Tento.be
Tento.be
Tento.be
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
I<br />
an<br />
0<br />
0<br />
<br />
z<br />
UJ<br />
<br />
UJ<br />
0<br />
z<br />
AMVC-Letteren huis<br />
Het geheugen van de Vlaamse literatuur<br />
Van Vlaamsche Letterkunde tot Letterenhuis<br />
De geschiedenis van het AMVC-Letterenhuis in<br />
Antwerpen gaat terug tot 1912. Toen herdacht de stad de<br />
honderdste geboortedag van Hendrik Conscience.<br />
Die herdenking was de impuls om in 1933 een Museum<br />
van de Vlaamsche Letterkunde te openen. Het vond<br />
onderdak in het Huis De Beuckelaer aan de<br />
Minderbroedersrui, een neoclassicistisch herenhuis uit 1850.<br />
In 1945 kreeg het museum de nieuwe naam Archief en<br />
Museum voor het Vlaamse Cultuurleven. Het AMVC<br />
was immers uitgegroeid tot het centrale archief en<br />
documentatiecentrum voor de letteren, de podiumkunsten,<br />
de muziek, de plastische kunsten en de Vlaamse Beweging.<br />
Die collectie <strong>be</strong>gint met stukken van het einde van de<br />
achttiende eeuw, toen de eerste protesten weerklonken<br />
tegen de verwaarlozing van het Nederlands in Vlaanderen.<br />
Het AMVC <strong>be</strong>waart zo'n twee miljoen brieven en<br />
handschriften van personen, verenigingen, organisaties<br />
en gezelschappen. In 1958 werd het huidige gebouw in<br />
gebruik genomen. Het is de versmelting van het Huis De<br />
Beuckelaer en een achttiende-eeuws notarishuis aan de<br />
Minderbroedersstraat 22, waar de huidige hoofdingang<br />
zich <strong>be</strong>vindt.<br />
In 2002 werd het AMVC het 'Letterenhuis'. Voortaan zal<br />
het collectieprofiel en de werking zich opnieuw toespitsen<br />
op het bronnenmateriaal van Vlaamse literatuur en het<br />
letteren<strong>be</strong>drijf.<br />
Op 16 okto<strong>be</strong>r 2004 ging het AMVC-Letterenhuis in zijn<br />
nieuwe gedaante van start. Zeven jaar eerder, in 1997,<br />
was het als stedelijk museum losgekomen van de<br />
Antwerpse Stadsbibliotheek en had het een eigen imago<br />
en een eigen budget gekregen. Meteen was de nieuwe<br />
toekomst voor het 'oude' AMVC <strong>be</strong>gonnen.<br />
In 2002 werd het archiefdecreet van kracht. Dat voorzag<br />
in erkenning van en subsidiëring voor culturele thema<br />
archieven. Het AMVC was kandidaat voor het thema<br />
'literair erfgoed', meer concreet 200 jaar Vlaams Literair<br />
Erfgoed. Dat is ook de kerntaak van de instelling<br />
nieuwe-stijl geworden. Van 1 januari 2004 af is ze ook<br />
officieel erkend en gesubsidieerd als thema-archief voor<br />
het literaire erfgoed. De resultaten van de nieuwe<br />
werking zijn <strong>be</strong>moedigend: een prachtig vormgegeven<br />
museumopstelling, een enthousiaste ploeg, veel tevreden<br />
<strong>be</strong>zoekers: groepen, jongeren en volwassenen.<br />
Het archief groeit jaarlijks aan met een paar honderd<br />
meter. Het gaat niet altijd om integrale schrijversarchieven.<br />
Het Huis De Beuckelaer<br />
aan de Minderbroedersrui<br />
in 1912. Hier vond het<br />
Museum van de Vlaamsche<br />
Letterkunde onderdak.<br />
AMVC- Lefferenhuis<br />
3
AMVC·Letterenhuis<br />
Vaak zijn het kleine pakjes documenten, losse hand<br />
schriften of een correspondentie. Een team van dertien<br />
mensen gaat daarmee aan de slag. Echter niet uitsluitend<br />
want ze bouwen ook tentoonstellingen, <strong>be</strong>geleiden<br />
onderzoekers, <strong>be</strong>heren het magazijn en houden toezicht<br />
in de leeszaal. Er worden reproducties <strong>be</strong>steld, er zijn<br />
bruikleenaanvragen en er is het collectie<strong>be</strong>heer. Voor dat<br />
takenpakket is dertien mensen veel te weinig. Met de<br />
subsidies die de erkenning van het Letterenhuis<br />
opleverde konden alvast vier extra archiefmedewerkers<br />
worden aangeworven.<br />
De ontsluiting: Agrippa en tentoonstelling<br />
Een literaire nalatenschap is een geheel dat samen hoort.<br />
Het kan foto's, brieven, handschriften, notitie- en adres<br />
boekjes en tal van andere documenten <strong>be</strong>vatten.<br />
De ordening van een dergelijk archief moet er toe leiden<br />
dat er een structuur in de papieren ontstaat. Daarna<br />
volgt een grondige <strong>be</strong>schrijving van de voornaamste<br />
documenten, brieven en handschriften in Agrippa, de AMVC -<br />
Letterenhuis databank. Dat ge<strong>be</strong>urt ook met de foto's die<br />
meteen gedigitaliseerd worden. De geordende en <strong>be</strong>schreven<br />
archiefonderdelen worden voorzien van een eigendoms<br />
kenmerk, in zuurvrije omslagen verpakt en opgeborgen<br />
in het depot. Onderzoekers kunnen ze dan opvragen en<br />
in de leeszaal raadplegen. Agrippa is via het internet<br />
voor iedereen toegankelijk, wat <strong>be</strong>tekent dat de<br />
<strong>be</strong>zoeker van uit zijn luie stoel kan opzoeken van welke<br />
auteurs er archiefmateriaal wordt <strong>be</strong>waard. Via Zuurvrij,<br />
het halfjaarlijks <strong>be</strong>richtenblad van het Letterenhuis, wordt<br />
de <strong>be</strong>langstellende op de hoogte gehouden van de werking,<br />
de nieuwe aanwinsten, onderzoeksprojecten, tentoonstellingen<br />
en lezingen.<br />
Het wetenschappelijk onderzoek ge<strong>be</strong>urt door vorsers<br />
en studenten. Zij maken van het bronnenmateriaal<br />
gebruik voor het schrijven van een biografie, het uitgeven<br />
van een tekst of een correspondentie en voor een artikel.<br />
Het is niet altijd eenvoudig om al het materiaal door te<br />
nemen: het literair archief van een auteur <strong>be</strong>vat doorgaans<br />
geen brieven van hemzelf, maar alleen brieven die hij<br />
van zijn correspondenten kreeg toegestuurd. Voor de<br />
antwoorden moet de onderzoeker terecht in de archieven<br />
van de respectieve correspondenten.<br />
Agrippa is een 'diepere' vorm van ontsluiting, de<br />
permanente tentoonstelling is een 'verdere' vorm van<br />
ontsluiting. Bij het vormgeven van de nieuwe museum<br />
opstelling wou men aanvankelijk 'thematisch' werken<br />
en daarbinnen 'diachroon', van het verleden naar het<br />
heden en omgekeerd. Maar jongeren heb<strong>be</strong>n nu doorgaans<br />
te weinig historisch <strong>be</strong>sef zodat een thematische<br />
opstelling niet aangewezen was. Thematische opstellingen<br />
laten ook vaak heel grote hiaten. Met een chronologische<br />
<strong>be</strong>nadering daarentegen is er ook aandacht voor de<br />
mindere goden. Op de eerste verdieping zullen tijdelijke<br />
tentoonstellingen worden ingericht die dieper ingaan op<br />
zelf uitgewerkte of aangedragen thema's. Tweehonderd<br />
jaar Vlaamse Letteren is één groot verhaal met talloze<br />
verhaallijnen en prachtige thema's.<br />
Het AMVC-Letterenhuis mikt vooral op scholieren van de<br />
laatste twee jaren van het middelbaar onderwijs en op<br />
volwassenen.<br />
4<br />
OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2005/2<br />
Bij het binnenkomen van de prachtig vormgegeven<br />
ruimte is er één grote chronologische muurta<strong>be</strong>l met de<br />
Vlaamse auteurs, het wereldge<strong>be</strong>uren en verwijzingen<br />
naar de wereldliteratuur. Die tijdsband maakt meteen<br />
duidelijk welke achterstand Vlaanderen had. Er zijn de<br />
taalminnaars en -ijveraars van het eerste uur. Er is de<br />
negentiende eeuw met als scheidingslijn de Eerste<br />
Wereldoorlog, het inter<strong>be</strong>llum en de breuk bij de Tweede<br />
Wereldoorlog en tenslotte de periode na 1950. Binnen die<br />
blokken zijn dub<strong>be</strong>lverhalen ontwikkeld rond literaire<br />
iconen. Er is de confrontatie tussen de negentiende-eeuwse<br />
figuren Hendrik Conscience en Cyriel Buysse, tussen de<br />
tegenpolen Guido Gezelle en Karel van de Woestijne en<br />
tussen de dorpse Stijn Streuvels en de steedse Willem<br />
Elsschot In de tijdslijn zit ook een overzicht van de Vlaamse<br />
literaire tijdschriften en zijn ook schuifjes aangebracht met<br />
klanktragmen ten. Van een aantal auteurs hoop je de stem<br />
te horen maar vaak zijn ze geboren of heb<strong>be</strong>n geleefd toen<br />
de registratie van klank nog in de kinderschoenen stond.<br />
In het overzicht is er ook aandacht voor de Franssprekende<br />
en -schrijvende Vlamingen zoals Maurice Maeterlinck,<br />
Georges Eeckhoud en Georges Rodenbach. Er staan op<br />
het overzicht ook minder <strong>be</strong>kende namen.<br />
Een andere lijn toont de breuk ter hoogte van de Eerste<br />
Wereldoorlog met enerzijds Filip de Pillecyn, Cyriel<br />
Verschaeve en Jozef Simons en anderzijds Paul van<br />
Ostaijen. Die laatste haalt in Vlaanderen een Europees<br />
niveau binnen.<br />
De Consciencezaal in het<br />
Museum van de Vlaamsche<br />
Letterkunde, dat in 1933<br />
werd geopend.<br />
AMVc- Letterenhuis<br />
Eerstesteenlegging van het<br />
Archief en Museum voor<br />
het Vlaamse Cultuurleven<br />
op 31 januari 1954.<br />
AMVC- Letterenhuis<br />
Interieur van het Huis De<br />
Beuckelaer in 1912.<br />
AMVC· Letterenhuis
6 OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2005/2<br />
De indrukwekkende<br />
verzameling affiches in het<br />
depot van het AMVC·<br />
Letterenhuis.<br />
Foto: Michel Wuyts<br />
Eindeliikt Lanoye genaaid,<br />
gebonden & in leer, een<br />
eigenzinnige tijdelijke<br />
tentoonstelling in het<br />
AMVC-Letteren huis.<br />
Verder is er aandacht voor de streekgebonden schrijvers<br />
van het einde van de negentiende, <strong>be</strong>gin twintigste<br />
eeuw zoals Felix Timmermans. De <strong>be</strong>zoeker kan met<br />
touch screen een plaats aantoetsen op de kaart van<br />
Vlaanderen. Dan verschijnt informatie en hoort de<br />
<strong>be</strong>zoeker de stem van de schrijver en een voorgelezen<br />
fragment uit het werk. De <strong>be</strong>nadering is ruimer dan<br />
streekliteratuur maar een aantal auteurs passen hier<br />
perfect.<br />
De periode na 1950 vormt het zwaartepunt van de<br />
tentoonstelling. Het is het verhaal van vormexperimenten<br />
en engagement. De <strong>be</strong>zoeker vindt er handgeschreven<br />
werk van Hugo Claus, Paul Snoek en Ivo Michiels.<br />
Er is De Kapellekensbaan van Louis-Paul Boon, er zijn<br />
Walter van den Broeck, Leonard Nolens, Jef Geeraerts,<br />
Herman de Coninck, Kristien Hemmerechts, Lieve Joris,<br />
Paul Mennes en Peter Verhelst Er is ook Ten Oorlog van<br />
Tom Lanoye.<br />
De <strong>be</strong>zoeker krijgt handschriften, brieven, foto's,<br />
affiches, schilderijen en <strong>be</strong>eldhouwwerken geserveerd.<br />
Aan een aantal debutanten uit de jaren tachtig en<br />
negentig van de vorige eeuw heeft het museum een<br />
'object' gevraagd dat verband houdt met hun leven of<br />
werk. Drieënvijftig zijn er op ingegaan. Er zijn er zeer<br />
inventieve bij zoals de 'delete'-knop van Peter Verhelst<br />
Van jongere auteurs zijn er uiteraard heel veel klank- en<br />
<strong>be</strong>eldfragmenten.
Het <strong>be</strong>lang van literair erfgoed<br />
Literair erfgoed leert jongeren dat literatuur niet zomaar<br />
tot stand komt. Er gaan notities, klad versies, handschriften,<br />
typoscripten, ver<strong>be</strong>terde drukproeven en dergelijke aan<br />
vooraf. Dat papieren literaire erfgoed is <strong>be</strong>langrijk voor<br />
de literatuurgeschiedenis. Wanneer een onderzoeker een<br />
biografie schrijft gaat hij niet alleen voort op interviews<br />
met direct <strong>be</strong>trokkenen. Hij moet kunnen graven in de<br />
papieren bronnen van de auteur zelf. Dat geldt ook voor<br />
de geschiedschrijving van een uitgeverij of van de<br />
correspondentie tussen twee auteurs. Alleen een grondige<br />
studie van het bronnenmateriaal kan de basis zijn voor<br />
een wetenschappelijke literatuurgeschiedenis. En dat<br />
bronnenmateriaal is dan zeker niet <strong>be</strong>perkt tot de literaire<br />
nalatenschappen van de gecanoniseerde schrijvers: ook<br />
de papieren van de mindere goden, de oprichters van of<br />
medewerkers aan kleine tijdschriften kunnen prachtige<br />
verhalen opleveren. Dat zijn de bouwstenen van het<br />
huidige geëmancipeerd literaire klimaat. Je kan er ook<br />
mooie tentoonstellingen mee bouwen. Het handschrift<br />
van Paul van Ostaijen is een kunstwerk op zich. De mooie<br />
kalligrafie van Bezette Stad is van een ander gehalte dan<br />
het handschrift van Louis-Paul Boon. Zijn pietepeuterig<br />
krab<strong>be</strong>ls met doorhalingen, toevoegingen en wijzigingen<br />
zien er niet uit maar ze zeggen heel veel over hoe zijn<br />
werk tot stand kwam.<br />
AMVC·Letterenhuis<br />
De verhouding Letterenhuis · schrijvershuizen<br />
Het AMVC-Letterenhuis heeft in principe niets te<br />
maken met de geboortehuizen, de schrijvershuizen en<br />
de literaire musea in Vlaanderen. Schrijvershuizen zijn<br />
gestolde levens, niet eens altijd authentieke ruimtes,<br />
gevuld met heimweevolle parafernalia. De archieven<br />
van de auteur <strong>be</strong>vinden zich bijna alle in het<br />
AMVC-Letterenhuis.<br />
De schrijvershuizen verschillen onderling ook erg van<br />
statuut, inhoud en vormgeving.<br />
Zo is het door Stijn Streuvels gebouwde en <strong>be</strong>woonde<br />
Lijsternest een zorgvuldig <strong>be</strong>waard schrijn, een zwaar<br />
gesubsidieerd monument van de Provincie West-Vlaanderen,<br />
gelegen in een <strong>be</strong>schermde site. Het achttiende-eeuwse<br />
museum René De Clercq daarentegen moet het rooien<br />
met veel <strong>be</strong>perkter middelen van de gemeente Deerlijk,<br />
ligt er wat verwezen bij en <strong>be</strong>vat naast veel en interessante<br />
informatie over de schrijver ook elementen die het tot<br />
een folkloremuseum maken. Er zijn hevige voor- en<br />
fervente tegenstanders van schrijvershuizen. De instand<br />
houding ervan kost handenvol geld aan de gemeenschap.<br />
Het is een concept uit de vorige eeuw waarvan<br />
sommigen zich afvragen of het nog een toekomst en een<br />
meerwaarde heeft. Een geboortehuis van Herman<br />
Brusselmans of Tom Lanoye bijvoor<strong>be</strong>eld zit er niet<br />
meteen aan te komen. Wa t er nu is heeft in zijn context<br />
<strong>be</strong>lang maar verdient minstens een meer uniforme en<br />
kwalitatief hoogstaande aanpak die kadert in een<br />
samenleving van het <strong>be</strong>gin van de éénentwintigste eeuw.<br />
Chronologische muurta<strong>be</strong>l<br />
met de Vlaamse auteurs in<br />
de permanente<br />
tentoonstelling van het<br />
AMVC·Letterenhuis.
Louis-Paul Boon op de<br />
brug van een sas.<br />
AMVC-Letterenhuis<br />
Louis-Paul Boon<br />
Aalst, 15 maart 1912- Erembodegem, 10 mei 1979<br />
Stedeliik Museum Aalst<br />
8<br />
Van ondinneke, valeer-traleer,<br />
mossieu colson van tminnesterie<br />
en tippetotje de schilderes ...<br />
Typoscript van de eerste<br />
pagina van Boons<br />
Kapel/ekensbaan.<br />
AMVC- Letterenhuis<br />
dle de roman <br />
en van mscar, van meneerke<br />
brys en de kleine louis boJne<br />
en zijn vader de oude boone<br />
met zonder grote oustache,<br />
van het socialisme en van de<br />
oÜrgerij die 2 oorlogen op<br />
haar !{op kreeg en ineenstuikte,<br />
van vapeur met zijn goddeloze<br />
uitvinding en van nonkel valeer<br />
traleer met zijn afgesneden<br />
vinoer en zijn monsterhoofd,<br />
n achilles derenancourt<br />
die· directeur werd van de garenfaoriek<br />
filature, en aaarna senator en<br />
O.aarna misscüien minister,<br />
' en van zijn broer nor<strong>be</strong>rt<br />
die aan spoken geloofde en wJn<br />
marchand werd, van de dikke glemmasson<br />
en zijn nar, van de schele ma.lvine en<br />
net spiri tisms, en van al de rest die<br />
nog veel meer omvat dan al wat hier<br />
werd on6esomd maa.1· dat de SC!li'ijver<br />
toevallib niet te binnen schiet<br />
+ daare moderne herwerking van den-vos-reinaerde, gemp.<br />
siJsä.scne droen, dc.:;bl·-dknipsels, foto's en tekeninpen,<br />
waaraan meewerken<br />
tminnesterie,<br />
de ){antieke<br />
-<br />
·<br />
Aalst is de karaktervolle stad van Dirk Martens,<br />
de eerste boekdrukker in de Zuidelijke Nederlanden,<br />
van de Dender en van de 'Voil Jeanetten'. Daar, onder de<br />
fabrieksrook, woonde en schreef Louis-Paul Boon en<br />
sprak er met nasale stem zijn sappig dialect. Boontje,<br />
op een haar na No<strong>be</strong>lprijswinnaar voor Literatuur.<br />
Ladewijk (Louis) Pa u! Aalbrecht Boon is geboren in<br />
Aalst op 15 maart 1912 als zoon van rijtuigschilder<br />
Josephus (Jef) Theodorus Boon en Estelia (Stella)<br />
Constantina Ver<strong>be</strong>steL De kleine Boon was regelmatig<br />
ziek en las veel boeken. Zijn literaire wortels zitten daar,<br />
maar ook bij zijn grootvader, de schoenlapper Sooi die<br />
vertelde over Jan de Lichte. Die kwam later weer tot<br />
leven in De Bende van Jan de Lichte (1953) en De Zoon van<br />
Jan de Lichte (1961).<br />
Na een tijd auto's te heb<strong>be</strong>n geschilderd, schrijft Boon<br />
zich in aan de Academie voor Beeldende Kunsten in<br />
Aalst. In 1936 trouwt hij met Jeanette (Jeanneke) Charlotte<br />
De Wolf. Ze krijgen één zoon, Jo. Jeanneke hield gedurende<br />
jaren het gezin recht door naai- en verstelwerk te doen.<br />
Boon vertelt in De Kapellekensbaan over de rol die<br />
Jeanneke speelde in en voor zijn werk: "Daar <strong>be</strong>lt men<br />
aan en uw vrouw kijkt op en zegt: tzal weeral eens een<br />
literatureluurder zijn, een gek, een kwiestenbie<strong>be</strong>l die<br />
nooit een boek leest maar al de namen kent van al de<br />
schrijvers en weet of zij in de ereklasse schrijven dan wel<br />
naar <strong>be</strong>vordering A zullen moeten overgaan, gelijk<br />
voetbalspelers ... iemand gelijk seeverman, die zei dat hij<br />
uw boek niet ging kopen, vooraleer hij de critiek in de<br />
bladen had gelezen." Het was Jeanneke die in 1942 het<br />
manuscript van Boons eerste roman De Voorstad groeit<br />
instuurt voor de Leo Krynprijs. Jeanneke had op de<br />
bladzijde waar Louis daags voordien gestopt was met<br />
schrijven de woorden 'Enzovoort, enzovoort' geschreven.<br />
"Je boek is af," zei ze tegen Louis: "dikker moet dat niet<br />
zijn want het is zeer schoon." Ze zond het in en Boon<br />
won zijn eerste literaire prijs en 10.000 frank.<br />
In 1942 <strong>be</strong>gon Boon ook te schrijven aan De Kapellekensbaan<br />
(1953). Samen met Zomer te Ter-Muren (1956) is dat zijn<br />
absolute meesterwerk. "Het is een plas, een zee, een<br />
chaos: het is het boek van al wat er op de kapellekensbaan<br />
te horen en te zien viel, van tjaar 1800-en-zoveel tot op<br />
deze dag," schreef Boon op de eerste bladzijde.<br />
Na de Tweede Wereldoorlog gaat hij werken bij het<br />
communistische blad De Rode Vaan, waar hij later wegens<br />
<strong>be</strong>sparingen weg moet. Hij wordt redactiesecretaris van<br />
het weekblad Front en nog later werkt hij voor de<br />
Vooruit waar hij tot in 1972 bijdragen voor schrijft.<br />
Tijdens de laatste fase van zijn leven wordt hij <strong>be</strong>kend<br />
voorPieter Daens (1971) en voor Het Geuzenboek (1979).<br />
OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2005/2
Boon als verteller, een<br />
<strong>be</strong>eld van Marc De Bruyn<br />
in de voortuin van het<br />
Stedelijk Museum Aalst.<br />
10<br />
Louis-Paul Boon<br />
'Boontje' de zwaarmoedige<br />
Boon stierf op 10 mei 1979 aan zijn schrijftafel in<br />
Erembodegem. Bert Vanheste in zijn boek De Baan op<br />
met Boon - Een averechtse Leeswandeling in Aalst:<br />
"Boon schreef tot op zijn sterfdag verder aan wat hij had<br />
moeten laten liggen omdat hij ziek was of depressief, of<br />
moest eten of voor de kost een krantenstukje schrijven<br />
of in 't diepst van zijn gedachten onder Mieke Maaikes<br />
rokken moest gluren. Hij schiep een schijnwereld, een<br />
ver<strong>be</strong>elde wereld.<br />
Hij ondernam een duizelingwekkende en tot mislukken<br />
gedoemde poging om 'de keerzijde van de medaille van<br />
de roman' te schrijven: 'Het Leven'. Het leven zoals het is.<br />
Het on<strong>be</strong>schrijfelijke leven. De averechtse, ongelooflijke<br />
waarheid van Boon ... Slechts een niet of niet langer<br />
door het literaire wereldje <strong>be</strong>dorven schrijver kan het in<br />
zijn hoofd krijgen het plan voor een roman na de dood<br />
van de roman te <strong>be</strong>denken 'die het Ganse Leven zou<br />
omvatten' terwijl hij maar al te goed <strong>be</strong>seft hoezeer hij<br />
tekort zal schieten, dat zijn boek 'een zee (gaat) worden,<br />
een plas, iets dat op niets trekt."<br />
Boon stierf zwaarmoedig en levensmoe. Hij kon de<br />
ouderdom en de eenzaamheid niet aanvaarden.<br />
OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VIAANDEREN 2005/2<br />
Het Stedelijk Museum<br />
Het Stedelijk Museum Aalst, waar het kleine maar fijne<br />
Louis-Paul Boon-museum deel van uitmaakt, ligt aan de<br />
Oude Vismarkt. In het museum is er verder ook een<br />
collectie archeologisch-heemkundige relicten, <strong>be</strong>eld<br />
houwwerk, tapijtweefkunst, grafiek en sdlilderkunst.<br />
En verder ook aandacht voor Daens, de schilder Valerius<br />
De Saedeleer, een Edings wandtapijt uit de zestiende<br />
eeuw, een laat-middeleeuws fresco in situ en het druk<br />
kersmateriaal van Dirk Martens. Het complex is al jaren<br />
in restauratie en heeft ook een reële band met Boon.<br />
Hier was de academie gevestigd waar hij zijn opleiding<br />
als sierschilder kreeg. De (voorlopige) verzameling in<br />
het museum geeft een goede kijk op de creatieve<br />
duizendpoot Boon: als auteur en schrijver van kranten<br />
stukjes, als kunstschilder, tekenaar, <strong>be</strong>eldhouwer en<br />
grafisch kunstenaar en als eigenaar van de <strong>be</strong>ruchte<br />
'feminatheek'.<br />
Het stijgend aantal <strong>be</strong>zoekers <strong>be</strong>draagt 16.000 per jaar.<br />
Jeanneke en Louis kochten in 1948 een stuk grond in<br />
Erembodegem. Ze bouwden er in 1953 een huis,<br />
ontworpen door vriend-architect Al<strong>be</strong>rt Bontridder.<br />
Boon gaf het huis de naam 'Isengrimus' naar één van de<br />
figuren uit het Reinaert-verhaal. Bij de verkoop in 2004<br />
heeft het financieel armlastige Aalst de aankoop en de<br />
inrichting tot Boonmuseum nooit overwogen.<br />
Het Stedelijk Museum heeft de schrijftafel aangekocht<br />
waaraan Boon gestorven is. Het echte geboortehuisje in<br />
Aalst is klein en banaal en verwijst op geen enkele<br />
manier naar de schrijver. Het archief van Boon <strong>be</strong>vindt<br />
zich grotendeels in het AMVC-Letterenhuis in<br />
Antwerpen maar het stadsarchief van Aalst heeft ook<br />
een uitgebreide verzameling manuscripten, Boontjes en<br />
een veertigtal tekeningen en prenten.<br />
Louis-Paul Boon, Noëma,<br />
een collage op roze<br />
achtergrond, 78 x 50 cm.<br />
AMVC· Lefferenhuis.
1 1
.<br />
Ernest Andreas Jozef Claes werd geboren in ztrMP<br />
24 okto<strong>be</strong>r 1885. In het landbouwersgezin van Jozef<br />
Claes en Theresia Lernmens waren er negen kinderen.<br />
Ernest kwam op de wereld in een stenen huis dat zijn<br />
vader in 1867 had gebouwd. Steen als bouwmateriaal<br />
was vrij uitzonderlijk in het overgangsgebied van<br />
vruchtbare naar zandgrond. Het was ard la<strong>be</strong>ur voor<br />
weinig opbrengst en de huizen waren van leem en de<br />
daken van stro. Vader Claes was naast boer ook boom<br />
kweker zodat het gezin niet on<strong>be</strong>middeld was.<br />
De kleine Claes was een deugniet in een groot gezin in<br />
het arme Vlaanderen van het einde van de negentiende,<br />
<strong>be</strong>gin twintigste eeuw. In de strafkamer van de school<br />
-u't dk- j!-1-,<br />
,...-, -. ". - --<br />
/<br />
rY= 21'..tr<br />
--vZ, t<br />
maakte Claes voor het eerst kennis met de literatuur:<br />
hij vond en verslond er de De Leeuw van Vlaanderen van // · .;á ,1 -é L..- 1!.- <br />
Hendrik Conscience. Claes was voor<strong>be</strong>stemd .om, zoals / v / / -"<br />
•<br />
• / .-/- .:::<br />
:.&.- - ./ • -'- A. . '//<br />
veel kinderen toen, op het land te werken maar ziJ·n ;;;"_ "14 - 7<br />
/ /<br />
/<br />
zwakke gezondheid liet het nauwelijl
Jeroom en Benzamien,<br />
immens populair door de<br />
tv-serie. Ernest Claes,<br />
samen met Jos Jacobs,<br />
Maurits Balfoort, Nand<br />
Oenolf, Luc Philips en<br />
Ro<strong>be</strong>rt Marcel, 1965.<br />
AMVC· Lefferenhuis<br />
Ernest Claes<br />
Zichem, 24 okto<strong>be</strong>r 1885- Ukkel, 2 septem<strong>be</strong>r 1968<br />
Museum Huize Ernest Claes<br />
Kind van Hageland en Kempen<br />
OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2005/2 13
Ernest Claes<br />
Aankondiging van de<br />
Nationale Ernest<br />
Claeshulde op 21 okto<strong>be</strong>r<br />
1955 in de Grote Feestzaal<br />
van de Zoo te Antwerpen.<br />
AMVC- Lefferenhuis<br />
Nijvere Nest<br />
Claes debuteerde al vroeg met enkele hoofdstukken van<br />
De Witte dat uiteindelijk in 1929 als boek verschijnt en<br />
een weergaloos succes zal worden in de Vlaamse<br />
literatuur. Het is het verhaal van een hard leven dat voor<br />
een vroegrijp kind in een wereld van volwassenen vaak<br />
ongevoelig en liefdeloos was. Het is het grappige maar<br />
ook trieste verhaal van een jongen die de pijn van het<br />
zijn moet milderen met een lach. Met Timmermans en<br />
Streuvels is Claes één van de meest gelezen en vertaalde<br />
Vlaamse auteurs. Zijn ervaringen van de Eerste<br />
Wereldoorlog schrijft hij neer in Namen 1914, Bei uns in<br />
Deutschland (1919) en in de vaak harde <strong>be</strong>zettingsroman<br />
De vulgaire Geschiedenis van Charelke Dop (1923).<br />
De repressie na de Tweede Wereldoorlog <strong>be</strong>schrijft hij in<br />
Cel 269 (1952) en Het was Lente (1953). Claes was vooral<br />
een heimatschrijver en een verteller van verhalen over<br />
zijn streek, zijn dorp en de boeren, de zwervers en de<br />
pastoors die er woonden. Wannes Raps (1926), Pastoor<br />
Campens zaliger (1935), Het Leven en de Dood van Victalis<br />
van Gille (1951) en Het Leven van HermanCoene (1925 en<br />
1930) zijn daar voor<strong>be</strong>elden van. Deze landelijke<br />
vertelkunst gaat over in herinneringen vol humor, ironie<br />
en ontroering in Jeugd (1940) en in De oude Klok (1947).<br />
Claes kon zeer precies types neerzetten maar hij <strong>be</strong>reikte<br />
een hoogtepunt van stilistische schrijfkunst in Floere het<br />
Fluwijn (1951) en een opmerkelijke psychologie in Kiki<br />
(1925). Zijn werk Jeroom en Benzamien (1946) kreeg<br />
landelijke <strong>be</strong>kendheid door de televisie<strong>be</strong>werking net<br />
zoals Het schamel Moederken, Pastoor Campens, De Moeder<br />
en de drie Soldaten, Daar is een Mens verdronken en<br />
De vulgaire Geschiedenis van Chareke Dop. Wij Heren van<br />
Zichem was de titel van een televisiereeks die gepuurd<br />
was uit verschillende verhalen.<br />
14 OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2005/2<br />
De nieuwe dimensie van een geboortehuis<br />
Ernest Claes leefde nog toen de jonge leraar Jan Van<br />
Hemelrijck het geboortehuis in 1966 kocht en het<br />
opnieuw inrichtte met oorspronkelijke voorwerpen -<br />
daarbij geholpen door Claes. Het huis heeft anno 2005<br />
net een opfrissing achter de rug. De sfeer blijft, maar er<br />
is, naast moderniseringswerken, ook een <strong>be</strong>zoekers<br />
centrum met een meer thematische opstelling en<br />
aandacht voor de omliggende natuur aan toegevoegd.<br />
De archiefruimte is moderner en toegankelijker<br />
geworden. De wieg van Claes staat er en ook een recent<br />
verworven reiskoffer. De ruimtes en de indeling van het<br />
huis zijn typisch voor een boerenwoning van het einde<br />
van de negentiende eeuw: kleine kamers met een laag<br />
plafond en een half verzonken kelder met daarboven<br />
een voutekamer. De keuken is interessant omdat zij een<br />
aangebouwde bakoven heeft die normaal los van het<br />
huis stond omwille van het brandgevaar. Verder staat<br />
het huis vol met sier- en gebruiksvoorwerpen uit de<br />
eerste helft van de twintigste eeuw en krijgt daardoor<br />
stilaan een folkolore-<strong>be</strong>tekenis. Waar diende een<br />
karnton voor? Hoe waste, kookte, at men in 1899?<br />
Wat is een hespenkroon? Dit is echte volkskunde en het<br />
blijft bij voorkeur goed <strong>be</strong>waard voor toekomstige<br />
generaties die willen weten hoe de Vlaamse mens meer<br />
dan een eeuw geleden leefde. De onmiddellijke<br />
omgeving van het huis is een ecologisch leerpad.<br />
Het <strong>be</strong>zoekersaantal gaat wat achteruit en <strong>be</strong>draagt nu<br />
zo'n 5.000. Het is hoger geweest door de heruitzendingen<br />
van de Heren van Zichem, De Witte en Jeroom en Benzamien<br />
bij vijftig jaar televisie. De combinatie literatuur en<br />
natuur<strong>be</strong>houd is niet onzinnig omdat de natuur in het<br />
werk van Claes sterk aanwezig is. Maar ze is ook<br />
<strong>be</strong>langrijk omdat heel jonge mensen niet meer geboeid<br />
raken door Claes alleen. Voor natuur<strong>be</strong>leving in de<br />
Deroerbroeken daarentegen wel. Het museum werkt nu<br />
meer thematisch. Kasten met informatie over de<br />
stroperij, de folklore rond Wannes Raps en wat daarvan<br />
nog terug te vinden is in de Demerbroeken. Hoe zien de<br />
marter en de wezel uit Floere het Fluwijn er uit? Wat is<br />
turf? Wat zijn turfputten? Wat is een trilveen? Het zijn<br />
vragen die kunnen worden gesteld aan de hand van een<br />
fragmenten uit boeken van Claes. Ze halen er in het<br />
museum dan een turfspade bij en leggen zo de<br />
verbinding tussen voorwerp, figuur en landschap.<br />
De figuur van Claes laat men hier duidelijk los voor een<br />
andere dimensie. Claes opende zijn geboortehuis op<br />
29 april 1967. Sinds 1993 <strong>be</strong>heert Scherpenheuvel het<br />
museum en het omliggende <strong>be</strong>schermde landschap.<br />
80 jaar Ernest Claes: feest<br />
met de <strong>be</strong>ste fragmenten<br />
uit de film De Witte, georganiseerd<br />
door<br />
Davidsfonds Mechelen in<br />
1965.<br />
AMVC- Lefferenhuis
DE BESTE FRAGMENTEN UIT DEZE FILM EN<br />
BIOGRAFISCHE MONTAGE ERNEST CLAES<br />
MAANDAG 18 OKTOBER 1965 TE 20 UUR<br />
FEESTZAAL VOLKSBELANG<br />
Ontwerp, vriJ naar Waroldblbllathoakoltgavo on vorantwoordoiiJko ultgovor Gorard Do Homolt, sproouwonhulsstraat J7, M eh Ion D111kk J Vorm Ulon
Guido Gezelle Museum Brugge<br />
16<br />
Dichten is geen kunste<br />
kom,<br />
geen kunste<br />
dichten is een gunste<br />
Gods<br />
Een gunste!<br />
(Guido Gezellemuseum)<br />
Guido Gezelle<br />
Brugge, 1 mei 1830- Brugge, 27 novem<strong>be</strong>r 1899<br />
OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2005/2
Guido Gezelle in de tuin<br />
van de familie Victor<br />
Vercruysse te Kortrijk,<br />
[ 1898]. Deze foto is de<br />
basis van tal van<br />
reproducties en postkaarten.<br />
Op de meeste<br />
daarvan kreeg Gezelle een<br />
brilletje opgezet.<br />
AMVC- Letterenhuis<br />
Pijp en pen naast een<br />
manuscript van de dichter<br />
in het Guido Gezelle<br />
Museum te Brugge.<br />
'Winden waaien wolken wentlen'<br />
Pieter Jan Gezelle, hoveniersknecht, was getrouwd met<br />
Monica De Vriese, een boerendochter uit Wingene.<br />
Hun oudste van negen kinderen was Guido Pieter<br />
Theodoor Jozef Gezelle, geboren op 1 mei 1830. Guido<br />
Gezelle werd één van Vlaanderens grootste dichters.<br />
Gezelle werd gedoopt in de Sint-Annakerk in Brugge en<br />
liep later ook lagere school in die buurt. De Rolweg,<br />
waar hij woonde, was een bijzonder landelijk aandoend<br />
stukje Brugge. Net binnen de dertiende-eeuwse<br />
stadswallen stonden halfweg de negentiende eeuw nog<br />
29 windmolens. In de vijftiende en zestiende eeuw was<br />
daar het domein van de familie Ad omes. Een prent van<br />
Jules De Bruycker toont de Rolweg in Gezelle's jeugd:<br />
een zandweg in een volkse, armoedige buurt met heel<br />
veel kantwerksters. Vader Gezelle was tuinman en<br />
huurde van de wijnhandelaar Théodore-Dominique<br />
Van de Walle een gedeelte van het grote buitenverblijf<br />
waar hij de tuin onderhield en conciërge was.<br />
Daar is Gezelle geboren en verbleef er tot hij in okto<strong>be</strong>r<br />
1846 vertrok naar het kleinseminarie in Roeselare voor<br />
het resterend gedeelte van zijn humaniora.<br />
Het eerste gedeelte had hij gevolgd aan het Onze-Lieve<br />
Vrouw ter Duinen bisschoppelijk college. Eén van zijn<br />
leraars, E.H. P. Benoit, werd later de eerste Vlaamse<br />
missionaris in Engeland en maakte Gezelle warm voor<br />
Engeland en voor de poëzie.<br />
Het kleinseminarie in Roeselare aanvaardde ook minder<br />
kapitaalkrachtige kinderen zoals de jonge Gezelle. Voor<br />
zijn priesterstudies keert hij terug naar Brugge en wordt<br />
gewijd op tien mei 1854. Hij geeft les in Roeselare,<br />
<strong>be</strong>geleidt er een groep Engelse leerlingen en heeft van<br />
1857 tot 1859 de Poësisklassen, die hij zijn 'wonderjaren'<br />
noemde. Die jaren van spirituele <strong>be</strong>geleiding, pedago<br />
gische inzet en taalstudie maken hem <strong>be</strong>wust van zijn<br />
poëtisch talent en zijn originele Vlaamse taal virtuositeit.<br />
Als een programma verschijnt Vlaemsche Dichtoefeningen<br />
(1858) maar ook Kerkhofblommen (1858) is een voor<strong>be</strong>eld<br />
van zijn 'nieuwe' dichtkunst. In het crisisjaar 1859<br />
verliest hij zijn meest geliefde leerling, Eugène van Oye<br />
die niet meer naar school terugkeert. De schoolhiërarchie<br />
vindt zijn pedagogische aanpak niet goed.<br />
17
'k Hoore tuitend' hoornen'<br />
Uit respect voor de grote<br />
dichter stapt Jan Fabre uit<br />
zijn schoenen. Beeld in de<br />
tuin van het Guido Gezelle<br />
Museum.<br />
Gezelle verlaat Roeselare in 1860 en wordt directeur van<br />
een Engels 'college' in Brugge en later onderrector van<br />
het grote Engels missieseminarie. Rooms-katholieke<br />
Engelsen kregen daar hun voor<strong>be</strong>reiding op het<br />
priesterschap. Gezelle hield van Engeland en was er<br />
graag missionaris geweest. Engeland was toen een<br />
grootmacht van waaruit de hele wereld kon worden<br />
<strong>be</strong>keerd. Van 1860 dateert de vroegste 'daguerrotype'- foto<br />
van Gezelle. Nog in 1860 verschijnt XXXIII<br />
Kleengedichten, in 1862 Gedichten, Gezangen en Ge<strong>be</strong>den.<br />
In 1865 wordt hij onderpastoor van de Sint-Walburga<br />
kerk en combineert de volkse, pastorale opdracht met<br />
journalistieke activiteiten. Zijn geestelijke overheid wil<br />
dat hij zijn pen leent voor antili<strong>be</strong>rale artikels. Hij wordt<br />
redacteur van 't Jaer 30 of politieke wegwijzer voor treffelijke<br />
lieden en ook 't Jaer 70. Die journalistiek draait uit op<br />
rechtszaken. In 1871 wordt hij in één ervan in cassatie<br />
veroordeeld, is moreel gebroken en bankroet.<br />
1 8 OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2005/2<br />
'Ik <strong>be</strong>n een blomme en bloeie voor uwe oogen'<br />
In 1872 plaatst de geestelijke hiërarchie hem over naar<br />
Kortrijk waar de sfeer en de mentaliteit burgerlijk-rustig<br />
zijn. Op zondag gaat Gezelle op de koffie en keuvelt bij<br />
het genieten van een goede sigaar met de rijkere families.<br />
Dat waren toen zowat zijn sponsors. In april 1872 verschijnt<br />
de tweede uitgave van Kieengedicht jes. In 1873 start hij zijn<br />
medewerking aan het Westvlaamsch Idioticon van De Bo.<br />
In 1878 verschijnen Dichtoefeningen, in 1879 Gedichten,<br />
Gezangen en Ge<strong>be</strong>den en zijn vertaling van de The Song of<br />
Hiawatha verschijnt in 1886. Hij sticht het maandblad<br />
Loquela, <strong>be</strong>gint de Duikalmanakken (1885) en sticht het<br />
tijdschrift Biekorf (1890). Op 8 juli 1886 wordt hij stichtend<br />
lid van de Koninklijke Vlaamsche Academie en in 1890<br />
lid van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde in<br />
Leiden. Er heerst met andere woorden een relatieve stilte<br />
in het leven van Gezelle. Over poëzie schrijft hij in 1873:<br />
"God weet hoe geren kon ik zulke dingen van ambtswege<br />
te doen krijgen." Op 23 maart 1889 werd hij in Kortrijk<br />
ontheven van zijn taak als onderpastoor en hij wordt<br />
rector van een kleine kloostergemeenschap. Zijn poëzie<br />
bloeit voor de tweede keer. Hij schrijft Tijdkrans (1893),<br />
Rijmsnoer (1897) en de postuum verschenen Laatste Verzen<br />
(1901). In 1897 wordt hij in opdracht van Mgr. Waffelaert<br />
<strong>be</strong>stuurder van de Engelse Kanunikessen in Brugge.<br />
Die terugkeer naar zijn geboortestad was er te veel aan.<br />
Hij overlijdt aan een kwalijke infectie op 27 novem<strong>be</strong>r<br />
1899. De Brugse krant La Patrie schrijft: "Rarement on a<br />
vu funérailles plus <strong>be</strong>lles, plus grandioses."<br />
Guido Gezelle Museum in<br />
het geboortehuis van de<br />
dichter te Brugge.
