Leermethoden en Zelfsturing - Praktijk voor interactioneel leren
Leermethoden en Zelfsturing - Praktijk voor interactioneel leren
Leermethoden en Zelfsturing - Praktijk voor interactioneel leren
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>Leermethod<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>Zelfsturing</strong><br />
Zelfstur<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong><br />
door Dick Ratering<br />
Verbetering van persoonlijke effectiviteit betek<strong>en</strong>t mijns inzi<strong>en</strong>s op positieve wijze de persoonlijke<br />
grip op lastige situaties vergrot<strong>en</strong>. <strong>Leermethod<strong>en</strong></strong> <strong>voor</strong> verbetering van persoonlijke effectiviteit<br />
verton<strong>en</strong> echter weinig sam<strong>en</strong>hang <strong>en</strong> hanter<strong>en</strong> soms sterk uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de uitgangspunt<strong>en</strong>. In<br />
het <strong>en</strong>e geval tracht m<strong>en</strong> persoonlijke effectiviteit te verbeter<strong>en</strong> door te focuss<strong>en</strong> op ontwikkeling<br />
van persoonlijke kracht <strong>en</strong> kwaliteit in het andere geval op het aanler<strong>en</strong> van techniek<strong>en</strong>, dan weer<br />
op het verkrijg<strong>en</strong> van meer k<strong>en</strong>nis, inzicht <strong>en</strong> bewustwording. Valkuil is hier e<strong>en</strong> ‘of-of-b<strong>en</strong>adering’.<br />
De vraag is eerder: hoe kunn<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de b<strong>en</strong>adering<strong>en</strong> in één aanpak word<strong>en</strong><br />
geïntegreerd?<br />
Zelfstur<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong> geeft antwoord op deze vraag. Uitgangspunt van zelfstur<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong> is e<strong>en</strong><br />
integrale visie op ler<strong>en</strong> <strong>en</strong> begeleid<strong>en</strong> van persoonlijke ontwikkelingsprocess<strong>en</strong>, waarbij<br />
de nadruk niet ligt op traditionele overdracht van k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> kunde maar op ler<strong>en</strong> vanuit de<br />
ervaring in concrete werksituaties. Minder met bet hoofd ler<strong>en</strong> dus <strong>en</strong> meer vanuit bet hart.<br />
Dat werkt niet alle<strong>en</strong> beter, het sluit ook meer aan bij persoonlijke leerw<strong>en</strong>s<strong>en</strong> van werknemers<br />
<strong>en</strong> bij de behoefte in organisaties aan meer zelfsturing. Vertrekpunt van zelfstur<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong> is<br />
e<strong>en</strong> vitale ‘leeromgeving’ te creër<strong>en</strong> waardoor ander<strong>en</strong> in staat word<strong>en</strong> gesteld zelfstandig<br />
hun persoonlijk functioner<strong>en</strong> in uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de praktijksituaties te verbeter<strong>en</strong>. In dit artikel<br />
beschrijf ik de uitgangspunt<strong>en</strong>, werkwijz<strong>en</strong> <strong>en</strong> rand<strong>voor</strong>waard<strong>en</strong> die t<strong>en</strong> grondstag ligg<strong>en</strong><br />
aan succesvolle toepassing van zelfstur<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong> als het gaat om verbetering van persoonlijke<br />
effectiviteit in organisaties.<br />
De methode van zelfstur<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong><br />
Op e<strong>en</strong> training persoonlijke effectiviteit reager<strong>en</strong> deelnemers in eerste instantie vaak erg<br />
positief ‘Geweldig, ik heb er <strong>en</strong>orm veel van opgestok<strong>en</strong>’, ‘Erg interessant’, ‘1k b<strong>en</strong> blij dat ik<br />
toch gekom<strong>en</strong> b<strong>en</strong>’. E<strong>en</strong> tijdje later is daar meestal weinig van over. ‘Och, het was allemaal wel<br />
leuk <strong>en</strong> aardig, maar in de praktijk kan ik er niet Zo veel mee’.<br />
Waarom valt bet r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t van dergelijke training<strong>en</strong> vaak veel lager uit dan m<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong> de<br />
