1e editie 2005 - NVVE
1e editie 2005 - NVVE
1e editie 2005 - NVVE
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Het NVvE<br />
Voorjaars<br />
congres<br />
Het Kanaal<br />
◆ Desinfectie van het<br />
wortelkanaalstelsel<br />
◆ Voorjaarscongres<br />
◆ Verwijderen van<br />
wortelstiften<br />
◆ Negatieve druk<br />
Desinfectie:<br />
gewoon<br />
doen!<br />
NVvE- verenigingsblad, nr. 1, maart 2009
De veranderde opzet van de ALV<br />
Vergaderen is een democratisch recht en is al duizenden jaren oud.<br />
Het is een uitgelezen kans om met elkaar van gedachten te wisselen<br />
over allerlei zaken die in een vereniging spelen. Zo ook bij de<br />
NVvE. Statutair vindt er twee maal per jaar een Algemene Ledenvergadering<br />
plaats om over zaken als de actielijst van het bestuur,<br />
financiële en personele aspecten van bestuur en commissies enz. te<br />
praten. Tot voor kort vonden deze vergaderingen meestal plaats<br />
voorafgaande aan het voorjaars- en najaarscongres. Voordeel van<br />
dit tijdstip was dat leden die het congres bezochten, gelijk de<br />
vergadering konden “meepikken”.<br />
Een groot nadeel was echter dat door de geringe hoeveelheid<br />
beschikbare tijd de vergadering erin moest worden gepropt, de<br />
tijdspanne was meestal veel te kort om over alle agendapunten die<br />
ter tafel lagen voldoende diepgaand met elkaar van gedachten te<br />
kunnen wisselen. Het congres moest immers op tijd beginnen.<br />
Voor bestuur en leden een ongewenste situatie.<br />
Daarom heeft het bestuur besloten de vergadering los te koppelen<br />
van de congresdagen en te verplaatsen naar een andere dag.<br />
Deze eerste vergadering in deze gewijzigde opzet heeft al plaatsgevonden<br />
op 24 november j.l. in het N-H Hotel te Utrecht. Om aan<br />
de vergadering een extra dimensie toe te voegen had het bestuur<br />
een externe spreker uitgenodigd, nu eens niet uit de tandheelkundige<br />
wereld maar iemand die ons iets anders interessants kon vertellen.<br />
De keuze was gevallen op bergbeklimmer Ronald Naar die<br />
ons een boeiend verhaal vertelde, ondersteund door vele prachtige<br />
beelden, over zijn vele exp<strong>editie</strong>s naar de hoogste bergtoppen die<br />
hij samen met zijn exp<strong>editie</strong> team had uitgevoerd. Na deze indrukwekkende<br />
voordracht hebben we in alle rust zonder enige tijdsdruk<br />
kunnen vergaderen en kon aansluitend worden nagepraat op<br />
informele wijze.<br />
Helaas was er een geringe opkomst, desondanks was het een positieve<br />
bijeenkomst; deze aanpak is voor herhaling vatbaar.<br />
Daarom nodigt het bestuur u uit voor de komende ALV op maandag<br />
18 mei, wederom in het N-H Hotel te Utrecht. Reserveer deze<br />
avond in uw agenda. Te zijner tijd ontvangt u de stukken thuis of<br />
per mail.<br />
Frans Nugteren, voorzitter NVvE
Desinfectie<br />
van het wortelkanaalstelsel<br />
In dit artikel wordt een overzicht gegeven van de desinfectantia die gebruikt worden tijdens<br />
de wortelkanaalbehandeling. De eigenschappen van de verschillende antimicrobiële middelen<br />
en het effect ervan op de endodontische microflora wordt beschreven. Ten slotte worden prak-<br />
tische tips voor de toepassing tijdens de wortelkanaalbehandeling aangereikt.<br />
Dr. Linda Peters<br />
Desinfectie van het wortelkanaalstelsel bij de endodontische behandeling<br />