Rolweg 64 Brugge<br />
De Stad Brugge kocht in 1926 het geboortehuis en de grond<br />
er omheen. In 1999 is het helemaal heringericht en toont<br />
in vijf ruimtes documenten, drukwerken en realia die<br />
het werk en het leven van Gezelle oproepen. Dat zijn<br />
achtereenvolgens: Keuken & Voutekamer, Opleiding &<br />
Vroege poëzie, Roeselare & Brugge, Kortrijk & Brugge<br />
en Gang naar de Tuin. Hoewel Gezelle hier maar een<br />
gedeelte van zijn leven heeft doorgebracht, is het door<br />
de architectuur, de ligging, de inhoud en de vormgeving<br />
een pittoresk en vooral zeer interessant geheel en een<br />
hoogstaande ervaring. Om veiligheidsredenen - brand<br />
en diefstal - zijn alle waardevolle documenten veilig<br />
opgeborgen in een kluis en vervangen door<br />
kleurenkopies. Met de huidige reproductietechniek is<br />
het kwaliteitsverschil miniem.<br />
Guido Gezelle<br />
Waru1eer het zeer waardevolle, originele handschrift van<br />
Dien Avond en die Rooze in het museum zou hangen zou<br />
het na enkele jaren onherstelbaar <strong>be</strong>schadigd zijn.<br />
Het museum krijgt gemiddeld 6.000 <strong>be</strong>zoekers per jaar.<br />
Daarvan komt de helft uit Nederland. Naast streng<br />
wetenschappelijke <strong>be</strong>langstelling zijn er twee<br />
verenigingen die zich <strong>be</strong>zig houden met de studie van<br />
Gezelle. Het meer academische Guido Gezelle<br />
Genootschap en de Guido Gezelle Kring die het<br />
tijdschrift Rijmtijd uitgeeft. Het AMVC-Letterenhuis en<br />
de Biekorfbibliotheek archiveren heel wat<br />
Gezelledocumenten.<br />
Fee,tzaal der Hou1t-tt\Rt\T<br />
onderda_g 21 Oo_gst om 2 ure en naM<br />
Onthulling van 't bor,t<strong>be</strong>e!d van UIDO CEZEE ·<br />
fOORDRACHTEN<br />
den HR C. VERRitST Leeraar ter hoojeschoQl van Leuven<br />
en den [erw:Heer BRULOOT Qndarpastor van C.L.VRouwkerk te Kortrijk<br />
UZIII E" lEDEREn<br />
'ezien en oedg,ekeurd in zitting uan den Scheenraad den 12J1.1ni 1902<br />
Op <strong>be</strong>vel : le d.d.Stadssemlaris De Burgemeester en Schepenen.<br />
C.Vt\NDt\Lt.SCHEPtNt A. Rt:.'YAt.R.T<br />
Groot feest in Kortrijk op<br />
21 augustus 1902 ter gelegenheid<br />
van de onthulling<br />
van het borst<strong>be</strong>eld van<br />
Guido Gezelle.<br />
AMVC- Letterenhuis<br />
19
Maurice Maeterlinck<br />
Gent, 29 augustus 1862 - Saint-Jean Cap-Ferrat, Frankrijk, 5 mei 1949<br />
Hotel Arnold Vander Haeghen Gent<br />
Maurice Maeterlinck: de<br />
Belgische Shakespeare.<br />
AMVC- Letterenhuis<br />
Het Maeterlinck-kabinet in<br />
het Museum Arnold Vander<br />
Haeghen te Gent is een<br />
reconstructie van de<br />
werkkamer van de<br />
No<strong>be</strong>lprijswinnaar in het<br />
kasteel Orlamonde te Nice.<br />
Maurice Polydore Marie Bernard Maeterlinck werd<br />
geboren in Gent op 29 augustus 1862. Het geslacht<br />
Maeterlinck woonde al ruim een eeuw in de stad.<br />
Zijn vader Polydore Maeterlinck was notaris met rust.<br />
''Today Sweden, the land of sagas and folk songs,<br />
offers her world prize to the poet who has made us<br />
perceive the tender vibrations of the melody that is<br />
hidden in the he arts of men."<br />
Zijn moeder Mathilde Van den Bossche was de dochter<br />
van een rijke advocaat. Hij was kind in Gent en aan het<br />
kanaal Gent-Terneuzen in Oostakker waar zijn ouders<br />
een landgoed hadden. Zijn vader kweekte er groenten<br />
en fruit en hield er bijen. Ongetwijfeld heeft hem dat<br />
vanaf 1901 <strong>be</strong>ïnvloed bij het schrijven van zijn<br />
natuurwetenschappelijke werken.<br />
C.D. af Wirsén, secretaris van de Zweedse Academie<br />
op 10 decem<strong>be</strong>r 1911 bij de uitreiking van de No<strong>be</strong>lprijs aan Maurice Maeterlinck<br />
OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2005/2<br />
Een 'oortje' schoolgeld<br />
Hij liep 'oortjesschool' bij de Soeurs de Notre Dame van<br />
het Institut du Nouveau Bosch (Nieuwen-Bosch).<br />
Daar <strong>be</strong>taalden de kinderen elke morgen een oortje<br />
schoolgeld. Omgerekend naar een hedendaagse waarde<br />
was dat twee keer niets. Lager onderwijs kreeg hij in de<br />
privé-school Ins ti tut Central en middelbaar onderwijs in<br />
het Sint-Barbaracollege, waar Charles van Ler<strong>be</strong>rghe en<br />
Grégoire Le Roy zijn medestudenten waren. Maeterlinck<br />
was al vroeg literair actief maar van dat werk is weinig<br />
<strong>be</strong>waard, <strong>be</strong>halve Dans les foncs (1883) dat in Jeune Belgique<br />
verscheen. Maar van zijn eerste toneelstukken, gedichten,<br />
korte romans en essays is verder niets <strong>be</strong>waard gebleven.<br />
Maeterlinck ging rechten studeren aan de Rijksuniversiteit<br />
van Gent waar hij ook Emile Verhaeren ontmoette.<br />
Net als Verhaeren spreekt hij Frans maar 'voelde' Vlaams.<br />
Onder het mom van een bijscholing als pleiter vertrekt<br />
hij samen met zijn vriend Grégoire Le Roy naar Parijs.<br />
Hij ontmoet er Villiers de l'Isle-Adam, Saint-Pol Roux en<br />
Stéphane Mallarmé en nog andere kopstukken van het<br />
symbolisme. Ook Baudelaire, Rimbaud, Verlaine,<br />
Huysmans en Mallarmé inspireren hem in hoge mate.<br />
Na zijn reis <strong>be</strong>sluit hij definitief schrijver te worden.<br />
De Belgische Shakespeare<br />
Terug in Gent werkt hij zijn rechtenstudies af, pleit een<br />
paar keer maar in 1889 zegt hij de balie definitief vaarwel.<br />
Hij ontwikkelt in die periode ook een diepe <strong>be</strong>wondering<br />
voor de mysticus Ruusbroec. Hij gaat terug naar Parijs<br />
en sticht er het tijdschrift La Pléiade dat later ook de eerste<br />
gedichten van Serres chaudes (1889) publiceert.<br />
Dan verschijnt ook het toneelstuk La Princesse Maleine<br />
(1890). Daarin toont Maeterlinck voor het eerst een<br />
gevoel voor mysterie en voor het bovennatuurlijke.<br />
Octave Mira<strong>be</strong>au vergelijkt hem in Le Figaro van<br />
24 augustus 1890 prompt met Shakespeare. Zijn faam is<br />
meteen gemaakt, ook omdat hij het fin de siècle precies<br />
wist te vatten. Pelléas et Mélisande (1892), zijn meesterwerk<br />
van symbolistisch drama, wordt gecreëerd in het Théatre<br />
de !'Oeuvre in Parijs. Claude Debussy maakt er in 1902<br />
een opera van waar ook Jean Si<strong>be</strong>lius aan meewerkt.<br />
21
Nog in 1890 verschijnen een paar van zijn meest<br />
representatieve werken van het symbolistische toneel:<br />
L'Intruse en Les Aveugles die het probleem van het<br />
menselijk lot, de dood en het geluk aansnijden. In 1891<br />
schrijft hij ook Les Sept Princesses, een vertaling van<br />
Die Chierheit der gheesteliken Brulacht (1340) van<br />
Ruusbroec (L'Ornement des Noces Spirituelles).<br />
Hij wil, wellicht vanuit een soort burgerlijke reflex, zijn<br />
maatschappelijk positie verzekeren en postuleert voor<br />
het ambt van vrederechter. Hij wordt het niet, wat onge<br />
twijfeld zijn dichterschap ten goede is gekomen en zijn<br />
vertrek naar Frankrijk heeft in de hand gewerkt. Over<br />
het zuiden van Frankrijk schrijft hij: "De natuur van de<br />
Midi verbindt, harmoniseert, verheldert en zorgt voor<br />
een scherpe afstelling van het eventueel onevenwichtige,<br />
van alle mogelijke versnippering van zintuigen en geest.<br />
Een eeuwenoude olijfboom onderwijst, moraliseert en<br />
overtuigt evengoed als de <strong>be</strong>ste filosoof." Hij vertaalt<br />
ook Novalis en John Ford. Op 11 januari 1893 ontmoet hij<br />
de Franse actrice Georgette Leblanc met wie hij vieren<br />
twintig jaar zal samenleven, ondermeer in Sainte-Wandrille<br />
in Normandië. Dan volgt een minder som<strong>be</strong>re periode<br />
waaruit de toneelstukken Marie Magdeleine (1910) en<br />
Les Fiançailles (1918) dateren. Maar eerst was er L'Oiseau<br />
Bleu (1908) dat in Moskou gecreëerd wordt en in<br />
Londen, New York en Parijs triomfen oogst. In 1940<br />
wordt het een film met Shirley Temple en in 1976 als<br />
teken van vriendschap tussen Oost en West een 'remake'.<br />
Graaf Maurice Maeterlinck<br />
Maeterlinck's proza is een mengeling van mystiek, het<br />
occultisme en zijn interesse voor de natuur. Het is zijn<br />
reactie op het materialisme, de wetenschap en de mecha<br />
nisering van de maatschappij. De vragen waar men toen<br />
wakker van lag gingen over de onsterfelijkheid van de<br />
ziel, de essentie van de dood en het verwerven van<br />
wijsheid. In 1896 verschijnt zijn eerste van een lange<br />
reeks filosofische <strong>be</strong>spiegelingen, Le Trésor des Humbles,<br />
met houtsneden van Frans Masereel. Daaruit spreekt<br />
zijn fascinatie voor het menselijk lot en de dood.<br />
Maeterlinck was een hevig voorstander van het 'moderne'<br />
dat de mens moest leiden naar een <strong>be</strong>ter <strong>be</strong>grip van zijn<br />
<strong>be</strong>staan en van zijn lot. Hij was een grote aanhanger van<br />
de automobiel en het motorrijwiel. Na de Eerste<br />
Wereldoorlog taande zijn ster wat. In zijn onvermoeibare<br />
zoektocht naar de zin van het <strong>be</strong>staan wordt hij agnost.<br />
Zijn tijdgenotgen biedt hij een vulgarisatie aan van de<br />
wetenschap. Die vindt zijn neerslag in La Vie des A<strong>be</strong>illes<br />
(1901), L'Intelligence des Fleurs (1907), La Vie des Termites<br />
(1927), La Vie des Fourmis (1930) en L' Araignée de Verre<br />
(1932). De wetenschappelijke waarde wordt <strong>be</strong>twist en<br />
leidde een paar jaar terug nog tot een controverse na het<br />
verschijnen van het boek De Plaag: het stille knagen van<br />
schrijvers, termieten en Zuid-Afrika van David van<br />
Reybrouck.<br />
22<br />
Maurice Maeterlinck<br />
Bij zijn zeventigste verjaardag in 1932 wordt Maeterlinck<br />
door Koning Al<strong>be</strong>rt I in de adelstand verheven.<br />
Hij reist heel veel en is op die reizen een onvervalste<br />
ambassadeur van België. In 1948 verschijnt zijn laatste<br />
werk, Bulles Bleues, een bundel herinneringen. Hij krijgt<br />
naast de No<strong>be</strong>lprijs Literatuur ook twee keer de drie<br />
jaarlijkse literatuurprijs van de Belgische Academie voor<br />
Franse Taal- en Letterkunde. Hij weigert te worden<br />
opgenomen in de Académie Française omdat hij<br />
hiervoor de Belgische nationaliteit moet opgeven.<br />
In 1937 wordt hij wel lid van de Academie voor Morele<br />
en Politieke Wetenschappen van Parijs. Maeterlinck is<br />
ondertussen met de actrice Renée Dahon getrouwd en<br />
verhuist twee jaar voor zijn dood naar het uitgestrekte<br />
domein Orlamonde in de heuvels van Mont Boron bij<br />
Saint-Jean Cap-Perrat in Frankrijk. Hij sterft er in 1949.<br />
Marguerite Yourcenar redt de urne met zijn asse toen het<br />
kasteel moest plaats maken voor een nieuwbouw<br />
hotelproject dat overigens zijn naam draagt. De urne is<br />
in de muur ingemetseld en er hangt een gedenkplaat.<br />
OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2005/2<br />
Pelléas et Mélisande van<br />
Maeterlinck, een meesterwerk<br />
van symbolisch<br />
drama uit 1892, vele<br />
decennia later op de<br />
planken van de KNS in<br />
Antwerpen.<br />
AMVC- Letterenhuis<br />
STADSSCHOUWBURG<br />
ANTWERPEN<br />
Di•ectie , CORRY LIEVENS<br />
SCHOUWBURG " MAJESTIC"<br />
CARHOTSTRAA T 90<br />
Zaterdag 8 en 15 septem<strong>be</strong>r om 3 uur<br />
Zondag 9 en 16 septem<strong>be</strong>r om 3 uur<br />
Woensdag 12 en 19 septem<strong>be</strong>r om 3 uur<br />
FEESTELIJKE OPENINGSVOORSTELLINGEN<br />
DE BLAUWE VOIIL<br />
(L'OISEAU BLEU)<br />
door MAURICE MAETERLINCK<br />
Ier herdenking van z.ijn geboorte, honderd 1aar geleden<br />
Reg'e Corr; LIEVENS MuZJek , A l BAEYENS<br />
Decor Gu MASSON Muzikale leid,ng PETER WELFFENS<br />
Choreograoe, loa BELMONT<br />
L'Oiseau Bleu van Maurice<br />
Maeterlinck, 1908, oogstte<br />
triomfen in Moskou,<br />
Londen, New York en<br />
Parijs. De Blauwe Vogel<br />
stond in 1962 op de aHiche<br />
van het Jeugdtheater.<br />
AMVC- Lefferenhuis
-nk<br />
-_:.:_.-:::<br />
<br />
! I I<br />
J. E'/ :-<br />
<br />
-..z d>- R ' & Veel in het huis is nog origineel: meu<strong>be</strong>ls, schilderijen,<br />
g.. fJ:2-A- iZ-<br />
---<br />
snuisterijen en boeken. Uit de bibliotheek van zo'n 6.000<br />
-.L l!lt:>'c boeken zijn de meest waardevolle overgebracht naar de<br />
- Provinciale Bibliotheek en Cultuurarchief in Brugge,<br />
·· zoals ook de fototheek van Streuvels. Het Streuvelsarchief<br />
' .... _ .. .. . "<br />
<strong>be</strong>vindt zich in het AMVC-Letterenhuis in Antwerpen.
Stijn Streuvels aan het lage,<br />
brede raam van zijn<br />
schrijfkamer in Het Lijsternest.<br />
AMVC- Letlerenhuis<br />
Handschrift van Stijn<br />
Streuvels, Het Leven en<br />
De Dood in den ast, [1 926].<br />
Op de achterzijde staan<br />
handgeschreven fragmenten<br />
uit De teleurgang<br />
van de waterhoek.<br />
AMVC- Lellerenhuis<br />
OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2005/2 25
26<br />
rijfboek voor<br />
StJjn Streuvels<br />
Stijn Streuvels<br />
Streuvels de schrijver<br />
Streuvels trouwde op 19 septem<strong>be</strong>r 1905 met Alida<br />
Staelens en zij hadden vier kinderen. Hij deed 's voor<br />
middags handenar<strong>be</strong>id, 's namiddags ging hij<br />
wandelen. Hij luisterde graag naar volkse figuren uit de<br />
streek die hem ongetwijfeld inspireerden. Schrijven deed<br />
hij 's avonds. Erg socia<strong>be</strong>l was hij niet. Hij zei goedendag<br />
als hij zin had en als hij geen zin had deed hij dat niet.<br />
Iemand die onaangekondigd op <strong>be</strong>zoek kwam werd<br />
steevast met een kluitje in het riet gestuurd. Hij was niet<br />
graag gezien in de omgeving omdat hij volgens de<br />
dorpelingen een rijke rentenier was. De waardering was<br />
ook niet groot omdat bij de gewone mensen lezen niet<br />
populair was. De mensen die wel lazen en hem waardeerden,<br />
zoals de onderwijzers, stonden dan weer niet in zijn gratie.<br />
Moderne uitvindingen als de telefoon moest hij niet.<br />
Hij nam eenvoudigweg niet op wanneer hij werd<br />
opge<strong>be</strong>ld. Een auto vond hij maar niks omdat die niet<br />
meteen helemaal stopte wanneer je remde. Anderzijds<br />
was hij één van de eersten met een fototoestel en had ook<br />
al vroeg een (loop)fiets. Hij was ook één van de eersten<br />
die een radio had. Zijn 'schruwelbak' noemde hij die.<br />
Streuvels debuteerde officieel in het tijdschrift De Jonge<br />
Vlaming (1895) toen hij nog bakker was. Maar Van Nu en<br />
Straks kwam hem op het spoor. Zijn moeder en Guido<br />
Gezelle vonden dat maar niks want die schrijvers waren<br />
goddeloze mensen. Hij publiceerde daarna in De Nieuwe<br />
Gids, De Gids en Het Tweemaandelijksch Tijdschrift.<br />
In maart 1899 verscheen zijn eerste verhalenbundel<br />
Lenteleven, gepubliceerd in de Duimpjesreeks van Victor<br />
Delille in Maldegem. In 1903 werd hij redacteur van het<br />
tijdschrift Vlaanderen. Op kousenvoeten bouwde<br />
Streuvels aan een oeuvre dat uiteindelijk Europese<br />
weerklank zou krijgen. Hij schreef naturalistische<br />
Toe<strong>be</strong>hoorende aan<br />
Stijn Streuvels op de kaft<br />
van een schoolschrift.<br />
AMVC· Letterenhuis<br />
OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2005/2<br />
romans over mensen van het land en over ar<strong>be</strong>iders.<br />
Over een periode van meer dan zestig jaar is dat een<br />
oeuvre geworden van 102 boeken, van zijn debuut<br />
Lenteleven (1899) tot zijn laatste werk In levende Lijve<br />
(1966). Zijn <strong>be</strong>kendste werk is Langs de Wegen (1902),<br />
De Vlasschaard (1907), Prutske (1922), Het Leven en de Dood<br />
in den Ast (1926), Werkmenseken (1926) en De Teleurgang<br />
van den Wa terhoek (1927). Zijn werk getuigt van een<br />
immense <strong>be</strong>wondering voor de natuur die tot uiting<br />
komt in de kracht, het ritme en de kleur van zijn woord<br />
gebruik. Hij schiep een eigen taaluniversum, ergens<br />
tussen het West-Vlaams en het Algemeen Nederlands in.<br />
Streuvels had een som<strong>be</strong>r mens<strong>be</strong>eld en een zeer fatalis<br />
tische wereld<strong>be</strong>schouwing die de 'kleine' mens plaatst<br />
tegenover kosmische krachten. Streuvels was ook een<br />
gewaardeerd vertaler. Hij studeerde op eigen kracht<br />
Duits, Engels, Frans, Deens en Russisch.<br />
In 1911 werd hij lid van de Koninklijke Vlaamse<br />
Academie. Streuvels stierf op achtennegentigjarige<br />
leeftijd op 15 augustus 1969. Zijn stoffelijk overschot<br />
werd op de traditionele manier naar het kerkhof gebracht:<br />
op een boerenkar, getrokken door Brabantse trekpaarden.<br />
Zijn weduwe bleef in Het Lijsternest wonen tot haar<br />
dood in 1974. De Provincie West-Vlaanderen kocht<br />
Het Lijsternest in 1977. Geboortehuis en het landschap er<br />
rond zijn geklasseerde monwnenten.<br />
Restauratiewerken<br />
Het Lijsternest is het enige literaire museum van de<br />
provincie West-Vlaanderen en heeft zo'n 9.000 <strong>be</strong>zoekers<br />
per jaar. Tussen het overlijden van Alida Staelens, de<br />
echtgenote van Streuvels, in 1977 en nu is de museum<br />
visie grondig veranderd. Het Lijsternest en wijde<br />
omgeving zijn als monument geklasseerd. Het VN<br />
Charter van Venetië <strong>be</strong>paalt dat erfgoed moet <strong>be</strong>waard<br />
worden in de staat waarin het verkeerde bij het<br />
overlijden van de <strong>be</strong>woner. De manier waarop Streuvels<br />
geleefd en gewerkt heeft wordt het referentiepunt bij de<br />
restauratie. Het Lijsternest is gebouwd op een kleiheuvel<br />
die door de droge zomer van 1976 gekrompen is.<br />
Daardoor is het huis op veel plaatsen gescheurd.<br />
Het toenemende zware vrachtverkeer in de buurt heeft<br />
die situatie nog verergerd. Om het huis te stabiliseren<br />
zal onder Het Lijsternest een <strong>be</strong>tonnen plaat worden<br />
gegoten waarop het huis zal rusten. De werken starten<br />
einde 2005 en zullen zo'n 600.000 € kosten. De rol van<br />
het museum na restauratie zal educatiever zijn, met het<br />
milieu<strong>be</strong>wustzijn avant la lettre van Streuvels als<br />
leidraad.<br />
Affiche van Mira, film naar<br />
Streuvels' roman De<br />
teleurgang van de<br />
waterhoek, in een regie<br />
van Fons Rademakers en<br />
met Willeke van Amelrooy<br />
en Jan Decleir in de hoofdrollen,<br />
1971.<br />
AMVC· Letterenhuis
met WILLEKE VAN AMMELRDOY<br />
JAN DECLEIR<br />
LUC PONETTE<br />
CARLOS VAN LANCKERE<br />
NAAR STLJN STREUVELS' ROMAN DE TELEURGANG VAN DE WATERHOEK<br />
regie FONS RADEMAKERS<br />
scenario HUGO CLAUS<br />
muziek GEORGES DELERUE<br />
camera EDDY VAN DER ENDEN<br />
27
Een oude man in een jong lichaam<br />
Herman Louis Cesar Teirlinck was zijn lange leven een<br />
Brusselse Vlaming. Maar dat was hij van oorsprong niet.<br />
Zijn vader, de leraar en taal- en letterkundige Isidoor<br />
Teirlinck, was van het Oost-Vlaamse Zegelsem en zijn<br />
moeder Oda Van Nieuwenhove van Merchtem. Fientje,<br />
zoals ze door iedereen werd genoemd, was frö<strong>be</strong>l juffrouw.<br />
Isidoor had een encyclopedische geest met een grote<br />
kennis van de natuur en het volksleven. Hij schopte het<br />
tot lid van de Koninklijke Vlaamse Academie voor Taal<br />
en Letterkunde waarin hij zijn zoon zou voorgaan. Met<br />
zijn schoonbroer Reimond Stijns publiceerde hij Arm<br />
Vlaanderen (1884). Teirlinck werd geboren in Sint-Jans<br />
Malen<strong>be</strong>ek op 24 februari 1879. In Mijn Lieve Moeder<br />
(1960) <strong>be</strong>schrijft hij hoe ze hem 'in tranen heeft gezoogd'.<br />
Want: "Niet zogauw kwam ik onder haar ogen of ik<br />
veroorzaakte haar de schrijnendste aller ontgoochelingen.<br />
Ik was namelijk lelijk. .. Ik was inderdaad meer dan lelijk:<br />
ik was oud; ik had een rimpelig gelaat van een oud ventje,<br />
ik was geboren met 'de oude man', ik zou nimmer een<br />
kind kunnen worden." De zeer jonge Teirlinck had een<br />
zwakke gezondheid en bracht het grootste gedeelte van<br />
zijn kindertijd door bij zijn grootouders in Zegelsem.<br />
Aan het Brusselse 'Karel Buis' volgt hij lager onderwijs,<br />
aan het Koninklijk Atheneum Grieks-Latijnse humaniora.<br />
Zijn vader wil hem geneeskunde laten studeren, wat<br />
Teirlinck in Brussel ook één jaar doet. Maar hij wil geen<br />
dokter zijn, heeft zelfs een afkeer van de studies en gaat<br />
aan de Rijksuniversiteit Gent Germaanse filologie volgen.<br />
Maar na één jaar verlaat hij ook Gent en <strong>be</strong>sluit schrijver<br />
te worden. Hij trouwt in 1902 met Mathilde Lauwers en<br />
krijgt twee dochters, Stella en Leentje. In 1905 wordt zijn<br />
nieuwe woonplaats Linke<strong>be</strong>ek.<br />
Tussen Zenne en Zoniën, tussen schuchterheid<br />
en vernuft<br />
Teirlinck debuteert zeer vroeg in 1900 met Verzen, het<br />
<strong>be</strong>gin van een indrukwekkend oeuvre dat grof geschetst<br />
uiteen valt in drie blokken: de eerste periode die afsluit<br />
met Mijnheer Serjanszoon, orator didacticus (1908), de<br />
twintiger jaren met vooral toneelwerk en tenslotte zijn<br />
later werk met als hoogtepunt Het gevecht met de engel<br />
(1952), algemeen <strong>be</strong>schouwd als zijn meesterwerk.<br />
De eerste verhalen situeren zich in het Zuid-Oost-Vlaanderen<br />
van zijn jeugd. De streek met een dialect dat hij nooit<br />
vergat en ook gebruikte in zijn eerste werken. Later<br />
leerde hij het Brabants en Brussels dialect. Hij is een<br />
viertal jaar ambtenaar bij het Brusselse stads<strong>be</strong>stuur en<br />
zijn literaire productie komt stilaan op gang. In 1905<br />
verschijnt De Doolage, <strong>be</strong>kroond met de literaire prijs van<br />
de Provincie Brabant. In 1909 schrijft hij de eerste grote<br />
stadsroman in Vlaanderen Het Ivoren Aapje. Zijn 'toneel periode'<br />
loopt tot de jaren 1930, gevoed door een innerlijke<br />
verontwaardiging over het <strong>be</strong>droevend lage peil van het<br />
Vlaams toneel. Teirlinck en nog anderen wilden de<br />
gemeenschapszin stimuleren na het einde van de<br />
Tweede Wereldoorlog, gedreven door het geloof in een<br />
nieuwe toekomst.<br />
Herman Teirlinck: koning<br />
en keizer van de staande<br />
wip. Foto ca. 1950.<br />
AMVC· Lefferenhuis<br />
29
Leen van Dijck,<br />
conservator van het AMVC·<br />
Letterenhuis, in haar bureau<br />
met meu<strong>be</strong>ls van Herman<br />
Teirlinck.<br />
AMVC- Lefferenhuis<br />
Ik dien van Herman<br />
Teirlinck, opgevoerd in de<br />
Koninklijke Nederlandse<br />
Schouwburg te<br />
Antwerpen, 1923.<br />
AMVC-Letterenhuis<br />
Herman Teirlinck<br />
"ZOT LOWI T 11 ---<br />
Herman Teirlinck, Zot<br />
lowitje, 'tekeningen voor<br />
Brusselse typen, een boek<br />
van Cypriaan Verhavert',<br />
1923, kleurenlitho op<br />
papier, 1 5 x 21 ,3 cm.<br />
AMVC- Lefferenhuis<br />
OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2005/2<br />
Zijn <strong>be</strong>langrijkste toneelwerk is De vertraagde film (1922),<br />
Ik dien (1924), De man zonder lijf (1925), De ekster en de galg<br />
(1937) en Ave (1938). Hij pro<strong>be</strong>ert het theater te moderniseren<br />
en het te laten ervaren als kunst voor de massa met de<br />
moderne mens als inzet. Vanaf 1920 wordt hij leraar aan<br />
het Koninklijk Hof, krijgt literaire prijzen en een doctoraat<br />
honoris causa in Brussel, Amsterdam, Luik en Gent.<br />
In 1940 verschijnt Maria Speennalie,<br />
de Vlaamse Lady<br />
Chatterly, en in 1944 Rolande met de Bles, alle<strong>be</strong>i verfilmd.<br />
Hij richt het Nieuw Vlaams Tijdschrift op en ligt aan de<br />
basis van de Arkprijs van het Vrije Woord. In zijn laatste,<br />
existentialistische periode schrijft hij in 1952 Het gevecht<br />
met de engel. Dit is de kroniek waar Teirlinck drie jaar aan<br />
werkte en vertelt van de Brabantse familie Jeroen,<br />
op Onze-Lieve-Vrouw-Welriekende aan de rand van het<br />
Zoniënwoud. In 1955 verschijnt zijn door velen als<br />
literair testament <strong>be</strong>schouwde Zelfportret of Het Galgemaal.<br />
Lucht, water en aarde komen samen op de<br />
Uwen<strong>be</strong>rg<br />
Teirlinck maakte met zijn vrienden graag lange wandelingen<br />
in de rand van Brussel en het Pajottenland. Tijdens één<br />
ervan op de Uwen<strong>be</strong>rg in Beersel had hij Hess, zijn<br />
Zwitserse vriend en mecenas, laten verstaan dat hij<br />
graag op deze plek zou wonen. Waarop Hess prompt<br />
voor Teirlinck de grond kocht en er een roze villa met<br />
rood dak liet bouwen waarvan het interieur was ontworpen<br />
door Henry van de Velde. Teirlinck woonde er van 1936<br />
tot zijn dood op 4 februari 1967. Daarna is het nog elf jaar<br />
<strong>be</strong>woond maar van het oorspronkelijke interieur was<br />
naderhand nauwelijks wat over. In 1979 kocht de gemeente<br />
Beersel het huis en maakte er deels museum, deels<br />
kunstgalerij van. Het echte archief van Herman Teirlinck<br />
wordt <strong>be</strong>waard in het AMVC-Letterenhuis.<br />
Bij het binnenkomen word je <strong>be</strong>groet door de meester<br />
zelf in de vorm van een fotografisch portret. Het salon<br />
en de werkkamer zijn gevuld met een kleine, eenvoudige<br />
doch boeiende verzameling in een tiental toonkasten.<br />
Er is ook de schrijftafel voor het raam dat uitkijkt over<br />
de Zennevalei. Uitzicht dat nu wordt gehinderd door<br />
ondertussen flink uit de kluiten gewassen bomen.<br />
De <strong>be</strong>zoeker vindt in de tentoonstelling manuscripten en<br />
eerste drukken ondermeer van Zelfportret of Het Galgemaal<br />
(1956) en van Dramatisch Peripatetikon (1959), lange tijd hét<br />
referentiewerk voor wie studeerde aan Studio Herman<br />
Teirlinck. Teirlinck ontwierp ook boekbanden en -illustraties,<br />
vlaggen en poppenkast-marionetten. Altijd leuk in een<br />
tentoonstelling van scluijvers zijn agenda's die de <strong>be</strong>zoeker<br />
een on<strong>be</strong>schaamde blik gunnen in het privé-leven van de<br />
auteur. Dat is bij Teirlinck niet anders. Zeker niet wanneer<br />
je afspraken met koning Al<strong>be</strong>rt I genoteerd ziet staan. In<br />
één van de kasten ook zijn fototoestel, sigarendoos, zomerse<br />
hoed en verrekijker waarmee hij vanuit zijn werkkamer<br />
het 'land van Bruegel' afspeurde. Ook zijn handboog is<br />
er. Daarmee schoot hij zichzelf naar steile hoogten van<br />
plaatselijke roem als koning en keizer, zowel op de staande<br />
als de liggende wip. Een prachtige foto van Rik Selleslags<br />
tenslotte toont Teirlinck in zijn keuken terwijl hij zittend<br />
naast de buiskachel de krant leest. Diezelfde ruimte<br />
wordt nu <strong>be</strong>woond door drie katten die op de wit-zwart<br />
geblokte tegelvloer de achtergebleven parafernalia én<br />
Teirlincks geestelijke erfenis <strong>be</strong>waken.
