</strong> zware inspanning<strong>en</strong><br />
met <strong>de</strong> arm<strong>en</strong> of <strong>de</strong> han<strong>de</strong>n:<br />
aanschroev<strong>en</strong>, trekk<strong>en</strong>,<br />
drukk<strong>en</strong>, klopp<strong>en</strong>, grijp<strong>en</strong> ...<br />
14<br />
• Snelle of herhaal<strong>de</strong> beweging<strong>en</strong><br />
Herhal<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong><br />
beweging<strong>en</strong> of han<strong>de</strong>ling<strong>en</strong><br />
• Direct contact met scherpe of lokaal sam<strong>en</strong>drukk<strong>en</strong><strong>de</strong> voorwerp<strong>en</strong>, werktuig<strong>en</strong><br />
ran<strong>de</strong>n of on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
• Frequ<strong>en</strong>t gebruik <strong>van</strong> <strong>de</strong> handpalm of <strong>de</strong> vuist als hamer of schokk<strong>en</strong> in han<strong>de</strong>n <strong>en</strong> arm<strong>en</strong><br />
• Te kleine of te grote machine- of werktuigheft<strong>en</strong><br />
• Trill<strong>en</strong><strong>de</strong> machines<br />
Onaangepaste machines<br />
of werktuig<strong>en</strong>
NIVEAU 2, OBSERVATIE
NIVEAU 2, OBSERVATIE<br />
Inleiding tot <strong>de</strong> musculo-skeletale<br />
aando<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> (RSI) <strong>van</strong> <strong>de</strong> bov<strong>en</strong>ste<br />
le<strong>de</strong>mat<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> nek<br />
Wat zijn musculo-skeletale<br />
aando<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> (RSI)?<br />
E<strong>en</strong> geheel <strong>van</strong> problem<strong>en</strong> <strong>van</strong> ŽŽn of meer<strong>de</strong>re<br />
<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> bov<strong>en</strong>ste le<strong>de</strong>mat<strong>en</strong> (han<strong>de</strong>n, pols<strong>en</strong>,<br />
ellebog<strong>en</strong> <strong>en</strong> schou<strong>de</strong>rs), <strong>van</strong> <strong>de</strong> nek of <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>rug</strong>, die te wijt<strong>en</strong> zijn aan <strong>de</strong> ope<strong>en</strong>stapeling<br />
<strong>van</strong> herhaal<strong>de</strong> kleine kwetsur<strong>en</strong> veroorzaakt door<br />
mechanische belasting.<br />
Wat zijn <strong>de</strong> symptom<strong>en</strong>?<br />
Hin<strong>de</strong>r, verzwakking, vermoeidheid, e<strong>en</strong> voortdur<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
pijn in <strong>de</strong> gewricht<strong>en</strong>, <strong>de</strong> spier<strong>en</strong>, <strong>de</strong><br />
pez<strong>en</strong>, <strong>de</strong> z<strong>en</strong>uw<strong>en</strong>, met of zon<strong>de</strong>r fysiek zichtbare<br />
hin<strong>de</strong>r, die kunn<strong>en</strong> lei<strong>de</strong>n tot arbeidsonbekwaamheid.<br />
De gebruikers <strong>van</strong> trill<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
werktuig<strong>en</strong> klag<strong>en</strong> soms over tinteling<strong>en</strong> in <strong>de</strong><br />
han<strong>de</strong>n.<br />
Deze problem<strong>en</strong> evoluer<strong>en</strong> tot artrose, t<strong>en</strong>dinitis<br />
of sam<strong>en</strong>drukking <strong>van</strong> <strong>de</strong> z<strong>en</strong>uw<strong>en</strong> (bijvoorbeeld<br />
het carpaal tunnel syndroom, het meest bek<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
want meest voorkom<strong>en</strong><strong>de</strong> probleem).<br />
Wat zijn <strong>de</strong> oorzak<strong>en</strong>?<br />
Mom<strong>en</strong>teel is bek<strong>en</strong>d dat bepaal<strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n<br />
aan <strong>de</strong> oorsprong ligg<strong>en</strong>. De<br />
belangrijkste factor<strong>en</strong> zijn grote inspanning<strong>en</strong>,<br />
repetitiviteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> gebar<strong>en</strong>, slechte houding<strong>en</strong>,<br />
zoals <strong>de</strong> arm<strong>en</strong> in lucht hou<strong>de</strong>n, <strong>de</strong> pols<strong>en</strong> gebog<strong>en</strong><br />
..., <strong>en</strong> e<strong>en</strong> gebrek aan rust. Het gebruik <strong>van</strong><br />
trill<strong>en</strong><strong>de</strong> werktuig<strong>en</strong> vergroot het risico.<br />
Deze inspanning<strong>en</strong>, gebar<strong>en</strong>, houding<strong>en</strong>, É do<strong>en</strong><br />
zich ook voor buit<strong>en</strong> het werk, bijvoorbeeld bij<br />
het sport<strong>en</strong> (t<strong>en</strong>nis, golf, squash ...), bij het knutsel<strong>en</strong><br />
(metsel<strong>en</strong>, timmer<strong>en</strong>, elektriciteitswerk<strong>en</strong><br />
...), bij hobbyÕs (brei<strong>en</strong>, naai<strong>en</strong>, hak<strong>en</strong> ...), bij het<br />
tuinier<strong>en</strong>, maar zeker ook bij het uitvoer<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
huishou<strong>de</strong>lijke tak<strong>en</strong>.<br />
T<strong>en</strong>slotte spel<strong>en</strong> ook bepaal<strong>de</strong> individuele (leeftijd,<br />
geslacht, chronische ziektes ...) <strong>en</strong> psychosociale<br />
(stress, hoog werkritme, slechte werksfeer)<br />
factor<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rol.<br />
17<br />
Welke om<strong>van</strong>g heeft het probleem?<br />
Gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> afgelop<strong>en</strong> 20 jaar is het aantal RSIgevall<strong>en</strong><br />
aanzi<strong>en</strong>lijk toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in alle ge•ndustrialiseer<strong>de</strong><br />
lan<strong>de</strong>n (Ver<strong>en</strong>ig<strong>de</strong> Stat<strong>en</strong>, EEG,<br />
noor<strong>de</strong>lijke lan<strong>de</strong>n, Azi‘ ...).<br />
Zij zijn goed voor ongeveer 15% <strong>van</strong> <strong>de</strong> totale<br />
kostprijs voor arbeidsongevall<strong>en</strong> of beroepsziekt<strong>en</strong>.<br />
De indirecte kost<strong>en</strong> (productieverlies, ver<strong>van</strong>ging<br />
<strong>van</strong> personeel, afwezigheid door ziekte<br />
...) zou<strong>de</strong>n twee tot drie keer hoger ligg<strong>en</strong>.<br />
In Belgi‘ zou 10 tot 40% <strong>van</strong> <strong>de</strong> loontrekk<strong>en</strong><strong>de</strong>n<br />
in <strong>de</strong> industri‘le <strong>en</strong> in <strong>de</strong> tertiaire sector<strong>en</strong> aan<br />
<strong>de</strong>ze problem<strong>en</strong> lei<strong>de</strong>n, voornamelijk ter hoogte<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> nek <strong>en</strong> <strong>de</strong> pols<strong>en</strong>.<br />
Waarom wordt er<br />
<strong>van</strong>daag zoveel over gesprok<strong>en</strong>?<br />
Met arm<strong>en</strong> <strong>en</strong> han<strong>de</strong>n wordt zowel precisiewerk<br />
als zwaar werk gedaan <strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n zowel langzame<br />
<strong>en</strong> nauwkeurige als snelle beweging<strong>en</strong> uitgevoerd.<br />
Vroeger was RSI vooral e<strong>en</strong> zaak <strong>van</strong><br />
bepaal<strong>de</strong> beroep<strong>en</strong>: houthakkers, slagers, verpakkers<br />
of kassiersters. Nu komt RSI voor in heel<br />
wat activiteit<strong>en</strong>sector<strong>en</strong> <strong>en</strong> om heel uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
re<strong>de</strong>n<strong>en</strong>:<br />
¥ Dankzij <strong>de</strong> automatisering <strong>van</strong> het industrieproces<br />
is <strong>de</strong> totale werklast afg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, maar<br />
dit vraagt meer inspanning<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> arm<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
vooral meer repetitieve beweging<strong>en</strong>.<br />
¥ De loontrekk<strong>en</strong><strong>de</strong>n in <strong>de</strong> ge•ndustrialiseer<strong>de</strong><br />
lan<strong>de</strong>n strev<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> betere lev<strong>en</strong>skwaliteit<br />
op het werk. Sommige ziektes die vroeger in<br />
bepaal<strong>de</strong> beroep<strong>en</strong> onvermij<strong>de</strong>lijk sch<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
(koperslagers, metselaars ...) wor<strong>de</strong>n niet meer<br />
aanvaard.<br />
¥ Bepaal<strong>de</strong> nieuwe werktechniek<strong>en</strong> (computers,<br />
scanners ...) hou<strong>de</strong>n e<strong>en</strong> verslechtering <strong>van</strong><br />
bepaal<strong>de</strong> houding<strong>en</strong> in (muis, toets<strong>en</strong>bord...).<br />
Hoe RSI bestrij<strong>de</strong>n?<br />
Bedrijv<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> e<strong>en</strong> prev<strong>en</strong>tiestrategie ontwikkel<strong>en</strong><br />
door alle beschikbare <strong>de</strong>skundigheid te<br />
bun<strong>de</strong>l<strong>en</strong>: operator<strong>en</strong>, hi‘rarchie, interne of<br />
externe prev<strong>en</strong>tieadviseurs (arbeidsg<strong>en</strong>eesheer,<br />
veiligheidsadviseur, ergonoom ...) <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel<br />
experts. Al <strong>de</strong>ze person<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> hun kun<strong>de</strong> bun<strong>de</strong>l<strong>en</strong>.
De Observatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> werksituatie is het vervolg<br />
op <strong>de</strong> vooraf uitgevoer<strong>de</strong> Opsporing <strong>en</strong> wordt<br />
ev<strong>en</strong>tueel (als <strong>de</strong> toestand onaanvaardbaar blijft)<br />
gevolgd door e<strong>en</strong> verfijn<strong>de</strong>re Analyse die in<br />
sam<strong>en</strong>werking met <strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tieadviseurs wordt<br />
uitgevoerd.<br />
Procedure<br />
Om te beginn<strong>en</strong> moet iemand <strong>de</strong> Observatie<br />
organiser<strong>en</strong>. Deze persoon, <strong>de</strong> cošrdinator, zal,<br />
afhankelijk <strong>van</strong> het geval, ŽŽn <strong>van</strong> <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
zijn:<br />
¥ e<strong>en</strong> ploegbaas of voorman die weet hoe <strong>de</strong> process<strong>en</strong><br />
verlop<strong>en</strong><br />
¥ e<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rhoudstechnicus of -ing<strong>en</strong>ieur<br />
¥ e<strong>en</strong> verpleegster/verpleger<br />
¥ <strong>de</strong> veiligheidsadviseur of <strong>de</strong> arbeidsg<strong>en</strong>eesheer<br />
(<strong>de</strong>ze persoon is niet onmisbaar).<br />
De praktische organisatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> Observatie is<br />
ess<strong>en</strong>tieel voor <strong>de</strong> goe<strong>de</strong> werking <strong>van</strong> <strong>de</strong> metho<strong>de</strong>.<br />
Er zijn twee manier<strong>en</strong> om tewerk te gaan:<br />
I<strong>de</strong>aliter komt er e<strong>en</strong> werkgroep bije<strong>en</strong>, gedur<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
ongeveer twee uur, in <strong>de</strong> buurt <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
bestu<strong>de</strong>er<strong>de</strong> werkplek.<br />
De cošrdinator leidt <strong>de</strong> werkgroep. Hij heeft<br />
vooraf:<br />
- <strong>de</strong> metho<strong>de</strong> bestu<strong>de</strong>erd<br />
- <strong>de</strong> rubriek<strong>en</strong> gekoz<strong>en</strong> die <strong>van</strong> toepassing zijn<br />
op <strong>de</strong> werkplek<br />
- <strong>de</strong> verga<strong>de</strong>ring georganiseerd.<br />
Wie moet aanwezig zijn?<br />
Bij voorkeur 5 tot 6 (maximum 10) gemotiveer<strong>de</strong><br />
person<strong>en</strong> die bereid zijn om afstand te nem<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> conflict<strong>en</strong> die zich vroeger ev<strong>en</strong>tueel hebb<strong>en</strong><br />
voorgedaan. Zij moet<strong>en</strong> <strong>de</strong> situatie in zijn geheel<br />
beschouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> zich conc<strong>en</strong>trer<strong>en</strong> op het on<strong>de</strong>rwerp<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> verga<strong>de</strong>ring:<br />
¥ meer<strong>de</strong>re ervar<strong>en</strong> operator<strong>en</strong> die aanvaard zijn<br />
door hun collegaÕs <strong>en</strong> die het werk zoals het<br />
echt wordt uitgevoerd erg goed k<strong>en</strong>n<strong>en</strong><br />
¥ voormann<strong>en</strong>, ploegbaz<strong>en</strong> <strong>en</strong> technici die het<br />
werk k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> "zoals het uitgevoerd zou moet<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n"<br />
¥ <strong>de</strong> cošrdinator <strong>en</strong> an<strong>de</strong>re prev<strong>en</strong>tie-adviseurs<br />
indi<strong>en</strong> mogelijk<br />
Wanneer?<br />
Kritieke perio<strong>de</strong>s zoals bijvoorbeeld herstructurering<strong>en</strong><br />
of seizo<strong>en</strong>sgebon<strong>de</strong>n productiestijging<strong>en</strong><br />
moet<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n verme<strong>de</strong>n.<br />
18<br />
Waar?<br />
Indi<strong>en</strong> mogelijk vlakbij <strong>de</strong> werkplek, zo kan e<strong>en</strong><br />
discussiepunt of e<strong>en</strong> hypothese mete<strong>en</strong> getoetst<br />
wor<strong>de</strong>n.<br />
Hoe <strong>de</strong> <strong>de</strong>elnemers informer<strong>en</strong>?<br />
Wellicht zal rechtstreeks contact nodig zijn om<br />
h<strong>en</strong> kort uit te legg<strong>en</strong> wat het doel <strong>van</strong> <strong>de</strong> verga<strong>de</strong>ring<br />
is <strong>en</strong> wat er <strong>van</strong> h<strong>en</strong> wordt verwacht. Het<br />
lijkt uitgeslot<strong>en</strong> om alle <strong>de</strong>elnemers vooraf <strong>de</strong><br />
inlei<strong>de</strong>n<strong>de</strong> tekst<strong>en</strong>, <strong>en</strong> a fortiori <strong>de</strong> Observatiedocum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>,<br />
te lat<strong>en</strong> lez<strong>en</strong>.<br />
De hoofdtaak <strong>van</strong> <strong>de</strong> cošrdinator is:<br />
¥ <strong>de</strong> verga<strong>de</strong>ring lei<strong>de</strong>n<br />
¥ suggesties noter<strong>en</strong> door <strong>de</strong> bla<strong>de</strong>n in te vull<strong>en</strong><br />
¥ het syntheseverslag opstell<strong>en</strong>.<br />
Als het niet an<strong>de</strong>rs kan zal <strong>de</strong> cošrdinator als<br />
<strong>en</strong>ige <strong>de</strong> werkplek observer<strong>en</strong>. Dit is ge<strong>en</strong> i<strong>de</strong>ale<br />
oplossing, maar kan wel nuttig zijn als e<strong>en</strong><br />
groepsverga<strong>de</strong>ring niet mogelijk is.<br />
De cošrdinator moet echter:<br />
- <strong>de</strong> werkplek goed k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> (ev<strong>en</strong> goed als <strong>de</strong><br />
operator<strong>en</strong> zelf!)<br />
- informeel <strong>de</strong> m<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> operator<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong><br />
- technisch on<strong>de</strong>rlegd zijn om oplossing<strong>en</strong> te<br />
kunn<strong>en</strong> vin<strong>de</strong>n <strong>en</strong> ze in <strong>de</strong> praktijk om te kunn<strong>en</strong><br />
zett<strong>en</strong>.<br />
Deze werkwijze is dus <strong>en</strong>kel aan te ra<strong>de</strong>n als er<br />
binn<strong>en</strong> het bedrijf ge<strong>en</strong> verga<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
werkgroep georganiseerd kan wor<strong>de</strong>n.<br />
Hoe dit docum<strong>en</strong>t gebruik<strong>en</strong>?<br />
De metho<strong>de</strong> omvat 20 Observatierubriek<strong>en</strong> die<br />
misschi<strong>en</strong> slechts t<strong>en</strong> <strong>de</strong>le <strong>van</strong> toepassing zijn op<br />
<strong>de</strong> geobserveer<strong>de</strong> werkplek.<br />
Om te beginn<strong>en</strong> moet wor<strong>de</strong>n bepaald welke <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong>ze 20 rubriek<strong>en</strong> belangrijk zijn voor <strong>de</strong> werkplek.<br />
- Het is niet <strong>de</strong> bedoeling gewoonweg die rubriek<strong>en</strong><br />
te kiez<strong>en</strong> die verband lijk<strong>en</strong> te hou<strong>de</strong>n met<br />
<strong>de</strong> werkplek, dit zou e<strong>en</strong> vertek<strong>en</strong>d beeld kunn<strong>en</strong><br />
gev<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> Observatie.<br />
- Het komt er meer op aan die rubriek<strong>en</strong> te<br />
schrapp<strong>en</strong> die waarschijnlijk ge<strong>en</strong> verband<br />
hebb<strong>en</strong> of ooit zull<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> met <strong>de</strong> werkplek:<br />
bijvoorbeeld <strong>de</strong> rubriek "trill<strong>en</strong><strong>de</strong> werktuig<strong>en</strong>"<br />
voor e<strong>en</strong> administratieve taak.<br />
Deze keuze is niet altijd ev<strong>en</strong> makkelijk. Voor<br />
staand werk is het logisch <strong>de</strong> rubriek over het zitt<strong>en</strong>d<br />
werk te schrapp<strong>en</strong>, t<strong>en</strong>zij e<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> oplos-
sing<strong>en</strong> erin zou bestaan <strong>de</strong> voornaamste houding<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> operator te veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong>.<br />
Het is aangewez<strong>en</strong> zich niet louter op <strong>de</strong> titels te<br />
baser<strong>en</strong>, maar elke rubriek snel door te lez<strong>en</strong><br />
alvor<strong>en</strong>s hem te schrapp<strong>en</strong> of te behou<strong>de</strong>n.<br />
In <strong>de</strong> eerste tabel kunn<strong>en</strong> <strong>de</strong> gekoz<strong>en</strong> rubriek<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n aangekruist.<br />
Voor elke rubriek wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
besprok<strong>en</strong> (zie voorbeeld hieron<strong>de</strong>r):<br />
¥ Hoe is <strong>de</strong> toestand in verband met É?:<br />
De <strong>de</strong>elnemers wor<strong>de</strong>n aangezet tot na<strong>de</strong>nk<strong>en</strong><br />
over bepaal<strong>de</strong> aspect<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkplek. De<br />
bedoeling is na te gaan of er e<strong>en</strong> probleem is<br />
<strong>en</strong>, zo ja, waaraan dit te wijt<strong>en</strong> is. De re<strong>de</strong>n<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n mete<strong>en</strong> opgeschrev<strong>en</strong>.<br />
Verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> aspect<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> om<br />
<strong>de</strong> Observatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkplek te stur<strong>en</strong>.<br />
Na <strong>de</strong>ze discussie of gedachtewisseling moet<br />
wor<strong>de</strong>n beslot<strong>en</strong> of <strong>de</strong> huidige situatie aanvaardbaar<br />
is of verbeterd moet wor<strong>de</strong>n.<br />
¥ Wat kunn<strong>en</strong> we CONCREET do<strong>en</strong> om <strong>de</strong> toestand<br />
te verbeter<strong>en</strong>?:<br />
Er wordt gesprok<strong>en</strong> over oplossing<strong>en</strong> op technisch<br />
of organisatorisch vlak, over personeelsopleiding<strong>en</strong><br />
... die het probleem kunn<strong>en</strong><br />
opheff<strong>en</strong> of vermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> die makkelijk toepasbaar<br />
zijn. Ook <strong>de</strong>ze oplossing<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n<br />
g<strong>en</strong>oteerd.<br />
T<strong>en</strong>slotte wordt nagegaan:<br />
¥ of <strong>de</strong> toekomstige situatie na <strong>de</strong> toepassing <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong> zeker aanvaardbaar<br />
zal zijn,<br />
¥ dan wel of er nog twijfel blijft bestaan <strong>en</strong> of het<br />
zoek<strong>en</strong> naar <strong>en</strong> toepass<strong>en</strong> <strong>van</strong> oplossing<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
bijkom<strong>en</strong><strong>de</strong> Analyse vergt met <strong>de</strong> hulp <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
prev<strong>en</strong>tieadviseurs.<br />
Om <strong>de</strong>ze gedachtewisseling <strong>en</strong> discussie te lei<strong>de</strong>n,<br />
bevatt<strong>en</strong> <strong>de</strong> fiches bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> twee soort<strong>en</strong><br />
informatie:<br />
¥ Waarom er belang aan hecht<strong>en</strong>? Hierin wordt<br />
uitgelegd waarom <strong>de</strong> aspect<strong>en</strong> in <strong>de</strong> rubriek<br />
belangrijk zijn <strong>en</strong> welke problem<strong>en</strong> eruit kunn<strong>en</strong><br />
voortvloei<strong>en</strong>.<br />
¥ Aanbeveling<strong>en</strong>: Hier wor<strong>de</strong>n aanbeveling<strong>en</strong><br />
gedaan om <strong>de</strong> toestand te verbeter<strong>en</strong>. Zo kunn<strong>en</strong><br />
te algem<strong>en</strong>e discussies wor<strong>de</strong>n verme<strong>de</strong>n,<br />
kunn<strong>en</strong> <strong>de</strong>nkpistes voor oplossing<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n<br />
gevon<strong>de</strong>n <strong>en</strong> kan <strong>de</strong> aandacht geconc<strong>en</strong>treerd<br />
blijv<strong>en</strong> op praktische <strong>en</strong> toepasbare oplossing<strong>en</strong>.<br />
De gebruiker hoeft <strong>de</strong>ze twee <strong>de</strong>l<strong>en</strong> niet doorlop<strong>en</strong>d<br />
te lez<strong>en</strong>, dit zou langdradig kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n.<br />
De informatie zal indi<strong>en</strong> nodig gebruikt wor<strong>de</strong>n<br />
tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> Observatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkplek.<br />
19<br />
Er wordt wel aangera<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> cošrdinator<br />
<strong>de</strong>ze tekst<strong>en</strong> aandachtig leest v——r <strong>de</strong> verga<strong>de</strong>ring<br />
om er tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> verga<strong>de</strong>ring of tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong><br />
Observatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkplek makkelijk <strong>en</strong> snel<br />
naar te kunn<strong>en</strong> verwijz<strong>en</strong>.<br />
In e<strong>en</strong> tabel aan het ein<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> metho<strong>de</strong> kan<br />
voor <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> rubriek<strong>en</strong> e<strong>en</strong> synthese<br />
wor<strong>de</strong>n gemaakt over wat aanvaardbaar is, wat<br />
verbeterd kan wor<strong>de</strong>n <strong>en</strong> wat e<strong>en</strong> bijkom<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
Analyse vraagt. E<strong>en</strong> twee<strong>de</strong> tabel is bedoeld<br />
voor e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>vatting <strong>van</strong> <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tie/verbeteringsmaatregel<strong>en</strong>.