Inleiding<br />
Oorzaak van een parodontitis apicalis is infectie<br />
van het wortelkanaalstelsel (Kakehashi et al,<br />
1965). Genezing van de parodontitis apicalis<br />
wordt mogelijk als de wortelkanaalinfectie kan<br />
worden geëlimineerd met behulp van desinfectantia.<br />
De micro-organismen die zich in het wortelkanaalstelsel<br />
bevinden zijn uitvoerig onderzocht<br />
en beschreven. Met behulp van geavanceerde<br />
microbiologische technieken zijn al meer dan<br />
twintig soorten bacteriën in het wortelkanaal<br />
gevonden (Theilade, 2003). Om deze bacteriën<br />
te elimineren is veel onderzoek gedaan naar<br />
verschillende desinfectantia. Veruit het meeste<br />
onderzoek is uitgevoerd op vrijzwemmende<br />
(planktonische) micro-organismen. Recent is<br />
echter aangetoond dat ook in het wortelkanaal<br />
sprake is van een biofilm: een georganiseerde<br />
a b<br />
laag bacteriën ingebed in slijm, gehecht aan een<br />
oppervlak (figuur 1 en 2). Biofilminfecties zijn<br />
verantwoordelijk voor 65% van alle bacteriële<br />
infecties in het menselijke lichaam (Costerton et<br />
al, 1999). De bacteriën in de biofilm zijn in hoge<br />
mate beschermd tegen irrigantia, desinfectantia<br />
Figuur 1.a. Lichtmicroscopische<br />
coupe van de biofilm in het<br />
wortelkanaal (met dank aan<br />
D. Riccucci).<br />
Figuur 1.b. Detail van figuur a.<br />
en antibiotica (Stewart et al, 2004). De belangrijkste<br />
mechanismen die hieraan ten grondslag liggen<br />
zijn (Donlan en Costerton, 2002):<br />
◆ het vermogen van de biofilm om de concentratie<br />
van het desinfectans in de omgeving<br />
van de biofilm te reduceren;<br />
1
Figuur 2. Ontstaan van biofilm (met dank aan P. Dirckx, MSU Center for Biofilm Engineering, Montana, USA).<br />
2 Desinfectie van het wortelkanaalstelsel<br />
◆ het vermogen van de biofilm om doordringen<br />
van het desinfectans te voorkomen;<br />
◆ een zodanige verandering van de eigenschappen<br />
van een bacterie die zich hecht aan een<br />
oppervlak (in de biofilm), dat de eigenschappen<br />
van die bacterie niet vergelijkbaar zijn<br />
met de eigenschappen van dezelfde bacterie<br />
in suspensie (figuur 2).<br />
Uit onderzoeken blijkt dan ook dat het heel<br />
moeilijk is een biofilm te elimineren. In het wortelkanaalstelsel<br />
wordt dit nog bemoeilijkt door<br />
de complexe anatomische kenmerken. De effectiviteit<br />
van een desinfecterend spoelmiddel is<br />
daarom sterk afhankelijk van de anatomie en<br />
vormgeving van het wortelkanaal (zie ook elders<br />
in het themanummer Endodontologie 1, Peters<br />
en Wesselink, <strong>2005</strong>).<br />
De belangrijkste eigenschappen voor een desinfecterend<br />
spoelmiddel zijn:<br />
◆ desinfecteren van het gehele wortelkanaalstelsel<br />
waarbij zowel planktonische micro-organismen<br />
als biofilm worden verwijderd;<br />
◆ verwijderen van pulpaweefsel en necrotische<br />
resten ervan;<br />
◆ wegspoelen van débris en dentineslijpsel;<br />
◆ oplossen van de smeerlaag;<br />
◆ smeren van instrumentatie, zonder irritatie<br />
van periapicale weefsels.<br />
Er is geen spoelmiddel dat alle bovengenoemde<br />
eigenschappen bezit en daarom wordt een combinatie<br />
van spoelmiddelen gebruikt om een zo<br />
goed mogelijke reiniging en desinfectie te bewerkstelligen.