Leopoldus Maximilianus Felix Timmermans werd<br />
geboren in Lier op 5 juli 1886 als de dertiende van<br />
veertien kinderen, in een gezin dat leefde van de kant<br />
handel. Zijn vader Joannes Gumrnarus was kant<br />
fabrikant, zijn moeder Angelina Va n Nueten. Felix<br />
volgde lager onderwijs aan de Lierse Rijksmiddelbare<br />
School en leerde tekenen en schilderen aan de teken<br />
academie. Hij trouwde in 1912 met Maria Janssens en<br />
had achtereenvolgens een kanthandel en een snoep<br />
winkel. Het echtpaar Timmermans kreeg vier kinderen:<br />
Lia, Clara, Tonet en Gommaar.<br />
De zeer <strong>be</strong>zige uren van Felix Timmermans<br />
Felix debuteerde met poëzie in 1903. Onder het pseudoniem<br />
Polleken Van Mher volgde in 1907 de bundel<br />
<strong>be</strong>schrijvende gedichten Door de Dagen. Zijn vroegste<br />
proza met religieuze inslag verscheen in Vlaamsche<br />
Ar<strong>be</strong>id. Van 1907 tot 1911 maakt Timmermans, onder<br />
invloed van occulte, theosofische en symbolistisch<br />
decadente lectuur, een morele en geloofscrisis door die<br />
hem terugbracht naar het katholicisme van zijn jeugd.<br />
In die periode schreef hij het donkere Schemeringen van<br />
de Dood (1911) en Begijnhofsproken (1911). Hij overleefde<br />
toen ook een gevaarlijke operatie en schreef, met een<br />
krachtig vitalisme de roman Pallieter (1916), algemeen<br />
<strong>be</strong>schouwd als zijn meesterwerk. Over dat boek schrijft<br />
hij in Pallieter in Holland (1922): "De drift naar 't volle<br />
leven spoelde dat alles weg; ik zwom naar kant, en zag<br />
vandaar neer, vermoeid, maar blij, op iets wat voorbij<br />
was (. .. ) Nu waaide de Schemering van het leven aan, en<br />
dat zou Pallieter worden!" Daarna volgden Het Kindeken<br />
Jezus in Vlaanderen (1917) en De zeer schoone Uren van<br />
Juffrouw Symforosa, Begijntjen (1918).<br />
In 1922 kreeg hij de driejaarlijkse Staatsprijs voor<br />
Nederlands Proza. Omdat hij wegens zijn activisme de<br />
koude adem van de naoorlogse repressie voelde ging hij<br />
van 1918 tot 1920 in vrijwillige ballingschap in<br />
Nederland. Tussen de twee wereldoorlogen schreef hij<br />
bijna twintig romans, verhalenbundels en toneelstukken.<br />
Hij was de meest gelezen Vlaamse auteur van wie het<br />
werk ook vertaald werd in twaalf talen. Zijn <strong>be</strong>langrijkste<br />
boeken uit die periode waren De Pastoor uit Den<br />
bloeyenden Wijngaerdt (1924), Pieter Breugel, zoo heb ik u uit<br />
uwe Werken geroken (1923), De Harp van Sint-Franciscus<br />
(1932), Boerenpsalm (1935), Ik zag Cecilia komen (1938) en<br />
Waar de Sterre bleef stille staan (1925). Boerenpsalm is<br />
missdlien wel zijn enige edlte meesterwerk, een monoloog<br />
zonder zijn anders zo duidelijk aanwezig na1ef idealisme.<br />
Een roman met een krachtige psychologische<br />
samenhang. Na dit werk kon Timmermans de literaire<br />
wereld niet meer verrassen.<br />
Hij was in 1924 medeoprichter van de katholieke<br />
kunstenaarsvereniging De Pelgrim. In 1933 werd hij lid<br />
van de Kmlinklijke Vlaamse Academie voor Taal- en<br />
Letterkunde en in 1935 de eerste voorzitter van de<br />
Scriptores Catholici, een tweetalige vereniging van<br />
katholieke schrijvers in België. Van de Hanzische<br />
Universität Hamburg kreeg hij in 1942 de Rembrandt<br />
Prijs. Dat is hem na de oorlog als culturele collaboratie<br />
aangerekend. De hele heisa had mee de gezondheid van<br />
"Marieke was gekomen ... "<br />
uit Pallieter, handschrift<br />
van Felix Timmermans,<br />
1916.<br />
AMVC- Lefferenhuis<br />
Felix Timmermans aan zijn<br />
werktafel.<br />
AMVC-Lellerenhuis<br />
OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2005/2
de verzwakte hartlijder Timmermans geknakt en hij<br />
overleed in Lier op 24 januari 1947. Pas in 1949 werd zijn<br />
dossier zonder gevolg geklasseerd. Op zijn ziek<strong>be</strong>d had<br />
hij nog intens gewerkt aan de dichtbundel Adagio (1947)<br />
en aan de geromanceerde biografie Adriaan Brouwer<br />
(postuum verschenen in 1948), twee werken die tot zijn<br />
<strong>be</strong>ste gerekend worden.<br />
'De Groote Hofstadt'<br />
In het Timmermans - Opsomerhuis komt vroeg of laat<br />
iedere Lierenaar terecht die gecomponeerd, geschilderd<br />
of geschreven heeft. Het is een uitstalraam van het<br />
cultuurhistorisch verleden van de stad. De klemtoon van<br />
de tentoonstelling ligt uiteraard op Timmermans.<br />
De dub<strong>be</strong>le patriciërswoning De Groote Hofstadt waar<br />
het is gevestigd, is in 1917 aangekocht door de stad Lier.<br />
Het was in de negentiende eeuw een dub<strong>be</strong>le burger<br />
woning met een grote tuin. Die was na 1828 in zijn<br />
huidige vorm gebracht door Emmanuel Schram. Hij was<br />
een plantenliefheb<strong>be</strong>r die veel uitheemse planten en<br />
bomen in de tuin aanplantte. Na de Eerste Wereldoorlog,<br />
die het huis erg toetakelde, is het gebruikt als school<br />
gebouw, achtereenvolgens door het Ursula-instituut en<br />
door het Atheneum. Later is het gebouw, in samenspraak<br />
met de familie Timmermans en het AMVC-Letterenhuis,<br />
een Timmermans-Opsomerhuis geworden. Het opende<br />
officieel op 29 juni 1968. De <strong>be</strong>nedenverdieping laat de<br />
<strong>be</strong>zoeker kennismaken met de schilderijen en de grafiek<br />
van Isidore baron Opsomer, de bovenverdieping met<br />
Timmermans, de kleinere kamers met de kunstsmid<br />
Van Boeckel. Ook Anton Bergman heeft een zaal. Verder<br />
is er een muziekkamer waar aandacht is voor dirigent<br />
en componist Renaat Veremans en voor architect en<br />
kunstschilder Flor Van Reeth. Van al dat moois is een<br />
enthousiaste Luc Coenen de conservator.<br />
Een dub<strong>be</strong>ltalent<br />
Het museum toont Timmermans' boeken, gelegenheids<br />
uitgaven, vertalingen, tekeningen, foto's en documenten.<br />
Ze laten de <strong>be</strong>zoeker kennismaken met de schrijver, de<br />
boekillustra tor, de schilder, de journalist en de tekenaar.<br />
De voorlopig nog chronologische opstelling wordt straks<br />
opgefrist. Ze moet Timmermans in <strong>be</strong>eld brengen én aan<br />
het woord laten want er zijn ook audiofragmenten<br />
gearchiveerd. De <strong>be</strong>zoeker ziet de levensloop van<br />
T=ermans, de chronologie van zijn boeken en vertalingen,<br />
zijn Vlaams engagement en zijn activiteiten als <strong>be</strong>eldend<br />
kunstenaar. Timmermans is, buiten de Eerste<br />
Wereldoorlog en de korte ballingschap in Nederland, in<br />
Lier blijven wonen. Hij schreef veel, reisde intensief en<br />
gaf in heel Midden-Europa lezingen. Hij moet bijgevolg<br />
zeer goed georganiseerd geweest zijn. Dat moest ook<br />
want hij leefde van zijn pen. Net als Streuvels had hij -<br />
maar taalkundig puntiger - de slagzin 'Geen dag zonder<br />
slag'. Ti mmermans was met andere woorden een kleine<br />
ondernemer. Daarvan getuigen ook de gages die hij ontving.<br />
De manuscripten van het werk van Timmermans<br />
<strong>be</strong>vinden zich grotendeels in het AMVC- Letterenhuis.<br />
In Lier zijn alle eerste drukken van het werk aanwezig.<br />
Het werk van Timmermans is <strong>be</strong>st nog leesbaar door<br />
jongere generaties. Zijn plastische <strong>be</strong>schrijvingen moet je<br />
erbij nemen en in hun historische context plaatsen.<br />
34 OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2005/2<br />
Felix Timmermans<br />
Het aangename van Timmermans was dat hij, zoals<br />
Marcel Janssens het noemt, een 'dub<strong>be</strong>ltalent' was.<br />
Hij schreef niet alleen, hij tekende en schilderde heel<br />
krachtig: olieverfschilderijen, tekeningen, etsen, hout- en<br />
linosneden en boekillustraties voor eigen en andermans<br />
werk. Naïeve maar niet oppervlakkige, door de volkskunst<br />
geïnspireerde <strong>be</strong>elden met een grote religieuze<br />
achtergrond. Die tekeningen kun je niet loskoppelen van<br />
de goedlachse, joviale Timmermans, zijn sappig<br />
dialectische literair werk en het pittoreske, intimistische<br />
Lierse stads<strong>be</strong>eld.<br />
Affiche voor de opvoering<br />
van Anne Marie, geschreven<br />
door Felix Timmermans en<br />
op muziek van Renaat<br />
Veremans, ter gelegenheid<br />
van de overhandiging van<br />
de Rembrandtprijs.<br />
Koninklijke Vlaamse<br />
Opera, Antwerpen, 27 juni<br />
1942.<br />
AMVC· Letterenhuis<br />
Felix Timmermans bij een<br />
pap<strong>be</strong>deling van<br />
Volksop<strong>be</strong>uring te Lier.<br />
AMVC· Lefferenhuis<br />
Felix Timmermans: naïeve<br />
maar niet oppervlakkige,<br />
door de volkskunst<br />
geïnspireerde <strong>be</strong>elden.<br />
Kalender uit 1926.<br />
AMVC· Lefferenhuis
KON.VLAAMSCHE OPERA<br />
ANTWERPEN<br />
TER GELEGENHEID VA N DE<br />
OVERHAN DIGING VAN DEN<br />
RE MBRANDTPRIJS<br />
FEESTELIJKE OPVOERING VAN<br />
AN NA• MARIE<br />
DOOR FELIX TIMMERMANS<br />
MUZIEK VAN RENAAT VEREMANS<br />
ONDER- LEIDIN G VAN DEN TOONDICHTER<br />
ZATERDAG 27 JUNI 1942 TE 19 UUR<br />
35
Emile Verhoeren,<br />
niet gedoteerde foto.<br />
Verhaeren is geboren op 21 mei 1855 in Sint-Amands als<br />
zoon van Henricus Gustavus Verhaeren, een Franstalige<br />
Brusselse handelsreiziger, en Joanna Adelaïda De Bock,<br />
dochter van plaatselijke burgers. Studeren en schrijven<br />
doet hij in het Frans, onder meer aan het Gentse Collège<br />
St. Bar<strong>be</strong>. Verhaeren is een zeer middelmatige student<br />
die in Leuven de enige richting kiest die ook literatuur<br />
in het curriculum heeft, namelijk rechten. Hij geeft een<br />
eerste tijdschrift uit, La Semaine des Etudiants, dat door<br />
de universitaire overheid verboden wordt. Op 5 februari<br />
1881 studeert hij af en de advocaat Verhaeren pleit twee<br />
zaken, verliest ze en zegt de balie prompt vaarwel.<br />
Onder invloed van zijn stagementor en Brussels<br />
strafpleiter Edmond Picard wordt hij schrijver en<br />
criticus. La Jeune Belgique en L'Art moderne verwelkomen<br />
hem als redacteur. In 1883 debuteert hij met Les Flamandes<br />
dat goed onthaald wordt door de avant-garde. Parijs en<br />
Brussel lachen de bundel weg en <strong>be</strong>stempelen het Frans<br />
dat hij schreef als 'du petit nègre'. Het landelijke Sint<br />
Amands is ondersteboven van het expliciete taalgebruik<br />
in Les Flamandes. In pure boekverbrandingsstijl kopen de<br />
pastoor en Verhaerens ouders grote delen van de oplage<br />
op en vernietigen ze. Verhaeren moet verplicht een paar<br />
dagen op retraite in een klooster bij Chimay. Zijn <strong>be</strong>ide<br />
ouders sterven kort na elkaar. Verhaeren gaat door een<br />
diep dal. De kunstcriticus Verhaeren wint aan invloed.<br />
Hij ontmoet de jonge Luikse kunstenares Marthe<br />
Massin. Ze trouwen op 24 augustus 1891. Verhaeren<br />
vindt creatieve rust, reist de wereld rond, steunt jonge<br />
kunstenaars en correspondeert met tijdgenoten als<br />
Ensor, Theo Van Ryssel<strong>be</strong>rghe, Fernand Kh.nopff, Léon<br />
Spilliaert, Constantin Meunier, Henry Van de Velde,<br />
Georges Rodenbach, Maurice Maeterlinck, Stéphane<br />
Mallarmé, August Vermeylen, Stefan Zweig, Rainer<br />
Maria Rilke, F.T. Marinetti en vele anderen.<br />
Hij omarmt het jonge socialisme en gaat in zijn<br />
toneelwerk te keer tegen de Industriële Revolutie.<br />
Bij het <strong>be</strong>gin van de twintigste eeuw is Verhaeren<br />
wereld<strong>be</strong>roemd. Hij geeft lezingen en oogst veel succes<br />
in het Rusland van na de Okto<strong>be</strong>rrevolutie. In 1911<br />
krijgt niet hij de No<strong>be</strong>lprijs voor Literatuur maar wel<br />
zijn vriend Maurice Maeterlinck. Koning Al<strong>be</strong>rt I<br />
kroonde zijn, naar eigen zeggen, enige vriend tot 'poète<br />
national'. Hij vestigt zich in 1898 in Saint-Cloud in<br />
Frankrijk en heeft in het zuiden van Henegouwen een<br />
buitenverblijf dat Le Caillou-qui-Bique heet. De patriot<br />
Verhaeren gaat erg tekeer tegen de oorlog, publiceert<br />
gedichten in anti-Duitse geschriften, breekt met Duitse<br />
vrienden en schrijft de Amerikaanse president Theodore<br />
Roosevelt om te melden dat België verkracht wordt.<br />
Het antwoord van de president kan de <strong>be</strong>zoeker zien in<br />
het museum. Op 27 novem<strong>be</strong>r 1916 sterft hij in het<br />
station van Rouen. Na een voordracht ten voordele van<br />
OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2005/2<br />
Handschrift van Emile<br />
Verhoeren, bladzijde uit de<br />
dichtbundel Les Soirs,<br />
1888.<br />
37
Het vernieuwde Provinciaal<br />
Museum Emile Verhoeren<br />
heeft alle kasten<br />
vervangen door tafels.<br />
38<br />
de Belgische oorlogsslachtoffers gevolgd door een<br />
vermoeiende nacht haast hij zich om als eerste op de<br />
trein te springen, struikelt en sterft op de rails. Sinds<br />
1927 rust hij op een schitterende plaats aan de oever van<br />
de Schelde.<br />
'Tafelen' met een wereldburger<br />
In het vernieuwde Provinciaal Museum Emile Verbaeren<br />
in Sint-Amands zijn alle kasten vervangen door tafels.<br />
Die geven informatie maar krijgen door vorm en opstellli1g<br />
een leidende rol. De tafel verwijst naar het schilderij<br />
De Lezing van Theo Van Rijssel<strong>be</strong>rghe met daarop<br />
Verhaeren en zijn vrienden. Aan tafel schreef Verbaeren<br />
gedichten en artikels en bracht er vrienden samen.<br />
In 1895 publiceert hij Les Villes tentaculaires en introdu<br />
ceerde daarmee het woord 'tentaculair' in het Frans.<br />
De gewone jongen uit Sint-An1ands had breed uitwaai<br />
erende tentakels. Hij wordt een spilfiguur die alle groten<br />
van zijn tijd kent en rond zich verzamelt. De opstelling<br />
toont het leven van Verhaeren, van geboorte tot dood.<br />
Elke tafel staat symbool voor een periode in zijn leven,<br />
waardoor de <strong>be</strong>zoeker aan het denken wordt gezet.<br />
Een heel gewone, robuuste tafel verwijst naar het Vlaamse<br />
boerenleven uit Les Flamandes. Een dwarse, zeer lichte<br />
tafel staat voor zijn vrouw Marthe.<br />
'Mon petit vieux', zo noemde Marthe Massin haar man<br />
Emile Verhaeren. Het zegt wat over zijn graatmagere,<br />
<strong>be</strong>snorde één meter zeventig, maar het zegt misschien<br />
ook wat over de verhouding tussen de twee. Zij schetste<br />
het <strong>be</strong>eld van de almachtige dichter die met haar een<br />
sterke liefdesband had, die omwille van de kunst <strong>be</strong>wust<br />
kinderloos bleef en die <strong>be</strong>vriend was met alle groten van<br />
zijn tijd. Dat is maar één kant van het verhaal. Marthe<br />
had na de dood van Verbaeren tijd en mogelijkheden<br />
genoeg om alleen de juiste documenten te <strong>be</strong>waren.<br />
Daardoor is een <strong>be</strong>paald <strong>be</strong>eld van Verbaeren overgeleverd.<br />
Harde <strong>be</strong>wijzen voor die 'manipulatie' zijn er echter<br />
niet. Er zijn anderzijds verhalen over een bijzondere<br />
band met de licht ontvlambare koningin Elisa<strong>be</strong>th. Zo is<br />
ooit een foto van een strandwandelende koningin en<br />
Verbaeren door de fotograaf geretoucheerd met de<br />
figuur van Al<strong>be</strong>rt I. Verhaeren moet ondanks zijn kleine<br />
Emile Verhoeren<br />
gestalte en zijn nicotinegebruik annex doorrookte, gele<br />
snor aantrekkelijk zijn geweest. Zijn krachtige stem en<br />
zijn literair talent zijn daar niet vreemd aan.<br />
Aanvankelijk vrolijk, licht en rechtlijnig veranderen de<br />
tafels in het museum in de loop van de tentoonstelling<br />
van vorm en opstelllilg. Er zijn er dwarse die tegen wringen,<br />
klimmen of heel veel tentakels heb<strong>be</strong>n. Er is de tafel met<br />
brieven aan zijn vrienden, er is die van de zwaarmoedige<br />
periode met zijn depressieve werken. De grote tafel met<br />
twee fijne pootjes staat voor de luchtige liefdesgedichten.<br />
De omgekeerde tafel toont een samenleving die door de<br />
Eerste Wereldoorlog op haar kop staat. Er is het klassieke<br />
schoolbankje en één tafel verwijst naar Le Caillou-qui<br />
Bique, met één poot gehouwen uit een steen van die<br />
streek. Verrassend is de smalle lade waarin bijna<br />
achteloos zijn adressenboekje ligt met de namen van alle<br />
groten van het <strong>be</strong>gin van de negentiende eeuw.<br />
De gedurfde vormgeving van het museum is spannend<br />
en intellectueel heel verfrissend.<br />
Verhaeren <strong>be</strong>leed zijn liefde voor Vlaanderen in het<br />
Frans. Maar die situatie was dub<strong>be</strong>l. Hij was verhangen<br />
aan Vlaa11deren, maar het volk dat hij zo liefhad las zijn<br />
werk nauwelijks. Ondanks zijn latere vriendschappen<br />
met emiJ1ente Vlaamse schrijvers als August Vermeylen,<br />
Cyriel Buysse, Karel van de Woestijne en Stijn Streuvels<br />
bleef hij een schrijver tussen wal en schip. Een tijdgenoot<br />
van Verhaeren, Max Elskamp, noemde dat: "de voir en<br />
flamand et d' écrire en français". Hij sprak niet genoeg<br />
Nederlands om zich in die taal verstaanbaar te maken,<br />
maar hij las het wel. Verbaeren is desondenks een prima<br />
ambassadeur voor Vlaanderen geweest. In zijn meest<br />
'Vlaamse' gedichtencyclus Toute la Flandre (1904) draagt<br />
hij het Vlaamse landschap uit in Europa. Flandre:<br />
!'amour pour toujours!<br />
Een graf op de oever van de Schelde.<br />
Emile Verhaeren wordt in 1927 <strong>be</strong>graven in Sint-Amands<br />
op de oever van de Schelde. Dat had hij uitdrukkelijk<br />
aangegeven in een versregel.<br />
Le jour que m'abattra Ie sart<br />
C' est dans ton sol, c' est su r tes bords<br />
Qu'on cachera man corps<br />
Pour te sentir, même à travers la mort, enc01·e!<br />
Dat hij daar ligt is mogelijk gemaakt door koning Al<strong>be</strong>rt<br />
en koningin Eliza<strong>be</strong>th. Omdat Verbaeren het katholieke<br />
geloof had afgezworen - hij hing het pantheïsme aan <br />
heeft de pastoor van Sint-Amands geweigerd om hem<br />
kerkelijk te <strong>be</strong>graven. Honderd jaar na zijn geboorte,<br />
in 1955, is het lichaam van zijn vrouw Marthe Massin in<br />
het graf bijgezet. Door de stijging van de zeespiegel - de<br />
Schelde is getijdenrivier - overstroomt het graf nu bijna<br />
wekelijks. Omdat men de dijken nog eens met een paar<br />
meter zal verhogen, zal het graf binnen een paar jaar<br />
ook hoger moeten.<br />
Het graf van Emile Verhoeren<br />
aan de oevers van de<br />
Schelde in Sint-Amands.<br />
Foto: Filip Tos<br />
OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2005/2
Literair Museum Hasselt<br />
Kinderen ontdekken<br />
jeugdauteurs en<br />
illustratoren in het hart<br />
van de kijkkastjes.<br />
Literair Museum Hasselt<br />
40<br />
Waar boeken en kinderen<br />
thuis zijn<br />
Het Literair Museum Hasselt, ondergebracht in een<br />
herenhuis bij het station, geeft een boeiende kijk op de<br />
literaire productie van auteurs die in Limburg geboren<br />
zijn, er wonen of er gewoond heb<strong>be</strong>n. De architectuur en<br />
de vormgeving dragen bij tot de gezellige, huiselijke<br />
sfeer. Vooral jonge <strong>be</strong>zoekers vinden dat geweldig. Het<br />
museum startte in 1985 als tewerkstellingsproject onder<br />
de vleugels van de vzw Atos (Alternatieve Tewerkstelling<br />
voor Ontwikkelingssamenwerking). In 1997 kreeg het<br />
een vaste stek in de Bampslaan. Daar werken Marijke<br />
Rekkers, lmelda Sleurs en Johan Swennen heel hard aan<br />
de lees<strong>be</strong>vordering rond vier permanente tentoonstellingen<br />
en regelrnatig wisselende thematentoonstellingen over<br />
jeugdauteurs en illustratoren.<br />
Jeugdauteurs en illustratoren<br />
In een eerste onderdeel ontdekken kinderen de<br />
antwoorden op vragen die ze zich stellen over hun<br />
favoriete schrijvers en illustratoren. Dat ge<strong>be</strong>urt met<br />
speels vormgegeven kijkkastjes die hen de naam,<br />
geboortedatum en boeken van de schrijvers duidelijk<br />
maken. In het hart van elk kijkkastje zit een verrassing<br />
en aan de schrijvers is gevraagd wat hun mooiste en<br />
vervelendste jeugdherinnering is. De opstelling vertrekt<br />
vanuit de leefwereld van kinderen. Daarom ook vraagt<br />
men regelmatig naar hun mening. De auteurs die hier<br />
figureren heb<strong>be</strong>n een zekere productie en weerklank.<br />
Het zijn zowel schrijvers van de oudere als van de jonge<br />
generaties. De verzameling is boeiend en geeft ook een<br />
idee van de jongste lichting briljante illustratoren en<br />
uitgeverijen die de productie mogelijk maken. De Vlaamse<br />
kinder- en jeugdliteratuur <strong>be</strong>leeft duidelijk hoogtijdagen.<br />
Limburgers over Kongo<br />
In een tweede zeer mooi vormgegeven ruimte, gestoffeerd<br />
met gebruiksvoorwerpen, krijgen <strong>be</strong>zoekers een <strong>be</strong>eld<br />
van een aantal Limburgers die met Kongo te maken<br />
hadden. Arnold Maes was bioloog en natuurkundige<br />
die, onderweg naar zijn Kongo-expeditie, brieven stuurde<br />
naar huis. Daarin <strong>be</strong>schreef hij op bijna wetenschappelijke<br />
manier dieren, bloemen en mensen. In zijn eerste halteplaats<br />
Zanzibar ontmoette hij Stanley maar liep daar tegen een<br />
zonnesteek aan en stierf. Aan de basis lag een slechte<br />
voor<strong>be</strong>reiding. De expeditieleden vertrokken naar Afrika<br />
in de zwarte kleren waarmee ze in Brussel nog hadden<br />
deelgenomen aan banketten. Ze moesten in Oostende<br />
inderhaast nog een strooien zonnehoedje kopen. Arnold<br />
Maes is opgenomen in de tentoonstelling omdat hij een<br />
idealist was en een zeer vooruitstrevende visie had.<br />
Arnold Maes schrijft tijdens zijn dramatische expeditie<br />
naar het Evenaarsgebied de volgende <strong>be</strong>vlogen woorden:<br />
"Europeanen dwalen als ze de negers voor lui uitmaken.<br />
Ik heb <strong>be</strong>wonderd wat grote lasten zij dragen. En ik heb<br />
het zeer natuurlijk gevonden dat zij in een uitputtend<br />
klimaat genegen zijn tot de rust. Wij klagen wanneer we<br />
enige uren gewerkt heb<strong>be</strong>n. Wij zouden niet mogen klagen<br />
over lieden in wier land wij komen meestal om hun<br />
rijkdommen te verzamelen, die de inboorlingen ons<br />
gewillig afstaan." Leopold 11 was nog op zoek naar een<br />
kolonie in Afrika toen Arnold Maes zijn fatale zonnesteek<br />
kreeg. Verder is er aandacht voor antropoloog Jacques<br />
Bergeyck en auteur Lieve Joris.