Voorbeeld <strong>van</strong> het gebruik <strong>van</strong> <strong>de</strong> metho<strong>de</strong><br />
Hoe is <strong>de</strong> toestand in verband met É:<br />
¥ <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> het werkblad?<br />
3: STAAND WERKEN<br />
De hoogte is afhankelijk <strong>van</strong> het te bewerk<strong>en</strong> voorwerp. Het werkblad is laag (60 cm) voor grote stukk<strong>en</strong>, terwijl m<strong>en</strong><br />
zich voor an<strong>de</strong>re stukk<strong>en</strong> moet buig<strong>en</strong>.<br />
¥ <strong>de</strong> inclinatie <strong>van</strong> het lichaam (naar voor of naar achter)?<br />
Deze houding komt vaak voor omdat m<strong>en</strong> zich moet buig<strong>en</strong> om aan <strong>de</strong> stukk<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> die op <strong>de</strong> transportband achter<br />
<strong>de</strong> werktafel ligg<strong>en</strong>. Deze tafel is no<strong>de</strong>loos breed.<br />
¥ <strong>de</strong> duur <strong>van</strong> <strong>de</strong> staan<strong>de</strong> houding?<br />
De operator staat voortdur<strong>en</strong>d <strong>en</strong> beweegt weinig. Om <strong>de</strong> ti<strong>en</strong> minut<strong>en</strong> moet hij e<strong>en</strong> voorwerp nem<strong>en</strong> <strong>en</strong> het op e<strong>en</strong><br />
palet, 3 meter <strong>van</strong> zijn werkplek, plaats<strong>en</strong>.<br />
¥ <strong>de</strong> steun voor knie‘n, heup<strong>en</strong>, romp, arm<strong>en</strong> ...?<br />
Tij<strong>de</strong>ns het behan<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>van</strong> het voorwerp leunt <strong>de</strong> operator teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> rand <strong>van</strong> het werkblad, dit wordt na e<strong>en</strong> tijd pijnlijk.<br />
Sam<strong>en</strong>gevat, <strong>de</strong> huidige situatie is aanvaardbaar te verbeter<strong>en</strong><br />
Wat kunn<strong>en</strong> we CONCREET do<strong>en</strong> om <strong>de</strong> toestand te verbeter<strong>en</strong>?<br />
¥ Zorg<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> werkblad dat in <strong>de</strong> hoogte verstelbaar is, zodat het kan wor<strong>de</strong>n aangepast aan het te bewerk<strong>en</strong> voorwerp.<br />
Nog te bekijk<strong>en</strong>: <strong>de</strong> afstand voor het afstell<strong>en</strong>.<br />
¥ De breedte <strong>van</strong> het werkblad beperk<strong>en</strong> tot 45 cm met e<strong>en</strong> vertikaal paneel, om voorwerp<strong>en</strong> op <strong>de</strong> transportband makkelijker<br />
bereikbaar te mak<strong>en</strong>.<br />
¥ E<strong>en</strong> "sta-steun" kruk voorzi<strong>en</strong>: te kiez<strong>en</strong> in sam<strong>en</strong>spraak met <strong>de</strong> arbeidsg<strong>en</strong>eesheer.<br />
¥ Het palet dichterbij plaats<strong>en</strong>: <strong>de</strong> algem<strong>en</strong>e inrichting <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkplek herbekijk<strong>en</strong>.<br />
Moet<strong>en</strong> <strong>de</strong> situatie of <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong> meer in <strong>de</strong>tail Geanalyseerd wor<strong>de</strong>n aanvaardbaar te analyser<strong>en</strong><br />
HOOGTE VAN<br />
HET WERKBLAD<br />
INCLINATIE VAN<br />
HET LICHAAM<br />
(NAAR VOOR OF<br />
NAAR ACHTER)<br />
DUUR VAN<br />
DE STAANDE<br />
HOUDING<br />
STEUN VOOR<br />
KNIEèN,<br />
HEUPEN, ROMP,<br />
ARMEN<br />
Waarom er belang aan<br />
hecht<strong>en</strong>?<br />
Indi<strong>en</strong> verkeerd:<br />
¥ opgetrokk<strong>en</strong> schou<strong>de</strong>rs,<br />
gebog<strong>en</strong> nek of <strong>rug</strong><br />
¥ algem<strong>en</strong>e <strong>en</strong> plaatselijke<br />
vermoeidheid<br />
Deze inclinatie leidt vroeg of<br />
laat tot:<br />
¥ vermoei<strong>de</strong> <strong>rug</strong>spier<strong>en</strong><br />
¥ sam<strong>en</strong>gedrukte wervelschijv<strong>en</strong><br />
¥ <strong>rug</strong>pijn<br />
Lang staan leidt tot:<br />
¥ zware b<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> spata<strong>de</strong>rs<br />
¥ vermoei<strong>de</strong> <strong>rug</strong> <strong>en</strong> nek<br />
E<strong>en</strong> plaatselijke steun vermin<strong>de</strong>rt<br />
<strong>de</strong> vermoeidheid die<br />
optreedt bij e<strong>en</strong> staan<strong>de</strong> houding:<br />
¥ spiermoeheid<br />
¥ pijn in <strong>rug</strong> <strong>en</strong> b<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
20<br />
Aanbeveling<strong>en</strong>:<br />
De hoogte aanpass<strong>en</strong> aan het soort taak:<br />
¥ Precisiewerk: mann<strong>en</strong> 100 -110 cm,<br />
vrouw<strong>en</strong> 95-105 cm<br />
¥ Licht werk: mann<strong>en</strong> 90 - 95 cm, vrouw<strong>en</strong> 85-90 cm<br />
¥ Zwaar werk: mann<strong>en</strong> 75 - 95 cm, vrouw<strong>en</strong> 70-90 cm<br />
¥ De hoogte <strong>van</strong> het werkblad aanpass<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> l<strong>en</strong>gte<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> operator <strong>en</strong> <strong>de</strong> taak<br />
¥ De bedi<strong>en</strong>ingsh<strong>en</strong><strong>de</strong>ls, <strong>de</strong> werktuig<strong>en</strong> <strong>en</strong> het materiaal<br />
binn<strong>en</strong> handbereik <strong>van</strong> <strong>de</strong> operator plaats<strong>en</strong><br />
¥ Het circuit <strong>van</strong> het product op e<strong>en</strong> constante hoogte<br />
hou<strong>de</strong>n<br />
¥ Ruimte voorzi<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> voet<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r het werkblad<br />
zodat <strong>de</strong> operator dichter bij <strong>de</strong> taak kan kom<strong>en</strong><br />
¥ De te grijp<strong>en</strong> of te verplaats<strong>en</strong> last<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> hoogte<br />
<strong>van</strong> meer dan 60 cm plaats<strong>en</strong><br />
¥ Zorg<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> "sta-steun" kruk<br />
¥ Perio<strong>de</strong>s in het werk voorzi<strong>en</strong> waarin <strong>de</strong> operator kan<br />
rondwan<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>en</strong> gaan zitt<strong>en</strong><br />
¥ De rand <strong>van</strong> het werkblad aanpass<strong>en</strong> zodat het steun<br />
kan bie<strong>de</strong>n ter hoogte <strong>van</strong> <strong>de</strong> heup<strong>en</strong><br />
¥ E<strong>en</strong> steun in <strong>de</strong> hoogte plaats<strong>en</strong> om zich met ŽŽn<br />
hand aan vast te hou<strong>de</strong>n wanneer er in <strong>de</strong> hoogte<br />
wordt gewerkt<br />
¥ De houding veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong> om niet voortdur<strong>en</strong>d te moet<strong>en</strong><br />
steun<strong>en</strong><br />
¥ Nooit leun<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> scherpe rand
Selectie <strong>van</strong> <strong>de</strong> rubriek<strong>en</strong> die <strong>van</strong> toepassing zijn op <strong>de</strong> Observatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkplek<br />
(Bekijk <strong>de</strong> rubriek alvor<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> keuze te mak<strong>en</strong>)<br />
WERKPLEK: DATUM:<br />
Observatierubriek<strong>en</strong> Aspect<strong>en</strong> Van toepassing?<br />
1: Zitt<strong>en</strong>d werk<strong>en</strong> Hoogte <strong>van</strong> het werkblad<br />
Kwaliteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> stoel<br />
Rugsteun<br />
Regelbare hoogte <strong>van</strong> <strong>de</strong> zitting ❑<br />
Voetsteun<br />
Duur zitt<strong>en</strong><strong>de</strong> houding<br />
2: Werk<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> beeldscherm In<strong>de</strong>ling <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkplek ❑<br />
3: Staand werk<strong>en</strong> Hoogte <strong>van</strong> het werkblad<br />
Inclinatie <strong>van</strong> het lichaam<br />
Duur staan<strong>de</strong> houding<br />
Steun voor knie‘n, heup<strong>en</strong>, romp, arm<strong>en</strong> ...<br />
❑<br />
4: Werkplek: an<strong>de</strong>re houding<strong>en</strong> Kromme houding<br />
Langdurig <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> houding<br />
Geknield, gehurkt, ligg<strong>en</strong>d, É<br />
❑<br />
5: Werkplek: ruimte Ruimte op <strong>de</strong> werkplek<br />
Ruiámte on<strong>de</strong>r het werkblad<br />
❑<br />
6: Opstelling werktuig<strong>en</strong>, materiaal, É Visuele controle<br />
Grijpafstand<br />
❑<br />
7: Werktuig<strong>en</strong> Aangepaste werktuig<strong>en</strong><br />
Vorm <strong>van</strong> heft of handgreep<br />
Gewicht<br />
Bedi<strong>en</strong>ing<br />
❑<br />
8: Trill<strong>en</strong><strong>de</strong> werktuig<strong>en</strong> Onmisbaar <strong>en</strong> aangepast ❑<br />
9: Positie: nek, schou<strong>de</strong>rs Positie <strong>van</strong> <strong>de</strong> nek<br />
Positie <strong>van</strong> <strong>de</strong> schou<strong>de</strong>rs<br />
❑<br />
10: Positie: ellebog<strong>en</strong>, pols<strong>en</strong>/han<strong>de</strong>n Positie <strong>van</strong> <strong>de</strong> ellebog<strong>en</strong> <strong>en</strong> voorarm<strong>en</strong><br />
Positie <strong>van</strong> <strong>de</strong> pols<strong>en</strong> <strong>en</strong> han<strong>de</strong>n<br />
❑<br />
11: Inspanning<strong>en</strong> <strong>van</strong> pols<strong>en</strong>/han<strong>de</strong>n Inspanning<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> pols<strong>en</strong> <strong>en</strong> han<strong>de</strong>n ❑<br />
12: Repetiviteit Repetitiviteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> gebar<strong>en</strong> ❑<br />
13: Hulpmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> manuele behan<strong>de</strong>ling Hulpmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> manuele behan<strong>de</strong>ling ❑<br />
14: K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> last Handgrep<strong>en</strong><br />
Afmeting<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> last<br />
Scherpe ran<strong>de</strong>n, ruwe oppervlakk<strong>en</strong>, É<br />
❑<br />
15: Last<strong>en</strong> till<strong>en</strong> Beginpositie<br />
Afstand voor het grijp<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> last<br />
Hoogte voor grijp<strong>en</strong> <strong>en</strong> neerzett<strong>en</strong><br />
Afgelegd traject<br />
Frequ<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> <strong>de</strong> han<strong>de</strong>ling<br />
Gewicht<br />
❑<br />
16: Trekk<strong>en</strong>/duw<strong>en</strong> met <strong>de</strong> arm<strong>en</strong> Trekk<strong>en</strong>/duw<strong>en</strong> met <strong>de</strong> arm<strong>en</strong> ❑<br />
17: Werkomgeving Temperatuur ❑<br />
Tocht<br />
18: Verlichting Weerkaatsing<br />
Verblinding<br />
❑<br />
19: Organisatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> tijd Tijdsdruk<br />
Rustpauzes<br />
Overur<strong>en</strong><br />
❑<br />
20: Organisatie <strong>van</strong> het werk Productiepremies ❑<br />
Rotatie <strong>van</strong> het personeel<br />
21
Hoe is <strong>de</strong> toestand in verband met É:<br />
¥ <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> het werkblad?<br />
¥ <strong>de</strong> kwaliteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> stoel?<br />
¥ <strong>de</strong> <strong>rug</strong>steun?<br />
¥ <strong>de</strong> regelbare hoogte <strong>van</strong> <strong>de</strong> zitting?<br />
¥ <strong>de</strong> voetsteun?<br />
¥ <strong>de</strong> duur <strong>van</strong> <strong>de</strong> zitt<strong>en</strong><strong>de</strong> houding?<br />
1: ZITTEND WERKEN:<br />
Sam<strong>en</strong>gevat, <strong>de</strong> huidige situatie is aanvaardbaar te verbeter<strong>en</strong><br />
Wat kunn<strong>en</strong> we CONCREET do<strong>en</strong> om <strong>de</strong> toestand te verbeter<strong>en</strong>?<br />
Moet<strong>en</strong> <strong>de</strong> situatie of <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong> meer in <strong>de</strong>tail Geanalyseerd wor<strong>de</strong>n aanvaardbaar te analyser<strong>en</strong><br />
HOOGTE VAN HET<br />
WERKBLAD<br />
KWALITEIT VAN<br />
DE STOEL<br />
Waarom er belang<br />
aan hecht<strong>en</strong>?<br />
Indi<strong>en</strong> slecht aangepast:<br />
¥ slechte houding<strong>en</strong><br />
¥ gestrekte arm<strong>en</strong> <strong>en</strong> gebog<strong>en</strong><br />
<strong>rug</strong><br />
¥ moeilijke beweging<strong>en</strong><br />
Indi<strong>en</strong> slechte kwaliteit:<br />
¥ slechte houding<strong>en</strong><br />
¥ sam<strong>en</strong>drukking <strong>van</strong> <strong>de</strong> dij<strong>en</strong><br />
¥ of on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> knie‘n<br />
¥ slechte stabiliteit<br />
¥ moeilijke beweging<strong>en</strong><br />
22<br />
Aanbeveling<strong>en</strong>:<br />
De hoogte <strong>van</strong> het werkblad aanpass<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> uit te voer<strong>en</strong><br />
taak:<br />
¥ Werk waarbij <strong>de</strong> voorarm<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> steun<strong>en</strong>: e<strong>en</strong> paar cm<br />
bov<strong>en</strong> <strong>de</strong> ellebog<strong>en</strong><br />
¥ Industri‘le werkplek waarvoor <strong>de</strong> arm<strong>en</strong> vrij moet<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
beweg<strong>en</strong>: 5 tot 15 cm on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> ellebog<strong>en</strong><br />
¥ Computer- of typwerk: toets<strong>en</strong>bord iets on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> ellebog<strong>en</strong><br />
E<strong>en</strong> stoel kiez<strong>en</strong> met <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>:<br />
¥ Aanpasbare hoogte <strong>van</strong> zitting <strong>en</strong> <strong>rug</strong>steun<br />
¥ Oppervlakte <strong>van</strong> <strong>de</strong> zitting groot g<strong>en</strong>oeg om te kunn<strong>en</strong> beweg<strong>en</strong><br />
¥ Lichtjes naar achter hell<strong>en</strong><strong>de</strong> zitting (2 tot 5¡)<br />
¥ Draai<strong>en</strong><strong>de</strong> stoel op wieltjes<br />
¥ Steun<strong>en</strong>d op vijf arm<strong>en</strong><br />
¥ Vulling <strong>van</strong> zitting <strong>en</strong> <strong>rug</strong>steun ongeveer 2,5 cm dik<br />
RUGSTEUN Indi<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> of slechte steun: wer- Stoel die l<strong>en</strong><strong>de</strong>nsteun biedt <strong>en</strong> die bruikbaar is bij elke taak,<br />
velkolom niet gesteund <strong>en</strong> <strong>rug</strong>problem<strong>en</strong><br />
zodat <strong>de</strong> wervelkolom steeds recht blijft<br />
REGELBARE Indi<strong>en</strong> te hoog of te laag:<br />
De hoogte <strong>van</strong> het werkblad aanpass<strong>en</strong> zodat <strong>de</strong> houding <strong>de</strong><br />
HOOGTE VAN ¥ flexie <strong>van</strong> <strong>rug</strong> <strong>en</strong> nek<br />
volg<strong>en</strong><strong>de</strong> is:<br />
DE ZITTING<br />
¥ sam<strong>en</strong>drukking <strong>van</strong> <strong>de</strong> dij<strong>en</strong> ¥ De dij<strong>en</strong> horizontaal<br />
¥ slechte houding <strong>van</strong> schou<strong>de</strong>rs ¥ De b<strong>en</strong><strong>en</strong> verticaal<br />
<strong>en</strong> arm<strong>en</strong><br />
¥ De voet<strong>en</strong> plat op <strong>de</strong> grond of op e<strong>en</strong> voetsteun<br />
De operator oplei<strong>de</strong>n om <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> <strong>de</strong> zitting <strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>rug</strong>steun<br />
aan te pass<strong>en</strong> aan zijn grootte<br />
VOETSTEUN Voor kleine operator<strong>en</strong>, om<br />
sam<strong>en</strong>drukking<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> knie-<br />
‘n te voorkom<strong>en</strong><br />
DUUR VAN DE<br />
ZITTENDE<br />
HOUDING<br />
Indi<strong>en</strong> te lang, langdurig aanhou<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> slechte positie (gebog<strong>en</strong><br />
nek ...)<br />
Inclinatiehoek: ongeveer 10¡<br />
¥ Oppervlakte (diepte x breedte): 30 x 40 cm<br />
¥ Grote hechting aan <strong>de</strong> vloer<br />
De tak<strong>en</strong> gevarieerd hou<strong>de</strong>n zodat verplaatsing<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of afwisseling<br />
met staan<strong>de</strong> houding mogelijk wordt.
2: WERKEN MET EEN BEELDSCHERM<br />
Hoe is <strong>de</strong> toestand in verband met <strong>de</strong> in<strong>de</strong>ling <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkplek?<br />
Sam<strong>en</strong>gevat, <strong>de</strong> huidige situatie is aanvaardbaar te verbeter<strong>en</strong><br />
Wat kunn<strong>en</strong> we CONCREET do<strong>en</strong> om <strong>de</strong> toestand te verbeter<strong>en</strong>?<br />
Moet<strong>en</strong> <strong>de</strong> situatie of <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong> meer in <strong>de</strong>tail Geanalyseerd wor<strong>de</strong>n aanvaardbaar te analyser<strong>en</strong><br />
INDELING VAN DE<br />
WERKPLEK<br />
Waarom er belang<br />
aan hecht<strong>en</strong>?<br />
Indi<strong>en</strong> accessoires slecht<br />
geplaatst zijn (beeldscherm, toets<strong>en</strong>bord,<br />
muis, docum<strong>en</strong>thou<strong>de</strong>r<br />
...): slechte houding<strong>en</strong>, spiermoeheid<br />
<strong>en</strong> pijn:<br />
¥ in <strong>de</strong> nek: vooral wanneer<br />
beeldscherm <strong>en</strong>/of docum<strong>en</strong>thou<strong>de</strong>r<br />
te hoog of te laag<br />
staan<br />
¥ in schou<strong>de</strong>rs <strong>en</strong> arm<strong>en</strong>: vooral<br />
wanneer het toets<strong>en</strong>bord<br />
slecht geplaatst is<br />
¥ in pols<strong>en</strong> <strong>en</strong> han<strong>de</strong>n: wanneer<br />
zij gebog<strong>en</strong> of gekromd zijn of<br />
sam<strong>en</strong>gedrukt wor<strong>de</strong>n door<br />
e<strong>en</strong> tafelrand<br />
23<br />
Aanbeveling<strong>en</strong>:<br />
¥ Weerkaatsing vermij<strong>de</strong>n: beeldscherm niet naar of weg <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> raam plaats<strong>en</strong><br />
¥ Het meubilair <strong>en</strong> <strong>de</strong> uitrusting zo kiez<strong>en</strong> dat er gewerkt kan<br />
wor<strong>de</strong>n met e<strong>en</strong> rechte nek, ontspann<strong>en</strong> schou<strong>de</strong>rs, rechte<br />
pols<strong>en</strong> <strong>en</strong> ellebog<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> hoek <strong>van</strong> 90¡<br />
¥ De opstelling <strong>van</strong> het materiaal aanpass<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> uit te voer<strong>en</strong><br />
tak<strong>en</strong>:<br />
¥ docum<strong>en</strong>thou<strong>de</strong>r recht voor <strong>de</strong> operator voor het behan<strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> gegev<strong>en</strong>s (co<strong>de</strong>ring ...)<br />
¥ beeldscherm voor <strong>de</strong> operator wanneer hij er voortdur<strong>en</strong>d<br />
op moet kijk<strong>en</strong>
Hoe is <strong>de</strong> toestand in verband met É:<br />
¥ <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> het werkblad?<br />
¥ <strong>de</strong> inclinatie <strong>van</strong> het lichaam (naar voor of naar achter)?<br />
¥ <strong>de</strong> duur <strong>van</strong> <strong>de</strong> staan<strong>de</strong> houding?<br />
¥ <strong>de</strong> steun voor knie‘n, heup<strong>en</strong>, romp, arm<strong>en</strong> ...?<br />
3: STAAND WERKEN<br />
Sam<strong>en</strong>gevat, <strong>de</strong> huidige situatie is aanvaardbaar te verbeter<strong>en</strong><br />
Wat kunn<strong>en</strong> we CONCREET do<strong>en</strong> om <strong>de</strong> toestand te verbeter<strong>en</strong>?<br />
Moet<strong>en</strong> <strong>de</strong> situatie of <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong> meer in <strong>de</strong>tail Geanalyseerd wor<strong>de</strong>n aanvaardbaar te analyser<strong>en</strong><br />
HOOGTE VAN<br />
HET WERKBLAD<br />
INCLINATIE VAN<br />
HET LICHAAM<br />
(NAAR VOOR OF<br />
NAAR ACHTER)<br />
DUUR VAN DE<br />
STAANDE<br />
HOUDING<br />
STEUN VOOR<br />
KNIEèN, HEU-<br />
PEN, ROMP,<br />
ARMEN ...<br />
Waarom er belang<br />
aan hecht<strong>en</strong>?<br />
Indi<strong>en</strong> verkeerd:<br />
¥ opgetrokk<strong>en</strong> schou<strong>de</strong>rs,<br />
gebog<strong>en</strong> nek of <strong>rug</strong><br />
¥ algem<strong>en</strong>e <strong>en</strong> plaatselijke<br />
vermoeidheid<br />
Deze inclinatie leidt vroeg of<br />
laat tot:<br />
¥ vermoei<strong>de</strong> <strong>rug</strong>spier<strong>en</strong>;<br />
¥ sam<strong>en</strong>gedrukte wervelschijv<strong>en</strong><br />
¥ <strong>rug</strong>pijn<br />
Lang staan leidt tot:<br />
¥ zware b<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> spata<strong>de</strong>rs<br />
¥ vermoei<strong>de</strong> <strong>rug</strong> <strong>en</strong> nek<br />
E<strong>en</strong> plaatselijke steun vermin<strong>de</strong>rt<br />
<strong>de</strong> vermoeidheid die<br />
optreedt bij e<strong>en</strong> staan<strong>de</strong><br />
houding:<br />
¥ spiermoeheid<br />
¥ pijn in <strong>rug</strong> <strong>en</strong> b<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
24<br />
Aanbeveling<strong>en</strong>:<br />
De hoogte aanpass<strong>en</strong> aan het soort taak<br />
¥ Precisiewerk: mann<strong>en</strong> 100 -110 cm, vrouw<strong>en</strong> 95 -105<br />
cm<br />
¥ Licht werk: mann<strong>en</strong> 90 - 95 cm, vrouw<strong>en</strong> 85 -90 cm<br />
¥ Zwaar werk: mann<strong>en</strong> 75 - 90 cm, vrouw<strong>en</strong> 70 -85 cm<br />
¥ De hoogte <strong>van</strong> het werkblad aanpass<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> l<strong>en</strong>gte<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> operator <strong>en</strong> <strong>de</strong> taak.<br />
¥ De bedi<strong>en</strong>ingsh<strong>en</strong><strong>de</strong>ls, <strong>de</strong> werktuig<strong>en</strong> <strong>en</strong> het materiaal<br />
binn<strong>en</strong> handbereik <strong>van</strong> <strong>de</strong> operator plaats<strong>en</strong>.<br />
¥ Het circuit <strong>van</strong> het product op e<strong>en</strong> constante hoogte<br />
hou<strong>de</strong>n.<br />
¥ Ruimte voorzi<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> voet<strong>en</strong> on<strong>de</strong>raan het werkblad,<br />
zodat <strong>de</strong> operator dichter bij <strong>de</strong> taak kan kom<strong>en</strong>.<br />
¥ De te grijp<strong>en</strong> of te verplaats<strong>en</strong> last<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> hoogte<br />
<strong>van</strong> meer dan 60 cm plaats<strong>en</strong>.<br />
¥ Zorg<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> "sta-steun" krukje<br />
¥ Perio<strong>de</strong>s in het werk voorzi<strong>en</strong> waarin <strong>de</strong> operator kan<br />
rondwan<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>en</strong> gaan zitt<strong>en</strong><br />
¥ De rand <strong>van</strong> het werkblad aanpass<strong>en</strong> zodat het steun<br />
kan bie<strong>de</strong>n ter hoogte <strong>van</strong> <strong>de</strong> heup<strong>en</strong><br />
¥ E<strong>en</strong> steun in <strong>de</strong> hoogte plaats<strong>en</strong> die gebruikt kan wor<strong>de</strong>n<br />
wanneer er in <strong>de</strong> hoogte wordt gewerkt<br />
¥ De houding veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong> om niet voortdur<strong>en</strong>d te moet<strong>en</strong><br />
steun<strong>en</strong><br />
¥ Nooit leun<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> scherpe rand
Hoe is <strong>de</strong> toestand in verband met É:<br />
¥ <strong>de</strong> gekrom<strong>de</strong> houding?<br />
¥ <strong>de</strong> langdurig <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> houding?<br />
¥ <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re houding<strong>en</strong> (geknield, gehurkt, ligg<strong>en</strong>d, É)?<br />
4: WERKPLEK: ANDERE HOUDINGEN<br />
Sam<strong>en</strong>gevat, <strong>de</strong> huidige situatie is aanvaardbaar te verbeter<strong>en</strong><br />
Wat kunn<strong>en</strong> we CONCREET do<strong>en</strong> om <strong>de</strong> toestand te verbeter<strong>en</strong>?<br />
Moet<strong>en</strong> <strong>de</strong> situatie of <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong> meer in <strong>de</strong>tail Geanalyseerd wor<strong>de</strong>n aanvaardbaar te analyser<strong>en</strong><br />
GEKROMDE<br />
HOUDING<br />
LANGDURIG<br />
DEZELFDE<br />
HOUDING<br />
ANDERE<br />
HOUDINGEN<br />
(geknield,<br />
gehurkt,<br />
ligg<strong>en</strong>d, É)<br />
Waarom er belang aan<br />
hecht<strong>en</strong>?<br />
Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> romp in torsie is:<br />
¥ spiermoeheid<br />
¥ <strong>rug</strong>problem<strong>en</strong><br />
Langdurig <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> houding<br />
aanhou<strong>de</strong>n leidt tot:<br />
¥ vermoeidheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> spier<strong>en</strong><br />
die voortdur<strong>en</strong>d zijn<br />
opgespann<strong>en</strong> (statische<br />
last)<br />
¥ overbelasting <strong>van</strong> gewricht<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> pez<strong>en</strong><br />
¥ Vermoei<strong>de</strong> b<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
¥ Problem<strong>en</strong> met heup<strong>en</strong>,<br />
knie‘n, <strong>en</strong>kels<br />
¥ Ev<strong>en</strong>wichtsverlies <strong>en</strong> risico<br />
op vall<strong>en</strong><br />
25<br />
Aanbeveling<strong>en</strong>:<br />
¥ Mobiele <strong>en</strong> draai<strong>en</strong><strong>de</strong> stoel<strong>en</strong><br />
¥ Product<strong>en</strong> <strong>en</strong> bedi<strong>en</strong>ing recht voor <strong>de</strong> operator<br />
¥ Transportban<strong>de</strong>n of draai<strong>en</strong><strong>de</strong> tafels om e<strong>en</strong> product<br />
<strong>van</strong> richting te do<strong>en</strong> veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong>.<br />
¥ Afwissel<strong>en</strong> met tak<strong>en</strong> waarbij bewog<strong>en</strong> kan wor<strong>de</strong>n<br />
¥ Continue (statische) spierinspanning<strong>en</strong> zoveel mogelijk<br />
vermij<strong>de</strong>n<br />
¥ Zorg<strong>en</strong> voor bekle<strong>de</strong> elleboogsteun<strong>en</strong> ter hoogte <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> stoel<br />
¥ Vermij<strong>de</strong>n <strong>de</strong> arm<strong>en</strong> in <strong>de</strong> lucht of het lichaam naar<br />
vor<strong>en</strong> te hou<strong>de</strong>n<br />
¥ Te vermij<strong>de</strong>n<br />
¥ zware inspanning<strong>en</strong> gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> meer dan 10 secon<strong>de</strong>n<br />
¥ matige inspanning<strong>en</strong> gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> meer dan e<strong>en</strong> minuut<br />
¥ lichte inspanning<strong>en</strong> gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> meer dan 4 minut<strong>en</strong><br />
¥ Het materiaal, <strong>de</strong> product<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> werktuig<strong>en</strong> zo plaats<strong>en</strong><br />
dat <strong>de</strong> operator er makkelijk bij kan<br />
¥ De werkplek zo organiser<strong>en</strong> dat er zitt<strong>en</strong>d of staand<br />
gewerkt kan wor<strong>de</strong>n<br />
¥ De te behan<strong>de</strong>l<strong>en</strong> last<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> hoogte <strong>van</strong> 70 tot 80<br />
cm plaats<strong>en</strong><br />
¥ Stabiele steunpunt<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong>
Hoe is <strong>de</strong> toestand in verband met É«:<br />
¥ <strong>de</strong> ruimte op <strong>de</strong> werkplek?<br />
¥ <strong>de</strong> ruimte on<strong>de</strong>r het werkblad?<br />
5: WERKPLEK: RUIMTE<br />
Sam<strong>en</strong>gevat, <strong>de</strong> huidige situatie is aanvaardbaar te verbeter<strong>en</strong><br />
Wat kunn<strong>en</strong> we CONCREET do<strong>en</strong> om <strong>de</strong> toestand te verbeter<strong>en</strong>?<br />
Moet<strong>en</strong> <strong>de</strong> situatie of <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong> meer in <strong>de</strong>tail Geanalyseerd wor<strong>de</strong>n aanvaardbaar te analyser<strong>en</strong><br />