Natriumhypochloriet<br />
Het belangrijkste spoelmiddel in de endodontologie<br />
is natriumhypochloriet (NaOCl). Het bezit<br />
drie zeer belangrijke eigenschappen:<br />
◆ het lost weefsel en organisch materiaal op;<br />
◆ het is een krachtig desinfectans;<br />
◆ het is in lage concentratie (1-2%) weinig<br />
irriterend voor het periapicale weefsel.<br />
De mate waarin organisch materiaal en necrotisch<br />
weefsel wordt opgelost, is direct afhankelijk<br />
van de contacttijd met het NaOCl. De<br />
effectiviteit kan aanzienlijk worden verbeterd<br />
door het gebruik van ultrasone apparatuur<br />
(Moorer en Wesselink, 1982).<br />
Omdat NaOCl snel uiteenvalt, is voortdurende<br />
verversing noodzakelijk. Een strikt desinfectieregime<br />
behoort daarom bij het wisselen van ieder<br />
wortelkanaalinstrument plaats te vinden. Een<br />
EDTA (ethyleendiamine-tetra-acetaat)<br />
EDTA (ethyleen-diamine-tetra-acetaat) is een<br />
zwak zuur met een zwakke antibacteriële werking.<br />
Het is verkrijgbaar als oplossing en in pastavorm.<br />
EDTA wordt gebruikt voor het smeren<br />
van instrumentatie in het wortelkanaal en voor<br />
het verwijderen van de anorganische component<br />
van de smeerlaag (calcium). De smeerlaag bestaat<br />
uit dentineslijpsel en bacteriën in organisch<br />
materiaal en bedekt de wortelkanaalwand na<br />
ander voordeel van frequent spoelen is dat er<br />
meer débris en dentineslijpsel wordt uitgespoeld.<br />
NaOCl is een zeer krachtig en snel desinfectans<br />
met de potentie om zowel planktonische microorganismen<br />
als biofilm onschadelijk te maken.<br />
Het verschil in desinfecterend vermogen tussen<br />
lage en hoge concentratie (1-5%) is niet aangetoond.<br />
Frequent verversen van de oplossing lijkt<br />
effectiever te zijn dan verhoging van de concentratie<br />
(Haapasaloo et al, 2000). In een concentratie<br />
van 1-2% is NaOCl minimaal irriterend<br />
voor de periapicale weefsels (Sjögren et al,<br />
1990), reden waarom deze concentratie de voorkeur<br />
verdient. NaOCl kan geen smeerlaag verwijderen.<br />
bij de endodontische behandeling<br />
preparatie. Het verwijderen van de smeerlaag is<br />
noodzakelijk om een goede reiniging en adaptatie<br />
van wortelkanaalvulmaterialen aan de wortelkanaalwand<br />
mogelijk te maken.<br />
Het wortelkanaal wordt (daarom) afwissend met<br />
NaOCl en EDTA gespoeld (Sen et al, 1995).<br />
EDTA wordt in pastavorm gebruikt om de instrumentatie<br />
te vergemakkelijken.<br />
Chloorhexidine<br />
Het gebruik van chloorhexidine als desinfectans<br />
is gepropageerd omdat het goede antibacteriële<br />
eigenschappen heeft. Een groot nadeel is het<br />
ontbreken van weefseloplossend vermogen (Ringel<br />
et al, 1982). Tevens lijkt het antibacteriële<br />
effect van chloorhexidine op de biofilm in het<br />
wortelkanaal beperkt (Pratten et al, 1998, Spratt<br />
et al, 2001). Chloorhexidine heeft daarom geen<br />
toegevoegde waarde naast het gebruikt van<br />
natriumhypochloriet.<br />
3
4<br />
Ultrasone reiniging<br />
Ultrasone irrigatie heeft een positieve invloed op<br />
de werking van het NaOCl, omdat het weefseloplossende<br />
vermogen van NaOCl wordt verhoogd,<br />
het antibacteriële effect van NaOCl<br />
wordt versterkt, de biofilm effectiever wordt afgebroken<br />
en het spoeleffect wordt verhoogd. De<br />
werking van de passieve ultrasone irrigatie berust<br />
op het gegeven dat de NaOCl in het wortelkanaal<br />
door een trillende vijl in beweging wordt<br />
gebracht. Hierdoor ontstaat er microstroming en<br />