Hoe heb<strong>be</strong>n Limburgse<br />
auteurs de steenkoolmijnen<br />
in hun provincie<br />
<strong>be</strong>schreven? Het antwoord<br />
hangt aan de muren van<br />
het Literair Museum<br />
Hasselt.<br />
Steenkoolmijnen in de literatuur<br />
Het derde luik toont de opkomst, de bloei en het verval<br />
van de Limburgse steenkoolmijnen zoals Limburgse<br />
auteurs die zagen. Foto's, gebruiksvoorwerpen in een<br />
zeer realistisch decor brengen <strong>be</strong>zoekers in de juiste<br />
sfeer. Ze krijgen een helm, een kieltje en een lamp.<br />
Onderweg is er veel aandacht voor de literatuur met<br />
telkens de meest representatieve auteurs. De <strong>be</strong>lab<strong>be</strong>rde<br />
sociale toestand in de mijnstreek bij het <strong>be</strong>gin van de<br />
steenkolenexploitatie is een onderwerp dat vaak<br />
terugkeert. De mijnwerkers waren vaak avonturiers die<br />
zo'n <strong>be</strong>etje van overal afkwamen op het geld. Er is<br />
aandacht voor het opkomend socialisme en de Vlaamse<br />
zaak. De <strong>be</strong>zoeker 'daalt af' met een lamp in de 'diepten'<br />
van het museum. Daartoe is de kelder als mijngang<br />
heringericht met gedimd licht. De <strong>be</strong>zoekers leren wat<br />
over de vriendschap onder de mijnwerkers die soms<br />
duizend meter of dieper onder de grond alleen zichzelf<br />
en hun collega's hadden. De meest voor de hand<br />
liggende voorzieningen zoals refter of toilet ontbraken.<br />
Hier komen auteurs aan bod als Jos Vandeloo, Minus<br />
van Looi, Wiel Kusters, Emile Zola, Georges Orwell,<br />
Frederik Van Eeden en Hector Malot. Er is een mijngang,<br />
een kolenwagentje, een mijnfiets, blusmaterieel en het<br />
kooitje met de kanarie die door te sterven de mijn<br />
werkers waarschuwde voor mijngas.<br />
OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2005/2<br />
De schuilkelder<br />
Tot slot kan de <strong>be</strong>zoeker nog een schuilkelder <strong>be</strong>zoeken<br />
die ook auditief zeer realistisch aandoet. Het eerste waar<br />
jonge <strong>be</strong>zoekers moeten aan denken bij het <strong>be</strong>treden<br />
ervan is de kooi van Dutroux of de geheime schuilplaats<br />
van Zorro. Wanneer je aan kinderen vraagt wat ze eerst<br />
en vooral zouden meenemen wanneer ze nu in een<br />
kelder zouden moeten schuilen voor oorlogsgeweld dan<br />
antwoorden ze: een Game Boy en een televisietoestel.<br />
Het boek noemen ze even niet maar dat is omdat ze het<br />
vergeten.<br />
41
Musea en schrijvershuizen<br />
AMVC - Lefterenhuis<br />
Minderbroedersstraat 22<br />
2000 Antwerpen<br />
Tel. 03 222 93 20<br />
http:/ /museum.antwerpen.<strong>be</strong>/amvc_letterenhuis/<br />
Directeur: Leen van Dijck<br />
Louis-Paul Boon<br />
Stedelijk Museum Aalst<br />
Oude Vismarkt 13<br />
9300 Aalst<br />
Tel. 053 73 23 45<br />
Conservator: Luc Geeroms<br />
Ernest Claes<br />
Museum Huize Ernest Claes<br />
Ernest Oaesstraat 152<br />
3271 Scherpenheuvel-Zichem<br />
Tel. 03 77 20 81 (Toeristische Dienst)<br />
Conservator: Harry Beerts<br />
René De Clercq<br />
Museum René De Clercq<br />
René De Clercqstraat 8<br />
8540 Deerlijk<br />
Tel. 056 72 86 70<br />
www.deerlijk.<strong>be</strong><br />
André Demedts<br />
André Demedtshuis<br />
Sint-Bavostraat 15<br />
8710 Sint-Baafs-Vijve<br />
Tel. 056 60 79 05<br />
www.wiels<strong>be</strong>ke.<strong>be</strong><br />
Guido Gezelle<br />
Guido Gezellemuseum<br />
Rolweg 64<br />
8000 Brugge<br />
Tel. 050 44 87 11<br />
Conservator: Willy Le Loup<br />
Maurice Maeterlinck<br />
Museum Arnold Vander Haeghen<br />
Veldstraat 82<br />
9000 Gent<br />
Tel. 09 269 84 60<br />
Stijn Streuvels<br />
Provinciaal Museum Stijn Streuvels<br />
Het Lijsternest<br />
Stijn Streuvelsstraat 56<br />
8570 Ingooigem-Anzegem<br />
Tel. 056 77 72 14<br />
Conservator: Mark Berteloot<br />
Herman Teirlinck<br />
Herman Teirlinckhuis<br />
Uwen<strong>be</strong>rg 14<br />
1650 Beersel-Lot<br />
Tel. 02 359 16 43<br />
Conservator: Kris Vanhemelrijck<br />
Felix Timmermans<br />
Timmermans-Opsomerhuis<br />
Netelaan 4<br />
2500 Lier<br />
Tel. 03 800 03 94<br />
Conservator: Luc Coenen<br />
42<br />
Emile Verhoeren<br />
Provinciaal Museum Emile Verhaeren<br />
Emile Verhaerenstraat 71<br />
2890 Sint-Amands<br />
Tel. 052 33 08 OS<br />
www.emiJeverhaeren.<strong>be</strong><br />
Conservator: Liene Geeraerts<br />
Emile Verhaerenkabinet<br />
De Schenkingska bi netten van de Koninklijke<br />
Bibliotheek Al<strong>be</strong>rt I<br />
Kunst<strong>be</strong>rg<br />
1000 Brussel<br />
Tel. 02 519 53 55<br />
Emile Verhaeren-kabinet<br />
Plantin Moretus Museum<br />
Vrijdagmarkt 22-23<br />
2000 Antwerpen.<br />
Tel. 03 221 14 50<br />
Cyriel Versehoeve<br />
Cyriel Verschaevemuseum<br />
Sint-Rijkersstraat 22<br />
8690 Alveringem<br />
Tel. 058 28 88 81 (VVV)<br />
www.alveringem.<strong>be</strong><br />
Literair Museum Hasselt<br />
Barnpslaan 35<br />
3500 Hasselt<br />
Tel. 011 26 17 87<br />
Conservator: Marijke Rekkers<br />
Literaire genootschappen<br />
Louis-Paul Booncentrum<br />
Universiteitsplein 1<br />
2610 Wilrijk<br />
Tel. 03 820 27 81<br />
www.booncentrum.<strong>be</strong><br />
Cyriel Buyssegenootschap<br />
Blandijn<strong>be</strong>rg 2<br />
9000 Gent<br />
Tel. 09 264 39 31<br />
Ernest Claesgenootschap<br />
Brusselsesteenweg 142<br />
3020 Winksele<br />
Tel: 016/48 11 22<br />
users. pa ndora. <strong>be</strong>I ernest.claesgenootscha p<br />
Studiecentrum Johan Daisne<br />
Constitutiestraat 89<br />
2600 Berchem<br />
Tel. 03 272 29 46<br />
Willem Elsschotgenootschap<br />
Lijster<strong>be</strong>slaan 6<br />
2920 Kalmthout<br />
Tel. 03 202 94 54<br />
www.weg.<strong>be</strong><br />
Guido Gezellekring<br />
Klaprozenlaan 13<br />
8210 Loppem<br />
www.guidogezellekring.<strong>be</strong><br />
Felix Timmermansgenootschap<br />
Jozef Ickxstraat 87<br />
2180 Ekeren<br />
Internationale vriendenkring<br />
Anton Van Wilderode<br />
Wezelsebaan 250<br />
2900 Schoten<br />
Tel. 03 658 72 41<br />
Stichting Gerard Walschap<br />
Prinsstraat 13<br />
2000 Antwerpen<br />
Tel. 03 220 42 54<br />
www.ua.ac.<strong>be</strong><br />
Auteur<br />
illustratie achtercover<br />
Manuscript van Paul van<br />
Ostaijen, bladzijde uit De<br />
Feesten van Angst en Pijn,<br />
1918-1921.<br />
AMVC- Lefferenhuis<br />
Jos Verniest (Brugge 1951) had de eerste tien jaar van<br />
zijn carrière commerciële- en uitgeefjobs bij Standaard<br />
Boekhandel, Uitgeverij Lannoo, Elsevier en Standaard<br />
Uitgeverij. Zijn grote liefde voor literatuur en interesse<br />
voor literatuurgeschiedenis dateren uit die periode.<br />
Hij was zelfstandig copywriter, journalist en redacteur<br />
bij VRT Verkeersredactie, Radio Vlaanderen<br />
Internationaal en Radio 1. Na studies Management voor<br />
KMO en Advanced Management aan de Vlerick School<br />
specialiseerde hij zich in communicatie-management<br />
van <strong>be</strong>drijven. Hij is communicatie-directeur van World<br />
Directories en schrijft voor bladen als De Tijd, Financieel<br />
Management, Forward (VBO) en voor uitgeverijen.<br />
Herkomst van de illustraties<br />
AMVC-Letterenhuis, Antwerpen: alle illustraties <strong>be</strong>halve<br />
de hieronder vermelde<br />
Guido Gezellemuseum, Brugge: blz. 17 en 18<br />
Literair Museum, Hasselt: blz. 40 en 41<br />
Museum Arnold Vander Haeghen, Gent: blz. 21<br />
Provinciaal Museum Emile Verhaeren, Sint-Amands:<br />
blz. 36, 37 en 38<br />
Stedelijk Museum Aalst: blz. 10<br />
Speciale dank voor de illustraties<br />
Bert Weis, AMVC-Letterenhuis<br />
Michel Wuyts & Bart Huysmans: cover en blz. 6 (onder)<br />
Filip Tas: blz. 39<br />
Joris Luyten: blz. 30 (onder)<br />
OPENBAAR KUNSTBEZIT IN VLAANDEREN 2005/2
'eo..u. . el r""- c.. '<br />
tn h\.<br />
f O<br />
t.;(A.<br />
0ou.. ro )l. 0 fq r/J<br />
r<br />
<br />
h.oe.ftÛ V-x. faA-k_-1{:;._.,. .... 1= Vt.o,_._ t.AJt<br />
-1fu..wC 2'h. vioU <br />
I<br />
jOLf t d-e t 0...>-.<br />
V 'Lo ""w t.+t.. ·<br />
z.9. l.'j lt.,"' t 2. 0 -w..<br />
E E 5 11. 0<br />
J<br />
_!<br />
I<br />
lot-ei (/ uuL 11.a.-J.i·<br />
za, t-t ,(. <br />
•
Zeg, Jommeke !<br />
Wé1ar t-rek Je<br />
met a/je<br />
t:ekenin gen<br />
naartoe ?!?/<br />
- -<br />
...3><br />
N'a ar l?eé<br />
Belq;scn<br />
Cenérurn<br />
van heé<br />
Beeldt/erhaalf<br />
' -
"<br />
E<br />
·;:<br />
c.<br />
"'<br />
<br />
"'<br />
0<br />
0<br />
N<br />
0<br />
..<br />
z<br />
<br />
..<br />
><br />
"<br />
0<br />
2<br />
Het volgend nummer<br />
Literaire musea en schrijvershuizen<br />
De geboortehuizen van Guido Gezelle in Brugge, René de<br />
Clercq in Deerlijk en Ernest Claes in Zichem, de provinciale<br />
musea Emile Verhaeren in Sint-Amands en Stijn Streuvels in<br />
lngooigem, de werkkamer van No<strong>be</strong>lprijswinnaar Maurice<br />
Maeterlinck in Gent, het Timmermans-Opsomerhuis te Lier ...<br />
Wat heb<strong>be</strong>n deze en andere schrijvershuizen en literaire<br />
musea te bieden? Zijn het alleen maar reliekschrijnen of<br />
brengen ze inzicht in leven en werk van de auteurs? Waarom<br />
koesteren we het geboortehuis van René de Clercq en niet<br />
dat van Paul van Ostaijen? Voor de antwoorden deed Openbaar<br />
Kunst<strong>be</strong>zit in Vlaanderen een <strong>be</strong>roep op redacteur<br />
)os Verniest. Hij laat kennismaken met de <strong>be</strong>langrijkste en<br />
meest markante schrijversmusea en ook met het AMVC<br />
Letteren huis.<br />
De geschiedenis van het Archief en Museum voor het Vlaamse<br />
Cultuurleven gaat terug tot 1912. Toen herdacht de stad<br />
Antwerpen de honderdste geboortedag van Conscience. Die<br />
viering was de impuls om in 1933<br />
een Museum van de Vlaamse<br />
Letterkunde te openen, dat in<br />
1945 omgevormd is tot AMVC.<br />
Dat was tegelijk ook het centrale<br />
archief van de podiumkunsten,<br />
de muziek, de plastische kunsten<br />
en de Vlaamse Beweging.<br />
Vorig jaar voegde het AMVC<br />
'Letteren huis' aan de naam toe<br />
en <strong>be</strong>grensde de horizon tot de<br />
Vlaamse literatuur van de jongste<br />
tweehonderd jaar. Dit laatste<br />
is terug te vinden in de geheel<br />
nieuwe presentatie van de vaste<br />
tentoonstelling van het AMVC-<br />
Letteren huis.<br />
De aflevering over 'Literaire musea en schrijvershuizen', die<br />
verschijnt in de tweede helft van juni 2005, is geïllustreerd<br />
met unieke documenten en foto's.<br />
Deze aflevering is in<strong>be</strong>grepen in het abonnement van Openbaar<br />
Kunst<strong>be</strong>zit in Vlaanderen.<br />
Losse nummers kosten € 6,2o (België) of € 6,70<br />
(Nederland). Bestellen kan door storting op rekening 448-<br />
0007361-87 (België) of 135.20 (Nederland) van Openbaar<br />
Kunst<strong>be</strong>zit in Vlaanderen vzw met vermelding 'Literaire<br />
musea'.<br />
BANK<br />
·-·- · 1ta111 I"!'J<br />
""":::::..:: lil! Fc ·::'i-i!:o . . .<br />
OKV Club<br />
Te r gelegenheid van de voorstelling van de aflevering 'Literaire<br />
musea en schrijvershuizen' nodigt Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit in<br />
Vlaanderen so abonnees uit in het AMVC-Letteren huis voor een<br />
live-uitzendig van Klara.<br />
Herwig Verhovert ontvangt als centrale gasten Leen Van Dijck,<br />
conservator van het museum, en )os Verniest, auteur van de OKVaflevering.<br />
Voor de muziek put het programma uit vaak on<strong>be</strong>kende<br />
werken waarvan de partituren in het AMVC-archief <strong>be</strong>waard worden.<br />
Na de Ktara-uitzending kan u kennismaken met de vernieuwde<br />
permanente tentoonstelling van het AMVC-Letterenhuis.<br />
Het Ktara-ontbijtprogramma is gratis en vindt plaats op zondag 26<br />
juni tussen 8 en 10 uur. De deuren gaan open om 7.30 uur.<br />
Inschrijven kan via een brief of kaartje naar Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit in<br />
Vlaanderen, Hofstraat 15, 2000 Antwerpen, of via mail naar info@okv.<br />
<strong>be</strong>. Gelieve te vermelden of u alleen of met twee wenst deel te nemen.<br />
De eerste vijftig intekenaars ontvangen een persoonlijke uitnodiging.<br />
OKV Club<br />
Met de OKV-Club kunnen abonnees kunst van dichtbij <strong>be</strong>leven.<br />
Vele tientallen lezers gingen enthousiast in op het gevarieerde<br />
aanbod van de vorige OKV<strong>Tento</strong>: rondleidingen op de<br />
toptentoonstelling De romantiek in België, kennismaking met het<br />
Ta lbot House en geleid <strong>be</strong>zoek aan de tentoonstelling Daveluy, portret<br />
van een kaartenmaker in het Nationaal Museum van de Speelkaart in<br />
Tu rnhout.<br />
Een speciaal <strong>be</strong>zoek aan Scherpenheuvel vindt plaats op zaterdag<br />
4 juni om 14.00 uur. Gidsen zijn onder meer Professor Luc Duerloo en<br />
Dr. Marc Wingens, auteurs van de eerste OKV-aflevering van dit jaar.<br />
Er zijn nog enkele plaatsen vrij. Snel intekenen is de boodschap.<br />
Ook in dit nummer vindt u heel wat boeiende aanbiedingen: Ktaraontbijtprogramma<br />
in het AMVC-Letterenhuis, rondleidingen op de<br />
tentoonstelling Memling en het portret en een exclusieve lunch in<br />
Brugge, geleid <strong>be</strong>zoek aan het Stedelijk Museum Diest.<br />
" I Met<br />
Provincie<br />
Oost-Vlaanderen<br />
de steun an de<br />
Vlaamse regermg
Edito<br />
Grote enquête<br />
In dit nummer aandacht voor verschillende tentoonstellingen<br />
rond 175 jaar België. In de <strong>be</strong>ginjaren van de jonge natie was<br />
Brussel gul met opdrachten die de legitimiteit van het kersverse<br />
land onderstreepten. Wie weet nu nog hoe en waarom de<br />
imposante stand<strong>be</strong>elden van Ambiorix, )acob van Artevelde of<br />
Godfried van Bouillon op onze pleinen terechtkwamen?<br />
We gingen het voor u na.<br />
De Belgische overheid is vandaag heel wat minder gul<br />
voor haar federale musea. Zij maken deel uit van de tien<br />
federale wetenschappelijke instellingen die onder het gezag<br />
staan van de Minister van Wetenschaps<strong>be</strong>leid. Die musea<br />
<strong>be</strong>vatten nochtans het leeuwendeel van ons kunst<strong>be</strong>zit.<br />
Maar het is een <strong>be</strong>voegdheid van een staatssecretaris<br />
of een regeringscommissaris, of het is een van de vele<br />
<strong>be</strong>voegdheden van een minister. Vandaag is Mark Verwilghen<br />
minister van economie, energie, buitenlandse handel en<br />
... wetenschaps<strong>be</strong>leid. Het is symptomatisch dat de hele<br />
<strong>be</strong>noemingsprocedure voor de nieuwe hoofdconservators van<br />
de federale musea bijna twee jaar heeft geduurd. Dat leidde<br />
onvermijdelijk tot een malaise onder het personeel en legde<br />
een hypotheek op hun tentoonstellings<strong>be</strong>leid. Zo weten de<br />
Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België nog altijd<br />
niet welke tentoonstellingen ze de eerstvolgende jaren zullen<br />
brengen.<br />
Deze instellingen verdienen <strong>be</strong>ter. Waarom maakt een privé<strong>be</strong>drijf<br />
de tentoonstelling Made in Belgium, terwijl de tien<br />
federale wetenschappelijke instellingen meer dan stof genoeg<br />
heb<strong>be</strong>n om een mooi Belgisch verhaal te brengen.<br />
Sommige van die musea zijn ouder dan België zelf ...<br />
We wensen de nieuwe conservators alvast veel succes en hopen<br />
dat ze snel Nederlands gaan leren want bij enkelen blijkt dit een<br />
heikel punt.<br />
In dit nummer ook onze langverwachte abonnee-enquête.<br />
Doe mee en win een erfgoedweekend in Brussel waar de art<br />
nouveau-kronkels u zullen <strong>be</strong>hagen.<br />
Doe mee<br />
aan de grote abonnee-enquête<br />
en win een art nouveau<br />
arrangement in Brussel.<br />
Zie bladzijde 47·<br />
Inhoud<br />
KUNST IN OPENBARE RUIMTE<br />
Beelden voor 'Belgische' helden<br />
TA LENT<br />
Placenta: de moederkoek werpt haar vrucht<br />
Lieve Watteeuw: boekenchirurge en pleit<strong>be</strong>zorgster<br />
MUSEUM APART<br />
Stedelijk Museum Diest: schatten in de kelder<br />
IN BEELD<br />
Ensor tot Bosch<br />
Scherpenheuvel: Pelgrims en Keerskatten<br />
Memling en het portret<br />
Visionair België<br />
)ommeke: vijftig jaar jong<br />
KLARA<br />
KUNSTTO ER<br />
Het Brugse Ommeland<br />
AGENDA<br />
ZWART OP WIT<br />
KEUZE VAN DE REDACTI E<br />
OPENBAAR KUNSTBEZIT<br />
IN VLAANDEREN<br />
SECRETARIAAT, REDACTIE<br />
EN ABONNEMENTENDIENST<br />
huis 'den Rhyn'<br />
Hofstraat 15<br />
2000 Antwerpen<br />
tel. 03 224 15 30<br />
fax 03 224 15 31<br />
info@okv.<strong>be</strong><br />
Bankrelaties<br />
448·0007361·87<br />
385·0590844·80<br />
000·0099920·10<br />
135.20 (NL)<br />
BTW 427 190 1]6<br />
ISSN 1373·4873<br />
wo 2005/7892/06<br />
ADVERTURDERS IN DIT NUMMER<br />
UITGEVER<br />
Peter Wouters<br />
peter.wouters@okv.<strong>be</strong><br />
HOOfDREDACTEUR<br />
REDACnE<br />
Mark Vanvaeck<br />
mark.vanvaeck@okv.<strong>be</strong><br />
Daan Rau, Rik Sauwen, Karl Marcelis,<br />
Philip Willaert, Eva Wuyts,<br />
Ludo Dosogne, Anne Brumagne<br />
fOTGRAfiE<br />
Saskia Vanderstichele<br />
VORMGMNG<br />
DRUK<br />
Geert Versta en<br />
New Goff, Gent<br />
PRE-PRESS<br />
Grafisch Buro Geert Lefevre<br />
PUBLICITEIT<br />
03 231 28 oo (B-promotion)<br />
AaONNEMENT!.NDIENST EN WEBSITE<br />
Gerrie Caomans<br />
gerrie.coomans@okv.<strong>be</strong><br />
VRIJWILLIGU:S<br />
Emmanuel Beyers, Gudrun Heymans,<br />
Jeroen lanoote, Jessica Moyersoen,<br />
Gaston Van der Cruyce<br />
Aboriginal Art Gallery (blz. 39), Art & Exhibition Services (blz. 25), Beeldenbiënale Beerse<br />
(blz. 37), Caermersklooster (blz. 15), Dexia Bank (blz. 48), Expo Libramont (blz. 9), Musea<br />
Harel<strong>be</strong>ke (blz. 23)<br />
"'<br />
E<br />
Cl.<br />
"'<br />
<br />
"'<br />
•<br />
•<br />
N<br />
0<br />
..<br />
•<br />
..<br />
..<br />
><br />
..<br />
0<br />
3
KUNST IN DE<br />
OPENBARE RUIMTE<br />
Hoe de prille Belgische staat<br />
via roemrijke voorvaderen een<br />
gemeenschappelijk verleden<br />
crelert, en zo het nationaal<br />
<strong>be</strong>wustzijn aanwakkert.<br />
Het verhaal achter vijf<br />
stand<strong>be</strong>elden van 'Belgische'<br />
helden, één per Vlaamse<br />
provincie.<br />
Beelden voor 'Belgische' helden<br />
De nieuwe staat België dient zich voor de<br />
internationale gemeenschap en vooral voor<br />
de eigen onderdanen te legitimeren. Ze<br />
moet haar <strong>be</strong>staansrecht <strong>be</strong>wijzen en verwijst<br />
daarbij naar het gemeenschappelijk<br />
project dat van België een vooraanstaande,<br />
moderne en welvarende handelsmogendheid<br />
zal maken. Dat argument heeft geen<br />
directe overtuigingskracht. Antwerpen met<br />
zijn haven, textielsteden als Gent en Verviers<br />
vrezen dat hun economisch groei <strong>be</strong>ter<br />
gediend is met het Nederlandse koloniale<br />
rijk dan met een klein, nog onzeker land.<br />
Effectiever dan schermen met de toekomst,<br />
is het creëren van een 'nationale' geschiedenis.<br />
De Belgische staat <strong>be</strong>nadrukt het<br />
gemeenschappelijk verleden en de gemeenschappelijke<br />
cultuur. Het komt er op<br />
aan het volk ervan <strong>be</strong>wust te maken dat de<br />
Belgische natie al eeuwenlang <strong>be</strong>staat. Dat<br />
moet op een duidelijke en voor iedereen<br />
<strong>be</strong>grijpbare manier ge<strong>be</strong>uren. En dan komen<br />
de helden op de proppen. De geschiedenis<br />
reduceren tot enkele aloude <strong>be</strong>langrijke personen,<br />
maakt het Belgisch verleden herkenbaar.<br />
Identificatie met nationale helden is<br />
een vruchtbare voedingsbodem waarop het<br />
natiegevoel van de <strong>be</strong>volking kan groeien.<br />
De kersverse koning der Belgen en zijn regering<br />
heb<strong>be</strong>n dat snel door. In januari 1835<br />
ondertekenen ze het <strong>be</strong>sluit dat oproept tot<br />
het oprichten van stand<strong>be</strong>elden voor nationale<br />
<strong>be</strong>roemdheden. De centrale overheid<br />
voorziet de nodige fondsen. Locale <strong>be</strong>sturen<br />
doen gretig mee aan het nationaal project.<br />
Bodoognat in Antwerpen<br />
Tussen 1840 en 1861 krijgt de Antwerpse<br />
<strong>be</strong>volking drie 'Belgische voor<strong>be</strong>elden' voorgespiegeld,<br />
in de vorm van een stand<strong>be</strong>eld.<br />
De eerste is ook de <strong>be</strong>kendste: Ru<strong>be</strong>ns op<br />
de Groenplaats (1840). In 1856 gaat nog een<br />
schilder op het voetstuk: Van Dijck. Triomfantelijke<br />
kunstenaars (en in mindere mate<br />
ook wetenschappers) passen perfect in de<br />
Belgische heldenverering. Maar wat te denken<br />
van De stervende Boduognat die<br />
in 1861 op de toenmalige Leopoldlei<br />
(nu Belgiëlei) een plaats krijgt?<br />
De <strong>be</strong>eldengroep in Rochefortsteen,<br />
een werk van )oseph-)acques<br />
Ducaju (1823-1891), stelt meer dan<br />
levensgroot de Nerviërhoofdman<br />
voor die met zijn laatste krachten<br />
twee Romeinse soldaten verplettert.<br />
Boduognat moest de duimen leggen<br />
tegen de indringer, zo zegt de overlevering.<br />
Hij is een verliezer. En toch.<br />
Een plaat op de voorzijde van het<br />
zware voetstuk vermeldt:<br />
'Boduognat I Opperhoofd der Nerviërs I<br />
Moed en vaderlandsliefde'.<br />
Een andere plaat verduidelijkt:<br />
'Onze voorouders<br />
Aangevallen door de Romeinen,<br />
Onder )ulius Caesar,<br />
57 jaar voor Christus geboorte,<br />
verdedigen dapper<br />
de onafhankelijkheid des Vaderlands.'<br />
Het patriottisch opschrift doet het verhaal<br />
kloppen: Boduognat is de verdediger van het<br />
vaderland van onze voorouders, en dus van<br />
ons vaderland. Het <strong>be</strong>eld voor de Belgische<br />
vrijheidsstrijder is helemaal het initiatiefvan<br />
minister Charles Rogier. Hij doet het voorstel<br />
aan het Antwerpse stads<strong>be</strong>stuur en de staat<br />
<strong>be</strong>taalt de helft van de kosten. In 1859 komt<br />
er protest van de <strong>be</strong>woners van de Leopoldlei<br />
tegen de plannen voor de oprichting van<br />
het Boduognat<strong>be</strong>eld in hun straat. Niet de<br />
verheerlijking van de dappere krijger doet<br />
hen actievoeren. Ze vinden het ongepast dat<br />
Ducaju de Nervische held naakt af<strong>be</strong>eldt.<br />
Bovendien vormen de gekwetste Boduognat<br />
met een zwaard in de zijde en de gevelde<br />
Romeinen een gruwelijk tafereel waar de<br />
<strong>be</strong>woners liever niet elke dag mee geconfronteerd<br />
worden. Het stads<strong>be</strong>stuur aarzelt<br />
maar in 1861 staat Boduognat op de Boulevard<br />
Léopold.<br />
In 1954 gaat de Nervische hoofdman voor de<br />
tweede keer tegen de grond. Het monument<br />
moet plaats ruimen voor de auto. Geert de<br />
Backer, destijds adjunct-directeur van de<br />
Zoo, ziet hoe het indrukwekkende <strong>be</strong>eld<br />
verbrijzeld wordt. Slechts enkele brokstukken<br />
blijven <strong>be</strong>waard, waaronder de buste<br />
van Boduognat. Dank zij De Backer krijgt het<br />
stenen hoofd een plaats bij een vijvertje in<br />
de dierentuin. En waar is het hoofd van de<br />
hoofdman nu?<br />
(Mark Vanvaeck)<br />
Ambiorix in Tongeren<br />
Belgen worden dank zij Ambiorix koene<br />
Eburonentelgen. Hoe onverschrokken en<br />
krijgshaftig deze vorst zich in 54 voor Christus<br />
tegenover de Romeinse legers heeft<br />
opgesteld, moet blijken uit de sculptuur<br />
van de Franse <strong>be</strong>eldhouwer )ules Bastin,<br />
die later ook voor de stad Sa int De nis een<br />
gelijkaardig maar tijdens de oorlog vernield<br />
<strong>be</strong>eld van Vercingetorix <strong>be</strong>dacht. Onder<br />
druk van de Tongerse gemeenteraad en het<br />
oudheidkundig genootschap moet Bastin de<br />
oorspronkelijke maquette voor zijn Ambiorix<br />
meerdere malen wijzigen.
Foto's: Soskia Vonderstichele<br />
De sokkel van het <strong>be</strong>eld op de Grote Markt<br />
herinnert aan de Keltische dolmen. Trots<br />
klopt de zelf<strong>be</strong>wuste Eburonenleider met<br />
de linkerhand op de gespierde borst. De<br />
gevleugelde helm en de hangsnor dwingen<br />
respect af. Tenminste als ze niet met teveel<br />
duivendrek zijn <strong>be</strong>smeurd. Zijn strijdbijl<br />
en zijn slinger heeft Ambiorix nog lang niet<br />
<strong>be</strong>graven want volgens een oude legende<br />
waart zijn geest nog steeds in de naburige<br />
bossen rond.<br />
Het is de naar ons land uitgeweken Nederlandse<br />
auteur Johannes No let de Brauwe re<br />
van Steeland, die met een imponerend<br />
episch werk al in 1841 de aandacht op Ambiorix<br />
vestigt. Wanneer Leopold 11 en koningin<br />
Marie-Henriette de sculptuur in 1866 onthullen,<br />
schrijft Johannes No let de Brauwe re van<br />
Steeland de romantische lofzang. Als 'buitenlid'<br />
van de Koninklijke Academie van Wetenschap,<br />
Letteren en Schone Kunsten prijst<br />
hij in pathetische <strong>be</strong>woordingen niet alleen<br />
Ambiorix, die 'manhaftig ijzeren ketens<br />
verbrijzelde en indringers in het stof deed<br />
bijten' maar ook de gouverneur, Leopold<br />
11 en het hele vaderland omdat ze 'kloeke<br />
afstammelingen van de wakkere Eburonen'<br />
zijn. Enkel wie - zoals de voorouders - de<br />
koning trouw ter zij staat, zal volgens de<br />
<strong>be</strong>vlogen poëet, 'het verlossingsvuur in de<br />
aderen voelen en weer vrij kunnen ademen.'<br />
(Ludo Dosogne)<br />
Breidel en De Con i nek in Brugge<br />
In de negentiende eeuw is de gegoede topklasse<br />
in Vlaanderen en Brugge Franssprekend,<br />
maar ze staat daarom niet vijandig<br />
tegenover de taal van het volk en ze voelt<br />
zich verbonden met het Vlaamse verleden.<br />
Het werk van auteurs als Conscience kan dat<br />
enkel stimuleren.<br />
De gevoelens van trots om het verleden passen<br />
geheel binnen een Belgische context en<br />
leiden in Brugge tot de oprichting van een<br />
Breidelcommissie. Deze groep van nota<strong>be</strong>len<br />
en vertegenwoordigers van tal van verenigingen<br />
zamelen vanaf 1867 geld in voor<br />
'een waardig monument voor onze helden<br />
van 1302'. Door het faillissement van de<br />
plaatselijke bank Dujardin in 1874 gaat het<br />
geld verloren en moet alles nog eens worden<br />
overgedaan. Architect Louis Delacenserie<br />
en <strong>be</strong>eldhouwer Paul de Vigne winnen in<br />
1885 de prijsvraag die is uitgeschreven om<br />
het gedenkteken op de Markt te ontwerpen.<br />
Het zal op 11 juli 1887 worden onthuld. Dit<br />
gaat evenwel niet van een leien dakje want<br />
de politieke tegenstellingen tussen de<br />
..<br />
E<br />
·=<br />
0.<br />
"'<br />
N<br />
-<br />
"'<br />
c<br />
c<br />
N<br />
0<br />
...<br />
z<br />
"'<br />
...<br />
><br />
"<br />
0<br />
5
"<br />
=><br />
"'<br />
E<br />
Q.<br />
"'<br />
<br />
....<br />
..<br />
..<br />
N<br />
0<br />
...<br />
:<br />
...<br />
><br />
..<br />
0<br />
6<br />
katholieken en de li<strong>be</strong>ralen lopen hoog op.<br />
De commissie is immers met haar werk <strong>be</strong>·<br />
gonnen op een moment dat de li<strong>be</strong>ralen aan<br />
de macht zijn en dat met volle instemming<br />
van het toenmalige stads<strong>be</strong>stuur. De meerderheid<br />
is ondertussen aan de katholieken<br />
gekomen en die kunnen het moeilijk heb<strong>be</strong>n<br />
14 septem<strong>be</strong>r 1863: groot feest met Leopold I op de<br />
Gentse Vrijdogmarkt<br />
F.j.L. Sou langer, De inhuldiging von het stand<strong>be</strong>eld van<br />
jacob van Artevelde, paneel (mahonie),<br />
34,5 x 55.3 cm, Bijtakemuseum Gent<br />
dat de commissie door notoire li<strong>be</strong>ralen<br />
wordt geleid. Gevolg van deze situatie is een<br />
staaltje van Belgische creativiteit.<br />
Op 11 juli 1887 wordt het stand<strong>be</strong>eld plechtig<br />
ingehuldigd met een oogverblindende<br />
praalstoet en een feestcantate van Peter<br />
Benoit, dat alles onder de auspiciën van de<br />
Breidelcommissie. De stadsoverheid doet<br />
de zaak nog eens over in augustus van hetzelfde<br />
jaar. De 'officiële inhuldiging' vindt<br />
plaats op 15 augustus 1887 in het bijzijn van<br />
de hele koninklijke familie en met een toe·<br />
spraak van Leopold 11. Van de Breidelcom·<br />
missie geen spoor.<br />
Een jaar later neemt diezelfde Breidelcom·<br />
missie weer revanche met opnieuw een<br />
historische optocht en een uitvoering van<br />
Vlaamse liederen onder leiding van Peter<br />
Benoit. Reden hiervoor is dat de reliëfs op<br />
het voetstuk van het <strong>be</strong>eld nu zijn klaargekomen.<br />
Die reliëfs stellen de allegorische<br />
figuren van de Vlaamse steden voor. Ondertussen<br />
is het stand<strong>be</strong>eld niet meer weg te<br />
denken van Brugges Grote Markt, wordt het<br />
door miljoenen toeristen gefotografeerd en<br />
<strong>be</strong>vestigt het 'het groots verleden' met een<br />
niet zo groot wapenfeit op de Groeningekouter<br />
in het <strong>be</strong>gin van de veertiende eeuw.<br />
(Daan Rau)<br />
jacob van Artevelde in Gent<br />
Dankzij de inspanningen van Jacob van<br />
Artevelde (ca. 1290-1345) hervat in 1338 de<br />
Engelse wolinvoer en erkennen Engeland en<br />
Frankrijk de Vlaamse neutraliteit. Artevelde<br />
stelt vrede en economische welvaart veilig.<br />
Hij is geliefd maar krijgt na verloop van tijd<br />
steeds meer tegenstand. Artevelde wordt op<br />
of bij de Vrijdagmarkt vermoord.<br />
De rehabilitatie van jacob van Artevelde<br />
<strong>be</strong>gint in de jaren 1810, nog voor de Belgische<br />
onafhankelijkheid, en <strong>be</strong>reikt een<br />
hoogtepunt in 1863 wanneer op de Gentse<br />
Vrijdagmarkt zijn stand<strong>be</strong>eld, van de hand<br />
van Pierre de Vigne-Quyo, wordt opgericht.<br />
Op die plaats stond sinds 16oo een zuil<br />
met de figuur van Keizer Karel V. Het geheel<br />
werd op het einde van de achttiende eeuw<br />
vernield en vervangen door het monument<br />
van 'Bellona' (oorlogsgod in) voor de Franse<br />
Republiek. Dit laatste verdween op zijn <strong>be</strong>urt<br />
in 1808.<br />
De feestelijkheden naar aanleiding van de<br />
inhuldiging duren verschillende dagen. In<br />
de Minardschouwburg vindt de voorstelling<br />
plaats van }acob van Artevelde, het historische<br />
drama van Frans van Geert. Er is een<br />
volksbal op de Kouter en een Venetiaans<br />
feest op de Leie. Het hoogtepunt van de<br />
tweede dag is de onthulling in aanwezigheid<br />
van Leopold I. Het 4,70 m hoge <strong>be</strong>eld stelt<br />
Jacob van Artevelde voor als volksleider die<br />
de menigte toespreekt en naar Engeland<br />
wijst, vanwaar wol en welvaart moesten<br />
komen. Op de frontzijde van het voetstuk<br />
prijkt een schild met drie vilthoeden, het<br />
wapenschild van de Arteveldes. De vier vrouwenfiguren<br />
op de hoeken zijn de symbolen<br />
van Vlaanderen, uitgevoerd door de zoon<br />
van de <strong>be</strong>eldhouwer: Paul de Vigne. Tot 1938<br />
heeft het geheel een ijzeren omheining.<br />
In juli 1998 stelt de vzw Legende vast dat het<br />
82 kilo zware zwaard uit de gordel van de<br />
held is verdwenen. De Dienst Monumenten·<br />
zorg van de stad Gent laat een nieuw zwaard<br />
gieten. In mei 1999, net voor de installatie<br />
van het nieuwe wapen, vindt een student<br />
aan de verlaten Leie-oevers, tussen de Rattinaderijstraat<br />
en de Krommewalbrug, het<br />
'echte' zwaard terug.<br />
(Philip Willaert)<br />
"'<br />
E<br />
Q.<br />
"'<br />
N<br />
-<br />
....<br />
..<br />
0<br />
N<br />
0<br />
...<br />
:<br />
..<br />
><br />
..<br />
0<br />
7
"<br />
.2.<br />
"'<br />
E<br />
c.<br />
"'<br />
<br />
"'<br />
0<br />
0<br />
N<br />
0<br />
..<br />
;:<br />
..<br />
><br />
"<br />
0<br />
8
Godfried van Bouillon in Brussel<br />
Het Koningsplein te Brussel is in volle Aufklärung<br />
als een toon<strong>be</strong>eld van rationaliteit<br />
ontworpen, so<strong>be</strong>r en rechtlijnig in concept<br />
zowel als in aanleg. De enige frivole noot is<br />
het stand<strong>be</strong>eld van landvoogd Karel van Lorreinen<br />
in het midden van het plein. Het staat<br />
er net geen twintig jaar. In 1795 wordt het<br />
gesloopt en uit het brons worden munten<br />
gegoten. In de plaats komt een vrijheidsboom<br />
waarvan in 1814 brandhout wordt<br />
gemaakt, letterlijk dus.<br />
In het prille koninkrijk België wordt aan de<br />
klassieke strengheid van het plein getornd<br />
door architect Tieleman-Franciscus Suys<br />
(Oostende 1873 - Brugge 1861) die de kerk<br />
van een op de barok geïnspireerde klokkentoren<br />
voorziet. De vermeende frivoliteit<br />
van de ingreep wordt zwaar op de korrel<br />
genomen. Dat protest verstomt niet -wel<br />
integendeel - wanneer in 1843 <strong>be</strong>slist wordt<br />
om het kale middelpunt van het plein aan te<br />
pakken en wel door het oprichten van een<br />
ruiter<strong>be</strong>eld van Godfried van Bouillon. Kostprijs:<br />
1oo.ooo frank. Tegen de huldiging van<br />
één van 's lands helden is er uiteraard geen<br />
<strong>be</strong>zwaar, wel tegen de mogelijke verminking<br />
van een neoklassiek ensemble. Minister van<br />
Binnenlandse Zaken jean-Baptiste Nothomb<br />
krijgt het hard te verduren, maar haalt toch<br />
zijn slag thuis. Op 15 augustus 1848 wordt<br />
het stand<strong>be</strong>eld plechtig ingehuldigd. Voor<br />
de achtendertigjarige <strong>be</strong>eldhouwer Louis<br />
Simonis (1810-1882), het hoogtepunt in zijn<br />
carrière.<br />
Het opschrift op het voetstuk is weliswaar<br />
tweetalig, maar zoals zo vaak te Brussel<br />
kijk je wel op van wat voor Nederlands moet<br />
doorgaan. De held heet er: GODEVAART VAN<br />
BULLIOEN. Als kritische noot is ook nog aan<br />
te voeren dat onze kruisvaarder geestdriftig<br />
naar het Westen aanstormt en dat is niet<br />
meteen de goede richting om het Heilig Land<br />
te <strong>be</strong>vrijden.<br />
Zoveel onrecht voor een <strong>be</strong>eld dat toch niet<br />
van kwaliteiten gespeend is. De Luikenaar<br />
Louis Simonis verdient <strong>be</strong>ter. Daarvoor hoeft<br />
men slechts zijn Godfried van Bouillon te<br />
vergelijken met de Karel de Grote van zijn<br />
tijd- en stadsgenoot Louis Je hotte te Luik,<br />
statisch en zielloos. Godfried daarentegen<br />
vertrekt letterlijk naar Jeruzalem. Zijn<br />
lichaamstaal schreeuwt het uit. Mentaal<br />
is hij al vertrokken. Het vaandel steekt hij<br />
onorthodox in de hoogte en zijn strijdkreet<br />
galmt na: 'Dieu Ie veut!' Die stuwing is ook<br />
afleesbaar in de houding van het paard, één<br />
en al onstuitbare, met moeite ingetoomde<br />
spanning. De geestdrift en vast<strong>be</strong>radenheid,<br />
kortom het episch elan van de kruistocht,<br />
zijn in die ene figuur samengebald. Voor<br />
ingetogenheid en godsdienstige <strong>be</strong>leving is<br />
hier geen plaats. Dit is oorlog.<br />
Volledig in overeenstemming met de didactische<br />
tijdsgeest van de negentiende eeuw<br />
is het voetstuk in 1897 aangevuld met twee<br />
bas-reliëfs van Guillaume De Groot: de <strong>be</strong>storming<br />
van Jeruzalem, uiteraard, en Godfried<br />
als wetgever in zijn nieuw koninkrijk.<br />
Esthetisch is het een weinig overtuigende<br />
ingreep, maar de <strong>be</strong>doeling is overduidelijk<br />
Het geweld van de verovering is verantwoord<br />
want het is de premisse voor een goed en<br />
rechtvaardig <strong>be</strong>stuur. Mutatis mutandis<br />
geldt dit ook voor de Vrijstaat Kongo.<br />
Uit het monumentale Bruxelles à travers les<br />
figes van H.P. Hymans vernemen wij dat het<br />
<strong>be</strong>eld in het <strong>be</strong>gin van 1848 in een Parijs<br />
atelier gegoten is. Tijdens de revolutionaire<br />
junidagen heeft het niet veel gescheeld of<br />
heetgebakerde republikeinen hadden die<br />
gekroonde figuur, in wie zij een monarchistisch<br />
symbool herkennen, tot kannonen<br />
hergoten. Het heeft de gieter heel wat<br />
moeite gekost om duidelijk te maken dat het<br />
niet om een koning ging, maar wel om een<br />
republikeins generaal! Se non e vero ...<br />
(Rik Sa uwen)<br />
LIBRAMONT<br />
Ardennen<br />
17de<br />
Internationaal<br />
Kunstsalon<br />
/i?r t/<br />
- ..<br />
.<br />
.<br />
V<br />
250 hedendaagse kunstenaars<br />
In<br />
• schilderkunst<br />
• <strong>be</strong>eldhouwkunst<br />
• fotografie<br />
• kunstambacht<br />
van 24 septem<strong>be</strong>r<br />
tot 2 okto<strong>be</strong>r 2005<br />
van 13u tot 19u<br />
Toegang E41 1 - uitrit 25bis I 26<br />
Te l. +32 (0) 61 22 39 31<br />
Fax +32 (O) 61 22 56 24<br />
info@expolibramont.com<br />
www.expolibramont.com<br />
"'<br />
E<br />
Q.<br />
..<br />
N<br />
-<br />
"'<br />
0<br />
0<br />
N<br />
0<br />
...<br />
:<br />
...<br />
><br />
..<br />
0<br />
9
TALENT De moederkoek werpt haar vrucht<br />
Gemeenschappelijke voedingsbodem<br />
Het is bij Tom Liekens dat we samenkomen,<br />
daar in de buurt van het Alcatelgebouw in<br />
Antwerpen. Het zijn de mannen van Placenta<br />
die me welkom heten. Ik had minstens<br />
één vrouw verwacht: Carotine Coolen, ze is<br />
geveld door een ongeval en moet het <strong>be</strong>d<br />
houden.<br />
Placenta heeft enige <strong>be</strong>kendheid in het Antwerpse<br />
kunstmilieu. De groep <strong>be</strong>staat nu uit<br />
Carotine Coolen, Tom Liekens, Stefan Serneels<br />
en Bart Van Dyck. Ze heb<strong>be</strong>n samen<br />
gestudeerd of elkaar juist daarna leren kennen<br />
en stichtten de groep Placenta. Placenta<br />
als een gemeenschappelijke voedingsbodem,<br />
een bron van nieuw leven, een stimulerend<br />
middel om op een creatieve manier in<br />
te spelen op nieuwe situaties.<br />
De eerste Placenta-tentoonstelling vond<br />
plaats in 1999 in de oude hippodroom vlak<br />
tegenover het Antwerpse Museum voor<br />
Schone Kunsten, een gedroomde locatie<br />
volop in het galeriecircuit van het Zuid. Andere<br />
locaties waren een oude tabaksfabriek,<br />
een afgedankt kinderziekenhuis en gebouwen<br />
van Electra<strong>be</strong>L Telkens weer wordt er<br />
in functie van die locaties gewerkt en gecreeerd<br />
en worden er andere kunstenaars bij<br />
<strong>be</strong>trokken. Alles wordt door de initiatiefnemers<br />
zelf in handen gehouden en <strong>be</strong>kostigd.<br />
ledereen exposeert er individueel, het is niet<br />
Werken in functie van de locatie<br />
<strong>Tento</strong>onstelling Placenta 5 in de Brakke Grond<br />
Amsterdam, novem<strong>be</strong>r en decem<strong>be</strong>r 2003<br />
zo dat ze aan gezamenlijke artistieke projecten<br />
werken. Er is wel een zekere lijn in te<br />
ontdekken, al was het maar dat het kunstenaars<br />
van dezelfde generatie zijn die elkaar<br />
vinden in eenzelfde sfeer.<br />
Het <strong>be</strong>duidt ook niet dat ze daarbuiten niet<br />
actief zouden zijn, elk vindt zijn of haar weg<br />
binnen andere tentoonstellingen in groep of<br />
individueel al dan niet in het galeriecircuit<br />
De samenstelling van de groep is in de loop<br />
der jaren wel eens gewijzigd maar toch grotendeels<br />
<strong>be</strong>houden gebleven.<br />
Gelaagdheid in de materialen en in de<br />
<strong>be</strong>tekenissen<br />
Carotine Coolen (01975) studeerde <strong>be</strong>eldhouwen<br />
aan de Koninklijke Academie en aan<br />
het Hoger Instituut in Antwerpen. Het werk<br />
van Coolen straalt soms een barokke monumentaliteit<br />
uit, maar is zo overdonderend<br />
actueel dat je naar adem snakt. Haar installatie<br />
Liggend naakt (2001) toont een reeks<br />
van dertien portretten van haar hond en is<br />
van een aangrijpende schoonheid, echter<br />
op zo'n manier dat je je er wat ongemakkelijk<br />
bij gaat voelen. Ze combineert zonder<br />
schroom de meest diverse materialen, zoals<br />
hier in dit werk keramiek, polyurethaanschuim<br />
en polyester. Coolen werkt haar<br />
sculpturen meestal ter plaatse en tot op het<br />
laatste moment af. Ze is zich erg <strong>be</strong>wust van<br />
het ruimtelijk gegeven en speelt daar op<br />
een schitterende wijze op in. Haar sculptuur<br />
Fire, walk with me (2002) is zo áánwezig<br />
dat de ruimte erdoor <strong>be</strong>paald wordt. Voor<br />
de tweede Placenta-tentoonstelling, in de<br />
gebouwen van Electra <strong>be</strong>l, maakte ze een<br />
houtskooltekening op de muren van het<br />
lokaal zodat het perspectief totaal gewijzigd<br />
werd en de ruimte in zijn proporties werd<br />
opgeblazen. Hierin plaatste ze een sculptuur<br />
die op die manier verhoudingsgewijs<br />
verkleind werd. Ze kiest de juiste plaats, de<br />
juiste invalshoek.<br />
Haar werk is zeer polymorf, het vermengt<br />
plantaardige en dierlijke vormen, wat tot<br />
<strong>be</strong>vreemdende maar herkenbare resultaten<br />
leidt. Ze is erg geïnteresseerd in landelijke<br />
culturen en vertoeft af en toe in agrarische<br />
gemeenschappen in landen als Roemenië<br />
en Polen. De creativiteit van die culturen die<br />
uit armoede met brie à brac bouwsels optrekken,<br />
zoals we dat ook soms in vroegere<br />
Vlaamse achtertuinen konden <strong>be</strong>wonderen,<br />
heeft op haar een inspirerende werking. De<br />
letterlijke gelaagdheid in de materialen is er<br />
ook één in de <strong>be</strong>tekenissen.