RUIMTE OP DE<br />
WERKPLEK<br />
RUIMTE ONDER<br />
HET WERKBLAD<br />
Waarom er belang<br />
aan hecht<strong>en</strong>?<br />
Indi<strong>en</strong> weinig ruimte:<br />
¥ slechte werkhouding<strong>en</strong><br />
¥ vermoeidheid <strong>en</strong> <strong>rug</strong>pijn<br />
¥ min<strong>de</strong>re nauwkeurige<br />
beweging<strong>en</strong>.<br />
¥ meer risico op stot<strong>en</strong> of<br />
kwets<strong>en</strong><br />
¥ Onmogelijk <strong>de</strong> b<strong>en</strong><strong>en</strong> te<br />
kruis<strong>en</strong><br />
¥ Statische houding <strong>van</strong> voet<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> b<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
¥ Vermoeidheid<br />
26<br />
Aanbeveling<strong>en</strong>:<br />
¥ Zorg<strong>en</strong> voor makkelijke toegang tot <strong>de</strong> werkplek:<br />
doorgang <strong>van</strong> 60 tot 80 cm<br />
¥ Zorg<strong>en</strong> voor minst<strong>en</strong>s 1 m voor <strong>en</strong> achter <strong>de</strong> werkplek<br />
¥ Zorg<strong>en</strong> voor voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> geschikte opbergruimte<br />
¥ Lokal<strong>en</strong> <strong>en</strong> werkplekk<strong>en</strong> or<strong>de</strong>lijk hou<strong>de</strong>n<br />
De afmeting<strong>en</strong> nalev<strong>en</strong> voor be<strong>en</strong>- <strong>en</strong> voetruimte voor<br />
e<strong>en</strong> werkplek om zitt<strong>en</strong>d te werk<strong>en</strong>:<br />
¥ Vrije hoogte <strong>van</strong> 65 cm voor e<strong>en</strong> bureau (61 cm voor<br />
typwerk)<br />
¥ Vrije breedte voor <strong>de</strong> knie‘n: 58 cm<br />
¥ Diepte: 60 cm<br />
Niets opslaan on<strong>de</strong>r het werkblad
6: OPSTELLING WERKTUIGEN, MATERIAAL, BEDIENING, PRODUCTEN, É.<br />
Hoe is <strong>de</strong> toestand in verband met É:<br />
¥ <strong>de</strong> visuele controle?<br />
¥ <strong>de</strong> grijpafstand?<br />
Sam<strong>en</strong>gevat, <strong>de</strong> huidige situatie is aanvaardbaar te verbeter<strong>en</strong><br />
Wat kunn<strong>en</strong> we CONCREET do<strong>en</strong> om <strong>de</strong> toestand te verbeter<strong>en</strong>?<br />
Moet<strong>en</strong> <strong>de</strong> situatie of <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong> meer in <strong>de</strong>tail Geanalyseerd wor<strong>de</strong>n aanvaardbaar te analyser<strong>en</strong><br />
VISUELE<br />
CONTROLE<br />
GRIJPAFSTAND<br />
Waarom er belang<br />
aan hecht<strong>en</strong>?<br />
De plaatsing <strong>van</strong> afleesbor<strong>de</strong>n,<br />
scherm<strong>en</strong> ... bepaalt:<br />
¥ <strong>de</strong> oogbeweging<strong>en</strong><br />
¥ <strong>de</strong> houding <strong>van</strong> het hoofd<br />
¥ <strong>de</strong> positie <strong>van</strong> <strong>de</strong> romp<br />
Indi<strong>en</strong> te grote afstand:<br />
¥ slechte houding<strong>en</strong>: gestrekte<br />
arm<strong>en</strong> <strong>en</strong> schou<strong>de</strong>rs, gebog<strong>en</strong><br />
<strong>rug</strong> ...<br />
¥ pees- <strong>en</strong> gewrichtkwestur<strong>en</strong><br />
¥ algeme<strong>en</strong> <strong>en</strong> plaatselijk vermoei<strong>de</strong><br />
spier<strong>en</strong><br />
¥ pijn in <strong>de</strong> nek <strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>rug</strong><br />
Aanbeveling<strong>en</strong>:<br />
Afleesbor<strong>de</strong>n, scherm<strong>en</strong> ... recht voor <strong>de</strong> operator plaats<strong>en</strong>,<br />
zeker wanneer:<br />
¥ Zij vaak geraadpleegd wor<strong>de</strong>n<br />
¥ Zij belangrijk zijn voor <strong>de</strong> veiligheid <strong>en</strong> voor <strong>de</strong> productiekwaliteit<br />
De kijkas moet<br />
¥ Lichtjes on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> horizontale lijn blijv<strong>en</strong><br />
¥ Recht vooruit lop<strong>en</strong> of slechts lichtjes naar links of naar rechts<br />
afwijk<strong>en</strong><br />
Opstelling bedi<strong>en</strong>ing, werktuig<strong>en</strong>, materiaal:<br />
¥ Voor <strong>de</strong> operator, op maximum 50 cm indi<strong>en</strong> hij staat <strong>en</strong> maximum<br />
38 cm indi<strong>en</strong> hij zit<br />
¥ Ter hoogte <strong>van</strong> het hart<br />
¥ Op min<strong>de</strong>r dan 60 cm afstand (arml<strong>en</strong>gte) wanneer het om<br />
e<strong>en</strong> belangrijke of vaak gebruikte bedi<strong>en</strong>ing gaat<br />
¥ On<strong>de</strong>r schou<strong>de</strong>rniveau<br />
De arm nooit naar achter strekk<strong>en</strong><br />
Repetitief werk do<strong>en</strong> met ontspann<strong>en</strong> schou<strong>de</strong>rs <strong>en</strong> met <strong>de</strong> ellebog<strong>en</strong><br />
in e<strong>en</strong> hoek <strong>van</strong> ongeveer 90¡<br />
27
Hoe is <strong>de</strong> toestand in verband met É:<br />
¥ <strong>de</strong> werktuig<strong>en</strong> aangepast aan het werk <strong>en</strong> het personeel?<br />
¥ <strong>de</strong> vorm <strong>van</strong> heft of handgreep?<br />
¥ het gewicht?<br />
¥ <strong>de</strong> bedi<strong>en</strong>ing<br />
7: WERKTUIGEN<br />
Sam<strong>en</strong>gevat, <strong>de</strong> huidige situatie is aanvaardbaar te verbeter<strong>en</strong><br />
Wat kunn<strong>en</strong> we CONCREET do<strong>en</strong> om <strong>de</strong> toestand te verbeter<strong>en</strong>?<br />
Moet<strong>en</strong> <strong>de</strong> situatie of <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong> meer in <strong>de</strong>tail Geanalyseerd wor<strong>de</strong>n aanvaardbaar te analyser<strong>en</strong><br />
WERKTUIGEN<br />
AANGEPAST<br />
AAN HET WERK<br />
EN HET<br />
PERSONEEL<br />
VORM VAN HEFT<br />
OF HANDGREEP<br />
Waarom er belang<br />
aan hecht<strong>en</strong>?<br />
Indi<strong>en</strong> slecht gekoz<strong>en</strong>:<br />
¥ overbelasting <strong>van</strong> werk,<br />
slechte houding<strong>en</strong>, schou<strong>de</strong>rproblem<strong>en</strong><br />
¥ verwonding<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> han<strong>de</strong>n,<br />
blar<strong>en</strong>, t<strong>en</strong>dinitis ...<br />
Indi<strong>en</strong> slecht aangepast:<br />
¥ slechte houding <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
arm<strong>en</strong>: opgehev<strong>en</strong>, ver uit<br />
elkaar, verdraaid, verdraai<strong>de</strong><br />
pols ...<br />
¥ sam<strong>en</strong>drukking <strong>van</strong> hand of<br />
vingers (bvd indi<strong>en</strong> te klein<br />
of met scherpe ran<strong>de</strong>n)<br />
¥ meer kracht nodig<br />
GEWICHT Indi<strong>en</strong> te zwaar:<br />
¥ vermoei<strong>de</strong> arm<strong>en</strong>, kramp,<br />
t<strong>en</strong>dinitis<br />
BEDIENING ¥ Indi<strong>en</strong> slecht geplaatst:<br />
slechte houding<strong>en</strong><br />
¥ Indi<strong>en</strong> te zwaar: voortdur<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
inspanning <strong>en</strong> vermoeidheid<br />
¥ Indi<strong>en</strong> te gevoelig: risico op<br />
ongelukk<strong>en</strong><br />
28<br />
Aanbeveling<strong>en</strong>:<br />
¥ Het werktuig kiez<strong>en</strong> dat het best geschikt is voor het<br />
soort werk, opdat <strong>de</strong> pols recht <strong>en</strong> op e<strong>en</strong> normale<br />
hoogte blijft (zie catalogi).<br />
¥ Schroev<strong>en</strong> <strong>en</strong> bout<strong>en</strong> standaardiser<strong>en</strong> opdat er zo weinig<br />
mogelijk verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> werktuig<strong>en</strong> nodig zijn<br />
¥ Werktuig<strong>en</strong> die geschikt zijn voor ie<strong>de</strong>re<strong>en</strong>: vrouw<strong>en</strong>,<br />
mann<strong>en</strong>, linkshandig<strong>en</strong><br />
¥ Zo gevormd dat <strong>de</strong> pols recht kan blijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat het<br />
werktuig goed in <strong>de</strong> hand ligt<br />
¥ Handgreep die niet glad, ruw of scherp is<br />
¥ <strong>van</strong> hout of <strong>van</strong> metaal, be<strong>de</strong>kt met rubber of plastic<br />
¥ L<strong>en</strong>gte <strong>van</strong> 10 tot 12 cm<br />
¥ Doorsne<strong>de</strong> <strong>van</strong> ongeveer:<br />
- 60 mm voor werktuig<strong>en</strong> om kracht te zett<strong>en</strong><br />
- 12 mm voor precisiewerktuig<strong>en</strong><br />
¥ Geschikt voor zowel links- als rechtshandig<strong>en</strong><br />
¥ Werk waar kracht bij nodig is: ongeveer 1,5 kg <strong>en</strong> < 2 kg<br />
¥ Precisiewerk: ongeveer 400 g <strong>en</strong> < 1,5 kg<br />
¥ Zwaar<strong>de</strong>re werktuig<strong>en</strong>, speciale system<strong>en</strong>: wip, elleboogsteun<br />
...<br />
¥ Makkelijk in te schakel<strong>en</strong> bedi<strong>en</strong>ing, zon<strong>de</strong>r belasting<br />
<strong>van</strong> vingers, hand of pols<br />
¥ Niet te zware noch te gevoelige bedi<strong>en</strong>ing<br />
¥ Geschikt voor linkshandig<strong>en</strong>
8: TRILLENDE WERKTUIGEN<br />
Zijn trill<strong>en</strong><strong>de</strong> werktuig<strong>en</strong> onmisbaar <strong>en</strong> aangepast aan het werk <strong>en</strong> het personeel?<br />
Sam<strong>en</strong>gevat, <strong>de</strong> huidige situatie is aanvaardbaar te verbeter<strong>en</strong><br />
Wat kunn<strong>en</strong> we CONCREET do<strong>en</strong> om <strong>de</strong> toestand te verbeter<strong>en</strong>?<br />
Moet<strong>en</strong> <strong>de</strong> situatie of <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong> meer in <strong>de</strong>tail Geanalyseerd wor<strong>de</strong>n aanvaardbaar te analyser<strong>en</strong><br />
TRILLENDE<br />
WERKTUIGEN<br />
Waarom er belang<br />
aan hecht<strong>en</strong>?<br />
Trilling<strong>en</strong> lei<strong>de</strong>n tot:<br />
¥ beperkte beweging<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
gewrichtspijn<strong>en</strong> (han<strong>de</strong>n,<br />
ellebog<strong>en</strong>) k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d<br />
voor percussiemachines,<br />
pneumatische hamers,<br />
afbramers ...)<br />
¥ witte vinger wanneer het<br />
koud is (vertikale slijpmachines,<br />
polijstmachines ...)<br />
¥ tinteling<strong>en</strong>, verlies <strong>van</strong><br />
gevoel (polijstmachines of<br />
afbramers met hoge snelheid<br />
...)<br />
29<br />
Aanbeveling<strong>en</strong>:<br />
¥ De voor het werk meest geschikte machines <strong>en</strong> werktuig<strong>en</strong><br />
gebruik<strong>en</strong><br />
¥ De machine <strong>en</strong> <strong>de</strong> werktuig<strong>en</strong> goed on<strong>de</strong>rhou<strong>de</strong>n (slijp<strong>en</strong>)<br />
¥ Handgrep<strong>en</strong>:<br />
¥ zorg<strong>en</strong> voor anti-trilhandgrep<strong>en</strong><br />
¥ <strong>de</strong> oppervlakk<strong>en</strong> waar het voorwerp wordt aangeraakt<br />
be<strong>de</strong>kk<strong>en</strong> met rubber, vilt, kurk ...<br />
¥ <strong>de</strong> machine nerg<strong>en</strong>s an<strong>de</strong>rs vasthou<strong>de</strong>n dan aan <strong>de</strong><br />
handgrep<strong>en</strong><br />
¥ handscho<strong>en</strong><strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong> die niet te veel plaats<br />
innem<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet te dun zijn<br />
¥ Houding<strong>en</strong> verbeter<strong>en</strong> <strong>en</strong> inspanning<strong>en</strong> vermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong>:<br />
¥ het werktuig on<strong>de</strong>rsteun<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>gewicht<br />
¥ <strong>de</strong> hoogte <strong>van</strong> het werkblad aanpass<strong>en</strong><br />
¥ <strong>de</strong> operator oplei<strong>de</strong>n om het werktuig goed te gebruik<strong>en</strong>,<br />
met zo weinig mogelijk grijp- <strong>en</strong> drukkracht<br />
¥ <strong>de</strong> te bewerk<strong>en</strong> voorwerp<strong>en</strong> vastzett<strong>en</strong><br />
¥ Organisatie <strong>van</strong> het werk wijzig<strong>en</strong>:<br />
¥ <strong>de</strong> gebruiksduur per dag vermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
¥ meer rustpauzes inlass<strong>en</strong><br />
¥ afwissel<strong>en</strong> met werk zon<strong>de</strong>r trilling<strong>en</strong>
Hoe is <strong>de</strong> toestand in verband met É:<br />
¥ <strong>de</strong> positie <strong>van</strong> <strong>de</strong> nek?<br />
¥ <strong>de</strong> positie <strong>van</strong> <strong>de</strong> schou<strong>de</strong>rs?<br />
9: POSITIE: NEK, SCHOUDERS<br />
Sam<strong>en</strong>gevat, <strong>de</strong> huidige situatie is aanvaardbaar te verbeter<strong>en</strong><br />
Wat kunn<strong>en</strong> we CONCREET do<strong>en</strong> om <strong>de</strong> toestand te verbeter<strong>en</strong>?<br />
Moet<strong>en</strong> <strong>de</strong> situatie of <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong> meer in <strong>de</strong>tail Geanalyseerd wor<strong>de</strong>n aanvaardbaar te analyser<strong>en</strong><br />
POSITIE VAN<br />
DE NEK<br />
POSITIE VAN DE<br />
SCHOUDERS<br />
Waarom er belang<br />
aan hecht<strong>en</strong>?<br />
Bij herhaal<strong>de</strong> flexie, rotatie of<br />
inclinatie:<br />
¥ spiermoeheid<br />
¥ pijn <strong>en</strong> stijfheid.<br />
¥ risico op kwestur<strong>en</strong> aan nekpez<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> -gewricht<strong>en</strong><br />
Bij rotatie <strong>van</strong> schou<strong>de</strong>rs of werk<strong>en</strong><br />
met opgetrokk<strong>en</strong> schou<strong>de</strong>rs:<br />
¥ spiermoeheid<br />
¥ pijn in schou<strong>de</strong>rs <strong>en</strong> arm<strong>en</strong><br />
¥ gewrichts- <strong>en</strong> peeskwetsur<strong>en</strong><br />
Bij werk<strong>en</strong> met <strong>de</strong> arm<strong>en</strong> bov<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> schou<strong>de</strong>rs:<br />
¥ romp naar achter gestrekt<br />
¥ pijn in schou<strong>de</strong>rs <strong>en</strong> arm<strong>en</strong><br />
¥ min<strong>de</strong>r nauwkeurige beweging<strong>en</strong>.<br />
30<br />
Aanbeveling<strong>en</strong>:<br />
De operator oplei<strong>de</strong>n om:<br />
¥ De stoel te draai<strong>en</strong> om opzij te kijk<strong>en</strong>.<br />
¥ Te ontspann<strong>en</strong> <strong>en</strong> met <strong>de</strong> <strong>rug</strong> teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> stoel te leun<strong>en</strong><br />
¥ De hoogte <strong>van</strong> het werkblad aan te pass<strong>en</strong> zodat zijn nek<br />
recht is<br />
¥ De docum<strong>en</strong>thou<strong>de</strong>r bij het scherm te plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> te gebruik<strong>en</strong><br />
¥ Regelmatig korte pauzes in te lass<strong>en</strong><br />
¥ Van houding te veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> nek regelmatig te ontspann<strong>en</strong><br />
¥ Vermij<strong>de</strong>n:<br />
¥ <strong>de</strong> arm<strong>en</strong> bov<strong>en</strong> het niveau <strong>van</strong> het hart te hou<strong>de</strong>n<br />
¥ <strong>de</strong> arm<strong>en</strong> naar voor te strekk<strong>en</strong> zon<strong>de</strong>r on<strong>de</strong>rsteuning<br />
¥ <strong>de</strong> arm<strong>en</strong> <strong>van</strong> het lichaam weg of naar achter te strekk<strong>en</strong><br />
¥ <strong>de</strong> schou<strong>de</strong>rs te draai<strong>en</strong><br />
¥ Zorg<strong>en</strong> voor g<strong>en</strong>oeg ruimte zodat <strong>de</strong> voet<strong>en</strong> verplaatst kunn<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n om te draai<strong>en</strong>.<br />
¥ Het materiaal, <strong>de</strong> product<strong>en</strong>, <strong>de</strong> werktuig<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> handbereik<br />
plaats<strong>en</strong><br />
¥ Om bij e<strong>en</strong> hoog geplaatst voorwerp te kom<strong>en</strong>:<br />
¥ e<strong>en</strong> licht <strong>en</strong> makkelijk te verplaats<strong>en</strong> trapje of kruk gebruik<strong>en</strong><br />
¥ <strong>de</strong> operator ler<strong>en</strong> zich met ŽŽn hand vast te hou<strong>de</strong>n aan<br />
e<strong>en</strong> vast steunpunt in <strong>de</strong> hoogte<br />
In sommige gevall<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> <strong>de</strong> voorarm<strong>en</strong> "opgehang<strong>en</strong>" wor<strong>de</strong>n bij repetitief<br />
statisch werk. Dit is echter op an<strong>de</strong>re manier<strong>en</strong> belast<strong>en</strong>d <strong>en</strong> moet<br />
zoveel mogelijk verme<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n.
Hoe is <strong>de</strong> toestand in verband met É:<br />
¥ <strong>de</strong> positie <strong>van</strong> <strong>de</strong> ellebog<strong>en</strong> <strong>en</strong> voorarm<strong>en</strong>?<br />
¥ <strong>de</strong> houding <strong>van</strong> pols<strong>en</strong> <strong>en</strong> han<strong>de</strong>n?<br />
10: POSITIE: ELLEBOGEN, POLSEN/HANDEN<br />
Sam<strong>en</strong>gevat, <strong>de</strong> huidige situatie is aanvaardbaar te verbeter<strong>en</strong><br />
Wat kunn<strong>en</strong> we CONCREET do<strong>en</strong> om <strong>de</strong> toestand te verbeter<strong>en</strong>?<br />
Moet<strong>en</strong> <strong>de</strong> situatie of <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong> meer in <strong>de</strong>tail Geanalyseerd wor<strong>de</strong>n aanvaardbaar te analyser<strong>en</strong><br />
POSITIE VAN DE<br />
ELLEBOGEN EN<br />
VOORARMEN<br />
POSITIE VAN DE<br />
POLSEN EN DE<br />
HANDEN<br />
Waarom er belang<br />
aan hecht<strong>en</strong>?<br />
Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> arm leunt op e<strong>en</strong><br />
scherpe rand of e<strong>en</strong> tafelrand:<br />
¥ sam<strong>en</strong>drukking <strong>van</strong> z<strong>en</strong>uw<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> pez<strong>en</strong><br />
¥ pijn <strong>en</strong> tinteling<strong>en</strong><br />
Bij frequ<strong>en</strong>te rotatie <strong>van</strong> voorarm<strong>en</strong>:<br />
¥ peesontsteking (epicondylitis<br />
= t<strong>en</strong>niselleboog)<br />
Indi<strong>en</strong> voortdur<strong>en</strong><strong>de</strong> flexie <strong>van</strong><br />
pols<strong>en</strong> <strong>en</strong> han<strong>de</strong>n:<br />
¥ wrijving <strong>van</strong> z<strong>en</strong>uw<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
pez<strong>en</strong><br />
¥ vermin<strong>de</strong>r<strong>de</strong> kracht<br />
¥ maakt <strong>de</strong> taak moeilijker <strong>en</strong><br />
vermoei<strong>en</strong><strong>de</strong>r<br />
31<br />
Aanbeveling<strong>en</strong>:<br />
¥ Zorg<strong>en</strong> voor on<strong>de</strong>rsteuning <strong>van</strong> <strong>de</strong> elleboog bij het<br />
co<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, typ<strong>en</strong> of bij het gebruik <strong>van</strong> <strong>de</strong> muis<br />
¥ Tak<strong>en</strong> waarvoor <strong>de</strong> voorarm<strong>en</strong> geroteerd moet<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n,<br />
uitsluit<strong>en</strong><br />
¥ Ellebog<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rsteun<strong>en</strong> wanneer <strong>de</strong> voorarm<strong>en</strong> uitgestrekt<br />
moet<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n<br />
¥ Scherpe ran<strong>de</strong>n (<strong>van</strong> tafels, armsteun<strong>en</strong>) waarop <strong>de</strong><br />
ellebog<strong>en</strong> of voorarm<strong>en</strong> steun<strong>en</strong>, afron<strong>de</strong>n<br />
¥ Zorg<strong>en</strong> voor werktuig<strong>en</strong> waarbij <strong>de</strong> voorarm in e<strong>en</strong><br />
hoek <strong>van</strong> 90¡ kan blijv<strong>en</strong><br />
¥ Het materiaal, <strong>de</strong> product<strong>en</strong>, <strong>de</strong> werktuig<strong>en</strong> vlak voor<br />
<strong>de</strong> operator plaats<strong>en</strong><br />
¥ Werktuig<strong>en</strong> kiez<strong>en</strong> waarbij <strong>de</strong> pols<strong>en</strong> recht gehou<strong>de</strong>n<br />
kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n (gebog<strong>en</strong> heft ...)<br />
¥ Uit te voer<strong>en</strong> taak lichtjes lat<strong>en</strong> hell<strong>en</strong><br />
¥ Werk zo organiser<strong>en</strong> dat er <strong>van</strong> houding veran<strong>de</strong>rd kan<br />
wor<strong>de</strong>n<br />
¥ Regelmatig korte pauzes inlass<strong>en</strong><br />
¥ Zorg<strong>en</strong> voor steun voor <strong>de</strong> pols<strong>en</strong><br />
¥ De ran<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkbla<strong>de</strong>n afron<strong>de</strong>n
11: INSPANNINGEN VAN POLSEN/HANDEN<br />
Hoe is <strong>de</strong> toestand in verband met inspanning<strong>en</strong> <strong>van</strong> han<strong>de</strong>n <strong>en</strong> pols<strong>en</strong>?<br />
Sam<strong>en</strong>gevat, <strong>de</strong> huidige situatie is aanvaardbaar te verbeter<strong>en</strong><br />
Wat kunn<strong>en</strong> we CONCREET do<strong>en</strong> om <strong>de</strong> toestand te verbeter<strong>en</strong>?<br />
Moet<strong>en</strong> <strong>de</strong> situatie of <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong> meer in <strong>de</strong>tail Geanalyseerd wor<strong>de</strong>n aanvaardbaar te analyser<strong>en</strong><br />
INSPANNINGEN<br />
MET POLSEN EN<br />
HANDEN<br />
Waarom er belang<br />
aan hecht<strong>en</strong>?<br />
Bij grote inspanning<strong>en</strong> (aanschroev<strong>en</strong>,<br />
aandrukk<strong>en</strong> ...) of<br />
lichte maar langdurige inspanning<strong>en</strong><br />
(toets<strong>en</strong>bord, muis ...):<br />
¥ vermoeidheid<br />
¥ gewrichtsproblem<strong>en</strong><br />
Indi<strong>en</strong> <strong>de</strong> muis <strong>van</strong> <strong>de</strong> hand<br />
gebruikt wordt als hamer of<br />
om te duw<strong>en</strong>:<br />
¥ sam<strong>en</strong>drukking <strong>van</strong> pez<strong>en</strong>,<br />
z<strong>en</strong>uw<strong>en</strong>, a<strong>de</strong>rs<br />
¥ on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re carpaal tunnel<br />
syndroom<br />
32<br />
Aanbeveling<strong>en</strong>:<br />
¥ Zoveel mogelijk vermij<strong>de</strong>n:<br />
¥ inspanning<strong>en</strong> om aan te schroev<strong>en</strong>, aan te drukk<strong>en</strong> ...<br />
¥ bruuske inspanning<strong>en</strong><br />
¥ fijne greep met <strong>de</strong> vingers<br />
¥ muis <strong>van</strong> <strong>de</strong> hand als hamer gebruik<strong>en</strong><br />
¥ Nagaan of volledig aanschroev<strong>en</strong> echt nodig is<br />
¥ Zorg<strong>en</strong> voor technische hulpmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> (soort verbinding,<br />
dichtingsring<strong>en</strong> ...)<br />
¥ Zorg<strong>en</strong> voor werktuig<strong>en</strong> waar<strong>van</strong> het heft lang g<strong>en</strong>oeg<br />
is<br />
¥ Zorg<strong>en</strong> voor pneumatische of elektrische werktuig<strong>en</strong><br />
¥ Voorwerp<strong>en</strong> (dossiers ...) vervoer<strong>en</strong> in bakk<strong>en</strong> of containers<br />
met handgrep<strong>en</strong> om <strong>de</strong> vingers niet te knell<strong>en</strong><br />
¥ E<strong>en</strong> tang of <strong>de</strong>snoods <strong>de</strong> hele hand in plaats <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
vingers gebruik<strong>en</strong> om kleine voorwerp<strong>en</strong> vast te nem<strong>en</strong><br />
¥ Regelmatig pauzes inlass<strong>en</strong> wanneer langdurig inspanning<strong>en</strong>,<br />
zelfs lichte, geleverd moet<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n
12: REPETITIVITEIT<br />
Hoe is <strong>de</strong> toestand in verband met <strong>de</strong> repetitiviteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> beweging<strong>en</strong>?<br />
Sam<strong>en</strong>gevat, <strong>de</strong> huidige situatie is aanvaardbaar te verbeter<strong>en</strong><br />
Wat kunn<strong>en</strong> we CONCREET do<strong>en</strong> om <strong>de</strong> toestand te verbeter<strong>en</strong>?<br />
Moet<strong>en</strong> <strong>de</strong> situatie of <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong> meer in <strong>de</strong>tail Geanalyseerd wor<strong>de</strong>n aanvaardbaar te analyser<strong>en</strong><br />
REPETITIVITEIT<br />
Waarom er belang<br />
aan hecht<strong>en</strong>?<br />
Bij e<strong>en</strong> repetitieve taak zon<strong>de</strong>r<br />
tijd voor recuperatie:<br />
¥ ope<strong>en</strong>stapeling <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
belasting <strong>en</strong> vermoeidheid<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> pez<strong>en</strong> <strong>en</strong> spier<strong>en</strong><br />
¥ min<strong>de</strong>r precisie<br />
¥ vermin<strong>de</strong>r<strong>de</strong> waakzaamheid<br />
<strong>en</strong> dus verhoogd risico<br />
op ongevall<strong>en</strong><br />
33<br />
Aanbeveling<strong>en</strong>:<br />
¥ Het werk zo organiser<strong>en</strong> dat bei<strong>de</strong> arm<strong>en</strong> of han<strong>de</strong>n<br />
afwissel<strong>en</strong>d gebruikt kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n<br />
¥ Zorg<strong>en</strong> voor frequ<strong>en</strong>te rotatie tuss<strong>en</strong> werkplekk<strong>en</strong> die<br />
verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> posities <strong>en</strong> inspanning<strong>en</strong> verg<strong>en</strong><br />
¥ Regelmatig korte pauzes inlass<strong>en</strong> (5 minut<strong>en</strong> per uur)<br />
¥ Strev<strong>en</strong> naar het gebruik <strong>van</strong> pneumatische of elektrische<br />
werktuig<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> meest repetitieve tak<strong>en</strong><br />
¥ Sam<strong>en</strong> met <strong>de</strong> operator<strong>en</strong> nagaan hoe e<strong>en</strong> repetitieve<br />
taak zo goed mogelijk kan wor<strong>de</strong>n uitgevoerd met zo<br />
weinig mogelijk krachtinspanning<strong>en</strong> of moeilijke houding<strong>en</strong><br />
¥ Ie<strong>de</strong>re<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze techniek aanler<strong>en</strong><br />
¥ Het werkritme verlag<strong>en</strong> indi<strong>en</strong> mogelijk
13: HULPMIDDELEN BIJ DE MANUELE BEHANDELING<br />
Hoe is <strong>de</strong> toestand in verband met <strong>de</strong> hulpmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> manuele behan<strong>de</strong>ling?<br />
Sam<strong>en</strong>gevat, <strong>de</strong> huidige situatie is aanvaardbaar te verbeter<strong>en</strong><br />
Wat kunn<strong>en</strong> we CONCREET do<strong>en</strong> om <strong>de</strong> toestand te verbeter<strong>en</strong>?<br />
Moet<strong>en</strong> <strong>de</strong> situatie of <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong> meer in <strong>de</strong>tail Geanalyseerd wor<strong>de</strong>n aanvaardbaar te analyser<strong>en</strong><br />
HULPMIDDELEN<br />
BIJ DE<br />
MANUELE<br />
BEHANDELING<br />
Waarom er belang<br />
aan hecht<strong>en</strong>?<br />
Hulpmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> manuele<br />
behan<strong>de</strong>ling vermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong>:<br />
¥ verkeer<strong>de</strong> houding<strong>en</strong><br />
¥ spierinspanning<strong>en</strong><br />
¥ <strong>en</strong> dus ook problem<strong>en</strong> in<br />
<strong>de</strong> arm<strong>en</strong>, nek <strong>en</strong> <strong>rug</strong><br />
34<br />
Aanbeveling<strong>en</strong>:<br />
De hulpmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> kiez<strong>en</strong> in functie <strong>van</strong> het gewicht <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> last <strong>en</strong> <strong>de</strong> frequ<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>ling<br />
E<strong>en</strong> mechanisch hulpmid<strong>de</strong>l gebruik<strong>en</strong> wanneer:<br />
¥ Het om e<strong>en</strong> zware last gaat: >15kg voor vrouw<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
>25kg voor mann<strong>en</strong><br />
¥ De transportafstand meer dan 10 m bedraagt<br />
¥ De heffrequ<strong>en</strong>tie meer<strong>de</strong>re ker<strong>en</strong> per uur is<br />
Zorgvuldig het hulpmid<strong>de</strong>l kiez<strong>en</strong>: e<strong>en</strong> slecht ontworp<strong>en</strong><br />
hulpmid<strong>de</strong>l wordt niet gebruikt: takels, vorkheftruck ...