cavitatie in het wortelkanaal. Deze microstroming<br />
is het krachtigst wanneer de vijl vrij in het<br />
wortelkanaal kan trillen. Daarom is het ultrasoon<br />
irrigeren het meest effectief als deze wordt toegepast<br />
aan het einde van de wortelkanaalbehan-<br />
deling, wanneer het wortelkanaal al is geprepareerd<br />
(Gutarts et al, <strong>2005</strong>). Vooralsnog lijkt het<br />
beste resultaat verkregen te worden als er per<br />
wortelkanaal drie minuten ultrasoon wordt gespoeld<br />
(Van der Sluis et al, <strong>2005</strong>). Hierbij wordt<br />
het gebruik van een gladde naald met stomp uiteinde<br />
aangeraden om schade aan de dentinewand<br />
te voorkomen (figuur 3). Indien gebruik<br />
gemaakt wordt van een ultrasone unit met een<br />
continue stroom van NaOCl dan is 50 ml per<br />
wortelkanaal voldoende. Indien deze toepassing<br />
niet voorhanden is, dan is het aan te bevelen om<br />
gedurende de drie minuten ultrasone irrigatie de<br />
NaOCl met behulp van een injectiespuit met 27<br />
gauge naald iedere minuut te verversen.<br />
Desinfectie van het wortelkanaalstelsel<br />
Desinfectie bij<br />
meerdere zittingen<br />
Na reiniging en desinfectie van een geïnfecteerd<br />
wortelkanaal kunnen micro-organismen in de<br />
meeste gevallen niet meer worden gekweekt<br />
(50-80%) (Peters et al, 2002). In de wortelkanalen<br />
waarbij de kweek nog positief is, zijn de aantallen<br />
micro-organismen aanzienlijk gereduceerd<br />
(Law en Messer, 2004). Uit onderzoek blijkt echter<br />
dat teruggroeien van micro-organismen in<br />
het lege wortelkanaal snel plaatsvindt (Byström<br />
en Sundqvist, 1981).<br />
Over het algemeen zijn er twee mogelijkheden<br />
om deze teruggroei tegen te gaan:<br />
1. het aanbrengen van een definitieve wortelkanaalvulling,<br />
waarbij ervan uitgegaan wordt<br />
dat het wortelkanaalcement verdere antibacteriële<br />
werking heeft zolang het niet is uitgehard.<br />
Tevens zou de definitieve wortelkanaal-<br />
vulling de ruimte innemen zodat microbiële<br />
teruggroei niet mogelijk is.<br />
2. het aanbrengen van een langwerkend desinfectans<br />
in het wortelkanaal.<br />
Welke van deze twee mogelijkheden tot betere<br />
en snellere genezing leidt, is onduidelijk en er<br />
kan om die reden geen keuze worden gemaakt<br />
(Peters en Wesselink, 2002). Het definitief afsluiten<br />
van de wortelkanalen in dezelfde zitting<br />
als de reiniging en de vormgeving heeft als voordeel<br />
dat er minder tijd verloren gaat voor tandarts<br />
en patiënt en dat de anatomie van het<br />
wortelkanaalstelsel nog vers in het geheugen zit.<br />
Een nadeel is dat de behandelzitting erg lang<br />
kan worden en dat besparen van tijd ten koste<br />
kan gaan van een goede reiniging en vormgeving.<br />
Figuur 3.<br />
Een gladde stompe naald voor ultrasone<br />
irrigatie van het wortelkanaalstelsel.<br />
Indien de wortelkanaalbehandeling te lang duurt<br />
om een definitieve wortelkanaalvulling aan te<br />
brengen is het aan te raden om in ieder geval de<br />
volledige reiniging en desinfectie te voltooien en<br />
dan pas het desinfectans aan te brengen. Onvolledige<br />
reiniging in de eerste zitting zou kunnen<br />
leiden tot uitgroeien van de meest resistente<br />
micro-organismen (Wesselink en Bergenholtz,<br />
2003). Dit zou een verklaring kunnen zijn voor<br />
de dominantie van facultatieve micro-organismen<br />
(vooral enterokokken) in gevallen waarbij<br />
genezing van de parodontitis apicalis achterwege<br />
blijft.