Anomalieën<br />
Tom Liekens (01977) was student schilderen<br />
bij Fred Bervoets eveneens aan de Antwerpse<br />
Academie. Hij is een schilder pur<br />
sang en heeft iets met de natuur. Let wel:<br />
hij schildert geen verleidelijke landschappen<br />
'naar de natuur', hij heeft het voor de<br />
kunstmatigheid van de natuur. Als stadsmens<br />
kent hij de natuur in haar <strong>be</strong>grenzing,<br />
in haar gedwongen en gewrongen vormen.<br />
Als Antwerpenaar kent hij de natuur van<br />
de zoo. In zijn schilderijen zie je dan ook<br />
duidelijke referenties naar dieren kooien,<br />
skeletten zoals je die in natuurhistorische<br />
musea aantreft, tropische zwemparadijzen<br />
met weelderige plantengroei. Maar er zijn<br />
toch wel kleine anomalieën te ontdekken in<br />
die meestal grote doeken. T-rex combineert<br />
het geraamte van één of ander prehistorisch<br />
monster met een huiselijke koffietafel, wat<br />
het genieten van de verse croissant danig<br />
verstoort. Ook Greenhouse heeft een verontrustend<br />
karakter. Figuren kijken van buiten<br />
naar een serre waarin rode vlekken te zien<br />
zijn. Is het gewoon een serre met rode bloemen,<br />
of heeft zich daarbinnen een kleiner of<br />
groter drama afgespeeld?<br />
Caolens sculptuur is zo aanwezig dat de ruimte er door<br />
<strong>be</strong>paald wordt<br />
Caro/ine Cool en, Fire, walk with me, zooz<br />
Polyester, brons, pv-schuim en textiel, 150 x 6o x 140 Heeft zich hier een klein of groot drama afgespeeld?<br />
Tom Liekens, Greenhouse, zoo1<br />
Olie en acryl op doek, zoB x 300<br />
Foto: Leen van den Meutter<br />
·;;;<br />
E<br />
·;:<br />
0-<br />
"'<br />
<br />
"'<br />
..<br />
..<br />
N<br />
0<br />
...<br />
:<br />
...<br />
><br />
"<br />
0<br />
11
"'<br />
E<br />
c.<br />
"'<br />
<br />
"'<br />
..<br />
..<br />
N<br />
0<br />
...<br />
:<br />
...<br />
><br />
,.<br />
0<br />
12<br />
Een kunstmatige hand krast met een mes<br />
In een spiegel<br />
Stefan Serneels, Narcissus, 2aa2<br />
Mixed media, Box 50 x 50<br />
In Plan et ofthe Apes is duidelijk het geraamte<br />
van de ineengestorte Twintowers<br />
te zien. De natuur is niet zo vredig bij Tom<br />
Liekens. Natuurelementen worden meer<br />
en meer gecombineerd met allerlei spullen<br />
die zich in het interieur van de kunstenaar<br />
<strong>be</strong>vinden. Dat kan gaan van een televisie tot<br />
een hometrainer, van een motief op één of<br />
ander souvenir tot een patroon in kruisjessteek.<br />
Dit schilderkunstige patchwork heeft<br />
tot gevolg dat het werk als <strong>be</strong>vreemdend<br />
en wat dreigend overkomt, er is onrust en<br />
het gevaar is niet te duiden. Anderzijds is<br />
het interessant, puur plastisch gezien, hoe<br />
elementen tegenover mekaar geplaatst worden<br />
en mekaar onmiskenbaar <strong>be</strong>ïnvloeden,<br />
hoe heel <strong>be</strong>wust vlakken en diepten worden<br />
gecreëerd. En hoe <strong>be</strong>tekenissen elkaar schijnen<br />
op te volgen.<br />
Oorspronkelijke eigenschappen afschrapen<br />
Stefan Serneels (01968) is de oudste van<br />
het gezelschap en studeerde keramiek aan<br />
het Hoger Instituut voor Kunstonderwijs in<br />
Hasselt. Ook zijn werk is <strong>be</strong>vreemdend en<br />
intrigerend. Na een periode van <strong>be</strong>zinning<br />
na de keramiekstudies vond hij een nieuw<br />
elan door een werkstage in het Europees<br />
Keramisch Werkcentrum in 's-Hertogenbosch.<br />
Van die tijd (2001-2002) dateert het<br />
Zelfportret. Een voor mij pakkend en ontroerend<br />
werkstuk dat de persoonlijkheid van de<br />
kunstenaar zowel onthult als verhult, zeer<br />
dub<strong>be</strong>lzinnig en sterk.<br />
Serneels maakt in elke Placenta-tentoonstelling<br />
wel een installatie. Ik vernoem Wandering,<br />
een installatie met een mechanisch<br />
aangedreven borstel die een cirkelvormige<br />
<strong>be</strong>weging maakt over een laag zand. De kunstenaar<br />
volgt de borstel, de borstel wist<br />
telkens zijn sporen uit. In Placenta 3 maakte<br />
hij de nogal ophefmakende installatie<br />
French Kiss waarbij mechanisch aangedreven<br />
tongen elkaar likten terwijl ze via een<br />
circuit <strong>be</strong>vochtigd werden. Het valt op dat hij<br />
nogal dikwijls lichamelijke functies op een<br />
mechanische wijze door prothesen laat uitvoeren.<br />
Zo krast een kunstmatige hand met<br />
een mes in een spiegel en krijgt de installatie<br />
de titel Narcissus.<br />
Hij <strong>be</strong>nut ons zeer vertrouwde objecten uit<br />
de huiselijke omgeving en <strong>be</strong>laadt die met<br />
<strong>be</strong>tekenissen. "Ik schraap hun oorspronkelijke<br />
eigenschappen af door ze uit te voeren<br />
in een ander materiaal. Of ik combineer hun<br />
archetypische vorm met ruwe figuratie. Zo<br />
worden het dissonanten: ze worden on<strong>be</strong>haaglijk<br />
en kil in plaats van <strong>be</strong>haaglijk."
Bijzonder aangrijpend en <strong>be</strong>klijvend zijn<br />
de tekeningen die hij bij tientallen maakt<br />
als voorstudie of als dagboeknotities, en<br />
gewoonweg meesterlijk zijn de uitgewerkte<br />
versies die hij aan het publiek presenteert.<br />
De sjamaan en de kunstenaar<br />
Bart Van Dyck (01974) studeerde achter·<br />
eenvolgens vrije grafiek, <strong>be</strong>eldhouwen,<br />
film en video. Hij liet zich de jongste jaren<br />
opmerken met markante videofilms over<br />
subculturen in Marokko (hiphop) en Egypte<br />
(heavy metal) en reisde naar Zuid-Oost-Azië<br />
om er een film over genezers te gaan maken.<br />
Hij is erg geïnteresseerd in ritueel gedrag, in<br />
trance en ziet en legt verbanden tussen de<br />
westerse en de inheemse culturen. Het sja·<br />
manisme interesseert hem zeer. De sjamaan<br />
is veelal nog niet te zeer <strong>be</strong>ïnvloed door de<br />
westerse cultuur en er zijn parallellen tussen<br />
de sjamaan en de kunstenaar, iets waar<br />
Beuys meermaals de aandacht heeft op<br />
gevestigd.<br />
Een krachtig statement<br />
Bart Van 0/jck, Khmer Scu/pture, 2002<br />
Mixed medio, 68 x 200 x 100<br />
Het is duidelijk dat er een relatie <strong>be</strong>staat<br />
tussen zijn videowerk en zijn sculpturen<br />
en installaties. In de tweede Placentatentoonstelling<br />
realiseerde hij een pentagram<br />
samengesteld uit gipsverbanden vol graffiti.<br />
Hij was hiervoor zelf in gipsverband<br />
naar openingen geweest en liet zich daar<br />
volop <strong>be</strong>krab<strong>be</strong>len, ook vrienden werden<br />
ingeschakeld om op die wijze <strong>be</strong>werkte<br />
gipsverbanden te verzamelen. Zo <strong>be</strong>kwam<br />
hij een <strong>be</strong>zwerende installatie, zwanger van<br />
<strong>be</strong>tekenissen.<br />
Graffiti komen wel meer voor in zijn werk en<br />
zijn volop aanwezig in zijn films, hij vindt ze<br />
overal waar hij komt, kopieert ze, plaatst ze<br />
in een nieuwe context.<br />
In Placenta 4 in het voormalig kinderziekenhuis<br />
creëert hij Khmer sculpture. Het is een<br />
uitvergroot fragment van het hoofd van een<br />
boeddha in confrontatie met een gehurkte<br />
menselijke figuur zonder hoofd en met een<br />
<strong>be</strong>en prothese. Alhoewel niet gespeend<br />
van enige humor, is het een hard werk, een<br />
krachtig statement ook.<br />
Healing service is de titel van een reusachtige<br />
sculptuur maar eveneens van een<br />
remake in België van zijn film Hmong Healing<br />
Service die hij op locatie in Laos heeft<br />
gerealiseerd. Wat zich 'in het echt' heeft<br />
afgespeeld, wordt in Antwerpen nog eens<br />
overgedaan en met de rekwisieten die in die<br />
film werden gebruikt wordt dan een installatie<br />
gerealiseerd.<br />
Alle Placenta-kunstenaars heb<strong>be</strong>n die <strong>be</strong>vreemdende,<br />
wat verontrustende <strong>be</strong>eldtaal<br />
gemeen. Ze maken geen werk om te <strong>be</strong>hagen,<br />
hun werkt blijft in je geest nawerken,<br />
het <strong>be</strong>klijft en dat is een grote verdienste.<br />
Kijk uit naar de eerstvolgende Placenta-tentoonstelling<br />
in het najaar van 2005 op een<br />
nog on<strong>be</strong>kende locatie. Zie hiervoor: www.<br />
axe-entertainment.tk. Tom Liekens zal deze<br />
zomer exposeren in de Antwerpse Zoo.<br />
c<br />
=><br />
...<br />
E<br />
<br />
....<br />
0<br />
0<br />
N<br />
0<br />
...<br />
:<br />
...<br />
><br />
"'<br />
0<br />
13
c:<br />
"<br />
·a;<br />
E<br />
.!!<br />
...<br />
•<br />
•<br />
N<br />
0<br />
..<br />
•<br />
..<br />
..<br />
><br />
..<br />
0<br />
14<br />
TALENT<br />
Een portret van Lieve Watteeuw,<br />
winnares van de prijs Cultureel<br />
Erfgoed 2004<br />
Lieve Watteeuw: boekenchirurge en pleit<strong>be</strong>zorgster<br />
Foto; Saskia Vonderstichele<br />
Sinds Lieve Watteeuw <strong>be</strong>gin dit jaar werd <strong>be</strong>kroond<br />
met de Prijs Cultureel Erfgoed 2004,<br />
weten weer wat meer mensen wat ze moeten<br />
verstaan onder het woord 'boekenchirurg'.<br />
Watteeuw is conservator-restaurator papier<br />
en perkament. Het juryverslag vermeldde<br />
hoe ze internationaal aanzien geniet als een<br />
van de pioniers op het vlak van wetenschappelijk<br />
verantwoord conserveren en restaureren<br />
van het perkamenten en papieren<br />
kunstpatrimonium.<br />
Watteeuw zorgde voor de conservering van<br />
verschillende vermaarde handschriften:<br />
zo bijvoor<strong>be</strong>eld het fameuze Van Hulthemhandschrift<br />
dat in de Koninklijke Bibliotheek<br />
wordt <strong>be</strong>waard. Dat is een codex waarin een<br />
kopiïst een tweehonderdtal <strong>be</strong>roemde teksten<br />
uit onze taal verzamelde, waaronder de<br />
vermaarde toneelstukken, de A<strong>be</strong>le Spelen<br />
en de kluchten die er op volgen, Sotternieën.<br />
Of de Chroniques de Hainaut, een handschrift<br />
uit de Librije van de Hertogen van<br />
Bourgondië dat werd verlucht door niemand<br />
minder dan Rogier Van der Weyden; de Heures<br />
de Notre Dame, Henessy getijdenboek,<br />
verlucht door Sirnon Bening en de Heures de<br />
Bruxelles de Duc de Berry, geïllustreerd door<br />
jacqmart de Hesdin. En ga zo maar door.<br />
Ze doet dat conservatiewerk vol overgave en<br />
praat vol liefde over het minutieuze handwerk<br />
en het haast sensuele contact met de<br />
oude materialen. "Op het ogenblik dat ik de<br />
vraag krijg of ik dit of dat <strong>be</strong>roemde werk wil<br />
<strong>be</strong>handelen, moet ik altijd wennen. Maar<br />
een keer ik <strong>be</strong>zig <strong>be</strong>n, mag ik me geen vragen<br />
meer stellen. Mensen uit mijn omgeving<br />
zeggen me soms wel eens dat ze het boek<br />
niet eens zouden durven openslaan. Als je<br />
zo enkele maanden <strong>be</strong>zig <strong>be</strong>n geweest, dan<br />
ken je elk vlekje en kreukje uit het werk. je<br />
kent het van binnen en van buiten. Het doet<br />
me ook altijd veel plezier wanneer ik na<br />
verloop van tijd een handschrift dat ik heb<br />
geconserveerd, weer ter hand kan nemen.<br />
Of wanneer het plots tentoongesteld wordt,<br />
misschien aan de andere kant van de wereld,<br />
waar het dan als een icoon op een<br />
kussentje ligt, en het bijna een sacrale uitstraling<br />
heeft." Ze vindt het ook <strong>be</strong>langrijk<br />
dat het grotere publiek die handschriften<br />
kan <strong>be</strong>wonderen, bijvoor<strong>be</strong>eld op een van<br />
de zeldzame tentoonstellingen van middeleeuwse<br />
handschriften. "Het verleden is een<br />
stuk van onze identiteit, van wie we nu zijn.<br />
Ik vind het goed dat de werken worden gedigitaliseerd,<br />
zodat ze voor een groter publiek<br />
<strong>be</strong>reikbaar zijn. Maar het mag niet alleen dat<br />
zijn: de esthetische verwondering die je kan<br />
voelen wanneer je met zo'n origineel wordt<br />
geconfronteerd, is iets dat naar je ziel en<br />
naar je hart gaat."<br />
Lieve Watteeuw heeft, vooraleer ze aan de<br />
opleiding voor boekenchirurg <strong>be</strong>gon, sociale<br />
school gevolgd. Het is misschien een van de<br />
redenen waarom ze méér wil doen dan met<br />
een boek in een hoek kruipen en voor een<br />
goede conservering van dat ene werk zorgen.<br />
De preservering of de goede <strong>be</strong>waring<br />
van een hele collectie is net zo <strong>be</strong>langrijk als<br />
de restauratie van één topstuk: ze wil er voor<br />
zorgen dat de boeken in zo goed mogelijke<br />
omstandigheden worden <strong>be</strong>waard.<br />
De klimatologische omgeving moet bijvoor<strong>be</strong>eld<br />
optimaal zijn, opdat de werken, zelfs<br />
als ze nu door een gebrek aan personeel niet<br />
volledig kunnen worden onderzocht, toch<br />
<strong>be</strong>waard kunnen blijven. Het is een van haar<br />
<strong>be</strong>langrijkste <strong>be</strong>sognes in de Koninklijke<br />
Bibliotheek waaraan ze als wetenschappelijk<br />
medewerkster is verbonden. Ze <strong>be</strong>treurt<br />
het dan ook dat er geen aparte afdeling<br />
conservering in het huidige organigram van<br />
de instelling is voorzien, waardoor elke afdeling<br />
zo'n <strong>be</strong>etje haar eigen <strong>be</strong>waarpolitiek<br />
volgt.<br />
Op Vlaams niveau is Lieve Watteeuw een van<br />
de drijvende krachten van het project Verluchte<br />
handschriften 'Collectie Vlaanderen'<br />
van llluminare, het Studiecentrum Vlaamse<br />
Miniaturisten van de KU Leuven. Alle gedecoreerde<br />
middeleeuwse manuscripten<br />
in openbare of semi-openbare collecties in<br />
Vlaanderen, zo'n 1500 werken in een tachtigtal<br />
instellingen, worden <strong>be</strong>studeerd en<br />
<strong>be</strong>schreven in een elektronisch gegevens<strong>be</strong>stand.<br />
De collecties van verschillende abdijen en<br />
<strong>be</strong>waarbibliotheken werden reeds geïnventariseerd.<br />
Naast materiële gegevens over de<br />
handschriften en hun decoratie is ook informatie<br />
aanwezig over miniaturisten, ateliers,<br />
opeenvolgende eigenaars en <strong>be</strong>waarinstellingen.<br />
Deze inventarisatie wordt ook aangevuld<br />
met een schade-atlas, opgesteld door<br />
Wattee uw, waarin het schade<strong>be</strong>eld van de<br />
manuscripten wordt opgetekend. Het hele<br />
project is uniek in de wereld en geniet naar<br />
verluidt heel wat <strong>be</strong>langstelling van collega's<br />
wereldwijd.<br />
Dat ze de prijs Cultureel Erfgoed 2004 heeft<br />
gewonnen, vindt ze vooral <strong>be</strong>langrijk omdat<br />
ze nu de kans krijgt het documentaire<br />
(papieren) erfgoed onder de aandacht te<br />
brengen, erfgoed dat erg fragiel is en dus<br />
sterk <strong>be</strong>dreigd. Voor stukken uit de negentiende<br />
eeuw bijvoor<strong>be</strong>eld is het later dan vijf<br />
voor twaalf, omdat het papier dat toen werd<br />
gebruikt, erg slecht van kwaliteit was. "Restauratoren-in-spe<br />
bijvoor<strong>be</strong>eld dromen er<br />
steeds van om mooie prenten te kunnen <strong>be</strong>handelen,<br />
miniaturen. Te rwijl dé kernvraag<br />
is hoe we het grote papieren patrimonium<br />
dat aan het verzuren is, kunnen <strong>be</strong>waren.<br />
Dàt is de grote uitdaging voor de toekomst."<br />
Caermersklooster<br />
Provinciaal Centrum voor Kunst en Cultuur<br />
Vrouwebroersstraat 6 · 9000 Gent<br />
tel. 09 269 29 10 · fax 09 269 29 11<br />
e-mail caermersklooster@oost-vlaanderen.<strong>be</strong><br />
website www. caermersklooster.<strong>be</strong><br />
tentoonstellingsprogramma<br />
Dirk De Bruycker<br />
van 29 april t.e.m. 19 juni 2005<br />
Schrijven in de schaduw van de dood<br />
Marc Verschooris<br />
van 13 mei t.e.m. 26 juni 2005<br />
Boekenverkoop 11.11.11<br />
24, 25 en 26 juni 2005<br />
Paul Van Gysegem<br />
van 15 juli t.e.m. 4 septem<strong>be</strong>r 2005<br />
Provinciale Prijs voor Vormgeving<br />
van 15 juli t.e.m. 4 septem<strong>be</strong>r 2005<br />
Graag onze e-nieuwsbrief?<br />
mail naar: caermersklooster@oost-vlaanderen.<strong>be</strong><br />
<br />
ProYlnde<br />
Oost-Vlaanderen<br />
-<br />
c:<br />
"<br />
·a;<br />
E<br />
-<br />
a.<br />
"'<br />
N<br />
-<br />
"'<br />
0<br />
0<br />
N<br />
0<br />
..<br />
z<br />
..<br />
..<br />
><br />
"<br />
0<br />
15
MUSEUM APART Diestse schatten in de kelder<br />
De kelders onder het stadhuis<br />
Diest is vooral <strong>be</strong>kend voor haar <strong>be</strong>gijnhof,<br />
een van de oudste, grootste en<br />
mooiste van de Nederlanden. De stad gaat<br />
ook prat op haar Oranje-verleden. Filips<br />
Wiltem van Oranje-Nassau, overleden in<br />
1618, de oudste zoon van Wiltem de Zwijger<br />
was Heer van Di est en ligt <strong>be</strong>graven<br />
in de Sint-Sulpitiuskerk. Naast de kerk<br />
blinkt het neo-classicitische stadhuis dat<br />
in de gevel het jaartal 1728 draagt. Ooit<br />
stonden hier drie huizen naast elkaar: de<br />
Hofstadt of de stedelijke residentie van<br />
de Heren van Di est, het Schepenhuys en<br />
de Oord of rentmeesterij. Na de sloop in<br />
het <strong>be</strong>gin van de achttiende eeuw bleven<br />
alleen de kelders <strong>be</strong>waard. In die kelders<br />
onder het stadhuis <strong>be</strong>vindt zich vanaf<br />
1957 het Stedelijk Museum. Het is het<br />
levenswerk van stadsarchivaris Gil<strong>be</strong>rt<br />
Mysterieus zilverlicht<br />
De Blijde Boodschap, Hendrik ter Brugghen, 1629<br />
Olieverf op doek, 216.5 x 176.5 5 (detail)<br />
OCMWDiest<br />
van der Linden, die de geschiedenis van<br />
zijn stad in het hart droeg en er ontelbare<br />
artikels over publiceerde.<br />
In de Romaanse kelder van de Hofstadt<br />
is de geschiedenis van de baanderheren<br />
en hun opvolgers, de prinsen van Oranje<br />
Nassau, in <strong>be</strong>eld gebracht. Hier is het<br />
stadszegel uit 1228 te zien en klokken uit<br />
de lakenhalle en de <strong>be</strong>gijnhofpoort Een<br />
vitrine laat kennismaken met de middeleeuwse<br />
Diestse maten en gewichten voor<br />
onder andere bakstenen en graan. De Romaanse<br />
kelder her<strong>be</strong>rgt ook de portretten<br />
van René van Chaton, de eerste graaf van<br />
Nassau die zich prins van Oranje-Nassau<br />
mocht noemen, en van zijn echtgenote<br />
Anna van Lotharingen. De panelen zijn<br />
rond 1545 geschilderd door een anonieme<br />
meester. Zoals vele kunstwerken in het<br />
Diestse museum, werden ze in de jaren<br />
1950 door het Koninklijk Instituut voor het<br />
Kunstpatrimonium gerestaureerd.<br />
De Blijde Boodschap en Theodor van Loon<br />
Uit het voormalig Cellenbroedersklooster<br />
plukte het stedelijk museum een aantal<br />
prachtige schilderijen. Het markantste is<br />
De Blijde Boodschap, een paneel uit de<br />
eerste helft van de zeventiende eeuw,<br />
vermoedelijk geschilderd in Antwerpen.<br />
Alle ingrediënten van de Annunciatie zijn<br />
afge<strong>be</strong>eld: de aartsengel Gabriël links en<br />
Maria rechts, de bloeiende lelietak ... Uitzonderlijk<br />
is dat Gabriël vergezeld is van<br />
een uitgebreide schare engelen. Door het<br />
venster achteraan is in het landschap op<br />
de achtergrond de ontmoeting van twee<br />
figuren zichtbaar. Allicht <strong>be</strong>treft het een<br />
Visitatie, het <strong>be</strong>zoek van Maria aan Elisa<strong>be</strong>th.<br />
De on<strong>be</strong>kende schilder refereert met<br />
stijl naar zijn laatgotische modellen.<br />
Het stedelijk museum <strong>be</strong>zit nog een<br />
tweede Blijde Boodschap. Deze is afkomstig<br />
uit de <strong>be</strong>gijnhofkerk. Het is een van<br />
de topstukken uit de collectie, geschilderd<br />
door Hendrik ter Brugghen in 1629. Het<br />
doek heeft al de halve wereld afgereisd.<br />
Nu is er een aanvraag binnen van musea<br />
in Milaan en Wenen voor de tentoonstelling<br />
Van Caravaggio tot Mattia Preti. Te r<br />
Brugghen verbleef tien jaar in Italië en<br />
onderging de invloed van Caravaggio's<br />
werken. In 1615 keerde hij naar Utrecht terug<br />
en werd de leider van de Caravaggisti,<br />
met onder andere Gerard van Hontborst,<br />
die de stijl van de Italiaanse meester<br />
adopteerden: een sterk gevoel voor licht,<br />
een dramatisch contrast tussen licht en
Een mystiek huwelijk in miniatuur<br />
Besloten Hoffe, Zuidelijke Nederlanden, 27de eeuw<br />
Kast: 253 x 239 x 26<br />
Stad Diest<br />
donker en een voorkeur voor emotioneel<br />
geladen onderwerpen. En toch schiep<br />
Hendrik ter Brugghen een eigen licht,<br />
meer atmosferisch en zilverig. Dat mysterieuze<br />
zilverlicht gebruikt de meester<br />
in de Blijde Boodschap om de hele figuur<br />
van Maria te illumineren. Een glorievolle<br />
warmte straalt van het doek. Te r Bruggehen<br />
gebruikt de klassieke figuren en<br />
symbolen, maar voegt twee engelen met<br />
een lauwerenkroon toe. Op die manier<br />
verbindt hij de Kroning van Maria met de<br />
Annunciatie.<br />
Het grote formaat en het perspectief doen<br />
vermoeden dat het werk als altaarstuk<br />
<strong>be</strong>doeld is. Wanneer en hoe het ooit in de<br />
Diestse <strong>be</strong>gijnhofkerk is terechtgekomen,<br />
is niet te achterhalen. Speelde het Huis<br />
van Oranje-Nassau een rol in de aankoop<br />
van dit schilderij van de Noord-Nederlandse<br />
meester? Sommigen <strong>be</strong>weren dat Ter<br />
Brugghen de opdracht rechtstreeks van<br />
de <strong>be</strong>gijntjes kreeg omdat hun 'huisschilder'<br />
naar Italië was vetrokken. En dat was<br />
niemand minder dan Theodor van Loon,<br />
die ook tekende voor de indrukwekkende<br />
Mariacyclus in de basiliek van Scherpenheuvel.<br />
In 1623 schilderde hij vier<br />
evangelistenportretten voor de Diestse<br />
<strong>be</strong>gijnhofkerk.<br />
Twee andere Van Loons, <strong>be</strong>ide geschilderd<br />
rond 1365, uit dezelfde<br />
kerk zijn te <strong>be</strong>wonderen in het<br />
stedelijk museum. De Aanbidding<br />
der Wijzen is in<br />
compositie en formaat<br />
een vrij nauwkeurige kopie<br />
van het werk dat Theodor<br />
van Loon eerder<br />
voor de <strong>be</strong>gijnhofkerk<br />
van Brussel maakte.<br />
Voor De Opdracht van<br />
Christus in de tempel<br />
en de profetie van<br />
Simeon inspireerde<br />
de kunstenaar zich<br />
op een doek uit zijn<br />
mariale cyclus in de<br />
<strong>be</strong>devaartsbasiliek van<br />
Scherpenheuvel.<br />
Het Laatste Oordeel<br />
Wanneer we voor de werken<br />
van Van Loon staan,<br />
zijn we de mooiste zaal<br />
van het museum al voorbij.<br />
De gotische kelder<br />
van het Schepenhuys<br />
uit 1320 oogt sierlijk, elegant en verfijnd.<br />
Hij dateert uit dezelfde periode als de<br />
Sint-Sulpitiuskerk en doet vermoeden dat<br />
dezelfde 'Franse' gotiek hier is binnengebracht.<br />
Een ereplaats in deze zaal is voor<strong>be</strong>houden<br />
voor Het Laatste Oordeel, een<br />
paneel dat rond 1430 is geschilderd door<br />
een anonieme hand. Voorgesteld is het<br />
oordeel op de jongste dag. Christus, de<br />
eindtijdelijke rechter, is gehuld in een<br />
rode mantel. Onder hem zijn Maria<br />
en Johannes de Doper afge<strong>be</strong>eld<br />
in hun functie van advocaten. Wat<br />
lager zit het voltallig apostelencollege.<br />
Zij zijn de bijzitters. Aan<br />
Christus' rechterzijde helpt een<br />
groep engelen enkele gelukzaligen<br />
naar de hemel. De hel,<br />
rechts onderaan het paneel, is<br />
een combinatie van de hellemuil<br />
en de vurige afgrond.<br />
De schilder heeft zijn uiterste<br />
<strong>be</strong>st gedaan om zoveel<br />
mogelijk stichtelijke details<br />
af te <strong>be</strong>elden. Zo is er een<br />
personage dat opstaat uit<br />
de dood maar nog niet<br />
helemaal is 'samengesteld'<br />
en nog snel enkele<br />
van zijn <strong>be</strong>enderen<br />
bij elkaar raapt. In de<br />
Sint-Anna-te-drieën, lokaal<br />
Brabants atelier, vierde kwart<br />
25de eeuw<br />
Gepolychromeerd hout, 227 cm<br />
OCMWDiest<br />
hel zien we ook gekroonde hoofden (bisschop,<br />
koning en zelfs paus) branden. De<br />
gouden hemel is opgetrokken uit roestbruine<br />
ijzerzandsteen. Die steen is typisch<br />
voor Diest, ook de Gotische kelder is er in<br />
opgetrokken, wat doet vermoeden dat de<br />
schilder in deze stad moet gezocht worden.<br />
Men spreekt zelfs van een 'Diestse<br />
primitievengroep', <strong>be</strong>staande uit een dertigtal<br />
schilders die onder andere werkten<br />
voor de nabijgelegen abdijen van Averbode<br />
en Tongerlo. Dit Laatste Oordeel mist<br />
de verfijning en de innigheid van Jan van<br />
Eyck, wat alleen aantoont dat vernieuwing<br />
tijd nodig had om ook in kleinere kunstcentra<br />
door te dringen.<br />
Huisheiligen en Besloten Hofjes<br />
Het stedelijk museum <strong>be</strong>zit een grote<br />
verzameling huisheiligen, eeuwenoude<br />
<strong>be</strong>eldjes die de gevels van de woningen<br />
sierden. En er is nog meer merkwaardig<br />
<strong>be</strong>eldhouwwerk. Een Sint-Anna-te-drieën<br />
uit het vierde kwart van de vijftiende<br />
eeuw. Het heeft nog de originele <strong>be</strong>schildering.<br />
Door de drie generaties in <strong>be</strong>eld<br />
te tonen, krijgt Maria het uitzicht van een<br />
kleine volwassene.<br />
Het museum <strong>be</strong>waart ook twee Besloten<br />
Hofjes, <strong>be</strong>ide uit de zeventiende eeuw,<br />
afkomstig van het klooster van de cellenzusters.<br />
De 'gesloten hor uit het Hooglied<br />
werd door middeleeuwse theologen <strong>be</strong>trokken<br />
op Maria: haar maagdelijkheid en<br />
on<strong>be</strong>vlekte ontvangenis, de paradijstuin<br />
van vóór de zondeval waarmee zij werd<br />
vereenzelvigd, haar mystieke huwelijk<br />
met Christus. Dat laatste was een essen-<br />
..<br />
E<br />
·;::<br />
c.<br />
'"<br />
N<br />
- "'<br />
Cl<br />
Cl<br />
N<br />
0<br />
...<br />
:<br />
...<br />
><br />
..<br />
0<br />
17
18<br />
Ook gekroonde hoofden branden in de hel<br />
Het Laatste Oordeel, detail<br />
Zuidelijke Nederlanden, 231.5 x 186 cm<br />
Koninklijk Museum voor Schone Kunsten van België,<br />
Brussel<br />
Breuk van de Sint-Sebastiaansgilde te Diest<br />
Zuidelijke Nederlanden, <strong>be</strong>gin 17de eeuw<br />
Zilver, 74 cm<br />
Bruikleen: Sint-Sebastiaansgilde Diest<br />
Foto's: Marc Sourbran<br />
De gotische kelder van het Schepenhuys uit 1320: sierlijk, elegant en verfijnd<br />
tieel element in het spirituele leven van<br />
vrouwelijke religieuzen en <strong>be</strong>gijnen. De<br />
bruidssymboliek is <strong>be</strong>langrijk om de Besloten<br />
Hofjes te kunnen 'lezen'. Elk hofje<br />
is een wondere wereld van minuscule<br />
<strong>be</strong>eldjes, relieken en versierselen.<br />
Het museum heeft ook een schatkamer<br />
met edelsmeedwerk. Schitterende stukken<br />
zijn de zilveren breuken van de<br />
Diestse gilden. En dan is er nog de Schepenzaal<br />
met onder meer de portretten van<br />
drie <strong>be</strong>roemde Diestenaren: de gelukzalige<br />
Arnikus, overleden in 1208, de taalkundige<br />
Nicolaas Cleynaerts (1493/94-1542)<br />
en natuurlijk de heilige Jan Serehmans<br />
(ca. 1675-1725).<br />
Het Stedelijk Museum van Di est mag dan<br />
geen officieel Erkend Museum zijn, de<br />
indrukwekkende collectie, de toch wel<br />
unieke locatie en vooral het onvermoeibaar<br />
enthousiasme van de medewerkers<br />
maken het tot een heerlijk museum.<br />
EXTR<br />
OKV-Club<br />
Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit in Vlaanderen<br />
organiseert voor 50 abonnees een<br />
namiddag in Diest: geleid <strong>be</strong>zoek<br />
aan het Stedelijk Museum, de Sint<br />
Sulpitiuskerk en het Begijnhof met de<br />
Sint-Catharinakerk.<br />
De uitstap vindt plaats op zaterdag 30 juli<br />
2005 om 14 uur.<br />
De rondleidingen worden om 16.30 uur<br />
afgesloten met een drink.<br />
Deelname is gratis.<br />
Intekenen via brief of kaartje naar<br />
Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit in Vlaanderen,<br />
Hofstraat 15, 2000 Antwerpen, of via mail<br />
naar info@okv.<strong>be</strong>.<br />
Gelieve te vermelden of u alleen of met<br />
twee wenst deel te nemen.<br />
De eerste 50 intekenaars ontvangen<br />
een uitnodiging.<br />
STEDELIJK MUSEUM Dl EST<br />
Grote Markt 1, 3920 Di est<br />
Open: 1 maart-30 septem<strong>be</strong>r: maandag t.e.m.<br />
zondag van 10 tot 12 uur en van 13 tot 17 uur<br />
Open: 1 okto<strong>be</strong>r-28 februari: maandag t.e.m.<br />
zaterdag van 10 tot 12 uur en van 13 tot 17 uur<br />
Info: 013 35 32 74
Instituut van de Ursulinen met wintertuin<br />
Onze-Lieve-Vrouw-Waver<br />
)uni is bij Klara de 'maand van de openbare<br />
gebouwen'. De opening vindt plaats<br />
in het Instituut van de Urselinen te Onze<br />
Lieve-Vrouw-Waver. De zusters, die in<br />
1841 toekwamen, zouden het <strong>be</strong>eld en<br />
het silhouet van Waver - in de volksmond<br />
terecht 'Torekenswaver' genoemd - grondig<br />
wijzigen. Het unieke karakter van<br />
het enorme school- en kloostercomplex<br />
ligt in de merkwaardige synthese van<br />
uiteenlopende stijlen als neoclassicisme,<br />
neogotiek, neoromaans en empire. In<br />
1900 bouwde het instituut een prachtige<br />
wintertuin in art nouveau. Het was de ontvangstruimte<br />
voor de <strong>be</strong>zoekers van honderden<br />
inwonende meisjes. Nog steeds<br />
verrast de wintertuin door het verfijnde<br />
spel van licht en kleur.<br />
In de reeks 'Erfgoed Lokaal' van Open·<br />
baar Kunst<strong>be</strong>zit in Vlaanderen verschijnt<br />
dit najaar een boeiend boek over de vele<br />
interessante gebouwen en monumenten<br />
van Sint-Katelijne-Waver.<br />
Uitzending 4 juni 2005,<br />
tussen 7 en 10 uur<br />
AMVC-Letteren huis<br />
Antwerpen<br />
De afsluiter van de 'maand van de open·<br />
bare gebouwen' vindt plaats in het AMVC<br />
Letterenhuis. Deze uitzending is meteen<br />
ook de voorstelling van de aflevering<br />
'Literaire musea en schrijvershuizen', die<br />
Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit in Vlaanderen in de<br />
tweede helft van juni publiceert. Vijftig<br />
abonnees kunnen aan deze live-uitzen·<br />
ding deelnemen. Herwig Verhovert ontvangt<br />
als centrale gasten Leen Van Dijck,<br />
conservator van het museum, en )os Ver·<br />
niest, auteur van de OKV-aflevering. Voor<br />
de muziek put het programma uit vaak<br />
on<strong>be</strong>kende werken waarvan de partituren<br />
in het AMVC-archief <strong>be</strong>waard worden. Na<br />