Hoe is <strong>de</strong> toestand in verband met É:<br />
¥ <strong>de</strong> handgrep<strong>en</strong>?<br />
¥ <strong>de</strong> afmeting<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> last?<br />
¥ scherpe ran<strong>de</strong>n, ruwe oppervlakk<strong>en</strong>,É?<br />
14: KENMERKEN VAN DE LAST<br />
Sam<strong>en</strong>gevat, <strong>de</strong> huidige situatie is aanvaardbaar te verbeter<strong>en</strong><br />
Wat kunn<strong>en</strong> we CONCREET do<strong>en</strong> om <strong>de</strong> toestand te verbeter<strong>en</strong>?<br />
Moet<strong>en</strong> <strong>de</strong> situatie of <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong> meer in <strong>de</strong>tail Geanalyseerd wor<strong>de</strong>n aanvaardbaar te analyser<strong>en</strong><br />
HANDGREPEN<br />
AFMETINGEN<br />
VAN DE LAST<br />
SCHERPE<br />
RANDEN, RUWE<br />
OPPERVLAKKEN<br />
É<br />
Waarom er belang<br />
aan hecht<strong>en</strong>?<br />
Met handgrep<strong>en</strong>:<br />
¥ makkelijker te hanter<strong>en</strong><br />
¥ min<strong>de</strong>r risico op vall<strong>en</strong><br />
Indi<strong>en</strong> groot voorwerp:<br />
¥ verkleind gezichtsveld<br />
¥ risico op vall<strong>en</strong> of stot<strong>en</strong><br />
¥ spierbelasting<br />
¥ risico op <strong>rug</strong>problem<strong>en</strong><br />
Bij scherp of ruw voorwerp:<br />
¥ risico op plaatselijke verwonding<strong>en</strong><br />
¥ min<strong>de</strong>r precieze gebar<strong>en</strong><br />
35<br />
Aanbeveling<strong>en</strong>:<br />
¥ Voorwerp<strong>en</strong> <strong>van</strong> meer dan 4,5 kg voorzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> handgrep<strong>en</strong><br />
¥ Voorwerp<strong>en</strong> <strong>van</strong> meer dan 18 kg voorzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> handgrep<strong>en</strong><br />
voor 2 person<strong>en</strong><br />
¥ De handgrep<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r of ter hoogte <strong>van</strong> het zwaartepunt<br />
plaats<strong>en</strong><br />
¥ E<strong>en</strong> iets ruwere handgreep kiez<strong>en</strong> met:<br />
¥ e<strong>en</strong> cylin<strong>de</strong>rvorm of e<strong>en</strong> ovale vorm <strong>en</strong> e<strong>en</strong> diameter<br />
tuss<strong>en</strong> 1,9 <strong>en</strong> 3,8 cm<br />
¥ e<strong>en</strong> l<strong>en</strong>gte <strong>van</strong> 11,5 cm (breedte <strong>van</strong> <strong>de</strong> hand)<br />
¥ vrije ruimte > 5cm (dikte <strong>van</strong> <strong>de</strong> hand), 7,5 cm<br />
indi<strong>en</strong> met handscho<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
¥ De afmeting<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> last<strong>en</strong> of voorwerp<strong>en</strong> beperk<strong>en</strong>,<br />
maximum:<br />
¥ 60 cm breed, 35 cm hoog, 40 diep<br />
¥ Technische hulpmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong> voor het transport<br />
<strong>van</strong> grotere last<strong>en</strong><br />
¥ Alle scherpe ran<strong>de</strong>n of te ruwe vlakk<strong>en</strong> verwij<strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
¥ Gevaarlijke voorwerp<strong>en</strong> verpakk<strong>en</strong><br />
¥ Erg warme, kou<strong>de</strong> of vuile last<strong>en</strong> verpakk<strong>en</strong><br />
¥ Als laatste hulpmid<strong>de</strong>l handscho<strong>en</strong><strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong><br />
¥ De han<strong>de</strong>n bescherm<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> warmte <strong>en</strong> kou<strong>de</strong><br />
¥ heft in rubber, plastic of hout<br />
¥ luchtuitgang <strong>van</strong> e<strong>en</strong> pneumatisch werktuig niet in <strong>de</strong><br />
richting <strong>van</strong> <strong>de</strong> han<strong>de</strong>n of het gezicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> operator
Hoe is <strong>de</strong> toestand in verband met É:<br />
¥ <strong>de</strong> beginpositie?<br />
¥ <strong>de</strong> afstand om <strong>de</strong> last te grijp<strong>en</strong>?<br />
15: LASTEN TILLEN (1/3)<br />
Sam<strong>en</strong>gevat, <strong>de</strong> huidige situatie is aanvaardbaar te verbeter<strong>en</strong><br />
Wat kunn<strong>en</strong> we CONCREET do<strong>en</strong> om <strong>de</strong> toestand te verbeter<strong>en</strong>?<br />
Moet<strong>en</strong> <strong>de</strong> situatie of <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong> meer in <strong>de</strong>tail Geanalyseerd wor<strong>de</strong>n aanvaardbaar te analyser<strong>en</strong><br />
BEGINPOSITIE<br />
AFSTAND OM DE<br />
LAST TE<br />
GRIJPEN<br />
Waarom er belang<br />
aan hecht<strong>en</strong>?<br />
Bij slechte beginpositie:<br />
¥ grote spierinspanning<strong>en</strong><br />
¥ overbelasting <strong>van</strong> gewricht<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> wervelkolom <strong>en</strong><br />
arm<strong>en</strong><br />
¥ meer risico op ongelukk<strong>en</strong><br />
door stot<strong>en</strong>, snij<strong>de</strong>n, verbran<strong>de</strong>n<br />
Last ver <strong>van</strong> het lichaam:<br />
¥ grotere inspanning<br />
¥ vermoeidheid in <strong>rug</strong> <strong>en</strong><br />
arm<strong>en</strong><br />
¥ <strong>rug</strong>problem<strong>en</strong><br />
36<br />
Aanbeveling<strong>en</strong>:<br />
Voor kleine compacte last<strong>en</strong>:<br />
¥ Last zo dicht mogelijk bij het lichaam<br />
¥ Beginpositie: gehurkt, gebog<strong>en</strong> knie‘n, rechte <strong>rug</strong><br />
¥ E<strong>en</strong> voet aan elke kant <strong>van</strong> <strong>de</strong> last<br />
¥ E<strong>en</strong> voet naar voor in <strong>de</strong> richting <strong>van</strong> <strong>de</strong> verplaatsing<br />
¥ Optill<strong>en</strong> door kracht te zett<strong>en</strong> met <strong>de</strong> be<strong>en</strong>spier<strong>en</strong><br />
Voor grotere last<strong>en</strong>:<br />
¥ De last met twee person<strong>en</strong> drag<strong>en</strong> of technische hulpmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
gebruik<strong>en</strong>: takels, vorkheftruck ...<br />
¥ De last zo dicht mogelijk bij het lichaam hou<strong>de</strong>n<br />
¥ Horizontale hin<strong>de</strong>rniss<strong>en</strong> vermij<strong>de</strong>n<br />
¥ Afmeting<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> last verklein<strong>en</strong><br />
¥ Bij e<strong>en</strong> grote of zware last, mechanische hulpmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
gebruik<strong>en</strong>
Hoe is <strong>de</strong> toestand in verband met É:<br />
¥ <strong>de</strong> hoogte voor grijp<strong>en</strong> <strong>en</strong> neerzett<strong>en</strong>?<br />
¥ het afgelegd traject?<br />
15: LASTEN TILLEN (2/3)<br />
Sam<strong>en</strong>gevat, <strong>de</strong> huidige situatie is aanvaardbaar te verbeter<strong>en</strong><br />
Wat kunn<strong>en</strong> we CONCREET do<strong>en</strong> om <strong>de</strong> toestand te verbeter<strong>en</strong>?<br />
Moet<strong>en</strong> <strong>de</strong> situatie of <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong> meer in <strong>de</strong>tail Geanalyseerd wor<strong>de</strong>n aanvaardbaar te analyser<strong>en</strong><br />
HOOGTE VOOR<br />
GRIJPEN EN<br />
NEERZETTEN VAN<br />
DE LAST<br />
AFGELEGD<br />
TRAJECT<br />
Waarom er belang<br />
aan hecht<strong>en</strong>?<br />
Als het voorwerp te hoog is:<br />
¥ inclinatie naar achter<strong>en</strong> met<br />
<strong>de</strong> arm<strong>en</strong> in <strong>de</strong> lucht<br />
¥ <strong>rug</strong> <strong>en</strong> schou<strong>de</strong>rproblem<strong>en</strong><br />
Als het voorwerp te laag is:<br />
¥ romp naar voor gebog<strong>en</strong><br />
¥ <strong>rug</strong>problem<strong>en</strong><br />
Hoe groter <strong>de</strong> afstand<br />
¥ hoe vermoei<strong>de</strong>r <strong>de</strong> spier<strong>en</strong><br />
¥ <strong>en</strong> hoe groter het risico op<br />
vall<strong>en</strong><br />
37<br />
Aanbeveling<strong>en</strong>:<br />
¥ De last zoveel mogelijk op hetzelf<strong>de</strong> vertikale niveau vastnem<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> neerzett<strong>en</strong>, om <strong>de</strong> torsie te vermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
¥ Bei<strong>de</strong> punt<strong>en</strong> iets ver<strong>de</strong>r uit elkaar zett<strong>en</strong> om <strong>de</strong> operator te<br />
dwing<strong>en</strong> het hele lichaam te draai<strong>en</strong> of e<strong>en</strong> stap te zett<strong>en</strong> in<br />
plaats <strong>van</strong> zich ge<strong>de</strong>eltelijk te draai<strong>en</strong><br />
Als <strong>de</strong> afmeting<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> last altijd <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> zijn, zorg<strong>en</strong> voor<br />
e<strong>en</strong> steun, i<strong>de</strong>aliter op 75 cm, maar zeker tuss<strong>en</strong> 60 <strong>en</strong> 90 cm<br />
Als <strong>de</strong> afmeting<strong>en</strong> vari‘r<strong>en</strong>, steun in <strong>de</strong> hoogte verstelbaar (heftafel)<br />
¥ Absoluut vermij<strong>de</strong>n iets <strong>van</strong> <strong>de</strong> grond op te nem<strong>en</strong> of bov<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
schou<strong>de</strong>rs te moet<strong>en</strong> reik<strong>en</strong><br />
¥ Voor voorwerp<strong>en</strong> die hoger staan dan schou<strong>de</strong>rhoogte zorg<strong>en</strong><br />
voor gemechaniseer<strong>de</strong> behan<strong>de</strong>ling<br />
¥ Bij het in<strong>de</strong>l<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> opslagruimte rek<strong>en</strong>ing hou<strong>de</strong>n met:<br />
¥ <strong>de</strong> l<strong>en</strong>gte <strong>van</strong> <strong>de</strong> person<strong>en</strong>:<br />
- hoogte tuss<strong>en</strong> 85 <strong>en</strong> 175 cm voor mann<strong>en</strong>,<br />
- hoogte tuss<strong>en</strong> 80 <strong>en</strong> 165 cm voor vrouw<strong>en</strong><br />
¥ het gewicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> voorwerp<strong>en</strong>:<br />
- last<strong>en</strong> <strong>van</strong> meer dan 10 kg ter hoogte <strong>van</strong> <strong>de</strong> heup<strong>en</strong><br />
- lichtere last<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> knie- <strong>en</strong> schou<strong>de</strong>rhoogte<br />
¥ <strong>de</strong> reikwijdte: vaak gebruikte voorwerp<strong>en</strong> dichterbij<br />
¥ De last met twee han<strong>de</strong>n drag<strong>en</strong><br />
¥ Indi<strong>en</strong> mogelijk <strong>de</strong> afstand beperk<strong>en</strong> tot 2 meter<br />
¥ Het gewicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> last <strong>en</strong> het totale dagelijks gewicht beperk<strong>en</strong><br />
voor e<strong>en</strong> afstand tuss<strong>en</strong> 2 <strong>en</strong> 10 meter<br />
¥ Mechanisch transport voor afstan<strong>de</strong>n > 10 meter<br />
¥ Glijgot<strong>en</strong>, transportban<strong>de</strong>n, kogeltafel gebruik<strong>en</strong> ...<br />
¥ Niveauverschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> ope<strong>en</strong>volg<strong>en</strong><strong>de</strong> werkbla<strong>de</strong>n vermij<strong>de</strong>n
Hoe is <strong>de</strong> toestand in verband met É:<br />
¥ <strong>de</strong> frequ<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> <strong>de</strong> han<strong>de</strong>ling?<br />
¥ het gewicht?<br />
15: LASTEN TILLEN (3/3)<br />
Sam<strong>en</strong>gevat, <strong>de</strong> huidige situatie is aanvaardbaar te verbeter<strong>en</strong><br />
Wat kunn<strong>en</strong> we CONCREET do<strong>en</strong> om <strong>de</strong> toestand te verbeter<strong>en</strong>?<br />
Moet<strong>en</strong> <strong>de</strong> situatie of <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong> meer in <strong>de</strong>tail Geanalyseerd wor<strong>de</strong>n aanvaardbaar te analyser<strong>en</strong><br />
FREQUENTIE<br />
VAN DE HANDE-<br />
LING<br />
Waarom er belang<br />
aan hecht<strong>en</strong>?<br />
Bij frequ<strong>en</strong>te hefinspanning<strong>en</strong>:<br />
¥ algem<strong>en</strong>e vermoeidheid<br />
¥ plaatselijke spiermoeheid<br />
¥ min<strong>de</strong>r gecošrdineer<strong>de</strong><br />
beweging<strong>en</strong><br />
GEWICHT Het maximumgewicht hangt<br />
af <strong>van</strong> <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n<br />
waarin het voorwerp wordt<br />
opgetild, d.w.z. <strong>van</strong> alle hier<br />
besprok<strong>en</strong> factor<strong>en</strong>. Als het<br />
voorwerp meer weegt dan<br />
het maximumgewicht, verhoogt<br />
het risico op ongevall<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>rug</strong>- <strong>en</strong>/of<br />
arm/handproblem<strong>en</strong> erg snel.<br />
38<br />
Aanbeveling<strong>en</strong>:<br />
¥ Indi<strong>en</strong> mogelijk <strong>de</strong> frequ<strong>en</strong>tie beperk<strong>en</strong> tot min<strong>de</strong>r dan<br />
1 x per 5 minut<strong>en</strong><br />
¥ Mechanische hulpmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> voor zware, grote of vaak<br />
gehanteer<strong>de</strong> last<br />
¥ Bij e<strong>en</strong> hoge frequ<strong>en</strong>tie:<br />
¥ <strong>de</strong> zware last<strong>en</strong> (>10 kg) opslaan op heuphoogte<br />
¥ lichtere last<strong>en</strong> opslaan tuss<strong>en</strong> knie- (60 cm) <strong>en</strong><br />
schou<strong>de</strong>rhoogte (150 cm)<br />
¥ Het gewicht aandui<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> last<strong>en</strong><br />
¥ Voor sporadisch till<strong>en</strong>, recht voor zich uit, met e<strong>en</strong><br />
goe<strong>de</strong> greep <strong>en</strong> over e<strong>en</strong> afstand <strong>van</strong> 70 cm, behan<strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> last met e<strong>en</strong> maximum aanbevol<strong>en</strong><br />
gewicht <strong>van</strong>:<br />
Hoogte<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
greep<br />
Afstand <strong>van</strong> han<strong>de</strong>n tot lichaam<br />
² 20 cm ² 35 cm ² 50 cm<br />
40 cm 19 kg 11 kg 8 kg<br />
75 cm 22 kg 12 kg 9 kg<br />
100 cm 20 kg 11 kg 8 kg<br />
140 cm 17 kg 10 kg 7 kg
16: TREKKEN/DUWEN MET DE ARMEN<br />
Hoe is <strong>de</strong> toestand in verband met het trekk<strong>en</strong>/duw<strong>en</strong> met <strong>de</strong> arm<strong>en</strong>?<br />
Sam<strong>en</strong>gevat, <strong>de</strong> huidige situatie is aanvaardbaar te verbeter<strong>en</strong><br />
Wat kunn<strong>en</strong> we CONCREET do<strong>en</strong> om <strong>de</strong> toestand te verbeter<strong>en</strong>?<br />
Moet<strong>en</strong> <strong>de</strong> situatie of <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong> meer in <strong>de</strong>tail Geanalyseerd wor<strong>de</strong>n aanvaardbaar te analyser<strong>en</strong><br />
TREK- OF<br />
DUWINSPANNIN-<br />
GEN MET DE<br />
ARMEN<br />
Waarom er belang<br />
aan hecht<strong>en</strong>?<br />
Met e<strong>en</strong> transportkarretje:<br />
¥ min<strong>de</strong>r inspanning<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
min<strong>de</strong>r spierproblem<strong>en</strong><br />
Maar risico op<br />
¥ knell<strong>en</strong> <strong>van</strong> vingers <strong>en</strong><br />
han<strong>de</strong>n<br />
¥ verwonding<strong>en</strong> aan voet<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> b<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
¥ ontwrichting <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
gewricht in arm<strong>en</strong>, schou<strong>de</strong>rs<br />
of <strong>rug</strong><br />
39<br />
Aanbeveling<strong>en</strong>:<br />
¥ Zorg<strong>en</strong> voor:<br />
¥ handkarretjes met 2, 3 of 4 wiel<strong>en</strong>: last min<strong>de</strong>r dan<br />
200 kg<br />
¥ handtranspalet: last min<strong>de</strong>r dan 700 kg<br />
¥ maximumgebruik: 200 keer per werkdag<br />
¥ transportafstand min<strong>de</strong>r dan 35 m<br />
¥ karretje met motor of transportband om zware last<strong>en</strong><br />
over lange afstan<strong>de</strong>n te verplaats<strong>en</strong><br />
¥ Vloer mag niet glad of oneff<strong>en</strong> zijn<br />
¥ De wrijving <strong>van</strong> <strong>de</strong> wiel<strong>en</strong> <strong>en</strong> het weg<strong>de</strong>k vermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
¥ Bij voorkeur 4 wiel<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> grote doorsne<strong>de</strong>, bre<strong>de</strong><br />
band <strong>en</strong> zon<strong>de</strong>r wrijving<br />
¥ Zorg<strong>en</strong> voor handgrep<strong>en</strong> iets bov<strong>en</strong> ellebooghoogte:<br />
¥ ongeveer 110 cm voor mann<strong>en</strong><br />
¥ ongeveer 100 cm voor vrouw<strong>en</strong><br />
¥ Min<strong>de</strong>r la<strong>de</strong>n wanneer er moet geduwd of getrokk<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n<br />
¥ met <strong>de</strong> han<strong>de</strong>n bov<strong>en</strong> <strong>de</strong> schou<strong>de</strong>rs of on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> taille<br />
¥ gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> meer dan 5 secon<strong>de</strong>n<br />
¥ wanneer het voorwerp niet recht voor <strong>de</strong> persoon staat<br />
¥ De af te legg<strong>en</strong> afstand beperk<strong>en</strong> door bijvoorbeeld <strong>de</strong><br />
opslagplaats dichterbij te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong><br />
¥ Liever duw<strong>en</strong> dan trekk<strong>en</strong><br />
¥ Antislipscho<strong>en</strong><strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong>
Hoe is <strong>de</strong> toestand in verband met É:<br />
¥ <strong>de</strong> omgevingstemperatuur?<br />
¥ <strong>de</strong> tocht?<br />
17: WERKOMGEVING<br />
Sam<strong>en</strong>gevat, <strong>de</strong> huidige situatie is aanvaardbaar te verbeter<strong>en</strong><br />
Wat kunn<strong>en</strong> we CONCREET do<strong>en</strong> om <strong>de</strong> toestand te verbeter<strong>en</strong>?<br />
Moet<strong>en</strong> <strong>de</strong> situatie of <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong> meer in <strong>de</strong>tail Geanalyseerd wor<strong>de</strong>n aanvaardbaar te analyser<strong>en</strong><br />
TEMPERATUUR<br />
TOCHT<br />
Waarom er belang aan<br />
hecht<strong>en</strong>?<br />
Als het te koud is:<br />
¥ sterkere spiersam<strong>en</strong>trekking<br />
¥ vermin<strong>de</strong>r<strong>de</strong> kracht<br />
¥ vermin<strong>de</strong>r<strong>de</strong> lichaamscošrdinatie<br />
Als het te warm is:<br />
¥ overdrev<strong>en</strong> transpiratie<br />
¥ vermoeidheid<br />
Bij tocht:<br />
¥ plaatselijke afkoeling<br />
¥ spiersam<strong>en</strong>trekking, hoofdpijn<br />
40<br />
Aanbeveling<strong>en</strong>:<br />
¥ Opwarming of warmteverlies door <strong>de</strong> buit<strong>en</strong>temperatuur<br />
vermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
¥ Opwarming of warmteverlies binn<strong>en</strong> vermin<strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
¥ kou<strong>de</strong> <strong>en</strong> warme oppervlakk<strong>en</strong> isoler<strong>en</strong> (leiding<strong>en</strong>,<br />
wan<strong>de</strong>n ...)<br />
¥ warme <strong>en</strong> vochtige gass<strong>en</strong> mete<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> bron afvoer<strong>en</strong><br />
¥ water- <strong>en</strong> stoomlekk<strong>en</strong> eliminer<strong>en</strong><br />
¥ Kledij aanpass<strong>en</strong><br />
¥ De volg<strong>en</strong><strong>de</strong> minimumtemperatur<strong>en</strong> in acht nem<strong>en</strong>:<br />
¥ erg licht werk 20¡C<br />
¥ licht werk 18¡C<br />
¥ re<strong>de</strong>lijk zwaar werk 15¡C<br />
¥ zwaar werk 12¡C<br />
De luchtsnelheid beperk<strong>en</strong> tot:<br />
¥ 10 m/s bij korte blootstelling<br />
¥ 3 m/s bij on<strong>de</strong>rbrok<strong>en</strong> werk<br />
¥ 1 m/s bij onon<strong>de</strong>rbrok<strong>en</strong> staand werk of zwaar werk<br />
¥ 0,5 m/s bij onon<strong>de</strong>rbrok<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong>d werk<br />
¥ Tocht op het gezicht of in <strong>de</strong> nek eliminer<strong>en</strong>
Hoe is <strong>de</strong> toestand in verband met É:<br />
¥ <strong>de</strong> weerkaatsing ?<br />
¥ <strong>de</strong> verblinding?<br />
18: VERLICHTING<br />
Sam<strong>en</strong>gevat, <strong>de</strong> huidige situatie is aanvaardbaar te verbeter<strong>en</strong><br />
Wat kunn<strong>en</strong> we CONCREET do<strong>en</strong> om <strong>de</strong> toestand te verbeter<strong>en</strong>?<br />
Moet<strong>en</strong> <strong>de</strong> situatie of <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong> meer in <strong>de</strong>tail Geanalyseerd wor<strong>de</strong>n aanvaardbaar te analyser<strong>en</strong><br />
VERLICHTING:<br />
WEERKAATSING<br />
EN VERBLIN-<br />
DING<br />
Waarom er belang<br />
aan hecht<strong>en</strong>?<br />
Indi<strong>en</strong> slechte verlichting:<br />
¥ slecht zicht<br />
¥ weerkaatsing <strong>en</strong> verblinding<br />
¥ slechte werkhouding<strong>en</strong><br />
¥ slechte waarneming <strong>van</strong><br />
gevaarlijke voorwerp<strong>en</strong> of<br />
on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
¥ risico op ongelukk<strong>en</strong><br />
41<br />
Aanbeveling<strong>en</strong>:<br />
¥ Verlichting aanpass<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> vereiste waarneming <strong>en</strong><br />
aan <strong>de</strong> grootte of het contrast <strong>van</strong> te behan<strong>de</strong>l<strong>en</strong> voorwerp<strong>en</strong>,<br />
<strong>de</strong>tails <strong>van</strong> werktuig<strong>en</strong> ...<br />
¥ Glanz<strong>en</strong><strong>de</strong> oppervlakk<strong>en</strong> verwij<strong>de</strong>r<strong>en</strong> (gepolijst metaal,<br />
glas, plasticpapier ...)<br />
¥ Verlichting op <strong>de</strong> werkplek uniformiser<strong>en</strong><br />
¥ Grote schaduw<strong>en</strong> <strong>en</strong> contrast<strong>en</strong> vermij<strong>de</strong>n<br />
¥ Gevaarlijke voorwerp<strong>en</strong> <strong>en</strong> on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>l<strong>en</strong> meer verlicht<strong>en</strong><br />
¥ Lichtbronn<strong>en</strong> goed on<strong>de</strong>rhou<strong>de</strong>n <strong>en</strong> schoonmak<strong>en</strong>
Hoe is <strong>de</strong> toestand in verband met É:<br />
¥ <strong>de</strong> tijdsdruk?<br />
¥ <strong>de</strong> rustpauzes?<br />
¥ <strong>de</strong> overur<strong>en</strong>?<br />
19: ORGANISATIE VAN DE TIJD<br />
Sam<strong>en</strong>gevat, <strong>de</strong> huidige situatie is aanvaardbaar te verbeter<strong>en</strong><br />
Wat kunn<strong>en</strong> we CONCREET do<strong>en</strong> om <strong>de</strong> toestand te verbeter<strong>en</strong>?<br />
Moet<strong>en</strong> <strong>de</strong> situatie of <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong> meer in <strong>de</strong>tail Geanalyseerd wor<strong>de</strong>n aanvaardbaar te analyser<strong>en</strong><br />
TIJDSDRUK<br />
RUSTPAUZES<br />
Waarom er belang<br />
aan hecht<strong>en</strong>?<br />
Bij tijdsdruk:<br />
¥ min<strong>de</strong>r aandacht voor zijn<br />
fysiologische beperking<strong>en</strong><br />
¥ algem<strong>en</strong>e <strong>en</strong> plaatselijke<br />
vermoeidheid<br />
¥ risico op ongelukk<strong>en</strong><br />
¥ snelle <strong>en</strong> bruuske beweging<strong>en</strong><br />
¥ grotere inspanning<br />
¥ langer werk<strong>en</strong> zon<strong>de</strong>r pauzes<br />
Zon<strong>de</strong>r georganiseer<strong>de</strong> rustpauzes:<br />
¥ slechte houding<strong>en</strong> <strong>en</strong> min<strong>de</strong>r<br />
hoog werkritme<br />
¥ algeme<strong>en</strong> <strong>en</strong> plaatselijk<br />
vermoei<strong>de</strong> spier<strong>en</strong><br />
¥ ongeor<strong>de</strong>n<strong>de</strong> pauzes<br />
42<br />
Aanbeveling<strong>en</strong>:<br />
Organisatie <strong>en</strong> technische procedures aanpass<strong>en</strong> om<br />
<strong>de</strong> frequ<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> dring<strong>en</strong><strong>de</strong> situaties te beperk<strong>en</strong><br />
¥ Tak<strong>en</strong> ver<strong>de</strong>l<strong>en</strong> om hulp bij dring<strong>en</strong><strong>de</strong> gevall<strong>en</strong><br />
mogelijk te mak<strong>en</strong><br />
¥ E<strong>en</strong> geheel <strong>van</strong> tak<strong>en</strong> toevertrouw<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong><br />
groep operator<strong>en</strong><br />
¥ Factor<strong>en</strong> die het werkritme opdrijv<strong>en</strong> vermij<strong>de</strong>n,<br />
namelijk<br />
¥ strikte of vaak veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong>adlines<br />
¥ voortdur<strong>en</strong><strong>de</strong> controle <strong>van</strong> het r<strong>en</strong><strong>de</strong>m<strong>en</strong>t door<br />
e<strong>en</strong> elektronisch systeem<br />
¥ Indi<strong>en</strong> zwaar werk:<br />
¥ verplichte pauzes ver<strong>de</strong>eld over <strong>de</strong> hele dag<br />
¥ Bij matige fysieke of m<strong>en</strong>tale inspanning<br />
¥ pauzes <strong>van</strong> 10 tot 15 minut<strong>en</strong> Õs ocht<strong>en</strong>ds <strong>en</strong> Ôs<br />
namiddags<br />
¥ Bij door machine opgelegd ritme<br />
¥ pauzes <strong>van</strong> 3 tot 5 minut<strong>en</strong> om het uur<br />
OVERUREN Bij overur<strong>en</strong>:<br />
¥ Voldo<strong>en</strong><strong>de</strong> personeel om productiepiek<strong>en</strong> op te<br />
¥ algem<strong>en</strong>e <strong>en</strong> plaatselijke <strong>van</strong>g<strong>en</strong><br />
vermoeidheid<br />
¥ Vermin<strong>de</strong>ring overur<strong>en</strong>:<br />
¥ grotere inspanning<br />
¥ bijkom<strong>en</strong>d personeel bij overbelasting in <strong>de</strong> pro-<br />
¥ grotere reactietijd<br />
ductie<br />
¥ groter risico op ongelukk<strong>en</strong> ¥ werkorganisatie veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong> (<strong>van</strong> 2 naar 3 post<strong>en</strong><br />
¥ verzwakte prestaties<br />
...)<br />
Hoe langer hoe meer risico<br />
op:<br />
¥ vervreemding <strong>van</strong> vri<strong>en</strong><strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> familie<br />
¥ psychosociale problem<strong>en</strong><br />
¥ Bij het indi<strong>en</strong>stnem<strong>en</strong> waarschuw<strong>en</strong> voor mogelijke<br />
overur<strong>en</strong><br />
¥ Vooraf aankondig<strong>en</strong> wanneer overur<strong>en</strong> gepresteerd<br />
moet<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n<br />
¥ Liever langer per dag werk<strong>en</strong> dan meer dag<strong>en</strong> per<br />
week
Hoe is <strong>de</strong> toestand in verband met É:<br />
¥ <strong>de</strong> productiepremies?<br />
¥ <strong>de</strong> rotatie <strong>van</strong> het personeel?<br />
20: ORGANISATIE VAN HET WERK<br />
Sam<strong>en</strong>gevat, <strong>de</strong> huidige situatie is aanvaardbaar te verbeter<strong>en</strong><br />
Wat kunn<strong>en</strong> we CONCREET do<strong>en</strong> om <strong>de</strong> toestand te verbeter<strong>en</strong>?<br />
Moet<strong>en</strong> <strong>de</strong> situatie of <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong> meer in <strong>de</strong>tail Geanalyseerd wor<strong>de</strong>n aanvaardbaar te analyser<strong>en</strong><br />
PRODUCTIE<br />
PREMIES<br />
ROTATIE<br />
VAN HET<br />
PERSONEEL<br />
Waarom er belang<br />
aan hecht<strong>en</strong>?<br />
Om <strong>de</strong> productie te stimuler<strong>en</strong>:<br />
¥ hoger werkritme<br />
¥ grotere vermoeidheid<br />
¥ ongunstige manier <strong>van</strong><br />
werk<strong>en</strong><br />
Indi<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> rotatie<br />
¥ constante houding<strong>en</strong>,<br />
gebar<strong>en</strong> <strong>en</strong> belasting<br />
¥ monotoon <strong>en</strong> verslapte<br />
aandacht<br />
¥ groter risico op ongelukk<strong>en</strong><br />
43<br />
Aanbeveling<strong>en</strong><br />
Productie- of risicogebon<strong>de</strong>n premies afschaff<strong>en</strong><br />
¥ Voorrang gev<strong>en</strong> aan gezondheid <strong>en</strong> veiligheid, met<br />
respect voor <strong>de</strong> belang<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> operator<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
productiedruk<br />
¥ E<strong>en</strong> bestaan<strong>de</strong> premie <strong>de</strong>finitief integrer<strong>en</strong> in het loon<br />
¥ Polyval<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> het personeel stimuler<strong>en</strong><br />
¥ Het werk zo organiser<strong>en</strong> dat:<br />
¥ <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> taak min<strong>de</strong>r dan e<strong>en</strong> uur moet wor<strong>de</strong>n uitgevoerd<br />
¥ twee of meer tak<strong>en</strong> waarbij verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> spiergroep<strong>en</strong><br />
gebruikt wor<strong>de</strong>n afgewisseld wor<strong>de</strong>n
Synthese <strong>van</strong> <strong>de</strong> Observatie<br />
WERKPLEK: DATUM:<br />
Observatierubriek<strong>en</strong> Keuze Huidige toestand Toekomstige toestand<br />
niet <strong>van</strong> aanvaard- te aanvaard- te<br />
toepassing baar verbeter<strong>en</strong> baar analyser<strong>en</strong><br />
1: Zitt<strong>en</strong>d werk<strong>en</strong> ❑ ❑ ❑ ❑ ❑<br />
2: Werk<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> beeldscherm ❑ ❑ ❑ ❑ ❑<br />
3: Staand werk<strong>en</strong> ❑ ❑ ❑ ❑ ❑<br />
4: Werkplek: an<strong>de</strong>re houding<strong>en</strong> ❑ ❑ ❑ ❑ ❑<br />
5: Werkplek: ruimte ❑ ❑ ❑ ❑ ❑<br />
6: Opstelling werktuig<strong>en</strong> ... ❑ ❑ ❑ ❑ ❑<br />
7: Werktuig<strong>en</strong> ❑ ❑ ❑ ❑ ❑<br />
8: Trill<strong>en</strong><strong>de</strong> werktuig<strong>en</strong> ❑ ❑ ❑ ❑ ❑<br />
9: Positie: nek, schou<strong>de</strong>rs ❑ ❑ ❑ ❑ ❑<br />
10: Positie: ellebog<strong>en</strong>, pols<strong>en</strong>/han<strong>de</strong>n ❑ ❑ ❑ ❑ ❑<br />
11: Inspanning<strong>en</strong> <strong>van</strong> pols<strong>en</strong>/han<strong>de</strong>n ❑ ❑ ❑ ❑ ❑<br />
12: Repetitiviteit ❑ ❑ ❑ ❑ ❑<br />
13: Hulpmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> manuele behan<strong>de</strong>ling ❑ ❑ ❑ ❑ ❑<br />
14: K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> last ❑ ❑ ❑ ❑ ❑<br />
15: Last<strong>en</strong> till<strong>en</strong> (1, 2, 3) ❑ ❑ ❑ ❑ ❑<br />
16: Trekk<strong>en</strong>/duw<strong>en</strong> met <strong>de</strong> arm<strong>en</strong> ❑ ❑ ❑ ❑ ❑<br />
17: Werkomgeving ❑ ❑ ❑ ❑ ❑<br />
18: Verlichting ❑ ❑ ❑ ❑ ❑<br />
19: Organisatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> tijd ❑ ❑ ❑ ❑ ❑<br />
20: Organisatie <strong>van</strong> het werk ❑ ❑ ❑ ❑ ❑<br />
44
Balans <strong>van</strong> voorgestel<strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tie- of verbeteringsmaatregel<strong>en</strong><br />
¥ <strong>de</strong> in <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> rubriek<strong>en</strong> voorgestel<strong>de</strong> maatregel<strong>en</strong> hernem<strong>en</strong><br />
¥ door te preciser<strong>en</strong> wie wat doet <strong>en</strong> wanneer?<br />
- wanneer zijn <strong>de</strong>ze maatregel<strong>en</strong> gepland?<br />
- wanneer zijn zij uitgevoerd? (controle achteraf)<br />
¥ in volgor<strong>de</strong> <strong>van</strong> belangrijkheid<br />
Wie Wat Wanneer<br />
Gepland Uitgevoerd<br />
Noodzaak <strong>van</strong> e<strong>en</strong> meer diepgaan<strong>de</strong> Analyse (niveau 3) rek<strong>en</strong>ing hou<strong>de</strong>nd met:<br />
¥ <strong>de</strong> effici‘ntie <strong>van</strong> <strong>de</strong> hierbov<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong> prev<strong>en</strong>tie/verbeteringsmaatregel<strong>en</strong><br />
¥ het restrisico na uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze maatregel<strong>en</strong><br />
¥ <strong>de</strong> dring<strong>en</strong>dheid <strong>en</strong> <strong>de</strong> doelstelling<strong>en</strong>: waarover moet <strong>de</strong> Analyse gaan?<br />
45
NIVEAU 3, ANALYSE
NIVEAU 3, ANALYSE<br />
INLEIDING<br />
De analyse <strong>van</strong> <strong>de</strong> werksituatie kan totaal verschill<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
bedoeling<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>:<br />
¥ Prev<strong>en</strong>tie: <strong>de</strong> oorzak<strong>en</strong> <strong>van</strong> ongemakkelijke<br />
beweging<strong>en</strong> of inspanning<strong>en</strong> (kracht<strong>en</strong>) wor<strong>de</strong>n<br />
on<strong>de</strong>rzocht om na te gaan hoe <strong>de</strong> werkomstandighe<strong>de</strong>n<br />
kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n veran<strong>de</strong>rd <strong>en</strong><br />
risicoÕs verme<strong>de</strong>n.<br />
¥ Epi<strong>de</strong>miologie: <strong>de</strong> wijdte <strong>van</strong> gebar<strong>en</strong> of<br />
inspanning<strong>en</strong> (kracht<strong>en</strong>) wordt gekwantificeerd<br />
om <strong>de</strong> risicoÕs te bepal<strong>en</strong> <strong>en</strong> in verband te<br />
br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> met klacht<strong>en</strong> of pathologie‘n <strong>van</strong><br />
bepaal<strong>de</strong> operator<strong>en</strong>.<br />
Bei<strong>de</strong> b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> verg<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re aandachtspunt<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re methodologie:<br />
¥ Prev<strong>en</strong>tie: om oplossing<strong>en</strong> te vin<strong>de</strong>n moet<br />
rek<strong>en</strong>ing wor<strong>de</strong>n gehou<strong>de</strong>n met alle 49 aspect<strong>en</strong><br />
uit <strong>de</strong> 20 Observatie-rubriek<strong>en</strong>. Gebar<strong>en</strong> of<br />
kracht<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n indi<strong>en</strong> nodig gemet<strong>en</strong>.<br />
¥ Epi<strong>de</strong>miologie: posities, gebar<strong>en</strong>, kracht, repetitiviteit<br />
<strong>en</strong> trilling<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n systematisch<br />
gemet<strong>en</strong>, zon<strong>de</strong>r dat <strong>de</strong> oorzak<strong>en</strong> er<strong>van</strong> wor<strong>de</strong>n<br />
on<strong>de</strong>rzocht.<br />
On<strong>de</strong>rstaand schema toont het verschil aan tuss<strong>en</strong> prev<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> epi<strong>de</strong>miologie <strong>van</strong> RSI.<br />
PREVENTIE EPIDEMIOLOGIE<br />
RSI RSI<br />
De verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> oorzak<strong>en</strong> <strong>van</strong> grote kracht<strong>en</strong>, <strong>van</strong><br />
slechte posities, <strong>van</strong> repetitieve gebar<strong>en</strong> <strong>en</strong> trilling<strong>en</strong><br />
(hoogte <strong>van</strong> het werkblad, stoel, opstelling <strong>van</strong><br />
het scherm ...) wor<strong>de</strong>n nauwgezet on<strong>de</strong>rzocht om<br />
tot oplossing<strong>en</strong> te kom<strong>en</strong>.<br />
Indi<strong>en</strong> nodig wor<strong>de</strong>n bepaal<strong>de</strong> biomechanische<br />
belasting, kracht<strong>en</strong>, posities, repetitiviteit <strong>en</strong> trilling<strong>en</strong><br />
gekwantificeerd voor e<strong>en</strong> ge<strong>de</strong>tailleer<strong>de</strong><br />
analyse <strong>van</strong> e<strong>en</strong> bepaald aspect.<br />
In dit docum<strong>en</strong>t komt voornamelijk <strong>de</strong> methodologie <strong>van</strong> <strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tie aan bod.<br />
49<br />
Biomechanische belasting, kracht<strong>en</strong>, posities,<br />
repetitiviteit <strong>en</strong> trilling<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gekwantificeerd<br />
<strong>en</strong> in verband gebracht met RSI.
Tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> vorige stap in <strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tiestrategie<br />
(niveau 2: Observatie) hebb<strong>en</strong> <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> uit het<br />
bedrijf <strong>de</strong> werksituatie geobserveerd. Ondanks<br />
<strong>de</strong>ze Observatie blijft <strong>de</strong> toestand onaanvaardbaar<br />
¥ omdat <strong>de</strong> aangebrachte verbetering<strong>en</strong> niet volstaan,<br />
¥ omdat er voor bepaal<strong>de</strong> problem<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> oplossing<br />
is gevon<strong>de</strong>n, of<br />
¥ omdat het probleem te ingewikkeld is geblek<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> uit het bedrijf die <strong>de</strong> Observatie<br />
hebb<strong>en</strong> uitgevoerd niet <strong>de</strong> nodige k<strong>en</strong>nis hebb<strong>en</strong><br />
om het op te loss<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> prev<strong>en</strong>tieadviseur kan <strong>de</strong>ze m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> uit het<br />
bedrijf help<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> prev<strong>en</strong>tieadviseur is e<strong>en</strong> persoon die e<strong>en</strong><br />
opleiding heeft g<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> op het gebied <strong>van</strong><br />
gezondheids- <strong>en</strong> veiligheidsproblem<strong>en</strong> op het<br />
werk. In <strong>de</strong> praktijk zijn het vaak externe prev<strong>en</strong>tie-adviseurs:<br />
<strong>de</strong> ergonoom, <strong>de</strong> arbeidsg<strong>en</strong>eesheer,<br />
<strong>de</strong> adviseurs voor prev<strong>en</strong>tie, bescherming<br />
<strong>en</strong> veiligheid, <strong>de</strong> arbeidspsycholoog É I<strong>de</strong>aliter<br />
heeft <strong>de</strong>ze persoon e<strong>en</strong> algem<strong>en</strong>e opleiding ergonomie<br />
g<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>. Deze opleiding is niet onmisbaar,<br />
maar bij gebrek eraan kan het actieveld <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
metho<strong>de</strong> wel te beperkt blijv<strong>en</strong>.<br />
Deze prev<strong>en</strong>tieadviseur is het nieuwe elem<strong>en</strong>t<br />
<strong>van</strong> niveau 3, <strong>de</strong> Analyse, <strong>van</strong> <strong>de</strong> strategie. Zijn<br />
k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> ervaring op het vlak <strong>van</strong> ergonomie<br />
vorm<strong>en</strong> e<strong>en</strong> toegevoeg<strong>de</strong> waar<strong>de</strong> voor <strong>de</strong> k<strong>en</strong>nis<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidssituatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> uit het<br />
bedrijf.<br />
In combinatie met <strong>de</strong> aanwezigheid <strong>van</strong> e<strong>en</strong> prev<strong>en</strong>tieadviseur<br />
kunn<strong>en</strong> hulpmid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> zoals <strong>de</strong><br />
vi<strong>de</strong>o of <strong>de</strong> computer wor<strong>de</strong>n gebruikt. In dit stadium<br />
kunn<strong>en</strong> er specifieke meting<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong><br />
welbepaald probleem wor<strong>de</strong>n uitgevoerd, zodat<br />
er makkelijker technische oplossing<strong>en</strong> gevon<strong>de</strong>n<br />
kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n of zodat <strong>de</strong> noodzaak <strong>van</strong> bepaal<strong>de</strong><br />
oplossing<strong>en</strong> makkelijker kan wor<strong>de</strong>n bewez<strong>en</strong>.<br />
De werkwijze <strong>van</strong> <strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tieadviseur tij<strong>de</strong>ns<br />
zijn optre<strong>de</strong>n is <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong>:<br />
1.Herzi<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> reeds uitgevoer<strong>de</strong><br />
Observatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidssituatie sam<strong>en</strong> met<br />
<strong>de</strong> cošrdinator <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze Observatie<br />
¥ daarbij rek<strong>en</strong>ing hou<strong>de</strong>nd met het reeds bij<br />
het vorige niveau (Observatie) uitgevoer<strong>de</strong><br />
werk;<br />
¥ daaraan zijn eig<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> ervaring toevoeg<strong>en</strong>d<br />
<strong>en</strong><br />
¥ daarbij vaststell<strong>en</strong>d welke aspect<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
na<strong>de</strong>re specifieke Analyse behoev<strong>en</strong>.<br />
2.De eig<strong>en</strong>lijke Analyse <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidssituatie <strong>en</strong><br />
ev<strong>en</strong>tueel uitvoering <strong>van</strong> meting<strong>en</strong>, steeds met<br />
het oog op prev<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> in sam<strong>en</strong>werking met<br />
<strong>de</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> uit het bedrijf.<br />
50<br />
Indi<strong>en</strong> nodig wordt e<strong>en</strong> kwantificering uitgevoerd<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> biomechanische belasting in <strong>de</strong> huidige<br />
situatie. Zo kan <strong>de</strong>ze belasting wor<strong>de</strong>n<br />
vergelek<strong>en</strong> met <strong>de</strong> toekomstige situatie. Ook kan<br />
<strong>de</strong> om<strong>van</strong>g er<strong>van</strong> wor<strong>de</strong>n aangetoond <strong>en</strong> dus ook<br />
<strong>de</strong> noodzaak <strong>van</strong> <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong>.<br />
Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> kan ook het verband wor<strong>de</strong>n aangetoond<br />
tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> blootstelling <strong>en</strong> het traumatisme.<br />
De duur <strong>van</strong> <strong>de</strong> Analyse <strong>en</strong> dus ook <strong>de</strong> kostprijs<br />
er<strong>van</strong> zijn afhankelijk <strong>van</strong> het vastgestel<strong>de</strong> probleem<br />
<strong>en</strong> <strong>van</strong> het al dan niet moet<strong>en</strong> kwantificer<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> biomechanische belasting.<br />
ANALYSE-INSTRUMENT<br />
A. Bestu<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
Observatie met <strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tieadviseur<br />
Continu•teit in <strong>de</strong> strategie <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werking tuss<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> sleutelfigur<strong>en</strong> op <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> niveaus<br />
zijn belangrijk. Daarom bestu<strong>de</strong>ert <strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tieadviseur<br />
<strong>de</strong> informatie die bij <strong>de</strong> niveaus<br />
Opsporing <strong>en</strong> Observatie verzameld is sam<strong>en</strong><br />
met <strong>de</strong>g<strong>en</strong><strong>en</strong> die <strong>de</strong>ze informatie bestu<strong>de</strong>erd hebb<strong>en</strong>,<br />
<strong>en</strong> in ie<strong>de</strong>r geval sam<strong>en</strong> met <strong>de</strong> cošrdinator<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong>ze niveaus (<strong>de</strong> groepsanimator of <strong>de</strong><br />
afzon<strong>de</strong>rlijke waarnemer).<br />
Zij moet<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> punt<strong>en</strong> besprek<strong>en</strong>:<br />
¥ De informatie over <strong>de</strong> arbeidssituatie: aantal<br />
geproduceer<strong>de</strong> stukk<strong>en</strong>, gewicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> stukk<strong>en</strong>,<br />
werkorganisatie, rotatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> operator<strong>en</strong>,<br />
l<strong>en</strong>gte <strong>en</strong> anci‘nniteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> operator<strong>en</strong>,<br />
variatie in <strong>de</strong> productie tij<strong>de</strong>ns e<strong>en</strong> werkdag,<br />
e<strong>en</strong> werkweek <strong>en</strong> e<strong>en</strong> jaar É<br />
¥ De keuze <strong>van</strong> <strong>de</strong> rubriek<strong>en</strong> die <strong>van</strong> toepassing<br />
zijn, op basis <strong>van</strong> <strong>de</strong> 20 beschikbare rubriek<strong>en</strong>.<br />
¥ De observaties voor elk <strong>van</strong> <strong>de</strong> gekoz<strong>en</strong> rubriek<strong>en</strong>.<br />
¥ De verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong>, die al dan niet<br />
geschikt wor<strong>de</strong>n bevon<strong>de</strong>n.<br />
¥ De rubriek<strong>en</strong> of aspect<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> rubriek<br />
waarvoor e<strong>en</strong> bijkom<strong>en</strong><strong>de</strong> Analyse nodig is.<br />
De taak <strong>van</strong> <strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tieadviseur bestaat erin:<br />
¥ <strong>de</strong> bij niveau 2, Observatie, voorgestel<strong>de</strong> <strong>en</strong> al<br />
dan niet uitgevoer<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong> geschikt of<br />
ongeschikt te verklar<strong>en</strong>.<br />
¥ in <strong>de</strong>tail <strong>de</strong> problem<strong>en</strong> te analyser<strong>en</strong> waarvoor<br />
nog ge<strong>en</strong> oplossing gevon<strong>de</strong>n werd.<br />
¥ het bedrijf te help<strong>en</strong> <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong><br />
in <strong>de</strong> praktijk om te zett<strong>en</strong>.<br />
Om <strong>de</strong>ze tak<strong>en</strong> te vergemakkelijk<strong>en</strong> heeft lÕUnitŽ<br />
Hygi ne et Physiologie du Travail <strong>van</strong> <strong>de</strong> UCL<br />
e<strong>en</strong> databank ontwikkeld. Deze databank geeft<br />
informatie over risicofactor<strong>en</strong> maar vooral aan-
eveling<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> hand <strong>van</strong> foto's <strong>en</strong> schema's<br />
over<br />
- wat te vermij<strong>de</strong>n is (verkeer<strong>de</strong> posities, ongeschikte<br />
werktuig<strong>en</strong>, niet aangepaste hoogte <strong>van</strong><br />
het werkblad É)<br />
- <strong>en</strong> wat aan te ra<strong>de</strong>n is (goe<strong>de</strong> posities, ergonomische<br />
werktuig<strong>en</strong>, aangepaste hoogte É)<br />
B. Eig<strong>en</strong>lijke Analyse<br />
1. Doelstelling<br />
Tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong>ze twee<strong>de</strong> fase <strong>van</strong> <strong>de</strong> Analyse wordt<br />
gezocht naar oplossing<strong>en</strong> voor problem<strong>en</strong> die<br />
nog niet verholp<strong>en</strong> zijn. Hier gaat het dus over<br />
bepaal<strong>de</strong> specifieke aspect<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidssituatie.<br />
In <strong>de</strong>ze fase wordt meer specifieke of meer diepgaan<strong>de</strong><br />
informatie verzameld om te kunn<strong>en</strong> bepal<strong>en</strong><br />
hoe <strong>de</strong>ze problem<strong>en</strong> verholp<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n. Dit kan bijvoorbeeld het bestu<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> beweging zijn, zoals het omdraai<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> product voor e<strong>en</strong> kwaliteitstest.<br />
Repetitiviteit is ook e<strong>en</strong> voorbeeld: het probleem<br />
is makkelijk vast te stell<strong>en</strong>, maar het vraagt e<strong>en</strong><br />
diepgaan<strong>de</strong> analyse om tot e<strong>en</strong> oplossing te<br />
kom<strong>en</strong>.<br />
De prev<strong>en</strong>tieadviseur moet <strong>de</strong>ze informatieverzameling<br />
voorberei<strong>de</strong>n sam<strong>en</strong> met <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> uit<br />
het bedrijf <strong>en</strong> <strong>de</strong> cošrdinator die <strong>de</strong> voorgaan<strong>de</strong><br />
niveaus on<strong>de</strong>rzocht hebb<strong>en</strong>.<br />
2. Selectie <strong>van</strong> <strong>de</strong> operator<strong>en</strong> voor <strong>de</strong>ze Analyse<br />
Deze gebar<strong>en</strong> of specifieke problem<strong>en</strong> moet<strong>en</strong><br />
vaak bij verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> operator<strong>en</strong> on<strong>de</strong>rzocht<br />
wor<strong>de</strong>n, maar het is niet nodig alle operator<strong>en</strong> te<br />
observer<strong>en</strong>.<br />
Het is wel beter om ge<strong>en</strong> arbitraire selectie te<br />
mak<strong>en</strong>. Er moet systematisch gezocht wor<strong>de</strong>n<br />
naar interindividuele verschill<strong>en</strong> om makkelijker<br />
te kom<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong>voudige <strong>en</strong> effici‘nte prev<strong>en</strong>tiemaatregel<strong>en</strong>.<br />
De gekoz<strong>en</strong> operator<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> dus<br />
verschill<strong>en</strong> qua:<br />
¥ l<strong>en</strong>gte, zodat <strong>de</strong> begr<strong>en</strong>zing <strong>van</strong> <strong>de</strong> afmeting<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werkplekk<strong>en</strong> zichtbaar is.<br />
¥ geslacht, aangezi<strong>en</strong> mann<strong>en</strong> <strong>en</strong> vrouw<strong>en</strong> niet<br />
alle<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong> qua grootte, maar ook qua<br />
kracht <strong>en</strong> fysieke geschiktheid;<br />
¥ anci‘nniteit: e<strong>en</strong> operator met ervaring in <strong>de</strong>ze<br />
arbeidssituatie zal wellicht techniek<strong>en</strong> ontwikkeld<br />
hebb<strong>en</strong> die hem moeite bespar<strong>en</strong>.<br />
Het is raadzaam <strong>de</strong> Analyse NIET uit te voer<strong>en</strong><br />
bij operator<strong>en</strong> die op het mom<strong>en</strong>t <strong>van</strong> <strong>de</strong> studie<br />
51<br />
lij<strong>de</strong>n aan RSI. M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die daar last <strong>van</strong> hebb<strong>en</strong><br />
ontwikkel<strong>en</strong> waarschijnlijk allerlei comp<strong>en</strong>ser<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
houding<strong>en</strong> om <strong>de</strong> pijnlijke gewricht<strong>en</strong> te ontlast<strong>en</strong>,<br />
waardoor zij er an<strong>de</strong>re overbelast<strong>en</strong>. Dit is<br />
uiteraard e<strong>en</strong> interessant verschijnsel, maar past<br />
niet binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> huidige prev<strong>en</strong>tiedoelstelling.<br />
Wat wel boei<strong>en</strong>d kan zijn, is om in <strong>de</strong><br />
Analysegroep m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> op te nem<strong>en</strong> die RSI<br />
gehad hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> die alternatieve werkmetho<strong>de</strong>s<br />
ontwikkeld hebb<strong>en</strong> om er ge<strong>en</strong> last meer <strong>van</strong> te<br />
hebb<strong>en</strong>.<br />
De selectie <strong>van</strong> te observer<strong>en</strong> operator<strong>en</strong> is cruciaal.<br />
Als er niet op <strong>de</strong> juiste manier geselecteerd<br />
wordt, levert dat onbetrouwbare Analyseresultat<strong>en</strong><br />
op <strong>en</strong> kan er ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele conclusie wor<strong>de</strong>n<br />
getrokk<strong>en</strong> die geldt voor alle operator<strong>en</strong>.<br />
Het aantal te observer<strong>en</strong> operator<strong>en</strong> hangt af <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> grootte <strong>van</strong> <strong>de</strong> groep. De volg<strong>en</strong><strong>de</strong> tabel is<br />
gebaseerd op <strong>de</strong> principes <strong>van</strong> <strong>de</strong> statistiek. De<br />
tabel geeft aan welke steekproef nodig is om voor<br />
95% zeker te zijn dat minst<strong>en</strong>s 1 operator <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
20% die het meest zijn blootgesteld, in <strong>de</strong> studie<br />
is opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Deze waarschijnlijkheid geldt niet<br />
bij e<strong>en</strong> aselecte steekproef. Vandaar dus dat <strong>de</strong><br />
steekproef niet aselect mag zijn. Met <strong>de</strong>ze tabel<br />
kan het i<strong>de</strong>ale aantal te observer<strong>en</strong> operator<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n bepaald.<br />
3. Te analyser<strong>en</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n<br />
Ook <strong>de</strong> keuze <strong>van</strong> <strong>de</strong> Observatiemom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> mag<br />
niet toevallig zijn. Er moet immers rek<strong>en</strong>ing<br />
gehou<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n<br />
die afhankelijk zijn <strong>van</strong>:<br />
¥ <strong>de</strong> productie: normaal, regelmatig, seizo<strong>en</strong>sgebon<strong>de</strong>n<br />
É<br />
¥ <strong>de</strong> staat <strong>van</strong> <strong>de</strong> productielijn: machines die stuk<br />
of niet goed afgesteld zijn, nieuwe machines É<br />
¥ <strong>de</strong> rotatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> operator<strong>en</strong><br />
¥ het abs<strong>en</strong>te•sme<br />
¥ <strong>de</strong> werkcyclus: voorberei<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> grondstoff<strong>en</strong>,<br />
productie, schoonmak<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> productielijn<br />
É<br />
Als er niet g<strong>en</strong>oeg tijd of mid<strong>de</strong>l<strong>en</strong> zijn om alle<br />
verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> gevall<strong>en</strong> te analyser<strong>en</strong>, moet dui<strong>de</strong>lijk<br />
nagegaan wor<strong>de</strong>n of <strong>de</strong> geanalyseer<strong>de</strong> situaties<br />
repres<strong>en</strong>tatief zijn voor <strong>de</strong> algem<strong>en</strong>e<br />
omstandighe<strong>de</strong>n dan wel voor <strong>de</strong> slechtst mogelijke<br />
omstandighe<strong>de</strong>n. Zo zal het bijvoorbeeld<br />
moeilijk zijn om <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n te bestu<strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
als alle operator<strong>en</strong> aanwezig zijn <strong>en</strong> als er ŽŽn<br />
of meer<strong>de</strong>re ontbrek<strong>en</strong>. Toch is het belangrijk na<br />
te gaan of dit verschil in aantal invloed heeft op<br />
Grootte <strong>van</strong> <strong>de</strong> groep N N ² 6 7-8 9-11 12-14 15-18 19-26 27-43 44-50 >50<br />
Grootte <strong>van</strong> <strong>de</strong> steekproef Ns N 6 7 8 9 10 11 12 14
het werkritme, <strong>de</strong> repetitiviteit É Als dit zo blijkt<br />
te zijn, moet bewez<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> uitgevoer<strong>de</strong><br />
Analyse rele<strong>van</strong>t is.<br />
4. Vi<strong>de</strong>o-opname<br />
De prev<strong>en</strong>tieadviseur zoekt na <strong>de</strong> Observatie <strong>de</strong><br />
ontbrek<strong>en</strong><strong>de</strong> informatie op via <strong>de</strong> metho<strong>de</strong> die hij<br />
daarvoor geschikt acht:<br />
¥ door <strong>de</strong> werkmetho<strong>de</strong>s <strong>van</strong> sommige operator<strong>en</strong><br />
te vergelijk<strong>en</strong><br />
¥ door te tracht<strong>en</strong> te achterhal<strong>en</strong> waar die verschill<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong>daan kom<strong>en</strong><br />
¥ door "goe<strong>de</strong>" <strong>en</strong> "slechte" gebar<strong>en</strong> op te spor<strong>en</strong><br />
¥ door na te gaan waar er technisch kan wor<strong>de</strong>n<br />
ingegrep<strong>en</strong><br />
¥É<br />
De belangrijkste metho<strong>de</strong> is <strong>de</strong> rechtstreekse<br />
observatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> operator<strong>en</strong> in hun arbeidssituatie.<br />
Vi<strong>de</strong>o kan e<strong>en</strong> bijkom<strong>en</strong>d instrum<strong>en</strong>t zijn,<br />
maar kan <strong>de</strong> rechtstreekse waarneming niet ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Toch biedt vi<strong>de</strong>o e<strong>en</strong> aantal extra mogelijkhe<strong>de</strong>n:<br />
¥ Bepaal<strong>de</strong> sequ<strong>en</strong>ties <strong>van</strong> het werk kunn<strong>en</strong> vertraagd<br />
wor<strong>de</strong>n bekek<strong>en</strong>, om zo korte werkcycli<br />
te begrijp<strong>en</strong> of om <strong>de</strong> re<strong>de</strong>n voor bepaal<strong>de</strong> extreme<br />
posities te achterhal<strong>en</strong> É<br />
¥ Verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> person<strong>en</strong> (operator<strong>en</strong>, di<strong>en</strong>st<br />
metho<strong>de</strong>s, É) kunn<strong>en</strong> <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> beel<strong>de</strong>n zi<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> hun eig<strong>en</strong> visie op het probleem gev<strong>en</strong>.<br />
¥ De rele<strong>van</strong>tie <strong>en</strong> <strong>de</strong> werkelijke impact <strong>van</strong><br />
sommige voorgestel<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong> kan wor<strong>de</strong>n<br />
bestu<strong>de</strong>erd.<br />
¥ De beel<strong>de</strong>n kunn<strong>en</strong> nadi<strong>en</strong> gebruikt wor<strong>de</strong>n als<br />
didactisch materiaal om (nieuwe) operator<strong>en</strong><br />
op te lei<strong>de</strong>n.<br />
¥ Het verfijn<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> hulp bij het in <strong>de</strong> praktijk<br />
br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> aanbevol<strong>en</strong> oplossing<strong>en</strong>, zoals<br />
bijvoorbeeld e<strong>en</strong> opleiding goe<strong>de</strong>r<strong>en</strong>behan<strong>de</strong>ling,<br />
wordt vergemakkelijkt.<br />
Dankzij <strong>de</strong> vi<strong>de</strong>o kunn<strong>en</strong> posities bestu<strong>de</strong>erd<br />
wor<strong>de</strong>n. Vi<strong>de</strong>o blijft echter tweedim<strong>en</strong>sionaal,<br />
zodat <strong>de</strong> interpretatie <strong>van</strong> bepaal<strong>de</strong> posities fout<br />
kan zijn als er <strong>van</strong>uit e<strong>en</strong> verkeer<strong>de</strong> hoek gefilmd<br />
wordt.<br />
Vi<strong>de</strong>o kan ge<strong>en</strong> kracht<strong>en</strong> <strong>en</strong> inspanning<strong>en</strong> evaluer<strong>en</strong>,<br />
maar kan <strong>de</strong> informatie die op <strong>de</strong> werkplekk<strong>en</strong><br />
verzameld is (gewicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> stukk<strong>en</strong>, aantal<br />
stukk<strong>en</strong> É) aanvull<strong>en</strong> met informatie over <strong>de</strong><br />
frequ<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> <strong>de</strong> inspanning<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> posities<br />
waarin zij gedaan wor<strong>de</strong>n.<br />
Het gebruik <strong>van</strong> <strong>de</strong> vi<strong>de</strong>o houdt echter het risico<br />
in dat <strong>de</strong> operator zijn gedrag <strong>en</strong> dus zijn werkwijze<br />
veran<strong>de</strong>rt omdat hij weet dat hij gefilmd<br />
wordt. Dit risico wordt beperkt als:<br />
¥ <strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tieadviseur vooraf al nauw heeft<br />
sam<strong>en</strong>gewerkt met <strong>de</strong> operator<strong>en</strong>.<br />
52<br />
¥ aan ie<strong>de</strong>re operator dui<strong>de</strong>lijk wordt uitgelegd<br />
waarom er wordt gefilmd <strong>en</strong> wat er nadi<strong>en</strong> met<br />
<strong>de</strong> opnames zal gebeur<strong>en</strong>. Dit is <strong>de</strong>s te belangrijker<br />
als <strong>de</strong> operator nog niet heeft <strong>de</strong>elg<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
aan <strong>de</strong> vorige niveaus <strong>van</strong> het on<strong>de</strong>rzoek.<br />
¥ <strong>de</strong> operator vrij heeft ingestemd met <strong>de</strong> opnam<strong>en</strong>.<br />
De vi<strong>de</strong>o-opname moet uit minst<strong>en</strong>s twee <strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
bestaan:<br />
1.E<strong>en</strong> overzicht <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidssituatie om <strong>de</strong><br />
afmeting<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> ruimtelijke in<strong>de</strong>ling er<strong>van</strong> in<br />
beeld te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>:<br />
¥ vrij kort (5 minut<strong>en</strong>).<br />
¥ gefilmd door met <strong>de</strong> camera in <strong>de</strong> hand rond<br />
<strong>de</strong> werkplekk<strong>en</strong> te beweg<strong>en</strong>.<br />
¥ afwissel<strong>en</strong>d uit- <strong>en</strong> ingezoomd.<br />
2.Detailopnames <strong>van</strong> <strong>de</strong> te analyser<strong>en</strong> aspect<strong>en</strong>:<br />
¥ <strong>de</strong> duur <strong>en</strong> het gezichtspunt zijn afhankelijk<br />
<strong>van</strong> het te on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong> aspect: informatie<br />
over repetitieve beweging<strong>en</strong> vraagt uiteraard<br />
e<strong>en</strong> langere opname dan <strong>de</strong> analyse <strong>van</strong> ŽŽn<br />
bepaal<strong>de</strong> beweging.<br />
¥ ook het zoom<strong>en</strong> hangt af <strong>van</strong> het te analyser<strong>en</strong><br />
aspect: het eerste geval vraagt e<strong>en</strong> uitgezoomd<br />
beeld, het twee<strong>de</strong> e<strong>en</strong> ingezoomd beeld.<br />
Richtlijn<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> vi<strong>de</strong>o optimaal te gebruik<strong>en</strong><br />
(St. Vinc<strong>en</strong>t et al.,1998)<br />
¥ Gebruik e<strong>en</strong> statief voor vaste beel<strong>de</strong>n, zo kunn<strong>en</strong><br />
bepaal<strong>de</strong> beweging<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijker in beeld<br />
gebracht, ge•nterpreteerd <strong>en</strong> verbeterd wor<strong>de</strong>n.<br />
¥ Gebruik <strong>de</strong> camera voornamelijk mobiel, zodat<br />
<strong>de</strong> verplaatsing<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> operator goed in<br />
beeld gebracht kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n of zodat <strong>van</strong>uit<br />
verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> hoek<strong>en</strong> gefilmd kan wor<strong>de</strong>n.<br />
¥ Film eerst <strong>de</strong> hoofdactiviteit<strong>en</strong> (basiscycli) <strong>en</strong><br />
dan <strong>de</strong> daarmee sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong><strong>de</strong> activiteit<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> belangrijkste variaties <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze hoofdactiviteit<strong>en</strong>.<br />
¥ Zorg ervoor dat <strong>de</strong> han<strong>de</strong>ling steeds herk<strong>en</strong>baar<br />
is <strong>en</strong> dat mete<strong>en</strong> <strong>de</strong> link gelegd kan wor<strong>de</strong>n<br />
tuss<strong>en</strong> bijvoorbeeld e<strong>en</strong> slechte positie <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> uitgevoer<strong>de</strong> han<strong>de</strong>ling.<br />
¥ Film <strong>van</strong>uit diverse gezichtspunt<strong>en</strong>. Focus na<br />
e<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong> beeld bijvoorbeeld op e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong><br />
zone (nek, pols<strong>en</strong> É) of op e<strong>en</strong> bepaald<br />
aspect (stoel, in<strong>de</strong>ling <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkplek É).<br />
¥ Maak het gezichtsveld niet te nauw, <strong>de</strong> houding<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> lichaamszone hangt bijvoorbeeld<br />
sam<strong>en</strong> met an<strong>de</strong>re lichaams<strong>de</strong>l<strong>en</strong>:<br />
- loop indi<strong>en</strong> mogelijk rond <strong>de</strong> operator<br />
- als dit niet kan, maak dan t<strong>en</strong> minste opnames<br />
<strong>van</strong>af <strong>de</strong> rechter-, linker- <strong>en</strong> achterkant<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> werkplekk<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> operator.<br />
- ga 3/4 voor of achter <strong>de</strong> operator of werkplek<br />
staan, aan <strong>de</strong> kant die het belangrijkst is voor<br />
<strong>de</strong> te analyser<strong>en</strong> aspect<strong>en</strong>.<br />
¥ Maak gebruik <strong>van</strong> <strong>de</strong> interne klok om <strong>de</strong> tijd<br />
aan te gev<strong>en</strong> op <strong>de</strong> vi<strong>de</strong>o.