Calciumhydroxide<br />
Calciumhydroxide (Ca(OH) 2 in water lijkt vooralsnog<br />
het beste middel voor langdurige desinfectie<br />
van de pulpaholte en het tegengaan van<br />
herinfectie. Calciumhydroxide lost slecht op in<br />
water waardoor het lastig is aan te brengen in<br />
het wortelkanaal. Door de geringe oplosbaarheid<br />
is calciumhydroxide alleen werkzaam in direct<br />
contact met weefsel en/of in de nabijheid van<br />
micro-organismen (Siqueira en Lopes, 1999).<br />
Door de trage werking moet het materiaal geruime<br />
tijd worden ingesloten om een desinfecterende<br />
werking te hebben. Het verwijde ren van<br />
Tabel 1. Klinische tips voor irrigatie<br />
van het wortelkanaalstelsel<br />
◆ Na ieder instrument irrigeren met 2 ml NaOCl (2%) met 27 gauge naald<br />
zo dicht mogelijk bij het apicale uiteinde van de preparatie.<br />
◆ Activeer de NaOCl ultrasoon aan het einde van de preparatiefase<br />
gedurende 3 minuten.<br />
◆ Voltooi de preparatiefase van het wortelkanaal<br />
bij voorkeur in de eerste zitting.<br />
calciumhydroxide uit het wortelkanaal is lastig<br />
en tijdrovend. Achterblijvend calciumhydroxide<br />
heeft een negatief effect op de aansluiting van<br />
de wortelkanaalvulling aan de wortelkanaalwand<br />
(Hosoya et al, 2004).<br />
Uit onderzoek blijkt dat calciumhydroxide teruggroei<br />
van bacteriën deels tegengaat. Maar bij<br />
5-35% van de gebitselementen is de wortelkanaal<br />
kweek nog steeds positief. Het effect van<br />
calciumhydroxide op bacteriën in een biofilm is<br />
nog onduidelijk.<br />
bij de endodontische behandeling<br />
◆ Breng calciumhydroxide aan indien de tijd ontbreekt<br />
om het wortelkanaal definitief af te sluiten in de eerste zitting.<br />
◆ Bij de tweede zitting de calciumhydroxide met natriumhypochloriet en<br />
EDTA verwijderen (de NaOCl bij voorkeur ultrasoon geactiveerd).<br />
Jodium in<br />
kaliumjodide<br />
Bij de mislukte wortelkanaalbehandeling worden<br />
andere micro-organismen gevonden dan bij onbehandelde<br />
gebitselementen met een parodontitis<br />
apicalis. Voornamelijk enterokokken worden<br />
vaak gekweekt (24-70%) uit het wortelkanaal<br />
bij gebitselementen met een mislukte wortelkanaalbehandeling<br />
(Molander et al, 1998, Peciuliene<br />
et al, 2001). Omdat calciumhydroxide maar<br />
minimaal effectief is tegen deze bacterie, wordt<br />
het effect van desinfectie met jodium in kaliumjodide<br />
(IKI) onderzocht bij herbehandelingen. IKI<br />
is een vluchtig, kort werkend, krachtig en vloeibaar<br />
desinfectans dat mogelijk een gunstig effect<br />
heeft in geselecteerde gebitselementen. Er is<br />
echter nog te weinig onderzoek bekend om dit<br />
desinfectans in de endodontologie aan te raden.<br />
Conclusie<br />
Conclusie<br />
Op dit moment lijkt ultrasoon spoelen met<br />
NaOCl het meest effectief in disruptie en<br />
eliminatie van de biofilm en bacteriën in<br />
suspensie (tab. 1). De smeerlaag kan het<br />
beste worden verwijderd met EDTA. Indien<br />
de wortelkanaalbehandeling niet in één<br />
zitting kan worden voltooid is calciumhydroxide<br />
een goed intrakanaal desinfectans<br />
om teruggroei van micro-organismen tegen<br />