teerinspanning<strong>en</strong> zou mog<strong>en</strong> verwacht<strong>en</strong>? E<strong>en</strong> belangrijke oorzaak ligt in de opvatting<strong>en</strong> die<br />
we over ler<strong>en</strong> koester<strong>en</strong>. Als ik aan m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> vraag wat ze onder ler<strong>en</strong> verstaan, dan roept dat<br />
in neg<strong>en</strong> van de ti<strong>en</strong> gevall<strong>en</strong> het beeld op van schoolbank<strong>en</strong>. Ler<strong>en</strong> associeert m<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nelijk<br />
nog altijd met de klassieke onderwijssituatie, waarin e<strong>en</strong> leraar zijn k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> kunde overdraagt<br />
aan e<strong>en</strong> leerling.<br />
Ler<strong>en</strong> do<strong>en</strong> we uiteraard niet alle<strong>en</strong> door k<strong>en</strong>nisoverdracht maar ook door ervaring. Beide<br />
b<strong>en</strong>adering<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> duidelijk van elkaar word<strong>en</strong> onderscheid<strong>en</strong>. Bij k<strong>en</strong>nisoverdracht ligt<br />
de nadruk op de inhoud. E<strong>en</strong> leraar, trainer of leidinggev<strong>en</strong>de geeft inhoudelijke k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong><br />
deskundigheid door aan e<strong>en</strong> ander: leerling, cursist of medewerker. Ler<strong>en</strong> door ervaring is veel<br />
meer procesgericht doordat het algeme<strong>en</strong> m<strong>en</strong>selijke (werk)ervaring<strong>en</strong> <strong>en</strong> ontwikkelingsvrag<strong>en</strong><br />
c<strong>en</strong>traal stelt.
Ler<strong>en</strong> door ervaring staat bet dichtst bij de diepere betek<strong>en</strong>is van ler<strong>en</strong>:<br />
het volg<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> spoor En dan niet bet spoor van de ander maar je eig<strong>en</strong> spoor. Het is bet<br />
soort ler<strong>en</strong> dat je onmiddellijk herk<strong>en</strong>t in bet gedrag van kinder<strong>en</strong>. Ze zijn verwonderd, zoek<strong>en</strong><br />
gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> op <strong>en</strong> ontdekk<strong>en</strong> vanzelf wat de betek<strong>en</strong>is van de ding<strong>en</strong> is. E<strong>en</strong> peuter die e<strong>en</strong><br />
warme radiator aanraakt hoef je ge<strong>en</strong> tweede keer het woord ‘heet’ uit te legg<strong>en</strong>. Op latere<br />
leeftijd zie je het terug in de IT-specialist die e<strong>en</strong> internetbedrijf opzet of in de topmanager<br />
die nieuwe markt<strong>en</strong> aanboort. Zelfstur<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong> start vanuit deze meer oorspronkelijke<br />
betek<strong>en</strong>is van ler<strong>en</strong>. Ze is geworteld in theorieën van <strong>voor</strong>aanstaande wet<strong>en</strong>schappers als<br />
Paulo Freire, Carl Rogers <strong>en</strong> David Koib, die ler<strong>en</strong> niet tot ‘hoofdler<strong>en</strong>’ beperk<strong>en</strong>, maar op<br />
de hele persoon betrekk<strong>en</strong>.<br />
In de kern gaat het bij zelfstur<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong> om: ‘zelfactief sturing gev<strong>en</strong> aan het leerproces<br />
door in interactie met de omgeving, voel<strong>en</strong>, d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, will<strong>en</strong> <strong>en</strong> handel<strong>en</strong> zinvol met elkaar<br />
te verbind<strong>en</strong>’. Als U wat nauwkeuriger naar deze omschrijving kijkt dan spring<strong>en</strong> e<strong>en</strong> paar<br />
elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in het oog. Bij zelfstur<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong> b<strong>en</strong>t U zelf verantwoordelijk <strong>voor</strong> uw leerproces.<br />
U Iaat zich niet passief leid<strong>en</strong>, maar neemt het roer van uw leerproces in eig<strong>en</strong> hand<strong>en</strong> met<br />