5.Ev<strong>en</strong>tuele meting<strong>en</strong><br />
Soms kan het nodig zijn e<strong>en</strong> paar meting<strong>en</strong> uit te<br />
voer<strong>en</strong> <strong>van</strong> hoek<strong>en</strong>, kracht<strong>en</strong> of frequ<strong>en</strong>ties. Deze<br />
meting<strong>en</strong> zijn meestal vrij moeilijk uit te voer<strong>en</strong>,<br />
zeker als ze exact <strong>en</strong> repres<strong>en</strong>tatief moet<strong>en</strong> zijn.<br />
Zij moet<strong>en</strong> dan ook wor<strong>de</strong>n uitgevoerd door<br />
experts, <strong>en</strong> zij wor<strong>de</strong>n beschrev<strong>en</strong> bij niveau 4,<br />
Expertise.<br />
Toch is het ook zon<strong>de</strong>r elektronische hoekmeter<br />
of zon<strong>de</strong>r EMG mogelijk om gerichte meting<strong>en</strong><br />
uit te voer<strong>en</strong> met behulp <strong>van</strong> e<strong>en</strong> plastic hoekmeter<br />
of e<strong>en</strong> veerunster. Deze meting<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> nuttig<br />
zijn om aan te ton<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> manier<br />
<strong>van</strong> han<strong>de</strong>l<strong>en</strong> of e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> maatregel beter is<br />
dan e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re.<br />
6. Gegev<strong>en</strong>sbeheer<br />
Het gegev<strong>en</strong>sbeheer vraagt veel <strong>de</strong>skundigheid<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tieadviseur.<br />
In <strong>de</strong> praktijk zijn <strong>de</strong> sequ<strong>en</strong>ties opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> met<br />
e<strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> herzi<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> Observatie<br />
bepaald doel; <strong>de</strong> analysemetho<strong>de</strong> is steeds afhankelijk<br />
<strong>van</strong> wat m<strong>en</strong> zoekt.<br />
In <strong>de</strong>ze fase <strong>van</strong> <strong>de</strong> strategie gaat het over het<br />
bekijk<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> opnames om te bepal<strong>en</strong> waarom<br />
zij zijn gemaakt: om e<strong>en</strong> specifiek probleem te<br />
verdui<strong>de</strong>lijk<strong>en</strong>, om e<strong>en</strong> welbepaal<strong>de</strong> beweging te<br />
ontle<strong>de</strong>n ...<br />
Er kan dus ge<strong>en</strong> specifieke methodologie vastgelegd<br />
wor<strong>de</strong>n: <strong>de</strong> problem<strong>en</strong> zijn bek<strong>en</strong>d, m<strong>en</strong><br />
weet waar m<strong>en</strong> naar op zoek is.<br />
Het is belangrijk om te b<strong>en</strong>adrukk<strong>en</strong> dat <strong>de</strong><br />
Analyse zoals ze hier beschrev<strong>en</strong> wordt, totaal<br />
verschill<strong>en</strong>d is <strong>van</strong> <strong>de</strong> Kwantificering die later<br />
zal wor<strong>de</strong>n besprok<strong>en</strong> <strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong>. Hier wor<strong>de</strong>n<br />
antwoor<strong>de</strong>n gezocht op vrag<strong>en</strong> als:<br />
¥ "Waarom is <strong>de</strong>ze arm mom<strong>en</strong>teel in abductie?"<br />
¥ "Hoe kunn<strong>en</strong> we dit vermij<strong>de</strong>n?"<br />
Discussies over <strong>de</strong>ze vrag<strong>en</strong> zou<strong>de</strong>n rechtstreeks<br />
tot het antwoord moet<strong>en</strong> lei<strong>de</strong>n.<br />
Daarteg<strong>en</strong>over staat <strong>de</strong> metho<strong>de</strong> <strong>van</strong> kwantificering,<br />
waarin antwoor<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n gezocht op vrag<strong>en</strong><br />
als:<br />
¥ "Gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> hoeveel proc<strong>en</strong>t <strong>van</strong> <strong>de</strong> tijd is <strong>de</strong><br />
arm in abductie?"<br />
Om hierop te kunn<strong>en</strong> antwoor<strong>de</strong>n moet<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
posities, <strong>de</strong> kracht<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> repetitiviteit gekwantificeerd<br />
wor<strong>de</strong>n, zon<strong>de</strong>r te lett<strong>en</strong> op <strong>de</strong> oorzak<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong>ze belasting: het beeld moet dus regelmatig<br />
wor<strong>de</strong>n stilgezet, e<strong>en</strong> hon<strong>de</strong>rdtal beel<strong>de</strong>n<br />
moet nauwkeurig geanalyseerd wor<strong>de</strong>n <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
posities moet<strong>en</strong> met behulp <strong>van</strong> standaardroosters<br />
gecodificeerd wor<strong>de</strong>n.<br />
53<br />
E<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke systematische bestu<strong>de</strong>ring <strong>van</strong><br />
stilstaan<strong>de</strong> beel<strong>de</strong>n tij<strong>de</strong>ns niveau 3, <strong>de</strong> Analyse,<br />
is niet alle<strong>en</strong> nutteloos maar kan zelfs scha<strong>de</strong>lijk<br />
zijn, aangezi<strong>en</strong> er zo te veel aandacht wordt<br />
besteed aan <strong>de</strong> belasting <strong>en</strong> te weinig aan <strong>de</strong> oorzak<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong>ze belasting.<br />
De ge<strong>de</strong>tailleer<strong>de</strong> Analyse <strong>van</strong> <strong>de</strong> verzamel<strong>de</strong><br />
inlichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> zoektocht naar oplossing<strong>en</strong> is<br />
niet <strong>de</strong> taak <strong>van</strong> <strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tieadviseur alle<strong>en</strong>, ook<br />
al is hij meestal <strong>de</strong>g<strong>en</strong>e die <strong>de</strong>ze taak uitvoert.<br />
¥ I<strong>de</strong>aliter nem<strong>en</strong> er ook <strong>de</strong> person<strong>en</strong> aan <strong>de</strong>el<br />
die op <strong>de</strong> hoogte zijn <strong>van</strong> <strong>de</strong> technische <strong>en</strong><br />
praktische implicaties, met name <strong>de</strong> operator<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> staf.<br />
¥ Als <strong>de</strong>ze person<strong>en</strong> niet rechtstreeks kunn<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong>elnem<strong>en</strong>, moet in ie<strong>de</strong>r geval hun m<strong>en</strong>ing<br />
wor<strong>de</strong>n gevraagd over <strong>de</strong> aanbeveling<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tie-adviseur, voordat <strong>de</strong>ze in <strong>de</strong> praktijk<br />
wor<strong>de</strong>n gebracht.<br />
Deze gelaag<strong>de</strong> aanpak is <strong>de</strong> meest gangbare,<br />
maar is zel<strong>de</strong>n <strong>de</strong> snelste <strong>en</strong> leidt zeker niet altijd<br />
tot betere resultat<strong>en</strong>.<br />
Of <strong>de</strong> inbr<strong>en</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tieadviseur goe<strong>de</strong><br />
resultat<strong>en</strong> oplevert hangt rechtstreeks af <strong>van</strong>:<br />
¥ <strong>de</strong> kwaliteit <strong>van</strong> het werk dat op <strong>de</strong> vorige<br />
niveaus geleverd is.<br />
¥ <strong>de</strong> kwaliteit <strong>van</strong> het overleg met <strong>de</strong> betrokk<strong>en</strong><br />
person<strong>en</strong> uit het bedrijf.<br />
C. Sam<strong>en</strong>vatting <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
resultat<strong>en</strong> aan het eind <strong>van</strong> <strong>de</strong> Analyse<br />
Na <strong>de</strong> Analyse schrijft <strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tieadviseur<br />
meestal e<strong>en</strong> verslag. Deze Analyse zou in principe<br />
<strong>de</strong> laatste stap <strong>van</strong> het proces moet<strong>en</strong> zijn. Het<br />
verslag geeft dus e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>vatting <strong>van</strong> <strong>de</strong> informatie<br />
die gaan<strong>de</strong>weg verzameld is <strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
oplossing<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of verbetering<strong>en</strong> die zijn gepland<br />
of uitgevoerd.<br />
1. Inhoud<br />
Dit verslag omvat:<br />
¥ De beschrijving <strong>van</strong> het probleem:<br />
- Hoe het probleem is geblek<strong>en</strong>: na klacht<strong>en</strong>,<br />
ziekte, afwezighe<strong>de</strong>n É<br />
- De m<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> operator<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
uit het bedrijf tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> Opsporing.<br />
¥ De resultat<strong>en</strong> <strong>van</strong> het optre<strong>de</strong>n, zon<strong>de</strong>r uitgebreid<br />
in te gaan op <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> stapp<strong>en</strong>,<br />
maar met e<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>lijke beschrijving <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
verdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> <strong>van</strong> ie<strong>de</strong>re<strong>en</strong> die meegewerkt<br />
heeft:<br />
- De aspect<strong>en</strong> (gekoz<strong>en</strong> uit 20) die ge<strong>de</strong>tailleerd<br />
geobserveerd zijn <strong>en</strong> <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong><br />
oplossing<strong>en</strong>.
- De aspect<strong>en</strong> die in <strong>de</strong>tail geanalyseerd zijn<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong>.<br />
- Indi<strong>en</strong> nodig, <strong>de</strong> aspect<strong>en</strong> die nog e<strong>en</strong><br />
Expertise behoev<strong>en</strong>.<br />
¥ E<strong>en</strong> synthese <strong>van</strong> <strong>de</strong> technische of organisatorische<br />
oplossing<strong>en</strong> <strong>en</strong> verbetering<strong>en</strong>.<br />
¥ Het voorstel om prototypes te mak<strong>en</strong> of tests<br />
uit te voer<strong>en</strong> als sommige oplossing<strong>en</strong> nog<br />
technisch verfijnd moet<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n.<br />
¥ De maatregel<strong>en</strong> die ev<strong>en</strong>tueel g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> moet<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n om <strong>de</strong> operator<strong>en</strong> correct in te licht<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> op te lei<strong>de</strong>n inzake:<br />
- <strong>de</strong> beste procedures om tak<strong>en</strong> uit te voer<strong>en</strong>.<br />
- <strong>de</strong> procedures die verme<strong>de</strong>n moet<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n.<br />
- <strong>de</strong> gezondheids- <strong>en</strong> veiligheidsrisico's.<br />
¥ E<strong>en</strong> rangschikking <strong>van</strong> <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong> maatregel<strong>en</strong><br />
volg<strong>en</strong>s:<br />
- wat onmisbaar is,<br />
- wat noodzakelijk is,.<br />
- wat w<strong>en</strong>selijk is, aangezi<strong>en</strong> niet alle oplossing<strong>en</strong><br />
ev<strong>en</strong> effici‘nt, dring<strong>en</strong>d of duur zijn.<br />
¥ E<strong>en</strong> algem<strong>en</strong>e verantwoording <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze oplossing<strong>en</strong>,<br />
waarbij wordt aangetoond:<br />
- dat zij <strong>de</strong> beschrev<strong>en</strong> problem<strong>en</strong> werkelijk<br />
kunn<strong>en</strong> verhelp<strong>en</strong>.<br />
- dat zij ge<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re problem<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> veroorzak<strong>en</strong><br />
voor het geheel of e<strong>en</strong> <strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
operator<strong>en</strong>.<br />
- dat zij niet teg<strong>en</strong>strijdig zijn met <strong>de</strong> productiviteits-<br />
<strong>en</strong> r<strong>en</strong>dabiliteitseis<strong>en</strong> <strong>van</strong> het<br />
bedrijf.<br />
¥ De ev<strong>en</strong>tuele verantwoording voor e<strong>en</strong> bijkom<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
Expertise.<br />
¥ E<strong>en</strong> draaiboek voor <strong>de</strong> uitvoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong><br />
oplossing<strong>en</strong>, met daarin wie doet wat,<br />
wanneer <strong>en</strong> hoe <strong>en</strong> tev<strong>en</strong>s hoe <strong>de</strong> follow-up<br />
verloopt, om zo <strong>de</strong> kans op concrete resultat<strong>en</strong><br />
te verhog<strong>en</strong>.<br />
¥ E<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>vatting <strong>van</strong> dit eindverslag waarin<br />
op 1 bladzij<strong>de</strong> <strong>de</strong> belangrijkste technische<br />
oplossing<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n herhaald.<br />
2. Schriftelijke pres<strong>en</strong>tatie<br />
Dergelijke verslag<strong>en</strong> zijn vaak te "formeel" <strong>en</strong> te<br />
"literair" opgesteld.<br />
Aangezi<strong>en</strong> het verslag bedoeld is om die inlichting<strong>en</strong><br />
te verschaff<strong>en</strong> die nodig zijn om beslissing<strong>en</strong><br />
te nem<strong>en</strong>, moet het kort <strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudig zijn,<br />
ontdaan <strong>van</strong> alle oppervlakkige, te algem<strong>en</strong>e of<br />
niet ter zake do<strong>en</strong><strong>de</strong> uitweiding<strong>en</strong>.<br />
Het is niet <strong>de</strong> bedoeling in telegramstijl te schrijv<strong>en</strong>,<br />
maar <strong>de</strong> tekst moet toch:<br />
¥ net als in <strong>de</strong>ze tekst gebruik mak<strong>en</strong> <strong>van</strong> alinea's<br />
<strong>en</strong> insprong<strong>en</strong> die <strong>de</strong> informatie overzichtelijk<br />
mak<strong>en</strong><br />
¥ zo weinig mogelijk tabell<strong>en</strong> of statistiek<strong>en</strong><br />
bevatt<strong>en</strong><br />
54<br />
¥ <strong>de</strong> informatie systematisch <strong>en</strong> op e<strong>en</strong> logische<br />
manier weergev<strong>en</strong>, zodat <strong>de</strong> gedachtegang<br />
makkelijk te volg<strong>en</strong> is<br />
¥ indi<strong>en</strong> nodig technische schema's of foto's<br />
bevatt<strong>en</strong>.<br />
T<strong>en</strong> slotte moet <strong>de</strong> tekst grondig herlez<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n<br />
om<br />
¥ herhaling<strong>en</strong> te vermij<strong>de</strong>n.<br />
¥ het lez<strong>en</strong> <strong>en</strong> begrijp<strong>en</strong> te vergemakkelijk<strong>en</strong><br />
¥ <strong>de</strong> logische gedachtegang <strong>en</strong> in<strong>de</strong>ling in acht te<br />
nem<strong>en</strong><br />
¥ het opzoek<strong>en</strong> <strong>van</strong> specifieke informatie te<br />
vere<strong>en</strong>voudig<strong>en</strong>.<br />
De sam<strong>en</strong>vatting <strong>van</strong> 1 bladzij<strong>de</strong> zit niet, zoals<br />
gewoonlijk, achteraan, maar aan het begin, zodat<br />
zij meer aandacht krijgt dan <strong>de</strong> ge<strong>de</strong>tailleer<strong>de</strong> uite<strong>en</strong>zetting.<br />
3. Mon<strong>de</strong>linge pres<strong>en</strong>tatie<br />
De precieze procedure hangt af <strong>van</strong> <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n.<br />
I<strong>de</strong>aliter wordt dit verslag voorgesteld aan <strong>de</strong><br />
volg<strong>en</strong><strong>de</strong> person<strong>en</strong>, al dan niet tegelijkertijd aan<br />
<strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> groep<strong>en</strong>:<br />
¥ De werkgever, die instaat voor <strong>de</strong> gezon<strong>de</strong><br />
arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> die beslist.<br />
¥ De operator<strong>en</strong>, die immers rechtstreeks betrokk<strong>en</strong><br />
partij zijn. De effici‘ntie <strong>van</strong> <strong>de</strong> technische<br />
oplossing<strong>en</strong> staat of valt immers met <strong>de</strong> uitvoering<br />
er<strong>van</strong>, zodat het belangrijk is dat <strong>de</strong><br />
person<strong>en</strong> die <strong>de</strong> oplossing moet<strong>en</strong> uitvoer<strong>en</strong>,<br />
geraadpleegd wor<strong>de</strong>n.<br />
¥ Alle person<strong>en</strong> die op <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> niveaus<br />
hebb<strong>en</strong> meegewerkt, aangezi<strong>en</strong> het resultaat in<br />
<strong>de</strong> eerste plaats hun verdi<strong>en</strong>ste is.<br />
¥ De hi‘rarchie, <strong>de</strong> technische staf, aangezi<strong>en</strong> die<br />
instaat voor <strong>de</strong> uitvoering <strong>en</strong> het opvolg<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong>.<br />
¥ De an<strong>de</strong>re prev<strong>en</strong>tiepartners (bedrijfsarts, prev<strong>en</strong>tie-adviseurs<br />
...) uiteraard.<br />
Het welslag<strong>en</strong> <strong>van</strong> het optre<strong>de</strong>n hangt niet alle<strong>en</strong><br />
af <strong>van</strong> <strong>de</strong> kwaliteit, maar vaak nog meer <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
manier waarop het wordt voorgesteld. Er moet<br />
dus extra aandacht wor<strong>de</strong>n besteed aan het uitwerk<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> audio-visueel materiaal. Dit aspect<br />
past echter niet binn<strong>en</strong> het huidige docum<strong>en</strong>t,<br />
waarin we dus <strong>en</strong>kel dieper ingaan op het gebruik<br />
<strong>van</strong> vi<strong>de</strong>o-opnames.<br />
Alle hoofdrolspelers (werkgevers, staf, operator<strong>en</strong>)<br />
m<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>de</strong> werkomstandighe<strong>de</strong>n goed te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>,<br />
maar zij hebb<strong>en</strong> er vaak e<strong>en</strong> heel an<strong>de</strong>r beeld<br />
<strong>van</strong>. E<strong>en</strong> vi<strong>de</strong>o kan dan nuttig zijn om e<strong>en</strong><br />
geme<strong>en</strong>schappelijke voorstelling te hebb<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> toestand, <strong>de</strong> problem<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> mogelijke verbetering<strong>en</strong>.<br />
Deze vi<strong>de</strong>o moet <strong>de</strong> aandacht vesti-
g<strong>en</strong> op het uitgevoer<strong>de</strong> werk <strong>en</strong> op <strong>de</strong> algem<strong>en</strong>e<br />
arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n, niet op <strong>de</strong> wijze waarop<br />
<strong>de</strong>ze of g<strong>en</strong>e operator het werk uitvoert.<br />
E<strong>en</strong> vi<strong>de</strong>o kan ook gebruikt wor<strong>de</strong>n bij <strong>de</strong> opleiding<br />
<strong>van</strong> operator<strong>en</strong>, <strong>en</strong> in het bijzon<strong>de</strong>r bij<br />
nieuweling<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> arbeidssituatie.<br />
Deze opname moet wel gericht zijn op <strong>de</strong> manier<br />
waarop het werk wordt uitgevoerd. Deze vi<strong>de</strong>o<br />
verschilt <strong>van</strong> <strong>de</strong> vorige <strong>en</strong> vormt er e<strong>en</strong> aanvulling<br />
op. Als ie<strong>de</strong>re operator persoonlijk <strong>de</strong> toestemming<br />
heeft gegev<strong>en</strong> (uiteraard nadat hij<br />
volledig is ingelicht over <strong>de</strong> doelstelling), kan <strong>de</strong><br />
vi<strong>de</strong>o gemaakt wor<strong>de</strong>n met ope<strong>en</strong>volg<strong>en</strong><strong>de</strong> beel<strong>de</strong>n<br />
die <strong>de</strong> mogelijk "gevaarlijke" werkmetho<strong>de</strong>s<br />
ton<strong>en</strong> <strong>en</strong> vergelijk<strong>en</strong> met an<strong>de</strong>re metho<strong>de</strong>s die<br />
gezon<strong>de</strong>r zijn (beperkte krachtinspanning<strong>en</strong> of<br />
beweging<strong>en</strong>, soepeler beweging<strong>en</strong>...). Deze cassette<br />
mag nadi<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel wor<strong>de</strong>n gebruikt met toestemming<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> operator<strong>en</strong> <strong>en</strong> zon<strong>de</strong>r dat zij<br />
erg<strong>en</strong>s <strong>van</strong> beschuldigd kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n.<br />
4. Vervolg <strong>en</strong> opvolging <strong>van</strong> <strong>de</strong> studie<br />
Het pres<strong>en</strong>tatie- <strong>en</strong> discussieproces over het eindverslag<br />
moet <strong>van</strong> meet af aan gestructureerd verlop<strong>en</strong>,<br />
zodat het tot beslissing<strong>en</strong> leidt (ook al<br />
wordt er beslist om niets te do<strong>en</strong>!).<br />
Hiertoe moet - liefst bij het begin <strong>van</strong> het optre<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tieadviseur - <strong>de</strong> procedure<br />
wor<strong>de</strong>n vastgelegd met betrekking tot:<br />
¥ <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> uit het bedrijf met wie <strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tieadviseur<br />
zal sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong><br />
¥ <strong>de</strong> planning in <strong>de</strong> tijd<br />
¥ het soort verslag<br />
¥ <strong>de</strong> pres<strong>en</strong>tatie(s) <strong>van</strong> het verslag<br />
¥ het gevolg dat eraan zal wor<strong>de</strong>n gegev<strong>en</strong>, ev<strong>en</strong>tueel<br />
sam<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> expert<br />
¥ <strong>de</strong> opvolgingsmetho<strong>de</strong> voor het toepass<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong> in <strong>de</strong> werksituatie <strong>en</strong> <strong>de</strong> beoor<strong>de</strong>ling<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> hun doeltreff<strong>en</strong>dheid. Zon<strong>de</strong>r<br />
<strong>de</strong>ze planning, met daarin wie doet wat, wanneer<br />
<strong>en</strong> hoe, zull<strong>en</strong> <strong>de</strong> aanbeveling<strong>en</strong> do<strong>de</strong> letter<br />
blijv<strong>en</strong> in plaats <strong>van</strong> tot concrete resultat<strong>en</strong><br />
voor <strong>de</strong> operator<strong>en</strong> te lei<strong>de</strong>n.<br />
Als <strong>de</strong> studie er gekom<strong>en</strong> is na klacht<strong>en</strong> of sterker<br />
nog na het vaststell<strong>en</strong> <strong>van</strong> concrete musculoskeletale<br />
problem<strong>en</strong> bij sommige operator<strong>en</strong>,<br />
moet<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> concreet geholp<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n<br />
om h<strong>en</strong> zo snel mogelijk te lat<strong>en</strong> herstell<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
h<strong>en</strong> opnieuw e<strong>en</strong> normaal lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> normale<br />
arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n te gev<strong>en</strong>. Dit is dus e<strong>en</strong><br />
medisch probleem, dat <strong>de</strong> bedrijfsarts direct of<br />
indirect (sam<strong>en</strong> met <strong>de</strong> huisarts) moet behan<strong>de</strong>l<strong>en</strong>.<br />
Het is niet onbelangrijk te vermel<strong>de</strong>n dat sommige<br />
arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n aanvaardbaar kunn<strong>en</strong><br />
55<br />
zijn voor person<strong>en</strong> zon<strong>de</strong>r RSI, maar volstrekt<br />
onaanvaardbaar voor person<strong>en</strong> met RSI. De herstelperio<strong>de</strong><br />
kan hierdoor langer dur<strong>en</strong> of <strong>de</strong> aando<strong>en</strong>ing<br />
kan in sommige gevall<strong>en</strong> vererger<strong>en</strong>.<br />
Person<strong>en</strong> met RSI kunn<strong>en</strong> dus niet mete<strong>en</strong><br />
opnieuw aan het werk zodra <strong>de</strong> arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n<br />
verbeterd zijn.<br />
Alle werkdocum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die op <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
niveaus gebruikt zijn wor<strong>de</strong>n in het bedrijf<br />
bewaard. Zo kunn<strong>en</strong> zij later di<strong>en</strong><strong>en</strong> als refer<strong>en</strong>tiepunt<br />
bij het aanpass<strong>en</strong> <strong>van</strong> werkplekk<strong>en</strong> of bij<br />
het uit<strong>de</strong>nk<strong>en</strong> <strong>van</strong> nieuwe arbeidsomstandighe<strong>de</strong>n.<br />
KWANTIFICERING VAN RISICOFACTOREN<br />
VOOR EPIDEMIOLOGIE<br />
A. Inleiding<br />
Zoals reeds is aangegev<strong>en</strong>, zijn heel wat metho<strong>de</strong>s<br />
beschrev<strong>en</strong> om het risico op RSI te "evaluer<strong>en</strong>".<br />
Deze metho<strong>de</strong>s wor<strong>de</strong>n voorgesteld in<br />
internationale wet<strong>en</strong>schappelijke tijdschrift<strong>en</strong>,<br />
door on<strong>de</strong>rzoekers die niet zozeer e<strong>en</strong> oplossing<br />
zoek<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> specifiek probleem op e<strong>en</strong> welbepaal<strong>de</strong><br />
werkplek, dan wel strev<strong>en</strong> naar <strong>en</strong> ge•nteresseerd<br />
zijn in het legg<strong>en</strong> <strong>van</strong> algem<strong>en</strong>e<br />
relaties tuss<strong>en</strong> belasting<strong>en</strong> (posities, kracht<strong>en</strong>,<br />
snelhe<strong>de</strong>n, É) <strong>en</strong> problem<strong>en</strong> (klacht<strong>en</strong> of specifieke<br />
RSI-pathologie‘n).<br />
Deze metho<strong>de</strong>s zijn dus ontwikkeld <strong>van</strong>uit het<br />
oogpunt epi<strong>de</strong>miologie <strong>en</strong> niet <strong>van</strong>uit het oogpunt<br />
prev<strong>en</strong>tie.<br />
Het systematisch gebruik <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze metho<strong>de</strong>s in<br />
<strong>de</strong> praktijk leidt volg<strong>en</strong>s ons tot drie onwaarhe<strong>de</strong>n:<br />
1."Wat niet kwantitatief is, bestaat niet". Deze<br />
m<strong>en</strong>ing, vaak toegeschrev<strong>en</strong> aan <strong>de</strong>cision<br />
makers <strong>en</strong> in het bijzon<strong>de</strong>r aan ing<strong>en</strong>ieurs,<br />
heeft <strong>de</strong> bedrijv<strong>en</strong> al veel geld gekost. Zoals<br />
hiervoor op het niveau Observatie al is aangetoond,<br />
zijn er vaak e<strong>en</strong>voudige, <strong>van</strong>zelfsprek<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
<strong>en</strong> goedkope oplossing<strong>en</strong> voor <strong>de</strong><br />
problem<strong>en</strong>, zodat e<strong>en</strong> vraag naar kwantificering<br />
onnodige kost<strong>en</strong> met zich meebr<strong>en</strong>gt (<strong>en</strong><br />
bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> fikse vertraging<strong>en</strong> veroorzaakt!).<br />
Ook al vrag<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>de</strong>cision makers er gezam<strong>en</strong>lijk<br />
om, het is vaak beter daar niet systematisch<br />
op in te gaan, al was het maar om <strong>de</strong> behoefte<br />
niet aan te wakker<strong>en</strong>.<br />
Kwantificering is misschi<strong>en</strong> zo populair omdat<br />
het zo wet<strong>en</strong>schappelijk lijkt <strong>en</strong> toch veel makkelijker<br />
uit te voer<strong>en</strong> is dan prev<strong>en</strong>tie!