de Ktara-uitzending kan u kennismaken<br />
met de vernieuwde permanente tentoonstelling<br />
van het AMVC-Letteren huis. Zie<br />
ook bladzijde 2.<br />
Uitzending 26 juni 2005,<br />
tussen 7 en 10 uur<br />
·;;;<br />
E<br />
Q.<br />
..<br />
<br />
"'<br />
0<br />
0<br />
N<br />
0<br />
...<br />
:<br />
...<br />
><br />
..<br />
0<br />
19
IN BEELD<br />
175 JAAR BELGIË<br />
Een nieuwe kij k op de evolutievan de artistieke smaak<br />
Eerst Ensor, dan Bosch<br />
Het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten<br />
in Antwerpen, het Groeningemuseum in<br />
Brugge en het Museum voor Schone Kunsten<br />
in Gent heb<strong>be</strong>n een eigen identiteit,<br />
maar vullen elkaar ook aan. Sinds ze van<br />
start gingen met de 'vlaamsekunstcollectie'<br />
nemen ze gezamenlijke initiatieven. Hoe de<br />
verzamelingen ontstonden en welke hiaten<br />
er zijn, doet de tentoonstelling Ensor tot<br />
Bosch uit de doeken. Ze vindt plaats in het<br />
Brusselse Paleis voor Schone Kunsten in het<br />
kader van 175 jaar België en 25 jaar federalisme.<br />
"We leveren een frisse kijk op de evolutie<br />
van de smaak," licht Till-Holger Barehert als<br />
commissaris van dit eerste mammoetproject<br />
van de 'vlaamsekunstcollectie' toe. "Helaas<br />
zijn heel wat <strong>be</strong>langrijke werken naar het<br />
buitenland verhuisd. De Spaanse en de Oostenrijkse<br />
Habsburgse vorsten heb<strong>be</strong>n veel<br />
topstukken uit onze streken meegenomen.<br />
Ook in het Nederlandse Mauritshuis <strong>be</strong>vinden<br />
zich schilderijen en sculpturen die in<br />
onze musea thuishoren. Van de kunstwerken<br />
die de Fransen roofden, keerden sommige<br />
terug, maar het Louvre en de departementale<br />
musea <strong>be</strong>zitten nog steeds sleutelwerken<br />
die ooit deel uitmaakten van het Vlaams<br />
patrimonium."<br />
George Minne<br />
De fontein der geknielden, co. 1905 (g eknielden)<br />
co. 1927-30 (<strong>be</strong>kken)<br />
Gips, 169.5 x 240 x 90 cm<br />
Museum voor Schone Kunsten , Gent<br />
De titel van de tentoonstelling doet vreemd<br />
aan. Ja mes Ensor (1860-1949), die met zijn<br />
Maskertoneel en Stilleven met oesters present<br />
is, stamt immers uit een latere periode<br />
dan Jeroen Bosch (rond 1450-1516). De Oostendenaar<br />
staat eerst omdat verzamelaars<br />
aanvankelijk meer interesse <strong>be</strong>toonden in<br />
eigentijdse dan in oude kunst. "Maar modes<br />
en mentaliteiten veranderen voortdurend,"<br />
nuanceert Till-Holger Borchert. "Tussen de<br />
drie musea <strong>be</strong>staan overeenkomsten en<br />
verschillen. In de zalen van Bozar krijgen de<br />
collecties een historische omkadering. We<br />
respecteren systematisch de chronologie.<br />
En we selecteerden werken waar een verhaal<br />
aan vast hangt."<br />
Gilden, academies en kunstkamers<br />
Het openingsluik <strong>be</strong>licht de voorgeschiedenis<br />
van de drie museumverzamelingen. De<br />
Sint-Lucasgilden speelden een niet te onderschatten<br />
rol. Getuige daarvan is De heilige<br />
maagd met het kind en de heilige Lucas, ooit<br />
een altaarstuk in de Brugse schilderskapel<br />
van deze <strong>be</strong>roepsgroep. In het eerste deel<br />
van de tentoonstelling staat de marmeren<br />
portretbuste van bisschop Antoon Triest op<br />
een ereplaats. De contrareformatorische<br />
geestelijke, die in de Gentse Sint-Baafskathedraal<br />
een praalgraf kreeg, was een gulle<br />
kunstmecenas en een verwoed verzamelaar.<br />
Zo <strong>be</strong>stelde hij bij Theodoor Rombouts het<br />
doek De vijf zintuigen, dat de stad Gent in<br />
186o op een veiling aangekocht.<br />
· Ook de academies droegen in <strong>be</strong>langrijke<br />
mate bij tot de collectievorming. In 1663<br />
richtte David Teniers de Jonge de Antwerpse<br />
academie op, in navolging van gelijkaardige<br />
instellingen in Rome en Parijs. Brugge<br />
volgde in 1717 en Gent pas in 1751. Deze<br />
twee academies ontstonden als reactie<br />
op de geldende reglementeringen, met de<br />
<strong>be</strong>doeling de <strong>be</strong>oefening van de kunsten te<br />
versoepelen. De schilderijenkabinetten of<br />
'kunstkamers' brachten eigentijdse werken<br />
samen, die door artiesten of verzamelaars<br />
uit educatieve overwegingen waren afgestaan.<br />
Brugge verplichtte kunstenaars die in<br />
de stad <strong>be</strong>drijvig waren een werk te schenken.<br />
Later zouden diezelfde werken aan de<br />
musea worden overgedragen. De <strong>be</strong>roemde<br />
olieverfpanelen van Pi eter Pourbus met<br />
de portretten van proosdijschepen Jan van<br />
Eyewerve en zijn vrouw Jacquemyne Buuck<br />
waren al in 1795 in het <strong>be</strong>zit van de Brugse<br />
Academie. Drie decennia eerder vertrouwde<br />
de drukker Joseph de Busscher het Hoofd<br />
van Christus, een kopie naar Jan Van Eyck,<br />
aan de Academie toe. De schone Anthia en<br />
haar gezellinnen op weg naar de tempel van<br />
Diana in Ephesus van Joseph Paelinck <strong>be</strong>haalde<br />
de eerste prijs in een door de Gentse<br />
Academie uitgeschreven wedstrijd voor<br />
h istoriesch ilderkunst.<br />
Franse kunstroof<br />
Het derde luik van de tentoonstelling is<br />
gewijd aan de Franse tijd. Uit Brugse ge<strong>be</strong>ds-<br />
en gemeenschapshuizen werden in<br />
die <strong>be</strong>wogen periode werken van Memling,<br />
David en de broers Van Eyck weggehaald<br />
en naar het Musée National des Arts (het<br />
Louvre) in Parijs gevoerd. Uit Antwerpse<br />
kloosters en religieuze gebouwen verdween<br />
een zeventigtal schilderijen, waaronder een<br />
resem werken van Ru<strong>be</strong>ns. De terugkeer van<br />
een aantal doeken in 1815 werd - zoals uit<br />
documenten blijkt - uitgebreid gevierd met<br />
een luisterrijke stoet. Het Amsterdams Prentenkabinet<br />
ontleent Zegepraal der wapenen<br />
of de plechtige terugkomst der ontvoerde<br />
voorwerpen van kunst en wetenschap van<br />
J.J.Verellen.<br />
Heel wat Brugse kerkschatten verhuisden<br />
naar het Musée du Département de la Lys,<br />
dat gehecht was aan de 'Ecole centrale' in<br />
de voormalige Duinenabdij. Een imponerend<br />
driekoningenpaneel van de Meester van<br />
de Brugse aanbidding is afkomstig uit dit<br />
klooster. Een bloemstuk van Gaspar-Peter<br />
}omes Ensor<br />
Maskertoneel, 1889<br />
Olieverf op doek, 59 x 72 cm<br />
KMSK-Antwerpen<br />
Verbrugge de Jonge was aanvankelijk in<br />
handen van de abdij van Zonne<strong>be</strong>ke. Door<br />
de Franse centralisatie kwam het in het<br />
museum van de Brugse Academie terecht.<br />
Na het Concordaat werden vele panelen en<br />
doeken aan de Bruggelingen teruggegeven.<br />
Het stadhuis fungeerde tijdelijk als toonruimte,<br />
voor ze aan de Academie werden<br />
overgemaakt.<br />
Het Musée du Département de l'Escaut in de<br />
Gentse Sint Pieterskerk her<strong>be</strong>rgde meer dan<br />
tweehonderd schilderijen en <strong>be</strong>eldhouwwerken.<br />
Toen er vanaf 1803 weer liturgische<br />
diensten plaatsvonden, verhuisde het museum<br />
naar de <strong>be</strong>nedenkerk en nadien naar<br />
een zaal in de Stedelijke Academie, die was<br />
ondergebracht in het Augustijnenklooster.<br />
Hoewel Het Lam Gods tijdens de Restauratie<br />
vanuit Frankrijk naar de Arteveldestad terugkeerde,<br />
lukte dit niet voor talloze andere<br />
Gentse kunstschatten.<br />
Hiëronymus Bosch<br />
Laatste Oordeel, olieverf op paneel, 99 x 6o.3 cm<br />
(middenpaneel) 99,5 x 28,5 (zij/u/ken)<br />
Groeningemuseum-Brugge<br />
Antoon<br />
VanDyck<br />
Bewening van<br />
Christus, 1635<br />
Olieverf ap doek,<br />
115x2o8 cm<br />
Groeningemuseum<br />
Brugge<br />
;;<br />
E<br />
·;::<br />
0.<br />
"'<br />
N<br />
-.<br />
"'<br />
0<br />
0<br />
N<br />
0<br />
o<br />
z<br />
...<br />
,_<br />
><br />
"<br />
0<br />
21
"'<br />
E<br />
Q_<br />
"'<br />
<br />
"'<br />
..<br />
..<br />
N<br />
0<br />
....<br />
:<br />
....<br />
><br />
..<br />
0<br />
22<br />
}oseph Suvée<br />
Zelfportret. 2772<br />
Olieverf op doek,<br />
63,5 x 53,5 cm<br />
Groeningemuseum<br />
Brugge<br />
Legaten en<br />
schenkingen<br />
Ensor tot Bosch<br />
maakt een onderscheid<br />
tussen de<br />
verwerving van oude en<br />
van jonge kunst in de actieve<br />
uitbouw van de museumcollecties in de<br />
tweede helft van de negentiende en het<br />
<strong>be</strong>gin van de twintigste eeuw. "Oude kunst<br />
werd eerder toevallig verworven via legaten<br />
en schenkingen, terwijl voor eigentijdse<br />
kunst de Salons werden geëxploreerd," legt<br />
coördinatrice Tine Va n Poucke uit. "De aankoop<br />
van oude kunst werd in eerste instantie<br />
gestuurd door de academische kunst en het<br />
realisme. De Vlaamse Primitieven werden<br />
herontdekt vanuit een romantische reflex."<br />
Florent-Joseph van Ertborn, die tijdens het<br />
Hollands <strong>be</strong>wind orangistisch burgemeester<br />
was van Antwerpen, legateerde zijn indrukwekkende<br />
verzameling Oud Nederlandse<br />
meesters aan het museum van zijn geboortestad.<br />
Naast een anonieme Ecce Homo en<br />
het schilderij Maagschap van de heilige<br />
Anna van Derick Baegaert, wordt op de tentoonstelling<br />
ook plaats ingeruimd voor zijn<br />
buste.<br />
Het drieluik met Het Laatste Oordeel, dat<br />
aan jeroen Bosch wordt toegeschreven, was<br />
een schenking van Minister van Staat August<br />
Beernaert aan het Brugs museum. Niet<br />
minder gul waren baron Houtart en mevrouw<br />
Charles Van der Beeck-Bouvy voor deze<br />
instelling. Uit hun verzamelingen werden<br />
respectievelijk een vruchtenstilleven van<br />
jacob van Es en een 'sotternij' van Adriaan<br />
Pieterszoon Van de Venne geselecteerd.<br />
seum, die uitschieters<br />
als Théodore Géricaults<br />
Portret van een kleptomaan en<br />
William Hogharts Portret van een<br />
jonge vrouw aan het museum schonken.<br />
De voorzitter van deze vereniging, die in<br />
1897 werd opgericht, was Fernand Scri<strong>be</strong>.<br />
Een carrière in de textielsector, waarin hij<br />
was opgegroeid zag hij niet zitten. Toen hij<br />
ondanks de lessen, die hij bij Portaels en<br />
Cluysenaer had gevolgd, evenmin als landschapschilder<br />
doorbrak, gooide hij het over<br />
een andere boeg. Hij reisde heel Europa af<br />
}oseph Poelinck<br />
De schone Anthla <strong>be</strong>geeft zich aan het hoofd van haar<br />
gezellinnen naar de tempel van Diana te Ephesus, ca. 2820<br />
Olieverf op doek, 233 x 300 cm<br />
Museum voor Schone Kunsten, Gent<br />
op zoek naar kunstwerken die hem <strong>be</strong>koorden.<br />
Door zijn aankoop<strong>be</strong>leid drukte hij zijn<br />
persoonlijke stempel op de collectie. Bovendien<br />
legateerde hij zijn eigen verzameling<br />
aan het museum met ondermeer een trompe<br />
l'oeil brievenbord van de zeventiende-eeuwse<br />
Antwerpse vrijmeester Cornelis Nor<strong>be</strong>rtus<br />
Gijsbrechts.<br />
Gerard David<br />
Doop van Christus<br />
Olieverf op paneel, 229,7 x 96,6 cm (middenpaneel),<br />
232 x 43 cm (zijpanelen)<br />
Groeningemuseum-Brugge
Scri<strong>be</strong> liet ook opmerkelijke doeken van<br />
tijdgenoten na. Naast Meisjes in het veld van<br />
Emile Claus en Landhuis en park onder de<br />
sneeuwvan Al<strong>be</strong>rt Baertson werd het Gentse<br />
museum dank zij hem eigenaar van enkele<br />
exotische doeken zoals Marokkaanse ruiters<br />
aan de voet van de Chiffrarots van Eugène<br />
Fromentin en Studie van een Marokkaanse<br />
en een negerin van Mariana Fortuny y Marsa!.<br />
Ongetwijfeld waren dit schilderijen, die<br />
zonder zijn toedoen nooit in de Gentse museumverzameling<br />
waren terechtgekomen.<br />
In 1890 verrijst in Antwerpen een monumentaal<br />
museumgebouw. Nicaise De Keyser<br />
smukte de inkomhal op met schilderingen,<br />
waarvan de expositie voor<strong>be</strong>reidende<br />
schetsen toont. Gent moet wachten tot 1902<br />
vooraleer de eerste fase van het huidig museum,<br />
dat werd ontworpen door Charles van<br />
Ryssel<strong>be</strong>rghe, is voltooid. Het Groeningemuseum<br />
in Brugge, dat zijn naam dankt aan de<br />
loverrijke omgeving, opent pas zijn deuren<br />
in 1930. Het moest de verspreide verzamelingen<br />
centraliseren en vooral de Vlaamse<br />
Primitieven een sfeervol en aangepast onderkomen<br />
geven.<br />
De institutionalisering van de musea, die<br />
zelf wetenschappelijke en kunsthistorische<br />
tentoonstellingen organiseerden en catalogi<br />
uitgaven, zorgde voor een nieuwe dynamiek<br />
in het aankoop<strong>be</strong>leid. Schilderijen van Henri<br />
Evenepoel en Henri Leys en een bronzen<br />
<strong>be</strong>eld van Constantin Meunier moeten dit<br />
voor de Antwerpse vestiging onderstrepen.<br />
De drie kunsthistorische musea bundelen<br />
al sinds 2001 hun krachten. Het ligt in de<br />
<strong>be</strong>doeling om alle werken - en dat zijn er<br />
duizenden - stapsgewijs te ontsluiten, te<br />
<strong>be</strong>schrijven en op te nemen in een digitale<br />
<strong>be</strong>elden bank, die door elke internetgebruiker<br />
kan raadplegen. Overkoepelend tentoonstellingscommissaris<br />
Till-Holger Borchert,<br />
die gespecialiseerd is in de Vlaamse Primi-<br />
ENSOR TOT BOSCH<br />
Van 15 juni tot 11 septem<strong>be</strong>r<br />
Paleis voor Schone Kunsten, Brussel<br />
Open: dagelijks van 10 tot 18uur, donderdag tot<br />
21 uur<br />
Te l. 02 507 82 oo<br />
www.bozar.<strong>be</strong><br />
Pieter Pourbus<br />
Portret 111111 Jocquemyne Buuck<br />
Olieverf op paneel, co. 97,7 x 71.4 cm<br />
Groenlngemuseum-Brugge<br />
tieven en Dürer, broedt op concrete plannen:<br />
"Na Ensor tot Bosch zou ik een intrigerende<br />
thematische expositie willen samenstellen,<br />
waarin wordt ingezoomd op het gelaat van<br />
Christus. Ik heb nu al een dertigtal werken<br />
uit de kunstcollectie in gedachten."<br />
MUSEUM<br />
Peter Benoit<br />
Vo lledig vernieuwd interieur<br />
Op een interactieve manier <strong>be</strong>kijkt u<br />
Peter Benoit vanuit een heel andere hoek.<br />
Vijf vrouwen vertellen het verhaal<br />
van deze grootse componist,<br />
zijn leven, zijn werk, zijn <strong>be</strong>tekenis.<br />
Muziekdouches brengen zijn<br />
en andere muziek<br />
uit de 19e eeuw.<br />
Marktstraat 55-57, 8530 Harel<strong>be</strong>ke<br />
056 733 470 museaharel<strong>be</strong>ke@yucom.<strong>be</strong><br />
Open op woensdag, donderdag<br />
en tijdens het weekend.<br />
Bezoek ook in Harel<strong>be</strong>ke<br />
Pijp & Ta baksmuseum<br />
Vi nkenmuseum<br />
Archeologisch museum<br />
"'<br />
E<br />
·;:<br />
c.<br />
"'<br />
<br />
"'<br />
0<br />
0<br />
N<br />
0<br />
..<br />
:<br />
..<br />
><br />
..<br />
0<br />
23
IN BEELD<br />
Een tocht doorheen<br />
vier eeuwen<br />
Scherpenheuvel<br />
De pelgrims heb<strong>be</strong>n het einde 110n<br />
de lllcht <strong>be</strong>reikt<br />
BedeilOart Belgische Baerenband,<br />
2957<br />
KADOC - KULelltfen<br />
Een congregotle op weg naar de<br />
basiliek<br />
Archief van de Bosi/lek van<br />
ScherpenheUlfel<br />
Pelgrims en Keerskatten<br />
De stad Scherpenheuvel-Zichem is nog<br />
erg jong, maar elke deelgemeente heeft<br />
al een lange geschiedenis achter zich. In<br />
2005 is het 400 jaar geleden dat Scherpenheuvel<br />
van de toenmalige aartshertogen<br />
Atbrecht en lsa<strong>be</strong>lla een aantal stadsrechten<br />
kreeg. Om dat te h.erdenken organiseert<br />
de stad Scherpenheuvel-Zichem<br />
een tentoonstelling, die de <strong>be</strong>zoeker meeneemt<br />
doorheen meer dan vierhonderd<br />
jaar Scherpenheuvel.<br />
De tentoonstelling Pelgrims en Keerskatten<br />
vertrekt bij de ontstaansgeschiedenis<br />
van Scherpenheuvel, dat toen nog een<br />
deel van Zichem was. Het tweede deel<br />
toont hoe de eik met het Maria<strong>be</strong>eldje in<br />
de zeventiende eeuw vervangen wordt<br />
door een houten en stenen kapel en ten<br />
slotte door de magistrale kerk, die vandaag<br />
nog steeds het centrum van de stad<br />
is. Vervolgens komt de stad zelf aan bod.<br />
De heuvel uit de zestiende eeuw wordt geleidelijk<br />
aan uitgebouwd tot een versterkte<br />
stad. In de negentiende en twintigste<br />
eeuwwordt het een gezellige stad, waarin<br />
pelgrims en inwoners, die in de volgende<br />
twee delen worden <strong>be</strong>licht, graag vertoeven.<br />
Het vierde deel illustreert hoe het<br />
economische leven in Scherpenheuvel<br />
zeer nauw samenhangt met de <strong>be</strong>devaart.<br />
In het vijfde deel staat de <strong>be</strong>devaart centraal.<br />
Ten slotte staat de tentoonstelling in<br />
een epiloog even stil bij de fusie uit 1977.<br />
waarbij Scherpenheuvel en Zichem elkaar<br />
terug vinden en samen met Messelbroek,<br />
Testelt, Averbode, Kaggevinne en hun<br />
gehuchten Kei<strong>be</strong>rg, Okselaar en Schoonderbuken<br />
de stad Scherpenheuvel-Zichem<br />
vormen.<br />
In foto's, prentkaarten, voorwerpen,<br />
prenten, affiches, audio- en fi lmmateriaal,<br />
zowel originelen als reproducties, brengt<br />
de tentoonstelling het verleden van<br />
Scherpenheuvel tot leven. Een tocht, die<br />
voor zowel pelgrims als inwoners inzicht<br />
brengt in verleden en heden van het <strong>be</strong>roemde<br />
<strong>be</strong>devaartsoord.
EXT<br />
OKV Club<br />
Een kale heuvel, een oude eik, een eenvoudig<br />
Maria<strong>be</strong>eld, duizenden <strong>be</strong>devaarders en brandende<br />
kaarsjes. Al in de zestiende eeuw smeken de<br />
Zichemnaren en soldaten in Spaanse dienst bij<br />
Onze-Lieve-Vrouw van Scherpenheuvel gunsten af.<br />
De aartshertogen Atbrecht en lsa<strong>be</strong>lla komen<br />
in 1603 op <strong>be</strong>devaart. Algauw schrijven ze de<br />
successen van hun <strong>be</strong>wind toe aan Maria van de eik.<br />
Oprechte devotie? Politieke strategie? Het leidt tot<br />
de bouw van een unieke stad en een majestueuze<br />
koepelkerk.<br />
Scherpenheuvel is een synthese van de<br />
zeventiende-eeuwse Europese cultuur. Een haast<br />
militair bolwerk van de Contrareformatie tegen het<br />
protestantisme, de tempel van een Nieuw Verbond<br />
tussen God en het volk van de Nederlanden. De<br />
vele namen van Maria zijn overal aanwezig: in het<br />
grondplan van de stad, in de architectuur van de<br />
basiliek, de ornamentiek ...<br />
Het <strong>be</strong>devaartsoord is een uitzonderlijk voor<strong>be</strong>eld<br />
van totaalkunst, waarvan we de <strong>be</strong>eldtaal niet<br />
zomaar <strong>be</strong>grijpen.<br />
Het schitterende boek<br />
Scherpenheuvel, het Jeruzalem van<br />
de Lage Landen brengt het volledige<br />
verhaal over de Mariacultus in<br />
Scherpenheuvel. De prachtige<br />
illustraties laten een unieke zien vol<br />
symboliek.<br />
De auteurs van dit 'openbarend'<br />
boek zijn Prof. Dr. Luc Duerloo en<br />
Dr. Marc Wingens. Beide tekenden<br />
ook voor de OKV-aflevering<br />
Scherpenheuvel, wees gegroet<br />
Maria, die verscheen in maart 2005.<br />
Uitzonderlijk aanbod<br />
voor OKV-abonnees<br />
OKV-abonnees kunnen het<br />
prachtige boek Scherpenheuvel,<br />
het Jeruzalem van de Lage Landen,<br />
192 bladzijden volledig in kleur,<br />
aanschaffen voor slechts 24.00 € per exemplaar<br />
(incl. verzendingskosten). De winkelprijs <strong>be</strong>draagt<br />
39.50 € per exemplaar. Bestellen kan door storting<br />
op rekening 448-ooo7361-87 (België) of 135.20<br />
(Nederland) van Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit in Vlaanderen<br />
vzw, met vermelding 'Boek Scherpenheuvel'.<br />
PELGRIMS EN KEERSKAITEN<br />
Van 2 juli tot 11 septem<strong>be</strong>r 2005<br />
In de Barokgang achter de basiliek<br />
Open: dinsdag, woensdag, donderdag<br />
en zaterdag van 14 tot 18 uur<br />
Open: zon-en feestdagen<br />
van 10 tot 12 uur en van 14 tot 18 uur<br />
Art & Exhibition<br />
Services n.v.<br />
Fine Art Transport<br />
Schaar<strong>be</strong>ekstraat 31<br />
B-9120 Melsele<br />
Tel.: +32 (0)3 227 41 97<br />
Fax: +32 (0)3 227 41 98<br />
GSM +32 (0}475 56 10 68<br />
art.exhibition.services@skynet.<strong>be</strong><br />
Scherpenheuvel:<br />
het project von<br />
Atbrechten<br />
lso<strong>be</strong>llo<br />
Ingekleurde<br />
postkaart,<br />
verstuurd in 1930<br />
KADOC<br />
-KULeuven<br />
·;;:;<br />
E<br />
c.<br />
"'<br />
N<br />
-<br />
"'<br />
0<br />
0<br />
N<br />
Cl<br />
...<br />
:<br />
...<br />
><br />
..<br />
Cl<br />
25
IN BEELD De portretten van Memling<br />
Eén kern, drie tentoonstellingen<br />
De <strong>be</strong>tekenis en vooral de impact van Memlings<br />
portretkunst op de ontwikkeling van<br />
het Europese renaissenceportret van de late<br />
vijftiende en de vroege zestiende eeuw is<br />
nog maar recent <strong>be</strong>studeerd. De Memlingtentoonstelling<br />
van 1994, georganiseerd<br />
door het Groeningemuseum ter gelegenheid<br />
van de vijfhonderdste verjaardag van<br />
de sterfdatum van de kunstenaar, was van<br />
cruciaal <strong>be</strong>lang voor de herwaardering van<br />
Hans Memlings kunstenaarsta tent.<br />
Hans Memling, Portret van een Jonge vrouw (Sybilla<br />
Sam<strong>be</strong>tha), 1480, Musea Brugge, Hospitaalmuseum Sint<br />
}anshaspitaal<br />
Het nu lopende tentoonstellingsproject in<br />
het kader van Corpus os focust zich voor de<br />
eerste keer op de portretten van Memling.<br />
Het project is een realisatie van de Stedelijke<br />
Musea van Brugge, de Frick Collectie van<br />
New Vork en het Thyssen-Bornemisza in Madrid<br />
en zal dus in deze drie musea getoond<br />
worden. Rond een <strong>be</strong>perkte, maar vaste kern<br />
van veertien portretten legt elk van de drie<br />
locaties een eigen klemtoon. Madrid wijst<br />
op de <strong>be</strong>tekenis en invloed van Memlings<br />
portret op het Italiaanse en Noord-Europese<br />
renaissenceportret. De Brugse Musea onderzoeken<br />
de rol of functie en de context van<br />
het stichtersportret en het onafhankelijke<br />
portret. De Frick Collectie zal de artistieke<br />
evolutie van de portretten van 1460 tot 1490<br />
onder de loep nemen. Omwille van de fragiele<br />
toestand van deze paneelschilderkunst is<br />
het aantal tentoongestelde werken <strong>be</strong>perkt<br />
tot een dertigtal meesterwerken.<br />
Productief en veelzijdig schilder<br />
Hans Memling wordt met Jan van Eyck, Petrus<br />
Christus en Gerard David als een van<br />
de <strong>be</strong>langrijkste vertegenwoordigers van de<br />
Brugse vijftiende-eeuwse schilderkunst <strong>be</strong>schouwd.<br />
Met een oeuvre van in totaal bijna<br />
honderd werken die traditioneel aan hem<br />
of zijn atelier worden toegeschreven, neemt
Memling een toppositie in onder de kunstenaars<br />
van voor 1500 in de Nederlanden en is<br />
hij tevens een van de meest productieve en<br />
veelzijdige schilders van zijn tijd.<br />
Memling was afkomstig uit het Midden-Rijngebied<br />
en genoot hoogstwaarschijnlijk een<br />
opleiding in het atelier van Rogier van der<br />
Weyden te Brussel. In 1465 vestigde hij zich<br />
in Brugge, waar hij ook met de kunst van Jan<br />
van Eyck in contact kwam. De synthese van<br />
deze twee invloeden die hij in zijn oeuvre tot<br />
stand wist te brengen, bleef tot in de zestiende<br />
eeuw toonaangevend voor de Brugse<br />
schilderkunst.<br />
Geliefde vernieuwer<br />
Van meet af aan waren buitenlandse kooplieden<br />
en bankiers die in Brugge verbleven<br />
Memlings <strong>be</strong>langrijkste opdrachtgevers. Florentijnse<br />
en Venetiaanse zakenlui, maar ook<br />
kooplieden van de Duitse Hanze en Spaanse<br />
wolhandelaars, <strong>be</strong>stelden altaarstukken<br />
of kleinere devotieschilderijen, die ze vaak<br />
meenamen toen ze naar hun land terugkeerden.<br />
Maar Memling werd zowel door zijn<br />
buitenlandse opdrachtgevers als door leden<br />
van de Brugse patriciërsfamilies en zelfs van<br />
het Bourgondische hof in de eerste plaats<br />
als portretschilder gewaardeerd. In het laatmiddeleeuwse<br />
Brugge werd hij de meest<br />
geliefde portrettist van de elite. Zijn vernieuwingen<br />
op dat gebied - hij was de eerste<br />
die zijn modellen tegen de achtergrond van<br />
een landschap af<strong>be</strong>eldde - zouden de portretschilderkunst<br />
van de Renaissance in heel<br />
Europa ingrijpend <strong>be</strong>ïnvloeden.<br />
Bij Italianen waren zijn portretten het meest<br />
geliefd. Ze waren kleinschalig, gemakkelijk<br />
te transporteren en legden vooral de <strong>be</strong>eltenis<br />
vast van de eigenaar zodat dit meteen<br />
een souvenir was aan het verblijf in Brugge.<br />
Soms waren deze portretten als een devotiepaneel<br />
opgevat of als een schenkersportret<br />
Net zoals Rogier Van der Weyden had Memling<br />
een voorkeur voor het portret ten halve<br />
lijve. De portretten van To mmaso en Maria<br />
Portinari die Memling kort na hun huwelijk<br />
in 1470 schilderde, sluiten met hun egale<br />
donkere achtergrond aan bij het door Ragier<br />
Van der Weyden zo populair gemaakte<br />
type. Aan het einde van de jaren 1480 kiest<br />
Memling echter voor een minder neutrale<br />
omgeving (loggia of luxueus ingericht interieur)<br />
en voor het opnemen van attributen<br />
die verwijzen naar de rang en status van de<br />
geportretteerde (ge<strong>be</strong>denboek, rijk geborduurde<br />
weefsels zoals fluweel en bont of<br />
goudbrokaat).<br />
Hans Memling, Moreel Drieluik,<br />
Musea Brugge, Graeningemuseum<br />
De <strong>be</strong>langrijkst bijdrage van Memling aan de<br />
portretschilderkunst blijft echter de invoeging<br />
van een landschapsachtergrond. Soms<br />
is dit <strong>be</strong>perkt tot een doorkijk door een venster,<br />
maar vaker strekt het landschap zich uit<br />
onder open lucht. Hierbij vormt het psychologisch<br />
verstilde portret een tegengewicht<br />
voor de neutrale luchtpartij en worden de<br />
schouders van de geportretteerde verlevendigd<br />
door het landschap erachter. De handen<br />
rusten vaak op een balustrade of op de<br />
lijst van het schilderij en de schouders zijn<br />
vaak aan de <strong>be</strong>eldrand afgesneden, wat een<br />
close-up effect teweegbrengt, vergelijkbaar<br />
met dat van het inzoomen met een camera.<br />
Levensecht en intimistisch<br />
De interesse voor het portret werd gevoed<br />
door het humanistisch gedachtegoed en<br />
de cultus van de Oudheid. In Italië hielden<br />
schilders in die tijd nog vast aan het<br />
gestrenge profielportrtet, terwijl in de<br />
Bourgondische Nederlanden reeds vanaf<br />
1430 gekozen werd voor het levendigere<br />
driekwartprofieL Het levensechte effect<br />
werd ook nog vergroot door het gebruik van<br />
olieverf (in Italië tempera of eiverf, wat een<br />
droger effect geeft): de glans en de verschillende<br />
kleurtonaliteiten in een contrast van<br />
licht en donker droegen bij tot een realisme<br />
"'<br />
E<br />
·;:<br />
0.<br />
"'<br />
<br />
"'<br />
0<br />
0<br />
N<br />
0<br />
....<br />
:<br />
....<br />
><br />
"<br />
0<br />
27
"'<br />
E<br />
·;::<br />
c.<br />
"'<br />
<br />
"'<br />
..<br />
..<br />
N<br />
"<br />
..<br />
::<br />
..<br />
><br />
..<br />
"<br />
28<br />
Hans Memling, Portretvan man in ge<strong>be</strong>d,<br />
Museo Thyssen Bornemiszo, Madrid dat de Italiaanse kunstenaars verbaasde.<br />
Antonello da Messina, Francesco del Cossa,<br />
Pinturicchio, Perugino, en de grootmeesters<br />
Rafaël en Leonardo da Vinci lieten zich<br />
onder invloed van Memlings portretten verleiden<br />
tot een uitmuntende psychologische<br />
weergave van de geportretteerde en het<br />
inzoemend effect tegenover een wijds panoramisch<br />
landschap geraakte meer en meer<br />
ingeburgerd .<br />
Naast portretten met een achtergrondlandschap<br />
schilderde Memling in Brugge geregeld<br />
ook conventionelere portretten met een<br />
neutrale donkere achtergrond in de trant<br />
van Van Eyck en Rogier Van der Weyden.<br />
Het Portret van een man met een anjer is<br />
daar een kenmerkend voor<strong>be</strong>eld van: Memling<br />
<strong>be</strong>eldt de opdrachtgever af tot aan de<br />
taille, in driekwart naar rechts tegen een<br />
blauwgroene achtergrond. De on<strong>be</strong>kende<br />
jongeman draagt een wit hemd onder een<br />
zwarte wambuis en daarover een donkere<br />
met bruine bont gevoerde jas. Hij heeft een<br />
zwarte muts op het hoofd en het donkerbruine,<br />
steile haar valt over zijn voorhoofd. Tussen<br />
duim en wijsvinger van de linkerhand<br />
houdt hij een rode anjer, in de rechterhand<br />
heeft hij een opgevouwen document. Anjers<br />
waren van oudsher het symbool van liefde<br />
en trouw. Daarom zou het hier om een verlovingsportret<br />
kunnen gaan. Het document is<br />
wellicht een liefdesbrief of - heel prozaïsch<br />
-een huwelijkscontract. In adellijke kringen,<br />
maar vermoedelijk ook in het milieu van<br />
vermogende Europese kooplieden liet men<br />
soms verlovingsportreUen maken als de<br />
toekomstige echtgenote te ver weg woonde,<br />
om zo een indruk te geven van de mogelijke<br />
huwelijkskandidaat. Dergelijke portretten<br />
heb<strong>be</strong>n vaak een intimistisch karakter en<br />
staan in schril contrast met de stichtersportretten.<br />
Het vermogen om de psyche te peilen<br />
Een van de mooiste schenkersportretten vinden<br />
we terug op het triptiek met de heilige<br />
Christophorus (het zogenaamde Moreeltriptiek).<br />
Het gaat hier om Barbara van Vlaenderen<strong>be</strong>rch<br />
en haar echtgenoot Wiltem Moreel,<br />
een Brugs kruidenhandelaar en politicus.<br />
Het echtpaar mocht in de Sint-)acobskerk<br />
in Brugge een altaar stichten gewijd aan de<br />
heiligen Maurus en Egidius. Hun kinderen<br />
(negen meisjes en vijf jongens) werden door<br />
Memling nog bijgeschilderd, zelfs toen het<br />
altaar zelf al voltooid was. Ook de gebouwen<br />
op de achtergrond verwijzen naar het familie<strong>be</strong>zit.<br />
Moreel was burggraafvan Roeselare<br />
en heer van Oostcleyhem. Zowel de kledij<br />
van de stichters, de rijkdom van hun kroost<br />
als hun <strong>be</strong>zittingen verwijzen duidelijk naar<br />
hun maatschappelijke status, maar Memling<br />
zou Hans Memling niet zijn als er op de gelaatsuitdrukking<br />
van de knielende stichters<br />
ook maar een zweem van trots of praalzucht<br />
zou af te leiden zijn.