als inzet verandering<strong>en</strong> die U zelf wilt <strong>en</strong> kunt drag<strong>en</strong>. En dat doet U met uw volle bewustzijn,<br />
dat wil zegg<strong>en</strong> dat U naast uw verstand ook gebruik maakt van andere kernvermog<strong>en</strong>s als<br />
gewaarwording, wil <strong>en</strong> gevoel. De methode van zelfstur<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong> is in ess<strong>en</strong>tie dan wel e<strong>en</strong><br />
sologebeur<strong>en</strong>, in de praktijk stuurt m<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> leerprocess<strong>en</strong> bijna nooit helemaal alle<strong>en</strong>.<br />
Op weg naar volledige zelfsturingsvolwass<strong>en</strong>heid zoekt m<strong>en</strong> vaak bewust de interactie op<br />
met de omgeving: e<strong>en</strong> trainer, baas of collega.<br />
De Leercirkel<br />
Om de elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van zelfstur<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong> naar de praktijk te kunn<strong>en</strong> vertal<strong>en</strong> heb ik de<br />
‘leercirkel’ ontwikkeld (zie figuur 1). De leercirkel bestaat uit vier, onderling nauw met elkaar<br />
sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>de, leerfas<strong>en</strong> waarmee U het zelfstur<strong>en</strong>d leerproces zo optimaal mogelijk kunt<br />
lat<strong>en</strong> verlop<strong>en</strong>.<br />
Fase 1<br />
In fase 1 staan vrag<strong>en</strong> c<strong>en</strong>traal betreff<strong>en</strong>de concrete ervaring<strong>en</strong>. Wat houdt U op dit mom<strong>en</strong>t<br />
bezig? Wat beleeft U in e<strong>en</strong> bepaalde probleemsituatie? Wat is er precies gebeurd? Wat<br />
zijn de feit<strong>en</strong>? Hier maakt U de ander deelg<strong>en</strong>oot van zak<strong>en</strong> die werkelijk lev<strong>en</strong>. Dat kunn<strong>en</strong><br />
specifieke werkervaring<strong>en</strong> zijn, maar ook belangrijke gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> in de persoonlijke<br />
sfeer: de moeite met e<strong>en</strong> opdrachtgever e<strong>en</strong> onuitgesprok<strong>en</strong> conflict met uw partner e<strong>en</strong><br />
verstoorde relatie tuss<strong>en</strong> twee afdeling<strong>en</strong>. Vervolg<strong>en</strong>s kiest U daaruit het thema dat het<br />
meest op de <strong>voor</strong>grond treedt <strong>en</strong> waarmee U aan de slag wilt. In het kort gaat het in deze<br />
fase om:<br />
• del<strong>en</strong> van ervaring<strong>en</strong>;<br />
• onderzoek<strong>en</strong> van verschill<strong>en</strong>de thema’s;<br />
• vaststell<strong>en</strong> van het meest vitale thema.<br />
Fase 2<br />
In fase 2 hanteert U reflectie als middel om U zelf los te trekk<strong>en</strong> uit de dagelijkse sleur<br />
<strong>en</strong> beslommering<strong>en</strong>. U staat bewust stil bij het meest vitale thema <strong>en</strong> verdiept u verder<br />
in de situatie door de verschill<strong>en</strong>de aspect<strong>en</strong> ervan grondig te onderzoek<strong>en</strong>. U d<strong>en</strong>kt na<br />
over oorzak<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> probleem, over teg<strong>en</strong>strijdighed<strong>en</strong> in de situatie <strong>en</strong> over uw eig<strong>en</strong><br />
belemmering<strong>en</strong> <strong>en</strong> beperking<strong>en</strong>. Doel van deze fase is te ontdekk<strong>en</strong> wat U werkelijk wilt
verander<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat te formuler<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> leervraag. Bij<strong>voor</strong>beeld: ‘Hoe kan ik klantgericht blijv<strong>en</strong><br />
werk<strong>en</strong>, terwijl mijn klant<strong>en</strong> zich steeds onfatso<strong>en</strong>lijker gedrag<strong>en</strong>?’ In het kort gaat het in deze<br />
fase om:<br />
• b<strong>en</strong>oem<strong>en</strong> van verschill<strong>en</strong>de aspect<strong>en</strong> van het vitale thema;<br />
• opspor<strong>en</strong> <strong>en</strong> onderzoek<strong>en</strong> van dilemma’s;<br />
• het formuler<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> leervraag.<br />