te gaan.<br />
Bron: Peters LB. Desinfectie van het wortelkanaalstelsel bij<br />
de endodontishe behandeling. Ned Tijdschr Tandheelkd<br />
<strong>2005</strong>; 112: 467-470.<br />
5
Literatuur<br />
• BYSTRÖM A, SUNDQVIST G. Bacteriologic<br />
evaluation of the efficacy of mechanical root<br />
canal instrumentation in endodontic therapy.<br />
Scand J Dent Res 1981; 89: 321-328.<br />
• COSTERTON JW, STEWART PS, GREENBERG<br />
EP. Bacterial biofilms: a common cause of<br />
persistent infections. Science 1999; 284:<br />
1318-1322.<br />
• DONLAN RM, COSTERTON JW. Biofilms: survival<br />
mechanisms of clinically relevant microorganisms.<br />
Clin Microbiol Rev 2002; 15:<br />
167-193.<br />
• GUTARTS R, NUSSTEIN J, READER MS, ET AL.<br />
In vivo debridement efficacy of ultrasonic irrigation<br />
following hand-rotary instrumentation<br />
in human mandibular molars. J Endod <strong>2005</strong>;<br />
31: 166-170.<br />
• HAAPASALO HK, SIREN EK, WALTIMO TM,<br />
ORSTAVIK D, HAAPASALO MP. Inactivation of<br />
local root canal medicaments by dentine: an<br />
in vitro study. Int Endod J 2000; 33: 126-131.<br />
• HOSOYA N, KURAYAMA H, IINO F, ARAI T. Effects<br />
of calcium hydroxide on physical and sealing<br />
properties of canal sealers. Int Endod J<br />
2004; 37: 178-184.<br />
• KAKEHASHI S, STANLEY HR, FITZGERALD RJ.<br />
The effects of surgical exposures of dental<br />
pulps in germfree and conventional laboratory<br />
rats. Oral Surg Oral Med Oral Pathol<br />
1965; 20: 340-349.<br />
• LAW A, MESSER H. An evidence-based analysis<br />
of the antibacterial effectiveness of intracanal<br />
medicaments. J Endod 2004; 30:<br />
689-694.<br />
• MOLANDER A, REIT C, DAHLEN G, KVIST T.<br />
Microbiological status of root-filled teeth<br />
with apical periodontitis. Int Endod J 1998;<br />
31: 1-7.<br />
• MOORER W, WESSELINK PR. Factors promoting<br />
the tissue dissolving capability of sodium<br />
hypochlorite. Int Endod J 1982; 15: 187-196.<br />
• PECIULIENE V, REYNAUD AH, BALCIUNIENE I,<br />
HAAPASALO M. Isolation of yeasts and enteric<br />
bacteria in root-filled teeth with chronic<br />
apical periodontitis. Int Endod J 2001; 34:<br />
429-434.<br />
• PETERS LB, WESSELINK PR. Periapical healing<br />
of endodontically treated teeth in one and<br />
two visits obturated in the presence or absence<br />
of detectable microorganisms. Int<br />
Endod J 2002; 35: 660-667.<br />
• PETERS LB, WESSELINK PR. De wortelkanaalpreparatie:<br />
vormgeven om te reinigen. Ned<br />
Tijdschr Tandheelkd <strong>2005</strong>; 112: 436-440.<br />
• PETERS LB, WINKELHOFF AJ VAN, BUIJS JF,<br />
WESSELINK PR. Effects of instrumentation, irrigation<br />
and dressing with calcium hydroxide<br />
on infection in pulpless teeth with periapical<br />
bone lesions. Int Endod J 2002; 35: 13-21.<br />
• PRATTEN J, BARNETT P, WILSON M. Composition<br />
and susceptibility to chlorhexidine of<br />
multi-species biofilms of oral bacteria. Appl<br />
Environ Microbiol 1998; 64: 3515-3519.<br />
• RINGEL AM, PATTERSON SS, NEWTON CW,<br />
MILLER CH, MULHERN JM. In vivo evaluation<br />
of chlorhexidine gluconate solution and sodium<br />