-<br />
Hans Memling, Portretvan een man,<br />
The Frick Ca/lectlan, New Yark<br />
Typerend blijft bij Memling de aandacht<br />
die naar binnen gekeerd is, verzonken in<br />
mystieke contemplatie voor de heiligen en<br />
Christophorus, de christusdrager op het<br />
middenpaneeL Dit vermogen om de psyche<br />
te peilen en het gebruik maken van een<br />
vaak so<strong>be</strong>r kleurenpalet maken Memling<br />
tot laatste erfgenaam van het herfsttij der<br />
Middeleeuwen, maar meteen ook de bruggenbouwer<br />
naar het humanistische renaissenceportret.<br />
MEMLING EN HET PORTRET<br />
Van 8 juni tot 4 septem<strong>be</strong>r 2005<br />
Groeningemuseum, Brugge<br />
Open: dinsdag-zondag van 9.30 tot 17 uur<br />
Gesloten: maandag<br />
Informatie over het volledige programma van het<br />
cultuurfestival Corpus Brugge os:<br />
www.corpusbruggeos.<strong>be</strong><br />
EXTR<br />
OKV Club<br />
Portret van een au de vrouw, Museum af Fine Arts Housten<br />
Op zaterdag 2 juli om 11 uur nodigt Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit in Vlaanderen 100<br />
abonnees uit op een gratis geleid <strong>be</strong>zoek aan 'Memling en het portret'. 20 onder<br />
hen kunnen deelnemen aan de rondleiding door Till-Holger Borchert, comm issarisgeneraal<br />
van de tentoonstelling. Hij is ook samensteller van de tentoonstelling<br />
'Ensor tot Bosch' (zie blz. 20).<br />
De onschuldige hand zal deze 20 gelukkigen uitkiezen.<br />
Aansluitend op de rondleidingen kunnen 50 abonnees deelnemen aan een<br />
exclusieve lunch in het sterrestaurant Den Gouden Harynck. Voor slechts € 70.00<br />
per persoon kan u genieten van een aperitief, voorgerecht, hoofdschotel, dessert<br />
en koffie. Ook de wijnen zijn in<strong>be</strong>grepen. In het schitterende restaurant kan u<br />
kennismaken met fotografie van Greta Buysse en <strong>be</strong>eldhouwwerken van Jacques<br />
Verduyn.<br />
Intekenen kan door een brief of kaartje te sturen naar Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit in<br />
Vlaanderen, Hofstraat 15, 2ooo Antwerpen of door te mailen naar info@okv.<strong>be</strong>.<br />
De eerste honderd intekenaars ontvangen een uitnodiging.<br />
Gelieve te vermelden of u enkel inschrijft voor de rondleiding, of u ook wenst deel te<br />
nemen aan de lunch en of u alleen of met twee personen komt.<br />
..<br />
E<br />
c.<br />
"'<br />
N<br />
- ....<br />
0<br />
0<br />
N<br />
0<br />
..<br />
:<br />
..<br />
><br />
"<br />
0<br />
29
IN BEELD<br />
175 JAAR BELGIË<br />
Meer dan prali nes, Kuifje en manneke pis<br />
Een Zwitser ontdekt België<br />
De tentoonstelling Visionair België was even<br />
ongrijpbaar als het land van Magritte, Eddy<br />
Merckx, Kuifje, Luc Tuymans en illustere<br />
dromers als Henri Lafontaine, Paul Otlet of<br />
Ro<strong>be</strong>rt Garcet. Je vraagt je af hoe Szeemann<br />
het allemaal heeft geklaard om zoveel<br />
materiaal over België bijeen te garen.Toch<br />
was Szeemann bijzonder goed vertrouwd<br />
met onze cultuur en gewoontes. Zijn eerste<br />
contacten met België dagtekenden uit zijn<br />
jongensjaren waarover hij getuigde: "Ik<br />
denk aan mijn 17, 18 jaar. Er was een groot<br />
tuinfeest in Zwitserland en wat mij daar<br />
enorm opviel was de Belgische delegatie,<br />
vooral de vrouwelijke helft: al die meisjes of<br />
jonge vrouwen waren onveranderlijk groot<br />
en knap, met glinsterende krullen."<br />
In de jaren vijftig maakte de jonge Szeemann<br />
kennis met 'les grands lions' van het<br />
Paleis voor Schone Kunsten: Emil Langui,<br />
Ro<strong>be</strong>rt Giron en Madame Bertouil. Hij<br />
ontmoette in die dagen toonaangevende<br />
verzamelaars als Bertie Urvater, die hem<br />
bovendien te logeren<br />
vroeg en bij wie de<br />
halve kunst- en diplomatieke<br />
wereld over de<br />
vloer kwam. Szeemann<br />
ontdekte Luik en Oostende<br />
en verklaarde in<br />
laatstgenoemde stad<br />
zijn liefde aan Ensors<br />
kunst. Ook in de jaren<br />
zestig was Szeemann<br />
herhaalde malen in ons<br />
land. Onder meer op het<br />
filmfestival EXPRMNTL in<br />
Knokke en verder maak·<br />
te hij kennis met figuren uit de Belgische<br />
kunst. In Brusselse galerie viel hij voor de<br />
kunst van Broodthaers, daarnaast ontdekte<br />
hij Permeke en Frits Van den Berghe, figuren<br />
die meer <strong>be</strong>sloten bleven in onze nationale<br />
kunstgeschiedenis.<br />
Geen Bosch, Brueghel of Ru<strong>be</strong>ns<br />
Helaas kon Szeemann in het Paleis van<br />
Schone Kunsten er zelf niet meer bij zijn.<br />
Twee weken voor de opening van zijn Visionair<br />
België stierf hij aan de gevolgen van<br />
een slepende ziekte. "Een portret van België<br />
wou Harald Szeemann maken, België in al<br />
zijn complexiteit," zegt Paul Dujardin, direc·<br />
teur van het Brusselse Paleis voor Schone<br />
Kunsten, die de Zwitser in 2002 uitnodigde<br />
een tentoonstelling samen te stellen naar<br />
aanleiding van 175 jaar België. Voor Szeemann<br />
<strong>be</strong>tekende het een droom om die<br />
Luc De/eu, Europees Centraal<br />
Station, i986-B9, MuHKA<br />
expositie alsnog te kunnen realiseren. Na<br />
Zwitserland en Oostenrijk werd Visionair<br />
België het sluitstuk van een grillige trilogie.<br />
De hele Belgische geschiedenis zat in het<br />
evenement vervat, maar niet zoals we die<br />
verwachten. Zo ontbrak een aantal <strong>be</strong>langrijke<br />
kunstenaars. Je kwam in Visionair België<br />
geen Bosch, Brueghel of Ru<strong>be</strong>ns tegen.<br />
Szeemann lapte moedwillig zijn laars aan<br />
chronologie of hiërarchie, het geheel was<br />
alles<strong>be</strong>halve een kunsthistorische presenta·<br />
tie en streefde dat in geen geval ook na. Er<br />
was geen Cobrazaal, geen zaal voor de sur·<br />
realisten, alles stond losjes en associatief<br />
door elkaar.<br />
Szeemann wou geen deel zijn van de officiele<br />
cultuur. Integendeel, hij sneed het mes<br />
naar eigen <strong>be</strong>lieven door de Belgische culturele<br />
en sociale gelaagdheid heen. In een van<br />
zijn laatste interviews formuleerde hij het<br />
al volgt: "Ik pro<strong>be</strong>er namelijk de zaken op<br />
een andere manier voor te stellen. Door niet<br />
zozeer de grote namen nog eens te affirmeren<br />
met zeer veel aplomb, maar door minder<br />
<strong>be</strong>kenden te accentueren, en ook door ver·<br />
wante, niet puur artistieke stromingen en<br />
randfiguren naar voor te schuiven."<br />
Mallemolen en Brouillard <strong>be</strong>lge<br />
De expositie opende met een vrolijke carrousel<br />
van kunstenaar Carsten Höller. Szeemann<br />
wou aanvankelijk op die ereplaats<br />
Ensors Intrede van Christus in Brussel, het<br />
doek dat ons land tot scha en schande heeft<br />
verkocht aan het Paul Getty museum. Het<br />
zoveelste schandaal. Het feest ging niet<br />
door. De onderhandelingen met het Amerikaanse<br />
museum liepen op niets uit ook al<br />
stond een regeringsvliegtuig klaar om het<br />
gegeerde kunstwerk over te vliegen naar het<br />
land van herkomst. Voor de zwervende curator<br />
Szeemann <strong>be</strong>tekende Ensors meesterwerk<br />
immers een sleutelwerk van formaat.<br />
Carsten Höller (01961), een in België geboren<br />
kunstenaar die in Stockholm werkt, werd het<br />
alternatief. Szeemann vond zijn draaimolen<br />
een erg Belgisch kunstwerk. Een draaimolen<br />
staat in de eerste plaats voor feest. Toch is<br />
Höllers exemplaar geen gewone carrousel.<br />
Hij draait, maar doet één uur over één ron-<br />
Femand Khnopff, Sapho, ca. i9i2<br />
Fronçais Schuiten, Bie Méthy/ène, i997<br />
Antoine Wiertz, De mooie Rosine, ca. i/J48<br />
c<br />
"<br />
"'<br />
E<br />
c.<br />
..<br />
<br />
....<br />
0<br />
0<br />
N<br />
0<br />
...<br />
:<br />
...<br />
><br />
"<br />
0<br />
31
. ..<br />
E<br />
Georges Adéagbo, De Belgische<br />
kolanisatle In Zwart Afrika (deta/Q<br />
de. Het volgende uur draait hij in de andere<br />
richting. Szeemann zag in de mallemolen<br />
duidelijk een metafoor voor de Belgische<br />
situatie en mentaliteit.<br />
Na de draaimolen strooide de Zwitser met<br />
gulle hand allerhande objecten uit over 26<br />
zalen in het PSK. Jacques Charlier, Rik Wouters<br />
en Eddy Merckx, Congo, de utopische<br />
plannen voor een Cité du Mundaneum in<br />
Antwerpen, affiches voor de !egalisering<br />
van abortus, het Atomium, de sterk tot de<br />
ver<strong>be</strong>elding sprekende installatie Brouillard<br />
<strong>be</strong>ige van Ann Veronica Janssens.<br />
- Utopisten en excentriekelingen<br />
N<br />
-<br />
"'<br />
0<br />
0<br />
N<br />
0<br />
...<br />
:;<br />
...<br />
><br />
..<br />
0<br />
32<br />
Ongeveer halverwege het parcours stond<br />
je midden in de zaal van de utopie. Hier<br />
werd volop gedroomd. Onder meer door<br />
Paul Otlet en Henri La Fontaine. Ze stichtten<br />
in 1895 een instituut om de volledige<br />
menselijke kennis te inventariseren. In 1912<br />
}ames Ensar, Skelet <strong>be</strong>kijkt<br />
china/series, tBBs, MSK Gent<br />
telde dit 'Internet op papier' meer dan negen<br />
miljoen steekkaarten. Wat er van dat Mundaneum<br />
overblijft, is nu in Bergen te <strong>be</strong>kijken.<br />
Utopie en het fantastische fascineerden<br />
Harald Szeemann op en top. Een paar zalen<br />
verder was de maquette te <strong>be</strong>kijken van de<br />
toren van E<strong>be</strong>n Ezer van utopist in het kwadraat<br />
Ro<strong>be</strong>rt Ga reet. Tussen 1948 en 1964<br />
bouwde deze Ga reet op een mijnheuvel in<br />
E<strong>be</strong>n-Emael een vierkante toren van zeven<br />
verdiepingen. Het bouwwerk van twintig<br />
meter hoog werd volledig in vuursteen opgetrokken,<br />
geheel volgens de verhoudingen<br />
van het hemelse Jeruzalem in het boek<br />
Openbaring. De vier hoeken van de toren<br />
zijn versierd met figuren uit de Apocalyps<br />
van Johannes. Onder de toren, in eindeloze<br />
mijngangen, <strong>be</strong>vindt zich Gareets vuursteenmuseum.<br />
Excentriekelingen als Garcet gingen ongestoord<br />
hun eigen gangetje terwijl andere<br />
monumenten genadeloos werden afgebroken:<br />
zo het Volkshuis van Victor Horta (ook<br />
de architect van het Paleis voor Schone Kunsten).<br />
Wat rest is een maquette die via het<br />
plafond in het PSK werd binnengehaald. In<br />
dezelfde zaal stond Luc De leus ontwerp voor<br />
Situation Europa Gare Centrale. De architect<br />
laat daarin de hogesnelheidstrein op een<br />
elegante brug door Brussel glijden, vlak<br />
naast de Sint-Michielskathedraal. Een visionair<br />
ontwerp, en dus nooit gebouwd. eest<br />
arrivé près de chez vous, de ondertitel van<br />
de tentoonstelling Visionair België, verwijst<br />
naar de gitzwarte film van Benoît Poelvoorde<br />
en Rémy Belvaux uit 1992. Ook Poelvoorde<br />
en Belvaux toonden zich 'visionairen' met<br />
dit portret van een Belgische <strong>be</strong>roepsmoordenaar<br />
annex kleine zelfstandige. eest arrivé<br />
près de chez vous was reality-tv op zijn<br />
grauwst, nog vóór televisie door het fenomeen<br />
overspoeld werd.
Overrompelend kijkstuk<br />
Voor Szeemann was België meer dan de simpele<br />
en voor de hand liggende optelsom van<br />
Kuifje, frieten en manneke pis. De Zwitser<br />
zocht vooral naar eigenzinnige en persoonlijk<br />
ingegeven associaties van de Belgische<br />
cultuur in zijn breedste zin. De man heeft<br />
zich jaren op een geweldige en intensieve<br />
manier voor<strong>be</strong>reid en je vraagt je af hoe hij<br />
het allemaal als buitenstaander heeft kunnen<br />
verwerken. Visionair België was vooral<br />
een overrompelend kijkstuk, het equivalent<br />
van een complexe en schizofrene natie.<br />
Toch zat er in deze tentoonstelling voor de<br />
aanwaaiende <strong>be</strong>zoeker iets vrijblijvends in.<br />
Wie ze <strong>be</strong>zocht, stelde namelijk een eigen<br />
tentoonstelling samen, construeerde een<br />
eigen <strong>be</strong>elden- en <strong>be</strong>tekenissen pakket. Dat<br />
had het voordeel dat iedereen naar <strong>be</strong>lieven<br />
Visionair België naar inzicht en vermogen<br />
kon smaken.<br />
Het overlijden van Harald Szeemann <strong>be</strong>tekende<br />
ook het einde van een tijdperk. Szeemann<br />
wordt wel eens de grootvader van de<br />
'independant curators' genoemd. Sommige<br />
critici vonden dat curatoren in de jaren tachtig<br />
en negentig zich ontpopten als heuse en<br />
soms ook als eigenzinnige en <strong>be</strong>tweterige<br />
kunstenaars. Of Szeemann zich een kunste-<br />
Ro<strong>be</strong>rt Ga reet, De toren van E<strong>be</strong>n-Ezer<br />
naar voelde? Wie het hem vroeg kreeg steevast<br />
te horen: "Nee, maar soms <strong>be</strong>n ik wel<br />
auteur, in de Franse <strong>be</strong>tekenis van schrijvermaker,<br />
wanneer ik schrijf of wanneer ik een<br />
tentoonstelling uitvind. Je doet uiteindelijk<br />
van alles: je doet research, je stelt je ten<br />
dienste van de kunstenaar, door te discussiëren<br />
over de opstelling, de plannen in de<br />
hand. Veel jonge curators doen dat alomvattende<br />
en rechtstreeks werk niet meer."<br />
..<br />
E<br />
·;:<br />
a.<br />
"'<br />
N<br />
-<br />
"'<br />
0<br />
0<br />
N<br />
0<br />
...<br />
z<br />
w<br />
...<br />
><br />
"'<br />
0<br />
33
- --<br />
IN BEELD<br />
-<br />
-<br />
jomm eke: vijftig jaar jong<br />
"Ik schat Pieter Bruegel hoger dan<br />
Ru<strong>be</strong>ns."<br />
)ommeke <strong>be</strong>staat vijftig jaar. Voor het Belgisch<br />
Centrum voor het Beeldverhaal een<br />
uitgelezen moment om het hele oeuvre van<br />
)ef Nys (76), dat ook een geromantiseerde<br />
biografie van Bruegel en een serie 'stichtelijke<br />
portretten' van <strong>be</strong>roemde Vlamingen<br />
omvat, opnieuw onder de aandacht te brengen.<br />
De retrospectieve is niet definitief want<br />
de striptekenaar vertrouwde ons toe dat zijn<br />
inspiratie nog lang niet is opgedroogd.<br />
Vetgemeste gulzigaards, zwijmelende<br />
drankorgels, een kregelige <strong>be</strong>gijn, een potsierlijke<br />
wetsdienaar en een hulpvaardige<br />
dief worden door )ef Nys in zijn legendarische<br />
Bruegel-strip, die halverwege de jaren<br />
vijftig in het parochieblad verscheen, met<br />
zwier gekarikaturiseerd. Hij laat zelfs een<br />
dikbuikige pater opdraven, die gelijkt op zijn<br />
toenmalige opdrachtgever.<br />
Andere personages lijken weggelopen uit<br />
Bruegels zonovergoten landschappen en<br />
zijn Boerenbruiloft.<br />
"lk schat Pi eter Bruegel hoger dan Pi eter<br />
Paul Ru<strong>be</strong>ns," <strong>be</strong>nadrukt )ef Nys. "De vlezige<br />
vrouwen en de gespierde mannen van<br />
de Antwerpse schilder zijn weliswaar knap<br />
geborsteld, maar ze spreken minder tot de<br />
ver<strong>be</strong>elding dan de 'dikken' en 'de mageren'<br />
van zijn voorganger. Omdat over het leven<br />
van Pieter Breugel slechts weinig <strong>be</strong>kend is,<br />
kon ik voor de strip gretig uit mijn fantasie<br />
putten. Net als Felix Ti mmermans heb ik aan<br />
zijn werk 'geroken'. De sfeer herinnert aan<br />
vroeger, toen dorps<strong>be</strong>woners elkaar nog allemaal<br />
kenden en een hecht verbond vormden.<br />
Zij waren nog niet vergiftigd door de<br />
huidige massapubliciteit, die het individueel<br />
genot aanprijst maar het sociaal gevoel<br />
ondermijnt."<br />
Tijdens zijn kleutertijd tekende )ef Nys ventjes,<br />
dieren, bomen en bloemen op kasten en<br />
muren. De kleine Bruegel kent hij dezelfde<br />
ongeremde experimenteerdrift toe. Wanneer<br />
de <strong>be</strong>ddenlakens te drogen hangen worden<br />
ook die tot woede van zijn moeder met haastige<br />
schetsen opgesmukt. Bruegels prilste<br />
karikaturen van zijn corpulente vader en van<br />
zijn graatmagere en kwezelige tante <strong>be</strong>gijn<br />
lokken in de strip hilarische reacties uit.<br />
Wanneer hij het te bont maakt wordt hij door<br />
meester Flapoor in een primitief lokaal, dat<br />
aan de <strong>be</strong>roemde tekening Oe Ezel op school<br />
doet denken, met stokslagen afgetroefd.<br />
Als de <strong>be</strong>loftevolle knaap door een inhalige<br />
herenboer naar een varkensstal wordt<br />
verbannen vernielen de knor<strong>be</strong>esten niets<br />
vermoedend zijn tekenpapier.<br />
"lk heb ook papierschaarste gekend," herinnert<br />
)ef Nys zich. "Tijdens de oorlog werd<br />
eerst geoefend op een afwasbaar of aflikbaar<br />
(!) bordje. Pas wanneer we voldoende<br />
vorderingen hadden gemaakt, mochten we<br />
van onze tekenleraar duur papier gebruiken.<br />
Om wat extra zakgeld te verdienen verkocht<br />
ik toen aan mijn medeleerlingen karikaturen<br />
van de lesgevers."<br />
jef Nys, De wonderbare jeugd van Pieter Breugel, 1957
De geboorte van Jommeke<br />
Hoewel hij aanvankelijk technisch ingenieur<br />
wilde worden, kreeg hij, ondanks zijn passie<br />
voor de technische en wetenschappelijke<br />
vakken, van de schooldirectie de raad om<br />
voor een artistieke loopbaan te kiezen.<br />
"Met veel precisie had ik op mijn zestiende<br />
een stoommachine getekend en <strong>be</strong>wonderenswaardige<br />
uitvinders als Gramme,<br />
Ampère, Watt en Volta geportretteerd. Ook<br />
de sterrenkunde intrigeerde me mateloos.<br />
I'IIMU4jliii.'ijM<br />
Van <strong>be</strong>eldverhalen wist ik al helemaal niets.<br />
Toen ze veel later in de mode kwamen heb<br />
ik er maar enkele - en dan nog uitsluitend<br />
<strong>be</strong>roepshalve - gelezen. Dat ik op de Ant·<br />
werpse Academie terecht kwam, was op<br />
aandringen van mijn omgeving. Als zoon van<br />
een sluiswachter, die in een verkeersongeval<br />
kort voordien was omgekomen, had ik<br />
een heel andere carrière in gedachten. Maar<br />
niemand kan voorspellen hoe zijn leven<br />
evolueert. Externe krachten oefenen onver-<br />
DONOERDAG T/M ZONDAG · VAN 13.00 · 18.00 U INKOM GRATIS<br />
WvJ Îfl<br />
... _<br />
·)-- KBC '=:::<br />
jommeke en jef Nys na 50 jaar nog altijd geliefd bij<br />
jonge lezers<br />
-'- !i 1 1 Jt H camplne :. ••<br />
:= CID <br />
wacht invloed uit. Toen Antwerpen in 1944<br />
werd <strong>be</strong>stookt met V-bommen werd meteen<br />
de Academie gesloten en was ook mijn opleiding<br />
voortijdig afgebroken."<br />
Toen het pas opgerichte satirische blad 't<br />
Pallieterke naar aanleiding van de Koningskwestie<br />
een wedstrijd uitschreef, waarbij<br />
als grap de socialist Kamiel Huysmans als<br />
president van de nieuwe Belgische republiek<br />
op een bankbriefje diende te worden<br />
afge<strong>be</strong>eld, sleepte hij de eerste prijs in de<br />
wacht. De hoofdredacteur Bruno de Winter<br />
engageerde hem meteen voor het illustreren<br />
van artikels en een serie politieke spotprenten.<br />
Jef Nys maakte echter een einde aan de<br />
samenwerking, toen het tijdschrift standpunten<br />
verdedigde, die hij te extremistisch<br />
vond.<br />
Bij Kerkelijk Leven werd hij door de dominicaan<br />
Frans janssen met open armen ontvangen.<br />
Het 'Parochieblad' hoopte zijn oplage te<br />
verhogen en ook jonge lezers aan te trekken<br />
met een kinderpagina. Zo werd Jommeke<br />
geboren.<br />
AFBRA,\KWEIIUN<br />
JAN MAES<br />
..<br />
E<br />
·;::<br />
"<br />
"'<br />
N<br />
-<br />
"'<br />
0<br />
0<br />
N<br />
0<br />
....<br />
:<br />
....<br />
><br />
..<br />
0<br />
35
"'<br />
E<br />
-<br />
"'<br />
<br />
"'<br />
..<br />
..<br />
N<br />
0<br />
..<br />
:;<br />
..<br />
><br />
"<br />
0<br />
"Het hoofdpersonage van mijn wekelijkse<br />
gagstrip was aanvankelijk een vijfjarig<br />
jongetje, dat maar al te graag kattenkwaad<br />
uithaalde. Door zijn energiek gedrag en zijn<br />
typische haarlook is hij meteen herkenbaar.<br />
Zijn naam heb ik ontleend van een dorpsfiguur,<br />
die Guillaume heette, maar door iedereen<br />
met )om me werd aangesproken. Naast<br />
)ommeke verzorgde ik ook een geïllustreerde<br />
spreekwoordenrubriek en broedde ik<br />
voor elk nummer op 'Het opstel van Flupke'.<br />
Toen ik drie jaar later overschakelde naar<br />
een dagkrant en )ommeke het boeg<strong>be</strong>eld<br />
werd van uitgesponnen stripverhalen tekende<br />
ik hem iets ouder, zodat hij ook grootse<br />
avontuurlijke reizen kon ondernemen.<br />
Bovendien werd zijn vriendenkring uitgebreid<br />
met de sprekende papegaai Flip, de<br />
speelvogel Fili<strong>be</strong>rke, de poedel Pekkie en de<br />
onafscheidelijke tweeling Annemieke en Rozemieke,<br />
waarvan alleen ik schijn te weten<br />
dat ze niet als twee druppels water op elkaar<br />
gelijken omdat hun voetstructuur verschilt.<br />
De uitwaaierende haardos, de brede wenkbrauwen<br />
en het glimmend hoofd van professor<br />
Go<strong>be</strong>lijn zijn geïnspireerd op het uiterlijk<br />
van mijn vroegere collega Hendrik Bulterys."<br />
Dat zelfs de ouders van de jonge held worden<br />
opgevoerd is hoogst uitzonderlijk in<br />
de stripwereld: "Vader Teofiel is een net<br />
geklede, rijzige figuur. Zijn vrouw Marie is<br />
in de loop der jaren een stuk slanker geworden.<br />
Ze laten hun zoon zijn wilde plannen<br />
uitvoeren omdat ze weten dat ze hem kunnen<br />
vertrouwen."<br />
Tijd- en geweldloos<br />
Op de actualiteit worden in de tweehonderddertig<br />
)ommekes boeken, die totnogtoe bij<br />
uitgeverij Het Volk en Dupuis zijn gepubliceerd,<br />
nooit toespelingen gemaakt. "Tijdsgebonden<br />
verhalen zijn vlug verouderd,"<br />
getuigt )ef Nys. " Zelfs nu worden enkele<br />
oude boeken hertekend, waarin voorwerpen<br />
te zien zijn, die in onbruik zijn geraakt. Herkenning<br />
en identificatiemogelijkheden zijn<br />
voor jonge lezers niet te onderschatten. Ik<br />
wil hen de indruk geven dat ze gelijkaardige<br />
avonturen kunnen <strong>be</strong>leven. Toch dragen de<br />
personages gekke namen en prikkel ik de<br />
Naar zeg hem dot het mj<br />
aangeilaam zov zjn indien<br />
dit eerste !Je zoek door<br />
een tvssenkomst Y ll z!Ja<br />
goedheid de stem;;el ildi'Z<br />
zjjn welwillendheid zov<br />
mogen dragen .<br />
je{ Nys, De trek naar China (Pater Verbist, 1823·1868,<br />
stichter van de Missie van Scheut), 1961<br />
fantasie met grappige dinosaurussen, een<br />
vliegende ton of geniale malloten. Een tijdmachine<br />
heb<strong>be</strong>n de personages echter niet<br />
nodig. Maar dat <strong>be</strong>let niet dat ze in het verleden<br />
geïnteresseerd zijn en een toekomstvisie<br />
heb<strong>be</strong>n.<br />
Toen in de jaren zeventig een oliecrisis<br />
woedde en autoloze zondagen werden ingevoerd<br />
ontwikkelde professor Gab<strong>be</strong>lijn<br />
een grasmobiel, die kon rijden zonder de<br />
traditionele <strong>be</strong>nzine. In Duitsland en Brazilië<br />
wordt op dit moment ook geëxperimenteerd<br />
met alternatieve brandstoffen op basis van<br />
koolzaad en suikerriet."<br />
Geweld en aanstootgevende scènes worden<br />
systematisch uit de hele serie geweerd.<br />
)ef Nys heeft een afkeer van destructieve,<br />
nihilistische en cynische wendingen: "Testamentair<br />
is zelfs vastgelegd dat )ommeke<br />
ook na mijn dood goedaardig blijft en nooit<br />
gewelddadig wordt, al is het natuurlijk niet<br />
uitgesloten dat hij een humeurige dag <strong>be</strong>leeft."<br />
50 JAAR )OMMEKE<br />
EN ANDERE STRIPS VAN )EF NYS<br />
Van 14 juni tot 18 septem<strong>be</strong>r 2005<br />
Belgisch Centrum voor het Beeldverhaal, Brussel<br />
Open: dagelijks van 10 tot 18 uur<br />
Tel: 02 219 19 8o
. .<br />
. ;
c<br />
.:.<br />
a;<br />
E<br />
;::<br />
...<br />
..<br />
N<br />
-<br />
...<br />
•<br />
•<br />
N<br />
l!<br />
•<br />
..<br />
..<br />
,.<br />
..<br />
0<br />
WEBSTEK<br />
Mechelen is gevallen.<br />
Niet onder wapengekletter,<br />
maar voor de charmes van twee<br />
klassevolle vrouwen.<br />
Stad in vro uwenhanden<br />
La mot<br />
Van 17 septem<strong>be</strong>r tot 18 decem<strong>be</strong>r 2005 zijn<br />
vrouwen aan de macht in Mechelen. In die<br />
periode zullen tentoonstellingen, podium·<br />
kunsten en socio-culturele activiteiten op<br />
straten en pleinen de stad een vrouwelijke<br />
toets geven. Hedendaagse kunstenaars<br />
exploreren er de vele facetten van vrouwzijn<br />
en vrouwelijkheid vandaag en in de<br />
toekomst, maar het ankerpunt voor dit feestelijk<br />
cultuurproject is de kunsthistorische<br />
tentoonstelling Dames met Klasse.<br />
Het is meteen de eerste tentoonstelling<br />
die georganiseerd wordt in de volledig<br />
gerenoveerde erfgoedbrouwerij Lamot.<br />
Wat zich tot een kankerplek in de Mechelse<br />
binnenstad had kunnen ontwikkelen, heeft<br />
gelukkig een nieuwe én vernieuwende invulling<br />
gekregen. Economie - in de vorm van<br />
congresruimten en horeca - gaan er hand in<br />
hand met cultuur en erfgoed.<br />
Dit gloednieuwe congres- en erfgoedcentrum,<br />
een uniek project in Vlaanderen,<br />
opent pas in septem<strong>be</strong>r de deuren. Maar dit<br />
architecturaal hoogstandje kan nu al virtueel<br />
<strong>be</strong>zocht worden op de webstek Lamot<br />
Mechelen. Deze geeft u een eerder zakelijk<br />
overzicht van de verschillende functies en<br />
zalen van Lamot, maar toont evengoed<br />
schetsen en genoeg foto's van de bouwwerken<br />
om u voor even op de werf te wanen.<br />
Vrouwen aan de macht<br />
Maar wie zijn nu deze dames met klasse die<br />
in La mot tijdelijk onderdak zullen vinden?<br />
Margareta van York en Margareta van Oostenrijk;<br />
twee teading ladies die rond 1500<br />
aan het roer van de Nederlanden stonden en<br />
die er in slaagden hun stempel te drukken<br />
op het politiek en cultureel leven.<br />
Hun leven laat zich moeilijk in enkele lijnen<br />
samenvatten. In een notendop: Margaretha<br />
van Oostenrijk (1480-1530) was de enige<br />
dochter van keizer Maximiliaan I van Oostenrijk<br />
en Maria van Bourgondië. Reeds<br />
verloofd op tweejarige leeftijd, werd zij<br />
na de dood van haar tweede echtgenoot<br />
in 1507 landvoogdes van de Nederlanden.<br />
Haar keuze om te regeren vanuit Mechelen,<br />
maakte van deze stad de hoofdplaats van<br />
de Lage Landen. Nadat ze met haar <strong>be</strong>wind<br />
rust en welvaart gebracht had, zou ze er ook<br />
sterven.<br />
Ook haar naamgenote uit York (1446-1503)<br />
vond er haar laatste rustplaats. Als telg van<br />
de oudste tak van het Engelse koningshuis<br />
stak zij op 22-jarige leeftijd het kanaal over<br />
om in de Nederlanden de derde vrouw te<br />
worden van Karel de Stoute, hertog van<br />
Bourgondië. Aan deze Margaretha dankt<br />
Mechelen haar prachtig paleis. Eveneens<br />
een goede reden om haar te eren met een<br />
tentoonstelling.<br />
Wilt u Maroareta wn YOI'ft en Maro&nltlo van Ooltt!Yijlc <strong>be</strong>t.,. ler.n kennen? Oo 6au k .. " vindt u allot ent..,oorden teruo<br />
door ge-teKI"'OI.,., per jaartal cwer Marg.,-ee.. v.., Oottellrijk. rv..-et.van Yor'k. ol wenoldwijd<br />
g.edurende iin totu..-, ,... ., 1
Margarethaz<br />
In afwachting van de opening kan men nu<br />
al terecht op de webstek Mechelen2005<br />
voor een vrouwelijk dub<strong>be</strong>lportret van deze<br />
machtige dames. Via een eigentijdse kaart<br />
en vier tijdslijnen van 1446 tot 1546 krijgt<br />
men er in woord en <strong>be</strong>eld een overzicht van<br />
een eeuw wereldge<strong>be</strong>urtenissen, de ontwikkelingen<br />
in Mechelen en de hoogte- en dieptepunten<br />
in de levens van de blauwbloedige<br />
Margartha's.<br />
Helaas biedt deze geïllustreerde biografie<br />
van de <strong>be</strong>ide Margaretha's (nog) niet de<br />
antwoorden op de vragen die ook in de<br />
O. COIIC&IIC<br />
v.,. _.,._ :JOOS, M..t "'<br />
v..-.... .. .. .... .. ...w. .... or-<br />
..... a-.,.. ._ ... _<br />
gelinlcl: ---_. ... _<br />
c-.r---.... .. . ..<br />
=::-..._<br />
(,.. ... IMII)ckwM ___ v.,. Y->, .... .., ook<br />
====.:-<br />
- ... .... .. .. .. .. .<br />
Centoo.r lóllcl: -.r .. - .... .. .. .<br />
.... .. .. .,, ,... .> ubrook ;o..v.<br />
....c--engedwrldoo.... .,ekM<br />
cllo lcrjlcar-blv...,._ MUir--vM<br />
....,.".,.;"g-a:-..w.v. .<br />
O. .... ndto.. .. .. lw!Well .... .. Jijnalv-:<br />
a-tal -... .. . (&tigit), - O.O..U. (e.loi
c::<br />
. =.<br />
"iii<br />
E<br />
0.<br />
..<br />
<br />
"'<br />
•<br />
•<br />
N<br />
:!!<br />
•<br />
..<br />
..<br />
..<br />
..<br />
0<br />
40<br />
KUNS1TOER<br />
Er zijn zo van die plekken<br />
die net iets meer lijken te heb<strong>be</strong>n<br />
dan wat de norm voorschrijft.<br />
Het Brugse Ommeland<br />
is zo'n regio.<br />
Welkom in het Brugse Ommeland<br />
Karaktervol erfgoed<br />
Alleen al zijn bijzondere buren, de Vlaamse<br />
Kust en het wereld<strong>be</strong>roemde Brugge, geven<br />
het Brugse Ommeland de exclusiviteitstempel<br />
die het verdient. Het Brugse Ommeland<br />
is slenteren van het ene pittoreske dorpsgezicht<br />
naar het andere, genieten van 'Ie<br />
plat pays' en andere groenoases om na een<br />
dag vol couleur locale moe maar tevreden<br />
halt te houden in een typische kroeg of een<br />
gezellige eetgelegenheid. Wie van al dat<br />
plattelandsspektakel even genoeg heeft,<br />
vindt een goed alternatief in de sfeerstadjes<br />
op mensen maat. Gezegend met karaktervol<br />
erfgoed heb<strong>be</strong>n ze een <strong>be</strong>langrijke gemene<br />
deler: ze zijn stuk voor stuk de moeite waard<br />
om te ontdekken. En die ontdekkingsreis<br />
hoeft niet noodzakelijk per wagen, per fiets<br />
of te voet. Het kan zelfs in galop ...<br />
In stijl oothaasten<br />
Zin om even de boel de boel te laten en er<br />
een weekendje of midweek op uit te trekken<br />
om in stijl te onthaasten? En mag het een exclusief<br />
charmeadres zijn of kies je voor een<br />
gezellig pension, een authentieke vakantiewoning<br />
of een sfeervolle gastenkamer? Wat<br />
je ook verkiest, het Brugse Ommeland serveert<br />
je een waaier van mogelijkheden.<br />
Brugge is een werelderfgoedstad die er in<br />
slaagt haar rijke historische karakter te koppelen<br />
aan een trendy kosmopolitische persoonlijkheid.<br />
Damme is door de jaren heen<br />
uitgegroeid tot een gastronomisch en literair<br />
centrum. En dan zwijgen we nog over zijn<br />
indrukwekkend erfgoed. Lissewege is het<br />
filmische witte polderdorp dat de devotie<br />
van de pelgrims weet te combineren met het<br />
mysterie van de Tempeliers.<br />
Foto's: Michel Decleer<br />
Wie wandelend of fietsend van de natuur<br />
in het Brugse Ommeland wil genieten, kan<br />
de Oudlandpolder ontdekken, het oudste<br />
ingepolderde gebied van Europa dat internationale<br />
faam verwierf, of de Zwin streek,<br />
waar je naast vele roemrijke forten en dijken<br />
ook 's lands oudste natuurgebied vindt. Er is<br />
het Houtland met de mysterieuze kasteeldomeinen<br />
die deze bosgordel <strong>be</strong>volken en hun<br />
geheimen slechts na enig aandringen prijsgeven.<br />
je kan de kastelen van Wijnendale en<br />
Loppem <strong>be</strong>zoeken, of Abdij Ten Putte, waar<br />
legende en geschiedenis zich terugvinden in<br />
een oase van stilte.<br />
Museum Constant Permeke<br />
Een reden nodig om even halt te houden<br />
in Jab<strong>be</strong>ke? Wat dacht je van Permeke? De<br />
grote Vlaamse expressionist wist het hele<br />
dorp te inspireren.<br />
Constant Permeke werd weliswaar in Antwerpen<br />
geboren, maar verbleef zowat zijn<br />
hele leven in Jab<strong>be</strong>ke. De Vier Winden, het<br />
huis dat hij in 1929 liet optrekken en dat hij<br />
tot aan zijn dood op 4 januari 1952 <strong>be</strong>trok,<br />
her<strong>be</strong>rgt vandaag het Provinciaal Museum<br />
Constant Permeke. Het museum is volledig<br />
aan de persoon en het werk van Permeke<br />
gewijd, telt ruim 150 werken en wist zo nagenoeg<br />
zijn hele oeuvre te centraliseren. Dat<br />
reuvre kent twee overheersende thema's:<br />
'de vissers en de zee' en 'de boer en de<br />
aarde'. Met zijn aardekleurige en trefzekere<br />
verfstrepen wist Permeke als geen ander het<br />
· leven van de boeren en de verbondenheid<br />
tussen mens en aarde weer te geven. Doorheen<br />
de seizoenen toont Permeke de boer<br />
en de boerin, worstelend op hun land, hun<br />
lot aanvaardend. De kunstenaar ligt samen<br />
met zijn vrouw Ma rietje <strong>be</strong>graven op het<br />
dorpskerkhof. Het kunstwerk dat hun graf<br />
siert is een eer<strong>be</strong>toon van Georges Minne.<br />
Logies in alle maten en vormen<br />
Een korte vakantie, een weekendje weg of<br />
een midweek om even terug op adem te komen?<br />
Mag het een exclusieve kasteelkamer,<br />
een charmant hotelletje of een gezellige vakantiewoning<br />
zijn? Steek je liever de handen<br />
uit de mouwen, dan stellen we je graag een<br />
boerderijvakantie of een trekkershut voor. Je<br />
merkt het al, in het Brugse Ommeland vind<br />
je logies in alle maten en vormen en voor elk<br />
budget. Nieuw dit jaar is het arrangement<br />
Corpus'o5, de ambitieuze opvolger van<br />
Brugge 2002, dat door verschillende logiesverstrekkers<br />
aangeboden wordt, en wanneer<br />
je 's avonds na al die inspirerende en internationaal<br />
gewaardeerde impulsen naar wat<br />
rust snakt, lonkt het Brugse Ommeland.