Fase 3<br />
In fase 3 gaat U na e<strong>en</strong> grondige theoretische analyse op zoek naar de meest geschikte oplossing<br />
<strong>voor</strong> uw vraagstuk. U weegt verschill<strong>en</strong>de alternatiev<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> elkaar af <strong>en</strong> kiest vervolg<strong>en</strong>s de<br />
optie die het best past binn<strong>en</strong> bepaalde doelstelling<strong>en</strong>. Als U e<strong>en</strong>maal de knoop heeft doorgehakt,<br />
dan vertaalt U wat U echt wilt in duidelijke afsprak<strong>en</strong> <strong>en</strong> concrete acties. In het kort gaat het in<br />
deze fase om:<br />
• bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong> van oplossing<strong>en</strong>;<br />
• oplossing<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> elkaar afweg<strong>en</strong>;<br />
• plann<strong>en</strong> van acties op basis van e<strong>en</strong> gekoz<strong>en</strong> oplossing.<br />
Fase 4<br />
En, last but not least, fase 4: het experim<strong>en</strong>t. Hier wordt het leerproces afgerond dat met<br />
het ingebrachte thema is verbond<strong>en</strong>. Dit is e<strong>en</strong> doe-fase waarin getracht wordt plann<strong>en</strong> te<br />
verwez<strong>en</strong>lijk<strong>en</strong>, waarin U nagaat hoe oplossing<strong>en</strong> in de werksituatie uitpakk<strong>en</strong> <strong>en</strong> waarin er<br />
bepaalde verandering<strong>en</strong> definitief word<strong>en</strong> doorgevoerd. In het kort gaat het in deze fase om:<br />
• uitvoer<strong>en</strong> van de planner;<br />
• evaluer<strong>en</strong> van de ondernom<strong>en</strong> acties;<br />
• implem<strong>en</strong>tatie van de oplossing in de praktijk.<br />
De afbeelding van de leercirkel laat zi<strong>en</strong> hoe de leerstapp<strong>en</strong> elkaar idealiter opvolg<strong>en</strong>. In de praktijk<br />
zult U merk<strong>en</strong> dat het proces niet altijd precies overe<strong>en</strong>komt met de ope<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>de stapp<strong>en</strong> van<br />
de leercirkel. Zelfstur<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong> is ook niet bedoeld als e<strong>en</strong> lineaire procesbeschrijving, die exact<br />
aangeeft hoe u van a naar b moet kom<strong>en</strong>. Soms gaat u weer ev<strong>en</strong> terug naar uw ervaring, dan<br />
blijft u wat langer stilstaan bij knelpunt<strong>en</strong> of schiet u wat sneller door naar e<strong>en</strong> oplossing. Het<br />
proces van zelfstur<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong> is veel meer te vergelijk<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> opwaartse spiraalbeweging. E<strong>en</strong><br />
continu proces van ontdekk<strong>en</strong>, tot nieuwe inzicht<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>, oplossing<strong>en</strong> bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, acties t<strong>en</strong><br />
uitvoer br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> resultat<strong>en</strong> onderzoek<strong>en</strong>, zoals dat ook in de bov<strong>en</strong>staande gevalsbeschrijving<br />
naar vor<strong>en</strong> komt.<br />
Coach<strong>en</strong> naar zelfstandigheid<br />
De begeleiding van zelfstur<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong> gericht op verbetering van persoonlijke effectiviteit in<br />
organisaties staat of valt met e<strong>en</strong> coach<strong>en</strong>de aanpak. Dat houdt onder meer in: ander<strong>en</strong> stimuler<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> ondersteun<strong>en</strong> bij het richting gev<strong>en</strong> aan hun eig<strong>en</strong> leer- <strong>en</strong> veranderingsproces Het succes<br />
van deze aanpak hangt <strong>en</strong>erzijds af van de vertrouwdheid met de stapp<strong>en</strong> van zelfstur<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> anderzijds van het belang dat u in uw aanpak sch<strong>en</strong>kt aan aspect<strong>en</strong> als:<br />
• houding;<br />
• kwaliteit;<br />
• vaardigheid.<br />
Houding<br />