2."Kwantificering leidt naar oplossing<strong>en</strong>". De<br />
ervaring leert ons dat het teg<strong>en</strong><strong>de</strong>el mogelijk is:<br />
kwantificering <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>de</strong>tails kan immers <strong>de</strong><br />
aandacht weglei<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het geheel, zodat het<br />
"hoe" vaak het "waarom" ver<strong>van</strong>gt <strong>en</strong> het bij<br />
het louter vaststell<strong>en</strong> <strong>van</strong> het probleem blijft.<br />
3."Kwantificering is noodzakelijk om te bepal<strong>en</strong><br />
of er al dan niet e<strong>en</strong> risico bestaat". Deze<br />
<strong>de</strong>r<strong>de</strong> onwaarheid berust op het geloof dat er<br />
zich <strong>en</strong>kel e<strong>en</strong> "risico" voordoet bov<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
bepaal<strong>de</strong> drempel (15 kg, 45¡, É). Dit is echter<br />
in ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel domein het geval <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
werksituatie moet niet verbeterd wor<strong>de</strong>n "tot<br />
on<strong>de</strong>r die drempel", maar "zoveel mogelijk"<br />
volg<strong>en</strong>s logische principes <strong>en</strong> binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> nationale<br />
<strong>en</strong> internationale reglem<strong>en</strong>tering.<br />
Kwantificering <strong>van</strong> het risico op RSI door e<strong>en</strong><br />
bedrijf voor e<strong>en</strong> welbepaal<strong>de</strong> arbeidssituatie kan<br />
in bepaal<strong>de</strong> gevall<strong>en</strong> uiteraard wel nuttig of zelfs<br />
noodzakelijk zijn:<br />
¥ Als sommige person<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> pathologie<br />
ontwikkel<strong>en</strong>, kan kwantificering noodzakelijk<br />
zijn voor bijvoorbeeld e<strong>en</strong> comp<strong>en</strong>satie als<br />
beroepsziekte.<br />
¥ Specifieke problem<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> ont<strong>de</strong>kt wor<strong>de</strong>n.<br />
¥ Arbeidssituaties kunn<strong>en</strong> met elkaar vergelek<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n, waarna <strong>de</strong>ze risicosituaties kunn<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> epi<strong>de</strong>miologische<br />
studie.<br />
¥ Het is het instrum<strong>en</strong>t bij uitstek voor on<strong>de</strong>rzoekers<br />
die aanbeveling<strong>en</strong> will<strong>en</strong> formuler<strong>en</strong> die<br />
als dusdanig door <strong>de</strong> bedrijv<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n<br />
gebruikt.<br />
Het is dus <strong>en</strong>kel <strong>de</strong> bedoeling e<strong>en</strong> systematische<br />
<strong>en</strong> blin<strong>de</strong>lingse kwantificering te ontmoedig<strong>en</strong><br />
omdat <strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tie erdoor naar <strong>de</strong> achtergrond<br />
wordt gedrong<strong>en</strong>.<br />
De prev<strong>en</strong>tieadviseur moet geval per geval bepal<strong>en</strong><br />
of e<strong>en</strong> kwantificering <strong>van</strong> <strong>de</strong> risico's nodig is<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> (epi<strong>de</strong>miologische, technische, beleidsgebon<strong>de</strong>n,<br />
É) re<strong>de</strong>n<strong>en</strong> opgev<strong>en</strong> waarom hij e<strong>en</strong><br />
kwantificering nodig acht.<br />
B. Beschrijving <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
Kwantificeringsmetho<strong>de</strong><br />
1. Inleiding<br />
In teg<strong>en</strong>stelling tot <strong>de</strong> hiervoor beschrev<strong>en</strong><br />
Analyse gaat het hier niet om het herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
ŽŽn gebaar of activiteit, maar om <strong>de</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong><br />
graad <strong>van</strong> blootstelling bij <strong>de</strong> operator<strong>en</strong> waarbij<br />
zij het risico lop<strong>en</strong> op korte of mid<strong>de</strong>llange<br />
termijn e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> pathologie te ontwikkel<strong>en</strong>.<br />
De statistische aspect<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> repres<strong>en</strong>tativiteit<br />
<strong>van</strong> <strong>en</strong>erzijds <strong>de</strong> testgroep <strong>en</strong> <strong>van</strong> an<strong>de</strong>rzijds <strong>de</strong><br />
werkperio<strong>de</strong>s wor<strong>de</strong>n nu erg belangrijk.<br />
56<br />
De kwantificering wordt toegespitst op <strong>de</strong> bov<strong>en</strong>ste<br />
le<strong>de</strong>mat<strong>en</strong>, aangezi<strong>en</strong> uit <strong>de</strong> vorige stapp<strong>en</strong><br />
dui<strong>de</strong>lijk is geblek<strong>en</strong> dat <strong>de</strong>ze zone het meeste<br />
risico loopt.<br />
De algem<strong>en</strong>e methodologie bestaat uit:<br />
¥ I<strong>de</strong>ntificatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> repres<strong>en</strong>tatieve werkperio<strong>de</strong>s.<br />
¥ Vi<strong>de</strong>o-opname in real-time tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong>ze perio<strong>de</strong>s.<br />
¥ Beoor<strong>de</strong>ling <strong>van</strong> <strong>de</strong> gebruikte kracht.<br />
¥ Mom<strong>en</strong>tgebon<strong>de</strong>n observaties waarbij <strong>de</strong> <strong>de</strong>sbetreff<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
lichaamszones wor<strong>de</strong>n aangeduid<br />
op hiervoor ontworp<strong>en</strong> fiches.<br />
¥ I<strong>de</strong>ntificatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> grootste risicofactor<strong>en</strong>.<br />
¥ Interpretatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong>, waarbij het risico<br />
wordt uitgedrukt op het ontstaan <strong>van</strong> RSIklacht<strong>en</strong><br />
of -pathologie‘n.<br />
2. I<strong>de</strong>ntificatie <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
repres<strong>en</strong>tatieve werkperio<strong>de</strong>s<br />
De gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> blootstelling <strong>van</strong> elke operator<br />
tij<strong>de</strong>ns verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> activiteit<strong>en</strong> gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> e<strong>en</strong><br />
of meer<strong>de</strong>re dag<strong>en</strong> wordt ge‘valueerd.<br />
Vooraf is e<strong>en</strong> ergonomische analyse nodig om na<br />
te gaan hoeveel tijd nodig is om alle variaties in<br />
het werk te kunn<strong>en</strong> beoor<strong>de</strong>l<strong>en</strong>.<br />
Deze analyse bestaat uit twee <strong>de</strong>l<strong>en</strong>:<br />
¥ De observatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> arbeidssituatie <strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
activiteit<strong>en</strong> om vast te stell<strong>en</strong>:<br />
- welke soort<strong>en</strong> arbeid er wor<strong>de</strong>n verricht,<br />
- hoe <strong>de</strong> activiteit<strong>en</strong> over <strong>de</strong> tijd zijn ver<strong>de</strong>eld,<br />
- welke duur e<strong>en</strong> arbeidscyclus heeft<br />
- ...<br />
¥ Gesprekk<strong>en</strong> met <strong>de</strong> operator<strong>en</strong> over:<br />
- <strong>de</strong> rotaties op <strong>de</strong> werkplek,<br />
- <strong>de</strong> ver<strong>de</strong>ling <strong>van</strong> <strong>de</strong> tak<strong>en</strong> over <strong>de</strong> dag, over<br />
<strong>de</strong> week É<br />
- variatie in <strong>de</strong> hoeveelheid werk in <strong>de</strong> loop<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> tijd,<br />
- organisatie <strong>van</strong> het werk,<br />
- individuele gewoontes ...<br />
- ...<br />
Aan <strong>de</strong> hand <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze informatie kan <strong>de</strong> tijdspanne<br />
wor<strong>de</strong>n bepaald (in ur<strong>en</strong> of dag<strong>en</strong>) die<br />
nodig is om Ð als die bestaan Ð verschill<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
arbeidscycli te beslaan waarin alle mogelijke<br />
variaties in het werk aan bod kom<strong>en</strong> die mogelijk<br />
invloed hebb<strong>en</strong> op <strong>de</strong> blootstelling.<br />
Zoals reeds besprok<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> Analyse, is het soms<br />
onmogelijk om met alle mogelijke factor<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
variatie rek<strong>en</strong>ing te hou<strong>de</strong>n. De prev<strong>en</strong>tieadviseur<br />
moet, meer nog dan hiervoor, bewijz<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> factor<strong>en</strong><br />
die buit<strong>en</strong> beschouwing zijn gelat<strong>en</strong>, ge<strong>en</strong><br />
invloed zou<strong>de</strong>n gehad hebb<strong>en</strong> op <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong>.
Zodra <strong>de</strong> tijdspanne bepaald is, kan het meetplan<br />
wor<strong>de</strong>n opgesteld aan <strong>de</strong> hand <strong>van</strong> drie vrag<strong>en</strong>:<br />
¥ Hoeveel analyseperio<strong>de</strong>s moet<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n beschouwd?<br />
¥ Welke duur hebb<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze perio<strong>de</strong>s?<br />
¥ Op welke mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze tijdspanne?<br />
a. Hoeveel analyseperio<strong>de</strong>s moet<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze<br />
tijdspanne wor<strong>de</strong>n beschouwd?<br />
Het is raadzaam om:<br />
¥ te beginn<strong>en</strong> met 3 analyseperio<strong>de</strong>s,<br />
¥ <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>hang in <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze 3 perio<strong>de</strong>s<br />
te on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong>,<br />
¥ het aantal perio<strong>de</strong>s op te drijv<strong>en</strong> als er onvoldo<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
sam<strong>en</strong>hang blijkt.<br />
b. Welke duur hebb<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze perio<strong>de</strong>s?<br />
Om <strong>de</strong> duur <strong>van</strong> <strong>de</strong> analyseperio<strong>de</strong>s te bepal<strong>en</strong>,<br />
moet het gezond verstand primer<strong>en</strong>: afhankelijk<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> duur <strong>van</strong> e<strong>en</strong> arbeidscyclus of <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werkomstandighe<strong>de</strong>n, varieert <strong>de</strong> analyseperio<strong>de</strong><br />
<strong>van</strong> 15 tot 60 minut<strong>en</strong>.<br />
c. Op welke mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> <strong>de</strong>ze tijdspanne?<br />
Naar believ<strong>en</strong>, maar systematische perio<strong>de</strong>s <strong>van</strong><br />
inactiviteit (pauzes) zijn te vermij<strong>de</strong>n. Zo stemm<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> perio<strong>de</strong>s <strong>van</strong> opnames overe<strong>en</strong> met<br />
mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> waarop effectief wordt gewerkt.<br />
3. Vi<strong>de</strong>o-opname<br />
De raadgeving<strong>en</strong> die reeds bij het niveau Analyse<br />
gegev<strong>en</strong> zijn gel<strong>de</strong>n ook hier.<br />
- Cameraopstelling zo dat het zicht op <strong>de</strong> te analyser<strong>en</strong><br />
lichaamszone optimaal is: <strong>de</strong> positie<br />
tuss<strong>en</strong> het sagittaal <strong>en</strong> het frontaal vlak levert<br />
<strong>de</strong> beste resultat<strong>en</strong> op.<br />
- Gezichtsveld groot g<strong>en</strong>oeg om <strong>de</strong> volledige<br />
beweging<strong>en</strong> te film<strong>en</strong> die in <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzochte<br />
zone wor<strong>de</strong>n gemaakt.<br />
- Ge<strong>en</strong> hin<strong>de</strong>rniss<strong>en</strong> in het gezichtsveld.<br />
De verwerking achteraf wordt vergemakkelijkt<br />
als er stickers op bepaal<strong>de</strong> lichaams<strong>de</strong>l<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n<br />
geplakt:<br />
- op het acromion,<br />
- op <strong>de</strong> laterale epicondylus,<br />
- op <strong>de</strong> stylo•<strong>de</strong>us radi <strong>en</strong> ulnari.<br />
De opname wordt voortdur<strong>en</strong>d gecontroleerd om<br />
te garan<strong>de</strong>r<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzochte lichaamszone<br />
goed in beeld blijft.<br />
4. Beoor<strong>de</strong>ling <strong>van</strong> <strong>de</strong> gebruikte kracht<br />
Voor <strong>de</strong> beoor<strong>de</strong>ling <strong>van</strong> <strong>de</strong> gebruikte kracht kunn<strong>en</strong><br />
3 verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>en</strong> elkaar aanvull<strong>en</strong><strong>de</strong> metho<strong>de</strong>s<br />
wor<strong>de</strong>n gebruikt:<br />
¥ De kwantificering <strong>van</strong> <strong>de</strong> gewicht<strong>en</strong> waarmee<br />
wordt gewerkt: <strong>de</strong>ze informatie is reeds ter<br />
57<br />
beschikking of moet systematisch wor<strong>de</strong>n verzameld.<br />
¥ De techniek <strong>van</strong> <strong>de</strong> "force matching", waarbij<br />
aan <strong>de</strong> operator wordt gevraagd op e<strong>en</strong> manuele<br />
krachtmeter <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> kracht uit te oef<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
als <strong>de</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> kracht die hij uitoef<strong>en</strong>t tij<strong>de</strong>ns<br />
verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> repres<strong>en</strong>tatieve arbeidsmom<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />
Voor <strong>de</strong>ze metho<strong>de</strong> wordt e<strong>en</strong> speciaal<br />
instrum<strong>en</strong>t gebruikt, het werk wordt on<strong>de</strong>rbrok<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> dus gestoord.<br />
¥ De subjectieve schaal <strong>van</strong> Borg (1990): <strong>de</strong> operator<br />
wordt gevraagd op e<strong>en</strong> schaal <strong>van</strong> 0 tot 10<br />
aan te gev<strong>en</strong> hoe zwaar <strong>de</strong> inspanning<strong>en</strong> zijn<br />
die hij tij<strong>de</strong>ns zijn werk moet do<strong>en</strong>.<br />
Hoewel <strong>de</strong> schaal <strong>van</strong> Borg subjectief is, zal zij<br />
toch systematisch gebruikt wor<strong>de</strong>n:<br />
¥ De belasting kan gekwantificeerd wor<strong>de</strong>n met<br />
waar<strong>de</strong>n die rechtstreeks gerelateerd zijn aan<br />
<strong>de</strong> capaciteit<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> operator.<br />
¥ De schaal kan voor verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> types inspanning<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> voor elke lichaamszone gebruikt<br />
wor<strong>de</strong>n.<br />
¥ Zij is e<strong>en</strong>voudig te gebruik<strong>en</strong> <strong>en</strong> behoeft ge<strong>en</strong><br />
speciale instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />
¥ De werkomstandighe<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n amper be•nvloed.<br />
¥ Zij is gehomologeerd.<br />
Schaal <strong>van</strong> Borg (1990)<br />
0 Helemaal niets<br />
0,5 Extreem zwak<br />
1 Zeer zwak<br />
2 Zwak<br />
3 Matig<br />
4<br />
5 Sterk<br />
6<br />
7 Zeer sterk<br />
8<br />
9<br />
10 Extreem sterk<br />
. Maximaal<br />
5. Analyse <strong>van</strong> <strong>de</strong> vi<strong>de</strong>o-opnames<br />
<strong>en</strong> invoering <strong>van</strong> <strong>de</strong> gegev<strong>en</strong>s<br />
Kwantificering is gebaseerd op <strong>de</strong> nauwkeurige<br />
bestu<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> stilstaan<strong>de</strong> beel<strong>de</strong>n met gelijke<br />
intervall<strong>en</strong> <strong>en</strong> gaat uit <strong>van</strong> <strong>de</strong> veron<strong>de</strong>rstelling dat<br />
<strong>de</strong> waarg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> distributie <strong>van</strong> <strong>de</strong> parameters<br />
gelijk is aan <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong> die verkreg<strong>en</strong> zou<strong>de</strong>n<br />
wor<strong>de</strong>n als <strong>de</strong> parameters continu zou<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n<br />
bestu<strong>de</strong>erd.<br />
¥ In totaal moet<strong>en</strong> ongeveer 100 beel<strong>de</strong>n geanalyseerd<br />
wor<strong>de</strong>n opdat <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong> statistisch<br />
repres<strong>en</strong>tatief zou<strong>de</strong>n zijn.
¥ Het beeld wordt regelmatig stilgezet, met intervall<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> 10 tot 30 secon<strong>de</strong>n.<br />
¥ De posities <strong>van</strong> <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzochte lichaams<strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n nagegaan <strong>en</strong> <strong>de</strong> overe<strong>en</strong>stemm<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
scores wor<strong>de</strong>n bepaald <strong>en</strong> g<strong>en</strong>oteerd.<br />
Codificering <strong>van</strong> <strong>de</strong> posities<br />
Voor <strong>de</strong> positie <strong>van</strong> elke zone <strong>van</strong> <strong>de</strong> bov<strong>en</strong>ste<br />
le<strong>de</strong>mat<strong>en</strong> wordt e<strong>en</strong> score g<strong>en</strong>oteerd. Deze scores<br />
stemm<strong>en</strong> overe<strong>en</strong> met posities <strong>en</strong> niet met<br />
verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> scha<strong>de</strong>lijkheidsklass<strong>en</strong>. De metho<strong>de</strong><br />
combineert dus niet twee extreme posities<br />
binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong>zelf<strong>de</strong> klasse, zodat <strong>van</strong> elke positie<br />
exact gewet<strong>en</strong> is hoe vaak zij wordt aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
De classificatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> posities is als volgt:<br />
De nek:<br />
¥ Flexie/ext<strong>en</strong>sie<br />
1 neutraal (0 tot 40¡ flexie)<br />
2 zichtbare flexie (> 40¡) of ext<strong>en</strong>sie<br />
¥ Laterale flexie<br />
1 neutraal (< 10¡)<br />
2 zichtbare linkse of rechtse laterale flexie<br />
¥ Rotatie<br />
1 neutraal ( 60¡<br />
¥ Adductie, ext<strong>en</strong>sie of rotatie<br />
1 neutraal<br />
2 zichtbare adductie, ext<strong>en</strong>sie of rotatie<br />
De ellebog<strong>en</strong>:<br />
¥ Flexie/ext<strong>en</strong>sie<br />
1 flexie <strong>van</strong> 0 tot 60¡<br />
2 flexie <strong>van</strong> 60 tot 100¡<br />
3 flexie >100¡<br />
¥ Pro-supinatie<br />
1 neutraal<br />
2 supinatie<br />
3 extreme pronatie<br />
Pols<strong>en</strong> <strong>en</strong> han<strong>de</strong>n:<br />
¥ Flexie/ ext<strong>en</strong>sie<br />
1 neutraal <strong>van</strong> - 30 tot + 30¡<br />
2 ext<strong>en</strong>sie > 30¡<br />
3 flexie > 30¡<br />
¥ Deviatie<br />
1 neutraal<br />
2 zichtbare ulnaire <strong>de</strong>viatie<br />
3 zichtbare radiale <strong>de</strong>viatie<br />
¥ Grep<strong>en</strong><br />
1 ge<strong>en</strong> greep<br />
2 digitale greep (met paar vingers)<br />
3 volledige greep (met hele hand)<br />
4 druk (<strong>van</strong>uit vingertopp<strong>en</strong> of met hele hand)<br />
of hypoth<strong>en</strong>are hamer<br />
5 an<strong>de</strong>re<br />
58<br />
6. Variabiliteitsin<strong>de</strong>x<br />
Repetitiviteit wordt uitgedrukt in term<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
"gebar<strong>en</strong>variabiliteit". Als <strong>de</strong> gebar<strong>en</strong>variabiliteit<br />
groot is, is er veel repetitiviteit.<br />
De in<strong>de</strong>x <strong>van</strong> gebar<strong>en</strong>variabiliteit is het aantal<br />
keer dat <strong>van</strong> beeld tot beeld (over in totaal 100<br />
beel<strong>de</strong>n) <strong>de</strong> co<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> positie (b.v. flexie/ext<strong>en</strong>sie<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> schou<strong>de</strong>r) op om het ev<strong>en</strong> welke<br />
manier gewijzigd wordt. De in<strong>de</strong>x schommelt<br />
tuss<strong>en</strong> 0 <strong>en</strong> 100.<br />
¥ 0: er is ge<strong>en</strong> variabiliteit, <strong>de</strong> positie wordt<br />
voortdur<strong>en</strong>d aangehou<strong>de</strong>n (statische positie).<br />
¥ 100: <strong>de</strong> variabiliteit is het grootst, <strong>de</strong> positie<br />
veran<strong>de</strong>rt voortdur<strong>en</strong>d (dynamische positie).<br />
7. Hand-armtrilling<strong>en</strong><br />
Om trilling<strong>en</strong> te met<strong>en</strong> is er gespecialiseerd <strong>en</strong><br />
erg duur materiaal nodig. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> beschikk<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>kel experts in <strong>de</strong> materie over <strong>de</strong> nodige <strong>de</strong>skundigheid.<br />
Als <strong>de</strong>rgelijke meting<strong>en</strong> nodig zijn,<br />
wor<strong>de</strong>n zij uitgevoerd bij niveau 4, Expertise.<br />
8. Interpretatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> gegev<strong>en</strong>s<br />
De interpretatie gebeurt op basis <strong>van</strong>:<br />
¥ Hoeveel proc<strong>en</strong>t <strong>van</strong> <strong>de</strong> tijd elk elem<strong>en</strong>t <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
houding voorkomt.<br />
¥ De variabiliteitsin<strong>de</strong>x voor elk elem<strong>en</strong>t.<br />
Als er verschill<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n ont<strong>de</strong>kt tuss<strong>en</strong> meer<strong>de</strong>re<br />
analyseperio<strong>de</strong>s, moet<strong>en</strong> <strong>de</strong> re<strong>de</strong>n<strong>en</strong> hiervoor<br />
wor<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>rzocht:<br />
¥ Het kan gaan om variaties in werkomstandighe<strong>de</strong>n:<br />
an<strong>de</strong>r product, an<strong>de</strong>re snelheid ...<br />
- Als <strong>de</strong>ze variaties niet wer<strong>de</strong>n verwacht,<br />
moet opnieuw e<strong>en</strong> beroep wor<strong>de</strong>n gedaan op<br />
<strong>de</strong> basis-ergonomische studie.<br />
- Als <strong>de</strong> variaties verwacht wer<strong>de</strong>n, moet<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
ge<strong>de</strong>eltelijke resultat<strong>en</strong> gewog<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n <strong>en</strong><br />
opgeteld; d.w.z. voor elk resultaat wordt<br />
rek<strong>en</strong>ing gehou<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> hoeveelheid tijd<br />
waarin <strong>de</strong> betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> arbeidsomstandigheid<br />
<strong>van</strong> toepassing was.<br />
- Bij twijfel moet het aantal analyseperio<strong>de</strong>s<br />
wor<strong>de</strong>n opgedrev<strong>en</strong> om <strong>de</strong> situatie als geheel<br />
beter te kunn<strong>en</strong> beschrijv<strong>en</strong>.<br />
¥ Het kan ook gaan om variaties binn<strong>en</strong> <strong>de</strong> procedure<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> operator, die bijvoorbeeld te wijt<strong>en</strong><br />
zijn aan vermoeidheid of bedoeld zijn om<br />
<strong>de</strong> belasting te verschuiv<strong>en</strong>. Ook hier moet<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> re<strong>de</strong>n<strong>en</strong> voor <strong>de</strong>ze variatie achterhaald wor<strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> indi<strong>en</strong> nodig bijkom<strong>en</strong><strong>de</strong> analyseperio<strong>de</strong>s<br />
wor<strong>de</strong>n meegeteld.<br />
Als tij<strong>de</strong>ns het uitvoer<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> taak bepaal<strong>de</strong><br />
activiteit<strong>en</strong> belast<strong>en</strong><strong>de</strong>r zijn dan an<strong>de</strong>re, kan het<br />
interessant zijn <strong>de</strong>ze apart te kwantificer<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
biomechanische belasting er<strong>van</strong> te vergelijk<strong>en</strong>.