EXTRA<br />
OKV Club<br />
Te winnen: 1 overnachting, kamer met<br />
ontbijt voor 2 personen (waarde € 105)<br />
in Kasteel Bloemendale, een charmant<br />
zestiende-eeuws kasteel, gelegen in een<br />
3 ha park in een <strong>be</strong>schermd natuurgebied op<br />
4 km van Brugge. Genieten in een stemmig<br />
salon, heerlijk ontbijten in de eetkamer<br />
met open haard. Kasteel Bloemendale,<br />
Bloemendalestraat 8, 82oo Sint-Andries<br />
Brugge, 0476 27.75·47,<br />
www.bloemendale.<strong>be</strong>.<br />
Deze prijs is geldig bij aankomst op<br />
zondag, maandag, dinsdag, woensdag en<br />
donderdag; gedurende Corpus Brugge os<br />
(nog tot 7 septem<strong>be</strong>r 2005).<br />
Extra:<br />
2 toegangstickets voor de tentoonstelling<br />
'Memling en het Portret'<br />
(8 juni - 4 septem<strong>be</strong>r) plus een streekpocket<br />
Brugse Ommeland<br />
Hoe kan je deze prijs winnen?<br />
Zoek het juiste antwoord op de vraag: van<br />
wie is het citaat "Ons lichaam is onze tuin,<br />
waarvan onze wil de tuinman is"? Stuur<br />
vóór 30 juni 2005 een kaartje of brief met<br />
je antwoord naar Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit in<br />
Vlaanderen, Hofstraat 15, 2000 Antwerpen<br />
of mail naar info@okv.<strong>be</strong>.<br />
Winnaar van het arrangement 'Verrassend,<br />
veelzijdig Tervuren' (<strong>Tento</strong> 2005.1): Bert<br />
Nuytten uit Zonhoven,één van de vele<br />
abonnees die wist dat Titiaan ooit zei:<br />
"De natuur is machtiger dan de kunst."
ANTWERPEN<br />
DE SINGEL<br />
Bridging the Borders<br />
Nog tot 19 juni 2005<br />
(t. 03 248 28 28 of<br />
http:/ /www.desingel.<strong>be</strong>/)<br />
DIAMANTMUSEUM<br />
In/uit de schatkamers<br />
Nog tot 19 juni 2005<br />
Diamonds are fun. HRD Awards 2005<br />
Van 1 juli tot 31 augustus 2005<br />
(t. 03 202 48 30 of<br />
www.diamantmuseum.<strong>be</strong>)<br />
ETNOGRAFISCH MUSEUM<br />
ANTWERPEN<br />
Gegoten voor de eeuwigheid<br />
Nog tot 26 juni 2005<br />
(t. 03 220 86 oo of http/ I<br />
www.antwerpen.<strong>be</strong>)<br />
fOTOMUSEUM PROVI NCIE<br />
ANTWERPEN<br />
Belgische fotografen 1840-2005<br />
Van 24 juni tot 18 septem<strong>be</strong>r<br />
2005-04-29(t. 03 242 93 oo of<br />
www.fotomuseum.<strong>be</strong>)<br />
KONINKLIJK MUSEUM VOOR<br />
SCHONE KUNSTEN, ANTWERPEN<br />
Rijksmuseum aan de Schelde<br />
Nog tot 31 decem<strong>be</strong>r 2005<br />
(t. 03 238 78 09 of www.<br />
antwerpen .<strong>be</strong>/cultuur /km ska)<br />
MODEMUSEUM PROVI NCIE<br />
ANTWERPEN<br />
Beyond Desire<br />
Nog tot 14 augustus 2005<br />
(t. 03 470 27 74 of<br />
www.momu.<strong>be</strong>)<br />
MUHKA<br />
51•
NATIONAAL jENEVERMUSEUM<br />
Grappa<br />
Nog tot 28 auguus 2oos<br />
(t. 011 24 11 44 of<br />
http:/ /www.jenevermuseum.<strong>be</strong>)<br />
Z33<br />
Eindhoven-Luik<br />
Nog tot 12 juni 2oos<br />
(t. 011 29 59 6o of www.z33.<strong>be</strong>)<br />
OOSTENDE<br />
PROVINCIAAL MUSEUM VOOR<br />
MODERNE KUNST<br />
jan Oe Moesschalek<br />
Nog tot 12 juni 2005<br />
Retrospectieve Etienne Elias<br />
Nog tot 12 juni 2005<br />
(t. 059 50 81 18 of www.pmmk.<strong>be</strong>)<br />
TERVUREN<br />
KONINKLIJK MUSEUM VOOR<br />
MIDDEN-AFRIKA<br />
Het geheugen van Congo. De koloniale tijd<br />
Nog tot 9 okto<strong>be</strong>r 2005<br />
(t. 02 769 52 11 of<br />
www.africamuseum.<strong>be</strong>)<br />
TURNHOUT<br />
NATUURPUNT MUSEUM<br />
Insecten in de schijnwerpers<br />
Nog tot 31 augustus 2005<br />
(t. 014 47 29 55 of<br />
www.natuureducatie.<strong>be</strong>)<br />
SINT-AMANDS<br />
PROVINCIAAL MUSEUM EMILE<br />
VERHAEREN<br />
Emlle Verhoeren (1855-1916).<br />
TegenWOORDig<br />
Nog tot 30 okto<strong>be</strong>r 2005<br />
(t. 052 33 o8 os of<br />
www.emileverhaeren.<strong>be</strong>)<br />
Zwart<br />
Meer dan de moeite waard<br />
"Hartelijk dank omdat ik het Charliermuseum<br />
samen met OKV heb kunnen <strong>be</strong>zoeken.<br />
Het was meer dan de moeite waard.<br />
Prachtig initiatief!", mailde abonnee )osé<br />
Tielemans.<br />
Attractieve erfgoedgidsen<br />
"De Groene Boulevard. Een promenade<br />
langs 700 jaar Hasselt is een deeltje uit<br />
een attractieve en toegankelijke reeks<br />
erfgoedgidsen, die onder de noemer Erfgoed<br />
Lokaal de culturele biografie schrijven<br />
van een gemeente of een stadsbuurt,<br />
vergezeld van archief<strong>be</strong>elden en typische<br />
volksvertellingen." Monumenten & Landschappen,<br />
novem<strong>be</strong>r-decem<strong>be</strong>r 2004<br />
(zie bladzijde 46)<br />
Bijzondere schoolreizen<br />
Ter voor<strong>be</strong>reiding van een special rond<br />
jongeren en musea wensen we te weten<br />
waar u vroeger met uw school naar toe<br />
ging. Een greep uit de eerste reacties.<br />
"Even vertellen dat de schoolreis die me<br />
is bijgebleven de trip naar Waterloo was<br />
in de jaren 1950: het <strong>be</strong>klimmen van de<br />
'terp', een <strong>be</strong>zoek aan het museumpje,<br />
het veror<strong>be</strong>ren van meegebrachte boterhammetjes,<br />
het ravotten op de wei en het<br />
kopen van een 'kadootje' voor thuis. Die<br />
thuiskomst was niet zo denderend. Ik<br />
kocht namelijk voor vader een plaasteren<br />
buste van Napoleon. De commentaar<br />
die ik na het overhandigen van mijn geschenkje<br />
kreeg was héél duidelijk: "Hoe<br />
is het mogelijk dat ge geld uitgeeft aan zo<br />
een tiran en moordenaar." Daar kon ik het<br />
dan mee stellen en eigenaard ig genoeg<br />
was Napoleon al na twee dagen gehalveerd:<br />
'iemand' in ons gezinnetje had de<br />
man van Elba laten vallen! In Waterloo <strong>be</strong>n<br />
ik nooit meer teruggeweest, zeker niet<br />
nadat we kennis maakten met de Boerenkrijg<br />
in onze jeugd<strong>be</strong>weging."<br />
Hu go uit Antwerpen<br />
"Het blijft voor mij nog altijd dé schoolreis<br />
onder de schoolreizen: die van 1956!<br />
lk zat in het tweede middelbaar van een<br />
tamelijk grote Mechelse school. Op één<br />
dag trokken de zowat 6oo leerlingen tegelijkertijd<br />
op schoolreis. De helft stapte<br />
op de trein en spoorde richting Antwerpen.<br />
Daar stapten even later zowat 300<br />
leerlingen over de Meir richting het Steen,<br />
en de vlakbij gelegen afvaartkade van de<br />
Flandriaboten. We vergaapten ons onderweg<br />
aan de indrukwekkende gevels van<br />
de 'koekenstad'. Het was mooi, en in mijn<br />
herinneringen ook veel groener op de de<br />
Keyserlei en de Meir, richting Boerentoren,<br />
Groenplaats en tenslotte de kaai.<br />
Gezwind stapten we op de Flandriaboot,<br />
richting Zeebrugge. Daar kwamen we<br />
de andere helft van de school tegen: die<br />
waren met luxe-autobus - nu vanzelfsprekend,<br />
maar toen een heel evenement!<br />
- naar Brugge gereden en hadden ons al<br />
heel wat te vertellen over die mooie stad.<br />
lk herinner me dat we mekaar maar kort<br />
zagen: het was echt een wisseling van<br />
vervoermiddelen: die van de boot stapten<br />
in de bussen en die van de bussen trokken<br />
de boot op.<br />
Wij dus richting Brugge: en het was mooi.<br />
Ik vergeet nooit hoe ik in de verte de Belforttoren<br />
zag opdoemen, omringd door<br />
nog enkele mooie kerktorens. Echt heel<br />
goed weet ik niet meer welke musea we<br />
<strong>be</strong>zochten, maar in elk geval <strong>be</strong>klommen<br />
we die Belforttoren. Toen de avond viel,<br />
moesten we alleen nog maar met die<br />
'sjieke' bus richting Mechelen rijden, voor<br />
zover ik me herinner over een gloednieuwe<br />
snelweg, zonder files. Heerlijk!"<br />
M. -}. De Wachter uit Mechelen<br />
Bewaart ook u bijzondere herinneringen<br />
aan uw schoolreis. Laat het ons weten.<br />
Schrijf naar Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit in Vlaanderen,<br />
Hofstraat 15, 2000 Antwerpen<br />
of mail naar info@okv.<strong>be</strong>.<br />
"'<br />
E<br />
c.<br />
"'<br />
N<br />
-<br />
"'<br />
"<br />
"<br />
N<br />
0<br />
..<br />
z<br />
<br />
..<br />
><br />
"<br />
0<br />
43
·o;<br />
E<br />
·;:<br />
"-<br />
"'<br />
N<br />
-<br />
"'<br />
0<br />
0<br />
N<br />
0<br />
...<br />
::<br />
...<br />
><br />
"<br />
0<br />
44<br />
Keuze van de redacti e<br />
Dirk De Bruycker in het Caermersklooster<br />
Dirk De Bruycker (01955 Gent) maakt sinds 1991 grote<br />
abstracte doeken in gemengde techniek van gips,<br />
teer, kleurpigmenten in olie en enamel. Zijn schilderijen<br />
zijn overrompelend en toch ook ingetogen.<br />
Met zijn techniek herinnert hij aan de grote namen<br />
uit de Amerikaanse school maar hij verraadt ook zijn<br />
Vlaamse afkomst door het gebruik van aardkleuren<br />
en zijn overlevering aan het landschap. Hij brengt<br />
contrasterende elementen samen en laat ze op het<br />
doek hun strijd uitvechten, het is de toeschouwer die<br />
de strijd <strong>be</strong>slecht door zich over te leveren aan deze<br />
of gene kleur.<br />
Hij leeft in New Mexico en is sterk <strong>be</strong>ïnvloed door de<br />
grootsheid van het landschap, ruw en meedogenloos.<br />
Het drama is in zijn werk nooit ver weg, de tweestrijd<br />
of de strijd van de giganten. Het komt tot uiting in de<br />
kleuren, in het licht en in de afmetingen. Toch is er<br />
ook plaats voor het breekbare, het tedere, de broosheid<br />
van het <strong>be</strong>staan.<br />
De Bruycker heeft op zijn palmares talloze tentoonstellingen<br />
in België en de Verenigde Staten en krijgt<br />
nu de gelegenheid om op zijn vijftigste in het Caermersklooster<br />
te exposeren. DR<br />
Dirk De Bruycker, nog tot 19 juni 2005<br />
in het Caermersklooster, Vrouwebroersstraat 6 te<br />
9000 Gent, tel. 09 269 29 10, www.oost-vlaanderen.<br />
<strong>be</strong>jcultuur/caermersklooster<br />
Dirk De Bruycker, Braken Night I<br />
Gillis Mostaert (1528-1598), een tijdgenoot van Bruegel<br />
Pi eter Bruegel de Oude geldt als een van de grootmeesters van de kunst,<br />
en Antwerpen als de <strong>be</strong>langrijkste metropool in de geschiedenis van de Nederlanden<br />
in de zestiende eeuw. Reformatie en Contrareformatie, Spaanse<br />
overheersing en onafhankelijkheidsstrijd kenden in de Scheldestad een<br />
merkwaardige historische concentratie. Ondanks en juist wegens de oorlog,<br />
<strong>be</strong>eldenstorm en politieke omwentelingen bloeiden er de kunsten, en waren<br />
de meesters en hun ateliers er ongemeen productief. Ze ontwikkelden er<br />
een breed spectrum van nieuwe schilderkunstige genres en thema's, die we<br />
als een spiegel kunnen zien van de toenmalige levensomstandigheden en<br />
geloofsverhoudingen. Eén van hen was Gillis Mostaert (1528-1598), een tijdgenoot<br />
van Bruegel de Oude, die hij enkele decennia overleefde. Met hem en<br />
met de <strong>be</strong>eldproductie van zijn zonen trad hij in concurrentie. Hij gold als een<br />
zeer vruchtbare en creatieve kunstenaar, wiens werken, vol levendig koloriet<br />
en met elegante figurenteken ing. zeer gezocht waren. Uit de inventarissen<br />
van Antwerpse kunstverzamelingen van zijn tijd komt een rijk en duur<strong>be</strong>taald<br />
oeuvre naar voor, waarin het ka binetschilderij voor privaat gebruik overheerst:<br />
markten, kermissen, dorpsgezichten, seizoenen, winterlandschappen,<br />
krijgs- en brandtaferelen, <strong>be</strong>elden uit het leven van Maria en Christus, evenals<br />
para<strong>be</strong>ls en allegorieën. Het is de eerste maal dat een monografische tentoonstelling<br />
aan het werk en leven van Gillis Mostaert wordt gewijd. Het wordt<br />
bovendien geplaatst in het kader van het werk van tijdgenoten zoals de zonen<br />
van Bruegel, Lucas van Valckenborch, en Hans van Wechelen. De werken komen<br />
uit privé-verzamelingen en musea en <strong>be</strong>strijken de thema's van kermis en<br />
bruiloftsfeest tot boerenruzie en overval, van het oudtestamentische Sodom<br />
en Gomorrha tot de kruisdraging van Christus. Een vijftigtal schilderijen en tekeningen<br />
geeft een <strong>be</strong>eld van zijn veelzijdige productie, en tevens van de voor<br />
zijn tijd zo typische nieuwe ontwikkelingen in de figuur- en landschapsschilderkunst,<br />
veelal tegen de politiek-historische achtergrond van Antwerpen.<br />
De tentoonstelling werd georganiseerd door het Wallraf-Richartz-Museum te<br />
Keulen, waar ze voorafgaandelijk aan Antwerpen plaats heeft gevonden. Bij<br />
de tentoonstelling hoort een boek waarin het oeuvre van de kunstenaar in vijf<br />
bijdragen en door talrijke af<strong>be</strong>eldingen word toegelicht. PW<br />
Gillis Mostaert (1528-1598). Een tijdgenoot van Bruegel nog tot 10 juli 2005<br />
in het Mayer van den Berghmuseum in Antwerpen, elke dag open <strong>be</strong>halve<br />
maandag tussen 10 en 17uur, tel. 03 232 42 37 of http:/ /museum.antwerpen.<br />
<strong>be</strong>/mayervanden<strong>be</strong>rgh<br />
G. Mostoert, Dorpskermis (Boerenbruiloft}, na 1575<br />
Berlijn, Gemäldegalerie, PK (bruikleen uit privé-<strong>be</strong>zit)
El Fruto de la Fé in de kunsthal in<br />
de Sint-Pietersabdij in Gent<br />
La Palma is een van de 'eilanden<br />
der gelukzaligen' zoals Homerus<br />
de Canarische eilanden al omschreef.<br />
In 1497 wordt de archipel<br />
voor de Afrikaanse westkust,<br />
<strong>be</strong>woond door de Guanchen,<br />
toegekend aan Spanje. Vanuit<br />
Vlaanderen trekt <strong>be</strong>gin zestiende<br />
eeuw jacome Monteverde, afkomstig<br />
uit Keulen maar woonachtig<br />
in Antwerpen, naar La Palma.<br />
Zijn familie is één van de eerste<br />
Vlaamse geslachten die zich, aangetrokken<br />
door de suikerhand el,<br />
op het eiland vestigt. Rond 1550<br />
kunnen we al spreken van een<br />
ware Vlaamse natie. Onophoudelijk<br />
wordt er gereisd tussen La<br />
Palma en Vlaanderen. Schepen<br />
vervoeren suiker naar Vlaanderen<br />
en nemen als retourvracht kunstwerken<br />
aan boord. Die Vlaamse<br />
kunst is <strong>be</strong>stemd voor privé-kapel·<br />
len en voor de eerste kerken die<br />
op La Palma worden gebouwd. Zo<br />
brengt men het verre vaderland en<br />
de nieuwe heimat een <strong>be</strong>etje dichter<br />
bij elkaar. Vandaag treffen we<br />
nog een aanzienlijk aantal Vlaamse<br />
schilderijen en <strong>be</strong>eldhouwwerken<br />
van grote artistieke kwaliteit<br />
op het eiland aan. Dit levend<br />
Europees erfgoed <strong>be</strong>vindt zich<br />
vooral op kleine en verrassende<br />
Onze-Lieve-Vrouw von de Incarnatie<br />
locaties. Het toont nog maar eens<br />
Antwerpen, ca. 1523-1525, hout, verguld,<br />
dat de grote musea geen monopo<br />
gepolychromeerd<br />
lie <strong>be</strong>zitten op artistieke kwaliteit<br />
Parochiekerk van Nuestra Seiiora de la Encarnación, of historisch <strong>be</strong>lang. Er <strong>be</strong>stond<br />
Santa Cruz de La Pal ma, La Palma, Spanje<br />
in de <strong>be</strong>langrijkste Vlaamse en<br />
Brabantse steden (Brussel, Antwerpen,<br />
Mechelen en Brugge) een<br />
bloeiende exportnijverheid van reta<strong>be</strong>ls, <strong>be</strong>eldhouwwerken en schilderijen, die<br />
binnen de kortste keren heel West-Europa vanaf het noorden en het centrum<br />
van het continent tot in Castilië, Portugal en de Canarische eilanden, Madeira<br />
en de Azoren overspoelden. Op het eiland La Palma bleven de kunstwerken,<br />
vaak echte meesterwerken, vooral <strong>be</strong>waard omdat ze voor de lokale gemeenschappen<br />
een levendige rol speelden. Veel van die <strong>be</strong>elden waren, soms na tal<br />
van transformaties, het voorwerp van de aanhoudende plaatselijke volksdevotie.<br />
Bepaalde stukken groeiden uit tot sterk vereerde cultusobjecten, die hun<br />
stempel bleven drukken op de lokale <strong>be</strong>eldhouwkunst. Zo treden de Vlaamse<br />
<strong>be</strong>eldhouwwerken die door de eigenaars van suikerplantages of suikermolens<br />
werden geïm porteerd, aan het licht als el fruto de la fe: vruchten van de godsdienst<br />
en het geloof. PW<br />
El Fruto de la Fé, nog tot 5 juni 2005 in Kunsthal Sint-Pietersabdij,<br />
van dinsdag tot vrijdag tussen 10 en 18 uur, tel. 09 243 97 43<br />
of www. gent. <strong>be</strong>/spa<br />
Emile Verhaeren 150<br />
Dit jaar vieren we de 15oste geboorteverjaardag van<br />
Emile Verhaeren. Hij is niet in één doosje te stoppen<br />
en daarom vinden meerdere initiatieven plaats die<br />
de diverse aspecten van Verhaeren <strong>be</strong>lichten.<br />
In het Provinciaal Museum Emile Verhaeren loopt<br />
de overzichtstentoonstelling TegenWOORDig. Ze<br />
biedt alvast de gelegenheid om het talent en de<br />
veelzijdigheid van Verhaeren te (her)ontdekken. De<br />
<strong>be</strong>zoeker maakt kennis met de dichter, zijn oeuvre<br />
en zijn talrijke vooraanstaande vrienden. Zelden of<br />
nooit getoonde manuscripten, brieven, foto's, realia<br />
en werken van onder meer Constantin Meunier,<br />
Theo Van Ryssel<strong>be</strong>rghe, Léon Spilliaert en Ossip<br />
Zadkine openen Verhaerens fascinerende wereld.<br />
In dit Verhaerenjaar staan nog andere tentoonstellingen<br />
op het programma. Vanaf septem<strong>be</strong>r presenteert<br />
de Antwerpse Koningin FabiolazaalAnarchisten<br />
rond Emile Verhoeren. MV<br />
Emile Verhoeren (1 855-1916) Tegen WOORDig,<br />
nog tot 30 okto<strong>be</strong>r in het Provinciaal Museum Emile<br />
Verhoeren, Emile Verhoerenstraat 71, 2890 Sint·<br />
Amands, tel. 052 33 oB os, www.emileverhaeren.<strong>be</strong><br />
"'<br />
E<br />
-<br />
"'<br />
N<br />
-<br />
"'<br />
0<br />
0<br />
N<br />
0<br />
..<br />
:<br />
..<br />
><br />
..<br />
0<br />
45
"'<br />
E<br />
·;:<br />
a.<br />
"'<br />
<br />
"'<br />
e<br />
e<br />
N<br />
0<br />
..<br />
:<br />
..<br />
><br />
"<br />
0<br />
Kijkparadijze n voor het volk<br />
Panorama's en diorama's in Antwerpen<br />
Dit is het derde deel in de reeks<br />
Erfgoedgidsen die Openbaar<br />
Kunst<strong>be</strong>zit in Vlaanderen uitgeeft<br />
in samenwerking met de Provincie<br />
Antwerpen.<br />
Kijkparadijzen voor het volk <strong>be</strong>licht een<br />
stukje verdwenen erfgoed: panoramagebouwen<br />
en diorama's.<br />
Het panorama ontstond op het einde van<br />
de achttiende eeuw en ontwikkelde zich in<br />
een minimum van tijd tot het eerste massamedium<br />
van het westen. Een panorama<br />
<strong>be</strong>stond uit een gesloten paviljoen met<br />
een enorm schilderij dat cirkelvormig was<br />
opgehangen. De <strong>be</strong>zoeker ging door een<br />
verduisterde gang naar een kijkplatform,<br />
waar hij zich in het midden van de uitge<strong>be</strong>elde<br />
ge<strong>be</strong>urtenis waande. Een succesvolle<br />
variant van het panorama, het diorama,<br />
bracht nog meer wonderlijke effecten,<br />
zoals <strong>be</strong>weging, licht en donker. Hier keek<br />
het publiek door een verduisterde tunnel<br />
naar het oplichtende dioramaschilderij.<br />
Dat ook Antwerpen een rol heeft gespeeld<br />
in deze geschiedenis van optische illusies,<br />
is zo goed als on<strong>be</strong>kend. Er <strong>be</strong>staan<br />
weliswaar geen monumentale relicten van<br />
Antwerpse panorama's, maar geduldig<br />
speurwerk van de auteurs leverde stof op<br />
voor een boeiend verhaal.<br />
De panoramarotonde Antwerpen in de XV/de eeuw<br />
Chromolitho, circa 1882<br />
Universiteit Gent, Centrale bibliotheek<br />
Op 16 juli 1881 opende het panorama<br />
Antwerpen in de XV/de eeuw, als eerste<br />
van de drie die dat jaar in de stad opgericht<br />
werden. Het was een initiatief van<br />
de in 188o in Brussel opgerichte Société<br />
Anonyme des panoramas des artistes<br />
Be/ges. De marine-schilder Louis Artan<br />
leverde het ontwerp, dat door anderen<br />
uitgewerkt werd tot een enorm doek met<br />
een diameter van 36 meter en een hoogte<br />
van 12 meter. Datzelfde jaar zouden in<br />
Antwerpen nog twee panoramarotondes<br />
hun deuren openen. Op de hoek van de<br />
De Keyserlei en de Frankrijklei stond het<br />
panorama van Waterloo, geschilderd door<br />
Charles Verlat In de dierentuin vestigde<br />
zich het panorama met de slag van Wörth,<br />
van de hand van Alfred Cluysenaer.<br />
Lang zou het succes niet duren, want de<br />
tijd had het panoramafenomeen weldra<br />
ingehaald. Terwijl panorama's een mogelijkheid<br />
boden om een virtuele reis te<br />
maken, lieten <strong>be</strong>tere transportmogelijkheden<br />
en dito toeristische infrastructuur<br />
steeds meer mensen toe om écht op reis<br />
te gaan. En wie zich dat niet kon permitteren,<br />
had dan toch geld voor de goedkope<br />
geïllustreerde tijdschriften, met foto's<br />
van ge<strong>be</strong>urtenissen en taferelen van over<br />
heel de wereld. Een heropleving van de<br />
panorama's kwam er met de wereldtentoonstellingen.<br />
In 1894 tijdens de wereldtentoonstelling<br />
in Antwerpen was één van<br />
De schilders Ro<strong>be</strong>rt Mols en Piet Von Engelen aan<br />
het werk aan één van hun diarama's van Conga ap de<br />
wereldtentoonstelling van Antwerpen In 1894<br />
Verzameling FotoMuseum Provincie Antwerpen<br />
Het panorama in de dierentuin,<br />
afge<strong>be</strong>eld op een menukaart van het<br />
banket ter ere van schilder Alfred<br />
Cluysenaer op 13 augustus 1881<br />
Archief KMDA<br />
de blikvangers het Congodiorama. De zes<br />
dioramataferelen, uitgevoerd door de Antwerpse<br />
schilders Ro<strong>be</strong>rt Mols (1848-1903)<br />
en Piet Van Engelen (1863-1934) brachten<br />
zowel het <strong>be</strong>schavingswerk van de Belgen<br />
in <strong>be</strong>eld als indrukwekkende landschappen<br />
en eerder anekdotische voorvallen.<br />
Dergelijke opflakkering kon buiten de<br />
context van wereldtentoonstellingen niet<br />
voortduren: het publiek dat ooit van op<br />
een kijkplatform naar een stemmig verduisterd<br />
en on<strong>be</strong>weeglijk panoramaschilderij<br />
had staan kijken, was in de korte<br />
tijdsspanne van enkele decennia verwend<br />
geraakt met een niet te stuiten en voortdurend<br />
aanzwellende vloed aan visuele<br />
prikkels en reiservaringen.<br />
Deze boeiende erfgoedgids <strong>be</strong>vat uniek<br />
<strong>be</strong>eldmateriaal en talloze onuitgegeven<br />
documenten en illustraties.<br />
'Kijkparadijzen voor het Volk. Panoramagebouwen<br />
in Antwerpen' door Stefaan<br />
Grieten en Evelien Verniers.<br />
EXTRA<br />
OKV Club<br />
Bestel Kijkparadijzen voor het Volk.<br />
Panoramagebouwen in Antwerpen door<br />
storting van 10.00 € op rekeningnummer<br />
448-ooo7361-87, met vermelding<br />
'Panorama'.<br />
Extra aanbod:<br />
<strong>be</strong>stel deze nieuwe publicatie samen<br />
met de twee eerder gepubliceerde<br />
erfgoedgidsen Baksteengotiek in de<br />
Kempen en Tuinen van Hingene<br />
voor slechts 25.00 €<br />
(inclusief verzendingskosten).<br />
Mededeling 'lente-aanbod erfgoedgidsen'.
De kunst van het vernieuwen<br />
Wa nneer zo'n veertig jaar geleden Openbaar<br />
Kunst<strong>be</strong>zit in Vlaanderen ontstond,<br />
was de motivatie van de stichters vrij duidelijk:<br />
<strong>be</strong>eldende kunst en ons kunst<strong>be</strong>zit<br />
dichter bij de mensen brengen omdat<br />
onze musea zo weinig <strong>be</strong>kend waren.<br />
Ondertussen is er gelukkig heel wat veranderd<br />
en evolueerde Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit<br />
mee.<br />
Na de wijnrode kaften met eenvoudige<br />
reproducties en bijhorende verklarende<br />
teksten, volgden themanummers die een<br />
monument, een museum of een kunsthistorisch<br />
onderwerp in de verf zetten.<br />
Ook in de samenleving nam het aanbod<br />
van tentoonstellingen en evenementen in<br />
musea en culturele centra toe. In de jaren<br />
zeventig kreeg elke stad of gemeente zijn<br />
cultureel centrum met onmiddellijk een<br />
enorm aanbod van tentoonstellingen en<br />
cursussen.<br />
Openbaar Kunst<strong>be</strong>zit volgde die trend<br />
en bracht op vraag van de vele abonnees<br />
een agenda uit die al de activiteiten in<br />
kaart bracht. Deze OKV-Plus evolueerde:<br />
de agenda-formule werd verlaten en in<br />
de plaats kwamen uitgebreidere <strong>be</strong>sprekingen<br />
van tentoonstellingen, boeken en<br />
andere erfgoedevenementen.<br />
De uitgebreide tentoonstellingsagenda<br />
ging digitaal via www.tento.<strong>be</strong> met bijna<br />
vijftienduizend <strong>be</strong>zoekers per maand en<br />
meer dan 1 miljoen hits per maand. Maar<br />
toch horen en voelen we bij vele mensen<br />
de noodzaak om opnieuw te <strong>be</strong>schikken<br />
over een gedrukte en uitgebreide agenda<br />
die meerdere maanden op voorhand een<br />
overzicht biedt van alles wat onze musea<br />
en tentoonstellingsmakers te bieden heb<strong>be</strong>n.<br />
I<br />
I<br />
ENQUÊTE<br />
-- -- - - - - - ·<br />
Verder vragen we ons af of u meer actueel<br />
tentoonstellingsnieuws wil of meer themanummers?<br />
En waarover? Gaat u soms<br />
mee met onze OKV-Club en wenst u eventueel<br />
dat ze meer activiteiten organiseert?<br />
Allemaal vragen waarvan we de antwoorden<br />
uit de mond van onze abonnees zelf<br />
willen horen. Want de geschiedenis van<br />
OKV is er één van voortdurend evolueren,<br />
zonder allerlei modieuze trends te willen<br />
nahollen of te willen vernieuwen om te<br />
vernieuwen.<br />
Bij dit nummer vindt u een kleine enquête<br />
die we van u ingevuld terugverwachten.<br />
Een kleine moeite waarmee u ons helpt<br />
en waarmee u ook een exclusief erfgoedweekend<br />
in Brussel kan winnen. We kijken<br />
uit naar uw antwoord en alvast <strong>be</strong>dankt.