Als coach b<strong>en</strong>t U ge<strong>en</strong> ‘beheerder’ van het leerproces, maar procesbegeleider <strong>en</strong> organisator<br />
van leersituaties. U stelt zich di<strong>en</strong>stbaar naar de ander op <strong>en</strong> schept e<strong>en</strong> leerklimaat waarin<br />
gelijkwaardigheid vanzelfsprek<strong>en</strong>d is. Als u gew<strong>en</strong>d b<strong>en</strong>t op de stoel van deskundige te gaan<br />
zitt<strong>en</strong> <strong>en</strong> de ander uit te legg<strong>en</strong> wat hij moet do<strong>en</strong>, dan kan het in het begin <strong>en</strong>ige moeite kost<strong>en</strong><br />
van houding te verander<strong>en</strong>. Toch zult u moet<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> omschakel<strong>en</strong> van veronderstell<strong>en</strong> naar
onderzoek<strong>en</strong>, van aanstur<strong>en</strong> naar ondersteun<strong>en</strong>, van monoloog naar dialoog, van oplegg<strong>en</strong> naar<br />
vrag<strong>en</strong>, oftewel van éénrichtingsverkeer naar tweerichtingsverkeer.<br />
Kwaliteit<br />
De kwaliteit van uw gedrag als coach wordt in belangrijke mate bepaald door uw eig<strong>en</strong> diepgang.<br />
Diepgang krijgt U niet van de <strong>en</strong>e op de andere dag. U kunt er wel aan werk<strong>en</strong>. Bij<strong>voor</strong>beeld,<br />
door uw eig<strong>en</strong> aanpak onder de loep te legg<strong>en</strong> <strong>en</strong> uw eig<strong>en</strong> valkuil<strong>en</strong>, <strong>voor</strong>keur<strong>en</strong>, automatism<strong>en</strong>,<br />
projecties <strong>en</strong> onbewuste strategieën te onderzoek<strong>en</strong>. Hoe beter u uzelf k<strong>en</strong>t, des te beter zult u<br />
in staat zijn met mededog<strong>en</strong>, respect <strong>en</strong> op<strong>en</strong>heid de ander tegemoet te tred<strong>en</strong>, zijn drijfver<strong>en</strong><br />
te doorgrond<strong>en</strong> <strong>en</strong> zijn leerproces te begeleid<strong>en</strong>.<br />
Vaardigheid<br />
Om het proces van zelfstur<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong> in goede ban<strong>en</strong> te leid<strong>en</strong> maakt u gebruik van vaardighed<strong>en</strong><br />
als actief <strong>en</strong> empathisch luister<strong>en</strong>, sam<strong>en</strong>vatt<strong>en</strong>, doorvrag<strong>en</strong>, concretiser<strong>en</strong>, in staat stell<strong>en</strong>,<br />
overlegg<strong>en</strong>, sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>, ondersteun<strong>en</strong> <strong>en</strong>zo<strong>voor</strong>ts. Deze vaardighed<strong>en</strong> zet u in om het<br />
zelfstandig leervermog<strong>en</strong> bij ander<strong>en</strong> aan te sprek<strong>en</strong> <strong>en</strong> belemmering<strong>en</strong> weg te nem<strong>en</strong> die<br />
optimale leerprestaties verhinder<strong>en</strong>. Als coach staat u niet aan de zijlijn maar maakt u deel uit van<br />
het leerproces. Dat betek<strong>en</strong>t dat u in verschill<strong>en</strong>de situaties aandacht kunt gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> ontvang<strong>en</strong>.<br />
Toepassing<br />
Zelfstur<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong> k<strong>en</strong>t in uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de functies e<strong>en</strong> groot aantal toepassingsmogelijkhed<strong>en</strong>.<br />
Bij<strong>voor</strong>beeld, e<strong>en</strong> medewerker ontdekt zelf hoe hij beter kan communicer<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> leidinggev<strong>en</strong>de<br />
hoe hij standpunt<strong>en</strong> met meer overtuiging naar vor<strong>en</strong> kan br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> topondernemer hoe hij<br />
scherper kan onderhandel<strong>en</strong>. Zelfstur<strong>en</strong>de leerprocess<strong>en</strong> zijn nooit id<strong>en</strong>tiek <strong>en</strong> onderscheid<strong>en</strong><br />
zich in tijd, tempo of thematiek altijd van elkaar.<br />