NIVEAU 4, EXPERTISE
NIVEAU 4, EXPERTISE<br />
EXPERTISE METHODE<br />
Niveau 4 <strong>van</strong> <strong>de</strong> strategie, <strong>de</strong> Expertise, wordt<br />
uitgevoerd wanneer <strong>de</strong> vorige niveaus ontoereik<strong>en</strong>d<br />
zijn geblek<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> verbetering <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
werkomstandighe<strong>de</strong>n. Ondanks <strong>de</strong> verbetering<strong>en</strong><br />
die <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> uit het bedrijf sam<strong>en</strong> met <strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tie-adviseur<br />
hebb<strong>en</strong> doorgevoerd, blijft <strong>de</strong><br />
toestand onaanvaardbaar <strong>en</strong> moet<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re prev<strong>en</strong>tiemaatregel<strong>en</strong><br />
getroff<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n. Hier wordt<br />
dan ook e<strong>en</strong> beroep gedaan op e<strong>en</strong> expert op het<br />
gebied <strong>van</strong> ergonomie <strong>en</strong> RSI.<br />
Deze expert zal op zijn beurt nauw sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong><br />
met alle person<strong>en</strong> die aan <strong>de</strong> vorige niveaus <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> strategie hebb<strong>en</strong> <strong>de</strong>elg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />
In bepaal<strong>de</strong> gevall<strong>en</strong> zal <strong>de</strong> expert uitsluit<strong>en</strong>d<br />
punctueel optre<strong>de</strong>n, bijvoorbeeld voor <strong>de</strong> vergelijking<br />
<strong>van</strong> elektromyografische belasting of <strong>van</strong><br />
bewegingssnelhe<strong>de</strong>n tuss<strong>en</strong> twee verschill<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
situaties. In dit geval is het w<strong>en</strong>selijk, maar niet<br />
onontbeerlijk, dat hij wordt ingelicht over alle<br />
antece<strong>de</strong>nt<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> studie: <strong>de</strong> cošrdinator <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
prev<strong>en</strong>tieadviseur vrag<strong>en</strong> hem om e<strong>en</strong> antwoord<br />
op e<strong>en</strong> welbepaald probleem <strong>en</strong> zull<strong>en</strong> dit antwoord<br />
opnem<strong>en</strong> in hun reflectie over <strong>en</strong> hun<br />
zoektocht naar oplossing<strong>en</strong>.<br />
In an<strong>de</strong>re gevall<strong>en</strong> zal <strong>de</strong> inbr<strong>en</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> expert<br />
groter zijn, als bijvoorbeeld <strong>de</strong> Observatie <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
Analyse niet ver g<strong>en</strong>oeg zijn doorgedrev<strong>en</strong> of als<br />
het probleem uitzon<strong>de</strong>rlijk ingewikkeld is. Deze<br />
expert zal dan in <strong>de</strong> eerste plaats volledig moet<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n ge•nformeerd over wat er voordi<strong>en</strong> al<br />
gebeurd is, vooral dan over <strong>de</strong> reeds voorgestel<strong>de</strong><br />
of zelfs al getroff<strong>en</strong> maatregel<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> beroep do<strong>en</strong> op <strong>de</strong> Expertise kan nog e<strong>en</strong><br />
an<strong>de</strong>r doel hebb<strong>en</strong>: <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
Kwantificering, beschrev<strong>en</strong> in het vorige hoofdstuk,<br />
vali<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>van</strong> buit<strong>en</strong>af <strong>en</strong>/of door meer<br />
gespecialiseer<strong>de</strong> meting<strong>en</strong>, om zeker te zijn <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> gegrondheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong> verbetering<strong>en</strong>,<br />
om <strong>de</strong> financi‘le investering<strong>en</strong> te verantwoor<strong>de</strong>n<br />
of om e<strong>en</strong> oorzakelijk verband te<br />
bewijz<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> belasting <strong>en</strong> <strong>de</strong> pathologie.<br />
De gesofisticeer<strong>de</strong> meting<strong>en</strong> die <strong>de</strong> expert zal<br />
moet<strong>en</strong> uitvoer<strong>en</strong>, zull<strong>en</strong> dus afhang<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
61<br />
context <strong>van</strong> zijn optre<strong>de</strong>n, naargelang hem<br />
gevraagd wordt om:<br />
¥ risicofactor<strong>en</strong> zoals houding<strong>en</strong>, inspanning<strong>en</strong>,<br />
repetitiviteit <strong>van</strong> gebar<strong>en</strong> <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel trilling<strong>en</strong><br />
beter te karakteriser<strong>en</strong>.<br />
¥ <strong>de</strong> voorgestel<strong>de</strong> oplossing<strong>en</strong> te vali<strong>de</strong>r<strong>en</strong>.<br />
¥ <strong>de</strong> laatste wijziging<strong>en</strong> aan te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> om <strong>de</strong><br />
werkplek te verbeter<strong>en</strong>.<br />
¥ <strong>de</strong> totale blootstelling <strong>van</strong> <strong>de</strong> operator<strong>en</strong> te<br />
bepal<strong>en</strong> door het risico te voorspell<strong>en</strong>.<br />
Het Expertise-verslag moet het volg<strong>en</strong><strong>de</strong> bevatt<strong>en</strong>:<br />
¥ De verantwoording <strong>van</strong> <strong>de</strong> gebruikte techniek<strong>en</strong>.<br />
¥ De evaluatie <strong>van</strong> het huidige probleem.<br />
¥ De voorgestel<strong>de</strong> prev<strong>en</strong>tie- <strong>en</strong>/of verbeteringsmaatregel<strong>en</strong>.<br />
¥ Het rester<strong>en</strong><strong>de</strong> risico na prev<strong>en</strong>tie of verbetering.<br />
VOORBEELD VAN EEN EXPERTISE<br />
TOEGEPAST OP DE POLSEN:<br />
A. Inleiding<br />
Er bestaan meer<strong>de</strong>re kwanticiferingsmetho<strong>de</strong>s<br />
voor <strong>de</strong> belangrijkste risicofactor<strong>en</strong>. Deze metho<strong>de</strong>s<br />
zijn meestal specifiek ontworp<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong><br />
bepaal<strong>de</strong> lichaamszone waarin RSI voorkomt. De<br />
bek<strong>en</strong>dste metho<strong>de</strong>s betreff<strong>en</strong> ofwel <strong>de</strong> nek ofwel<br />
<strong>de</strong> pols<strong>en</strong>, zones waarin RSI het meest voorkomt.<br />
E<strong>en</strong> voorbeeld <strong>van</strong> e<strong>en</strong> bruikbare metho<strong>de</strong> voor<br />
<strong>de</strong> Expertise <strong>van</strong> <strong>de</strong> polsbelasting is hieron<strong>de</strong>r<br />
beschrev<strong>en</strong> (Malchaire <strong>en</strong> In<strong>de</strong>steege 1997).<br />
B. Meting <strong>van</strong> <strong>de</strong> inspanning<strong>en</strong><br />
De myo-elektrische activiteit <strong>van</strong> twee spiergroep<strong>en</strong><br />
(<strong>de</strong> pols- <strong>en</strong> vingerflexor<strong>en</strong>) wordt gemet<strong>en</strong><br />
met drie oppervlakte-elektro<strong>de</strong>n die op <strong>de</strong> met<br />
alcohol gereinig<strong>de</strong> huid wor<strong>de</strong>n aangebracht. De<br />
eerste elektro<strong>de</strong>, <strong>de</strong> aarding, wordt bevestigd op<br />
<strong>de</strong> epicondylus medialis. De an<strong>de</strong>re twee wor<strong>de</strong>n<br />
bevestigd op het proximale <strong>de</strong>r<strong>de</strong> <strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong>
voorarm, volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> schuinlop<strong>en</strong><strong>de</strong> lijn die <strong>de</strong><br />
epicondylus medialis verbindt met het mid<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> pols als <strong>de</strong> voorarm in supinatie is.<br />
Het ruwe signaal wordt gefilterd tuss<strong>en</strong> 20 <strong>en</strong> 500<br />
Hz <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s gelijkgericht om <strong>de</strong> RMSwaar<strong>de</strong><br />
(root mean square) te gev<strong>en</strong>. Die waar<strong>de</strong><br />
wordt 10 keer per secon<strong>de</strong> gemet<strong>en</strong> <strong>en</strong> bewaard<br />
op e<strong>en</strong> digitale data logger die <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rzochte<br />
persoon bij zich draagt.<br />
Het gemet<strong>en</strong> elektrisch signaal is niet alle<strong>en</strong><br />
afhankelijk <strong>van</strong> <strong>de</strong> myo-elektrische activiteit,<br />
maar ook <strong>van</strong> het type elektro<strong>de</strong>, <strong>van</strong> <strong>de</strong> huidweerstand,<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> individuele morfologie ... Om<br />
ongew<strong>en</strong>ste factor<strong>en</strong> zoveel mogelijk uit te sluit<strong>en</strong>,<br />
wordt e<strong>en</strong> ijking gedaan. Deze ijking gebeurt<br />
tij<strong>de</strong>ns e<strong>en</strong> test <strong>van</strong> maximale grijpkracht met e<strong>en</strong><br />
dynamometer <strong>van</strong> bijvoorbeeld het type JAMAR.<br />
Deze inspanning wordt gedaan met <strong>de</strong> arm langs<br />
het lichaam, <strong>de</strong> voorarm horizontaal <strong>en</strong> <strong>de</strong> elleboog<br />
90¡ gebog<strong>en</strong>, <strong>de</strong> pols in neutrale positie <strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> dynamometer, ingesteld op <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> gleuf, in<br />
<strong>de</strong> hand (Mathiowetz 1990). De gevraag<strong>de</strong><br />
inspanning neemt gelei<strong>de</strong>lijk toe, tot zij haar<br />
maximum bereikt dat gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> e<strong>en</strong> paar secon<strong>de</strong>n<br />
aangehou<strong>de</strong>n wordt. Tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> vier poging<strong>en</strong><br />
wordt <strong>de</strong> persoon verbaal aangemoedigd.<br />
Van <strong>de</strong> maximale EMG-waar<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> laatste<br />
drie poging<strong>en</strong> wordt het gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> berek<strong>en</strong>d<br />
om <strong>de</strong> EMGmax refer<strong>en</strong>tiewaar<strong>de</strong> te verkrijg<strong>en</strong>.<br />
Bij <strong>de</strong> verwerking in het laboratorium wordt het<br />
ruwe EMG-signaal (in microvolt) omgezet in e<strong>en</strong><br />
relatieve waar<strong>de</strong> (% EMGmax) door te <strong>de</strong>l<strong>en</strong><br />
door <strong>de</strong> EMGmax-waar<strong>de</strong> die werd gemet<strong>en</strong> bij<br />
het ijk<strong>en</strong>.<br />
De beschrev<strong>en</strong> ijkingsmetho<strong>de</strong> is bekritiseerbaar<br />
om <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong> re<strong>de</strong>n<strong>en</strong>:<br />
¥ E<strong>en</strong> dynamisch f<strong>en</strong>ome<strong>en</strong> wordt in verband<br />
gebracht met e<strong>en</strong> refer<strong>en</strong>tiewaar<strong>de</strong> die werd<br />
verkreg<strong>en</strong> tij<strong>de</strong>ns e<strong>en</strong> statische inspanning.<br />
¥ Terwijl tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> statische ijking <strong>de</strong> elektro<strong>de</strong>npositie<br />
bov<strong>en</strong> <strong>de</strong> spier<strong>en</strong> onveran<strong>de</strong>rlijk<br />
blijft, zal tij<strong>de</strong>ns activiteit<strong>en</strong>, <strong>en</strong> voornamelijk<br />
tij<strong>de</strong>ns rotatiebeweging<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> voorarm,<br />
<strong>de</strong>ze positie veran<strong>de</strong>r<strong>en</strong> zodat <strong>de</strong> myo-elektrische<br />
activiteit ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s varieert.<br />
¥ Duque et coll. (1995) hebb<strong>en</strong> aangetoond dat<br />
het verband tuss<strong>en</strong> het elektrisch signaal <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
statische kracht<strong>en</strong> sterk afhangt <strong>van</strong> <strong>de</strong> houding<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> pols. I<strong>de</strong>aliter zou voor elk <strong>van</strong> <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
houding<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> pols e<strong>en</strong> statische<br />
ijking moet<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n gedaan. Dit is in <strong>de</strong><br />
praktijk echter moeilijk uitvoerbaar <strong>en</strong> erg<br />
moeilijk bruikbaar bij <strong>de</strong> interpretatie.<br />
¥ Het verkreg<strong>en</strong> EMG-signaal geeft niet <strong>en</strong>kel <strong>de</strong><br />
ontwikkel<strong>de</strong> kracht in <strong>de</strong> vingerflexor<strong>en</strong> weer,<br />
maar ook die <strong>van</strong> <strong>de</strong> oppervlakkiger geleg<strong>en</strong><br />
polsflexor<strong>en</strong>.<br />
62<br />
Deze metho<strong>de</strong> voor het registrer<strong>en</strong> <strong>van</strong> het EMG<br />
<strong>en</strong> <strong>de</strong> ijking gev<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> erg precieze schatting<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> kracht die in pols <strong>en</strong> hand ontwikkeld<br />
wordt. Zij moet wor<strong>de</strong>n opgevat als e<strong>en</strong> schatting<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> totale spierbelasting in pols <strong>en</strong> hand, e<strong>en</strong><br />
belasting die waarschijnlijk beter weergeeft welk<br />
risico er bestaat dan <strong>de</strong> e<strong>en</strong>voudige grijp- of<br />
drukbelasting.<br />
De gebruikte parameters om <strong>de</strong> biomechanische<br />
belasting aan te dui<strong>de</strong>n zijn <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong>:<br />
¥ het niveau <strong>van</strong> <strong>de</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> spieractiviteit<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> operator uitgedrukt in e<strong>en</strong> relatieve<br />
waar<strong>de</strong> (perc<strong>en</strong>tage <strong>van</strong> het EMGmax-signaal<br />
dat wordt ontwikkeld bij <strong>de</strong> vrijwillige maximale<br />
grijpinspanning) (mEMGr).<br />
¥ het perc<strong>en</strong>tage <strong>van</strong> tijd waarbij <strong>de</strong> spierinspanning<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> persoon hoger ligt dan 15% <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
EMGmax (pEMG%) (Bystršm 1991,<br />
Mathiass<strong>en</strong> <strong>en</strong> Winkel 1991, Kilbom 1994).<br />
C. Meting <strong>van</strong> hoek<strong>en</strong>,<br />
snelhe<strong>de</strong>n <strong>en</strong> repetitiviteit<br />
De meting <strong>van</strong> <strong>de</strong> hoek<strong>en</strong> in <strong>de</strong> pols gebeurt met<br />
elektronische goniometers (b.v. PENNY &<br />
GILES, type M110), die e<strong>en</strong> elektrisch signaal<br />
gev<strong>en</strong> dat recht ev<strong>en</strong>redig is met <strong>de</strong> hoek die <strong>de</strong><br />
pols vormt in <strong>de</strong> twee bewegingsass<strong>en</strong>, namelijk<br />
radiale <strong>en</strong> ulnaire <strong>de</strong>viatie <strong>en</strong> flexie-ext<strong>en</strong>sie.<br />
De P<strong>en</strong>ny & Giles goniometer bestaat uit twee<br />
drukgevoelige elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, met elkaar verbon<strong>de</strong>n<br />
door e<strong>en</strong> elastisch slangetje waarin twee son<strong>de</strong>s<br />
zijn aangebracht. Deze drukgevoelige elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> hand <strong>en</strong> <strong>de</strong> voorarm bevestigd. Dit<br />
geheel wordt aan <strong>de</strong> data logger bevestigd. De<br />
hoek<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> vari‘r<strong>en</strong> <strong>van</strong> -180 tot +180¡ in<br />
elke bewegingsas. Het systeem is tot op 1 graad<br />
precies.<br />
De on<strong>de</strong>rzoeker voert om te beginn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> elektrische<br />
ijking uit waarvoor hij <strong>de</strong> signal<strong>en</strong><br />
registreert die overe<strong>en</strong>stemm<strong>en</strong> met <strong>de</strong> refer<strong>en</strong>tiehoek<strong>en</strong><br />
0¡, +90¡ <strong>en</strong> -90¡ voor bei<strong>de</strong> kanal<strong>en</strong>.<br />
Vervolg<strong>en</strong>s wordt <strong>de</strong> goniometer op <strong>de</strong> persoon<br />
bevestigd <strong>en</strong> gebeurt e<strong>en</strong> anatomische ijking<br />
waarvoor het elektrisch signaal wordt geregistreerd<br />
dat overe<strong>en</strong>stemt met <strong>de</strong> maximale verplaatsing<br />
in bei<strong>de</strong> bewegingsass<strong>en</strong>. Nadi<strong>en</strong> zull<strong>en</strong><br />
<strong>de</strong> geregistreer<strong>de</strong> hoek<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n uitgedrukt<br />
in relatieve waar<strong>de</strong>n. Tij<strong>de</strong>ns het werk<br />
wordt het signaal gefilterd tot 10 Hz <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s<br />
10 keer per secon<strong>de</strong> opgemet<strong>en</strong> <strong>en</strong> opgeslag<strong>en</strong><br />
op <strong>de</strong> data logger.
1. Meetprotocol<br />
Het apparaat is bevestigd op <strong>de</strong> persoon <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
goniometers zijn verbon<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> data logger.<br />
Deze data logger hangt aan e<strong>en</strong> riem of in e<strong>en</strong><br />
hou<strong>de</strong>r op <strong>de</strong> <strong>rug</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> persoon, om zo weinig<br />
mogelijk te hin<strong>de</strong>r<strong>en</strong> bij het werk. Dan wordt <strong>de</strong><br />
persoon gevolgd op zijn werkplek terwijl hij zijn<br />
werk uitvoert. De meting<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n uitgevoerd<br />
volg<strong>en</strong>s het vooraf bepaal<strong>de</strong> meetplan.<br />
2. Analyse <strong>van</strong> <strong>de</strong> meting<strong>en</strong><br />
De gegev<strong>en</strong>s wor<strong>de</strong>n geanalyseerd in het laboratorium.<br />
De te volg<strong>en</strong> stapp<strong>en</strong> voor <strong>de</strong>ze vrij complexe<br />
analyse zijn:<br />
¥ Overbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> gegev<strong>en</strong>s <strong>van</strong> <strong>de</strong> geheug<strong>en</strong>kaart<br />
naar e<strong>en</strong> computer.<br />
¥ Controle <strong>van</strong> <strong>de</strong> coher<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> <strong>de</strong> gegev<strong>en</strong>s.<br />
¥ Verwerking <strong>van</strong> <strong>de</strong> gegev<strong>en</strong>s met berek<strong>en</strong>ing<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> relatieve waar<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> hoek<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
EMG op basis <strong>van</strong> <strong>de</strong> vooraf geregistreer<strong>de</strong><br />
refer<strong>en</strong>tiewaar<strong>de</strong>n.<br />
Volg<strong>en</strong>s Marras <strong>en</strong> Scho<strong>en</strong>marklin (1991) kan op<br />
basis <strong>van</strong> snelheid <strong>en</strong> versnelling <strong>van</strong> <strong>de</strong> beweging<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> vrij goed on<strong>de</strong>rscheid wor<strong>de</strong>n<br />
gemaakt tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> mate waarin op <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
werkplekk<strong>en</strong> het risico bestaat op carpaal<br />
tunnelsyndroom. De analyse omvat dus ook <strong>de</strong><br />
berek<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> <strong>de</strong> snelheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> beweging (in<br />
gra<strong>de</strong>n per secon<strong>de</strong>), door afleiding <strong>van</strong> het tij<strong>de</strong>ns<br />
<strong>de</strong> analyse <strong>van</strong> <strong>de</strong> werkplek opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> signaal.<br />
De gebruikte parameters om <strong>de</strong> biomechanische<br />
belasting aan te dui<strong>de</strong>n zijn <strong>de</strong> volg<strong>en</strong><strong>de</strong>:<br />
a. Voor <strong>de</strong> hoekposities:<br />
¥ De gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> relatieve hoek<strong>en</strong> die <strong>de</strong> operator<br />
aanneemt (in % <strong>van</strong> <strong>de</strong> maximale individuele<br />
verplaatsing) bij radiale of ulnaire<br />
<strong>de</strong>viatie (mDr), bij ext<strong>en</strong>sie of flexie (mFr) (<strong>de</strong><br />
waar<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n herleid tot positieve waar<strong>de</strong>n<br />
om te voorkom<strong>en</strong> dat het wiskundig gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong><br />
dicht bij nul zou ligg<strong>en</strong>)<br />
¥ Het perc<strong>en</strong>tage <strong>van</strong> tijd waarbij <strong>de</strong> persoon<br />
werkt in hoekstan<strong>de</strong>n in radiale <strong>en</strong> ulnaire<br />
<strong>de</strong>viatie (pD%) <strong>en</strong> in flexie-ext<strong>en</strong>sie (pF%) die<br />
sommige vooraf bepaal<strong>de</strong> drempels overschrij<strong>de</strong>n.<br />
De gr<strong>en</strong>swaar<strong>de</strong>n stemm<strong>en</strong> overe<strong>en</strong> met <strong>de</strong><br />
limiethoek<strong>en</strong> die bij overschrijding er<strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
beweging als extreem k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>en</strong> sommige<br />
pathologie‘n, zoals carpaal tunnel syndroom,<br />
kunn<strong>en</strong> veroorzak<strong>en</strong> (Armstrong 1986). De<br />
gebruikte gr<strong>en</strong>swaar<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n uitgedrukt in<br />
"perc<strong>en</strong>tage <strong>van</strong> e<strong>en</strong> maximale individuele<br />
waar<strong>de</strong>" <strong>en</strong> niet in absolute waar<strong>de</strong>n. Deze gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />
zijn vastgesteld op 50% voor maximale radiale<br />
<strong>en</strong> ulnaire <strong>de</strong>viatie (Stetson et coll. 1991) <strong>en</strong><br />
63<br />
op 60% voor maximale flexie-ext<strong>en</strong>sie die <strong>de</strong><br />
operator kan ontwikkel<strong>en</strong> (Armstrong 1986;<br />
Stetson et coll. 1991).<br />
b. Voor <strong>de</strong> repetitiviteit:<br />
¥ Het aantal veran<strong>de</strong>ring<strong>en</strong> per minuut voor <strong>de</strong><br />
combinatie <strong>van</strong> <strong>de</strong> bei<strong>de</strong> ass<strong>en</strong> (radiaal <strong>en</strong><br />
ulnair of flexie-ext<strong>en</strong>sie) (Rang).<br />
De toestandsveran<strong>de</strong>ring stemt overe<strong>en</strong> met e<strong>en</strong><br />
overgang <strong>van</strong> e<strong>en</strong> extreme hoekstand, dus e<strong>en</strong><br />
hoekstand die hoger ligt dan <strong>de</strong> beschrev<strong>en</strong> gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>,<br />
naar e<strong>en</strong> neutrale hoekstand of omgekeerd.<br />
E<strong>en</strong> gr<strong>en</strong>swaar<strong>de</strong> <strong>van</strong> 25 overgang<strong>en</strong> (<strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
neutrale naar e<strong>en</strong> extreme zone <strong>en</strong> omgekeerd)<br />
per minuut wordt aanvaard, zoals gesuggereerd<br />
door Hammer (in Pelmear et coll. 1992).<br />
c. Voor <strong>de</strong> snelhe<strong>de</strong>n:<br />
¥ De gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> bewegingssnelhe<strong>de</strong>n voor <strong>de</strong><br />
radiale <strong>en</strong> ulnaire <strong>de</strong>viatie (mVd) <strong>en</strong> <strong>de</strong> flexieext<strong>en</strong>sie<br />
(mVf).<br />
¥ Het perc<strong>en</strong>tage <strong>van</strong> tijd waarbij <strong>de</strong> snelheid <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> beweging<strong>en</strong> sommige vooraf bepaal<strong>de</strong><br />
gr<strong>en</strong>swaar<strong>de</strong>n overschrijdt (pVd%, pVf%). De<br />
gr<strong>en</strong>swaar<strong>de</strong>n wer<strong>de</strong>n berek<strong>en</strong>d op basis <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> studie uitgevoerd door Marras <strong>en</strong><br />
Scho<strong>en</strong>marklin (1991), waarin <strong>de</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong><br />
bewegingssnelhe<strong>de</strong>n voor <strong>de</strong> bei<strong>de</strong> bewegingsass<strong>en</strong><br />
wor<strong>de</strong>n gegev<strong>en</strong> voor operator<strong>en</strong> die<br />
werk<strong>en</strong> op plekk<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> hoge risicofactor<br />
<strong>en</strong> die ge<strong>en</strong> risico lop<strong>en</strong> op carpaal tunnelsyndroom<br />
(nul-inci<strong>de</strong>ntie). De gr<strong>en</strong>swaar<strong>de</strong>n die<br />
toelat<strong>en</strong> om het on<strong>de</strong>rscheid te mak<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong><br />
plekk<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> hoog <strong>en</strong> e<strong>en</strong> laag risico zijn<br />
respectievelijk 30¡/s <strong>en</strong> 50¡/s voor <strong>de</strong> bei<strong>de</strong><br />
bewegingsass<strong>en</strong>.<br />
De volg<strong>en</strong><strong>de</strong> tabel geeft alle parameters weer die<br />
tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> kwantitatieve analyse ge‘valueerd<br />
wer<strong>de</strong>n, alsook <strong>de</strong> gr<strong>en</strong>swaar<strong>de</strong>n die toelat<strong>en</strong> om<br />
<strong>de</strong> resultat<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> kwantificering goed te interpreter<strong>en</strong><br />
in term<strong>en</strong> <strong>van</strong> risico.
Blootstellingsgr<strong>en</strong>swaar<strong>de</strong>n voor <strong>de</strong> parameters voortkom<strong>en</strong>d uit <strong>de</strong> kwantitatieve analyse<br />
Symbool Parameters Blootstellingsgr<strong>en</strong>swaar<strong>de</strong>n<br />
Hoek<strong>en</strong> mDr (%) Gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> relatieve hoek in <strong>de</strong>viatie 50%<br />
mFr (%) Gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> relatieve hoek in flexie of ext<strong>en</strong>sie 60%<br />
pD% (% tijd) % tijd in extreme <strong>de</strong>viaties (>50% max. <strong>de</strong>viatie) 25%<br />
pF% (% tijd) % tijd in extreme flexie/ext<strong>en</strong>sie (>60% max. hoek) 25%<br />
EMG mEMGr (%) gemid<strong>de</strong>ld relatief EMG 15%<br />
pEMG% (% tijd) % tijd met relatief EMG >15% EMGmax 25%<br />
Repetitiviteit Rang (#/min) # transities/min > gr<strong>en</strong>shoek<strong>en</strong> 25 transities / minuut<br />
Snelhe<strong>de</strong>n mVd (¡/s) Gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> snelheid in <strong>de</strong>viatie 30¡/s<br />
mVf (¡/s) Gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> snelheid in flexie/ext<strong>en</strong>sie 50¡/s<br />
pVd% (% tijd) % tijd met snelheid in <strong>de</strong>viatie >30¡/s 25%<br />
pVf% (% tijd) % tijd met snelheid in flexie/ext<strong>en</strong>sie >50¡/s 25%<br />
BIBLIOGRAFIE<br />
¥ Armstrong T.J., Upper-extremity posture: <strong>de</strong>finition, measurem<strong>en</strong>t and control. In: Corlett N., Wilson J., Man<strong>en</strong>ica I. (eds)<br />
The ergonomics of working postures. Mo<strong>de</strong>ls, methods and cases.. Taylor and Francis, London, 1986, 59-73.<br />
¥ Borg G., Psychophysical scaling with applications in physical work and the perception of exertion.<br />
Scand. J. Work Environ. Health, 1990, 16, 1, 55-58.<br />
¥ Bystršm S., Physiological response and acceptability of isometric intermitt<strong>en</strong>t handgrip contractions.<br />
Arbete och HŠlsa, 1991, 38: pp. 174.<br />
¥ Duque J., Masset D., Malchaire J., Evaluation of handgrip force from EMG measurem<strong>en</strong>ts.<br />
Applied Ergonomics, 1995, 26, 1: 61-66.<br />
¥ Kilbom A., Repetitive work of the upper extremity: Part II - The sci<strong>en</strong>tific basis (knowledge base) for the gui<strong>de</strong>.<br />
Int. J. Indust. Erg., 1994, 14, 59-86.<br />
¥ Malchaire J., In<strong>de</strong>steege B. Troubles musculosquelettiques - analyse du risque, Bruxelles, INRCT, 1997, pp. 122.<br />
¥ Marras W.S., Scho<strong>en</strong>marklin R.W., Wrist motions and CTD risk in industrial and service <strong>en</strong>vironm<strong>en</strong>ts.<br />
In: QuŽinnec Y. and Daniellou F. (eds) Designing for everyone.<br />
Proceedings of the 11th Congress of the Int. Ergonomics Association, 1991: 36-38.<br />
¥ Mathiass<strong>en</strong> S.E. , Winkel J., Quantifying variation in physical load using exposure versus time data.<br />
Ergonomics, 1991, 34(12): 1455-1468.<br />
¥ Mathiowetz V., Grip and pinch str<strong>en</strong>gth measurem<strong>en</strong>ts. In: Amunds<strong>en</strong> L.R. (ed) Muscle str<strong>en</strong>gth testing. Instrum<strong>en</strong>ted and<br />
non-instrum<strong>en</strong>ted systems. Churchill Livingstone, New York, 1990, 163-177.<br />
¥ Pelmear P. L., Taylor W., Wasserman D. E., Hand-arm vibration -A compreh<strong>en</strong>sive gui<strong>de</strong> for occupational health professionals.<br />
Van Nostrand Reinhold, New York, 1992, pp. 226.<br />
¥ Stetson D.A., Keyserling W.M., Silverstein B.A., Leonard J.A., Observational analysis of the hand and wrist: a pilot study. Appl.<br />
Occup. Environ. Hyg., 1991, 6, 11: 927-937.<br />
¥ St-Vinc<strong>en</strong>t M., Chicoine D., Simoneau S., Les groupes ERGO. Un outil pour prŽv<strong>en</strong>ir les LATR. Institut <strong>de</strong> recherche <strong>en</strong><br />
santŽ et <strong>en</strong> sŽcuritŽ au travail du QuŽbec, 1998, pp. 94.<br />
De redactie <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze brochure werd afgeslot<strong>en</strong> op 31 <strong>de</strong>cember 2001<br />
Auteurs:<br />
Professor J. Malchaire, A. Piette (ergonoom) <strong>en</strong> N. Cock (ergonoom)<br />
UnitŽ Hygi ne et Physiologie du Travail<br />
UniversitŽ catholique <strong>de</strong> Louvain<br />
Lay-out: Sylvie Peeters<br />
Druk: Van Muysewinckel-EnschedŽ<br />
Verspreiding: Di<strong>en</strong>st <strong>van</strong> <strong>de</strong> publicaties<br />
Verantwoor<strong>de</strong>lijke uitgever: Fe<strong>de</strong>raal Ministerie <strong>van</strong> Tewerkstelling <strong>en</strong> Arbeid<br />
Wettelijk <strong>de</strong>pot: D/2001/1205/30<br />
64