Dat maakt zelfstur<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> boei<strong>en</strong>de <strong>en</strong> tegelijk lastige opgave. Als coach maakt U het<br />
uzelf daarbij e<strong>en</strong> stuk gemakkelijker als u bereid b<strong>en</strong>t te werk<strong>en</strong> aan het verbred<strong>en</strong> van uw inzicht<br />
in grondthema’s van individuele medewerkers, teams <strong>en</strong> organisaties.<br />
Ontwikkelingsvrag<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> bij<strong>voor</strong>beeld sterk leeftijdsgebond<strong>en</strong> zijn. Als twintigjarige stel<br />
je je nu e<strong>en</strong>maal andere leervrag<strong>en</strong> dan wanneer je de p<strong>en</strong>sio<strong>en</strong>gerechtigde leeftijd nadert.<br />
Leervrag<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> ook sterk afhankelijk zijn van hoe m<strong>en</strong> zich verhoudt tot verled<strong>en</strong>, hed<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
toekomst. De <strong>en</strong>e keer neemt m<strong>en</strong> veel bagage uit bet verled<strong>en</strong> mee, e<strong>en</strong> andere keer gooit m<strong>en</strong><br />
het verled<strong>en</strong> als afgedaan overboord of richt m<strong>en</strong> zijn blik op de toekomst.<br />
Dergelijke grondthema’s spel<strong>en</strong> altijd meer of minder e<strong>en</strong> rol als m<strong>en</strong> de methode van<br />
zelfstur<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong> inzet om het functioner<strong>en</strong> in het persoonlijke werk of in het team te verbeter<strong>en</strong>.<br />
In het persoonlijke werk draait het bij<strong>voor</strong>beeld om vrag<strong>en</strong> als: Wat belemmert me om beter te<br />
communicer<strong>en</strong>? Wat moet ik do<strong>en</strong> om overtuig<strong>en</strong>der over te kom<strong>en</strong>? Hoe kan ik in de toekomst<br />
ler<strong>en</strong> meer initiatief te nem<strong>en</strong>? In teamverband zijn belangrijke vrag<strong>en</strong>: Wat belemmert me in de<br />
wijze waarop ik met ander<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werk? Hoe kan ik andere teamled<strong>en</strong> inspirer<strong>en</strong>? Wat moet ik<br />
do<strong>en</strong> om mijn rol in het team te verhelder<strong>en</strong>?<br />
Succes<strong>voor</strong>waard<strong>en</strong><br />
Zelfstur<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong> is ge<strong>en</strong> methode <strong>voor</strong> angsthaz<strong>en</strong>. Er is moed <strong>voor</strong> nodig om op eig<strong>en</strong><br />
kompas te ler<strong>en</strong> var<strong>en</strong>, maar ook zelfsturingsvolwass<strong>en</strong>heid: het zelfstandig stur<strong>en</strong>, construer<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> reguler<strong>en</strong> van leerprocess<strong>en</strong> <strong>en</strong> gemotiveerd zijn de eig<strong>en</strong> leerstijl te onderzoek<strong>en</strong> <strong>en</strong> te<br />
verbred<strong>en</strong>. Leervermog<strong>en</strong> doet er maar t<strong>en</strong> dele toe. M<strong>en</strong> kan altijd ler<strong>en</strong> om eig<strong>en</strong> gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> aan<br />
te gev<strong>en</strong>, het geduld op te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> om over persoonlijke ervaring<strong>en</strong> na te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> daar lering<br />
uit te trekk<strong>en</strong>.<br />
Deze persoonlijke eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> bepal<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> belangrijk deel het succes van zelfstur<strong>en</strong>d<br />
ler<strong>en</strong>. Daarnaast is op<strong>en</strong> communicatie over zak<strong>en</strong> die werkelijk spel<strong>en</strong> cruciaal. Zelfstur<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong><br />
is afhankelijk van de mate waarin m<strong>en</strong> elkaars ervaring<strong>en</strong> <strong>en</strong> bijdrag<strong>en</strong> respecteert <strong>en</strong> waardeert,
<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> wil werk<strong>en</strong> bij de oplossing van problem<strong>en</strong> <strong>en</strong> het ontwikkel<strong>en</strong> <strong>en</strong> doorvoer<strong>en</strong> van<br />
verbetering<strong>en</strong>.<br />
Werk<strong>en</strong> met zelfstur<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong> vraagt daarnaast de bereidheid van het managem<strong>en</strong>t prioriteit<br />
toe te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> aan ler<strong>en</strong> in het algeme<strong>en</strong> <strong>en</strong> aan zelfstur<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong> in het bijzonder. Voorwaarde<br />
daar<strong>voor</strong> is bet ontwerp<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> organisatiestructuur die:<br />
• tegemoetkomt aan de leervrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> -w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> van individuele werknemers;<br />
• de noodzakelijke bevoegdhed<strong>en</strong>, bronn<strong>en</strong> <strong>en</strong> hulpmiddel<strong>en</strong> verschaft om 2<br />
stur<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong> mogelijk te mak<strong>en</strong>;<br />
• plaats inruimt <strong>voor</strong> betek<strong>en</strong>isvolle ervaring<strong>en</strong> van medewerkers;<br />
• tijd biedt aan medewerkers om afstand te kunn<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> van de dagelijkse<br />
beslommering<strong>en</strong>;<br />
• medewerkers oprecht betrekt bij de oplossing van problem<strong>en</strong>;<br />
• ruimte geeft <strong>voor</strong> bet stimuler<strong>en</strong> <strong>en</strong> belon<strong>en</strong> van risicodrag<strong>en</strong>d gedrag.<br />
Besluit<br />
Aan bet begin werd de vraag gesteld hoe persoonlijke effectiviteit kan word<strong>en</strong> verbeterd vanuit<br />
e<strong>en</strong> integrale leeraanpak. De methode van zelfstur<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong> kan mijns inzi<strong>en</strong>s <strong>voor</strong> dit doe! word<strong>en</strong><br />
ingezet omdat ze verschill<strong>en</strong>de weg<strong>en</strong> die tot verbetering van persoonlijke effectiviteit kunn<strong>en</strong><br />
leid<strong>en</strong> bij elkaar br<strong>en</strong>gt. Zelfstur<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>t namelijk diepgaand onderzoek<strong>en</strong> wat er op<br />
persoonlijk vlak speelt, nagaan wat knelpunt<strong>en</strong> zijn om pas daarna oplossing<strong>en</strong> te bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> daarmee in de praktijk te gaan experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong>. Het proces van zelfstur<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong> houdt pas<br />
op als bet werkelijk heeft geleid tot verbetering van persoonlijke effectiviteit. De methode van<br />
zelfstur<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong> biedt uiteraard ge<strong>en</strong> waterdichte garantie <strong>voor</strong> zelfverbetering, maar verhoogt<br />
daartoe wel de kans omdat ze uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de leerb<strong>en</strong>adering<strong>en</strong> met elkaar ver<strong>en</strong>igt. Succesvolle<br />
toepassing van zelfstur<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong> <strong>voor</strong> de verbetering van persoonlijke effectiviteit verlangt<br />
zelfsturingsvolwass<strong>en</strong>heid van werknemers <strong>en</strong> de bereidheid van organisaties structureel de<br />
<strong>voor</strong>waard<strong>en</strong> te schepp<strong>en</strong> <strong>voor</strong> deze manier van ler<strong>en</strong>. Dat kost tijd <strong>en</strong> geld. Nu we emotioneel<br />
<strong>en</strong> economisch het tij mee hebb<strong>en</strong> lijkt <strong>en</strong>ige haast gebod<strong>en</strong>. Want, zoals iedere zeiler weet dat je<br />
gemakkelijker van koers verandert met de volle wind in de zeil<strong>en</strong>, zo verloopt het reorganiser<strong>en</strong><br />
van ler<strong>en</strong> beter in tijd<strong>en</strong> van <strong>voor</strong>spoed dan wanneer het water je aan de lipp<strong>en</strong> staat.<br />
E<strong>en</strong> <strong>voor</strong>beeld uit de praktijk:<br />
In e<strong>en</strong> begeleidingsgesprek sprak e<strong>en</strong> regiomanager van e<strong>en</strong> grote supermarktket<strong>en</strong> zijn<br />
bezorgdheid uit over de gang van zak<strong>en</strong>. Hij gaf aan veel moeite te hebb<strong>en</strong> met verandering<strong>en</strong><br />
zoals de invoering van e<strong>en</strong> nieuw ur<strong>en</strong>registratiesysteem, de ontwikkeling van nieuwe<br />
supermarktmanagers, de doorvoering van kost<strong>en</strong>bespar<strong>en</strong>de maatregel<strong>en</strong>. Met alle plezier<br />
wilde hij de verandering<strong>en</strong> doorvoer<strong>en</strong>, maar verlangde daarbij veel meer duidelijkheid <strong>en</strong><br />
ondersteuning van het managem<strong>en</strong>t. ‘Zeg me maar wat ik moet do<strong>en</strong>, dan voer ik het wel uit,<br />
maar ik wil wel wet<strong>en</strong> waar ik aan toe b<strong>en</strong>, nu is het de <strong>en</strong>e dag dit <strong>en</strong> de andere dag weer<br />
dat <strong>en</strong> daar word ik doodmoe van…’, gaf hij te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Dieper doorvrag<strong>en</strong> naar de kern van<br />
het probleem leidde tot het inzicht, dat hij moeite had zichzelf staande te houd<strong>en</strong> in situaties<br />
die <strong>voor</strong>tdur<strong>en</strong>d aan verandering onderhevig zijn. Dat lukte nog wel als er duidelijke regels <strong>en</strong><br />
norm<strong>en</strong> <strong>voor</strong> handel<strong>en</strong> war<strong>en</strong>, maar bij gebrek daaraan begon hij bet overzicht te verliez<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
werd het <strong>voor</strong> hem moeilijk op eig<strong>en</strong> koers te var<strong>en</strong>. Gaandeweg het gesprek stelde hij zich de<br />
vraag: hoe kan ik in verandersituaties zelf actief zorg<strong>en</strong> <strong>voor</strong> duidelijkheid <strong>en</strong> ondersteuning? Met<br />
deze leervraag in gedacht<strong>en</strong> werd er gezocht naar oplossing<strong>en</strong>. De in zijn og<strong>en</strong> beste oplossing<br />
ervoer hij ook als de meest bedreig<strong>en</strong>de: tijd<strong>en</strong>s het wekelijkse teamoverleg met zijn directeur<br />
duidelijk zijn over persoonlijke w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>en</strong> verwachting<strong>en</strong>. Tot dan had hij zich op de vlakte<br />
gehoud<strong>en</strong>, omdat in eerdere overlegrondes andere teamled<strong>en</strong> door de directeur op tamelijk<br />
onfatso<strong>en</strong>lijke wijze op hun plaats war<strong>en</strong> gezet Hij was bang dat hem hetzelfde zou overkom<strong>en</strong><br />
als hij in het bijzijn van zijn directeur <strong>voor</strong> zijn m<strong>en</strong>ing zou uitkom<strong>en</strong>. Met behulp van de RETmethode<br />
werd e<strong>en</strong> ontwikkelsc<strong>en</strong>ario uitgeschrev<strong>en</strong>. Angst<strong>en</strong> in soortgelijke situaties werd<strong>en</strong>
<strong>en</strong>oemd <strong>en</strong> daaraan t<strong>en</strong> grondslag ligg<strong>en</strong>de irrationele gedacht<strong>en</strong> vervang<strong>en</strong> door rationele<br />
gedacht<strong>en</strong>. Met deze geestelijke bagage in ‘huis’ werd<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de experim<strong>en</strong>t<strong>en</strong> uitgezet,<br />
die alle betrekking hadd<strong>en</strong> op situaties waarin van hem assertief gedrag werd verlangd. De<br />
resultat<strong>en</strong> daarvan werd<strong>en</strong> geëvalueerd met behulp van e<strong>en</strong> 10-puntsschaal, waarop hij iedere<br />
dag zijn vordering<strong>en</strong> bijhield.<br />
Het gevolg van deze aanpak was dat hij in overlegrondes in to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de mate zijn m<strong>en</strong>ing naar<br />
vor<strong>en</strong> durfde te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, daarmee meer duidelijkheid creëerde <strong>en</strong> ondersteuning.<br />
Gepubliceerd in :<br />
Opleiding <strong>en</strong> Ontwikkeling 1 / 2 / 2001