hypochlorite solution as root canal irrigants.<br />
J Endod 1982; 8: 200-204.<br />
• SEN BH, WESSELINK PR, TURKUN M. The<br />
smear layer: a phenomenon in root canal therapy.<br />
Int Endod J 1995; 28: 141-148.<br />
• SIQUEIRA JR JF, LOPES HP. Mechanisms of<br />
antmicrobial activity of calcium hydroxide: a<br />
critical review. Int Endo J 1999; 32: 361-369.<br />
• SJÖGREN U, HAGGLUND B, SUNDQVIST G, WING<br />
K. Factors affecting the long-term results of endodontic<br />
treatment. J Endod 1990; 16: 498-<br />
504.<br />
• SLUIS LW VAN DER, WU M-K, WESSELINK PR.<br />
A comparison between a smooth wire and a Kfile<br />
in removing artificially placed dentine debris<br />
from root canals in resin blocks during ultrasonic<br />
irrigation. Int Endod J <strong>2005</strong>; 38: 593-596.<br />
• SPRATT DA, PRATTEN J, WILSON M, GULABI-<br />
VALA K. An in vitro evaluation of the antimicrobial<br />
efficacy of irrigants on biofilms of root<br />
canal isolates. Int Endod J 2001; 34: 300-307.<br />
• STEWART PS, MUKHERJEE PK, GHANNOUM<br />
MA. Biofilm antimicrobial resistance. In:<br />
Ghannoum M., O’Toole GA, eds. Microbial Biofilms.<br />
Washington DC: ASM Press, 2004.<br />
6 Desinfectie van het wortelkanaalstelsel bij de endodontische behandeling<br />
• THEILADE E. The microbiology of the necrotic<br />
pulp. In: Bergenholtz G, Horsted-Bindslev P,<br />
Reit C, eds. Textbook of Endodontology. Oxfort:<br />
Blackwell Munksgaard, 2003.<br />
• WESSELINK PR, BERGENHOLTZ G. Treatment<br />
of the necrotic pulp. In: Bergenholtz G, Horsted-Bindslev<br />
P, Reit C, eds. Textbook of Endodontology.<br />
Oxfort: Blackwell Munksgaard,<br />
2003.
Het NVvE<br />
Voorjaars<br />
congres<br />
2009<br />
Desinfectie:<br />
Lokatie: Okura Hotel<br />
F. Bolstraat 333<br />
1072 LH Amsterdam<br />
zaterdag 9 mei 2009<br />
gewoon<br />
doen!
8<br />
Rifat Özok is in 1988 afgestudeerd<br />
als tandarts aan de Universiteit<br />
van Ankara, Turkije.<br />
Aansluitend combineerde hij<br />
een eigen praktijk met een<br />
universitaire aanstelling. Vanaf<br />
1999 is Rifat werkzaam bij de<br />
afdeling Endodontologie van ACTA, waar hij in<br />
2004 promoveerde op het proefschift ‘Simulation<br />
of dentinal fluid in dental research’. Aansluitend<br />
heeft hij zijn masters tandarts-endo dontoloog<br />
bij ACTA behaald.<br />
Desinfectie: gewoon doen!<br />
Maikel Vogels is<br />
in 2004 afgestudeerd<br />
aan de<br />
Rijks Universiteit<br />
in Groningen als<br />
tandarts. In 2006<br />
heeft hij een opleiding<br />
tot tandarts-endodontoloog<br />
afgerond bij ACTA. Tegenwoordig<br />
combineert hij een verwijspraktijk<br />
voor endodontologie in Hattem met<br />
een aanstelling als universitair<br />
docent bij de sectie Conserverende<br />
Tandheelkunde van het ACMG.<br />
Christos Boutsioukis is als<br />
tandarts afgestudeerd aan de<br />
Aristotle University of Thessaloniki<br />
(Griekenland) in 2003<br />
en heeft aldaar zijn post doctorale<br />
opleiding in de Endodontologie<br />
met onderscheiding<br />
in 2006 afgerond. Christos doet nu promotie onderzoek<br />
bij Dept. Endodontology, Aristotle University<br />
of Thessaloniki en ACTA. Hij heeft inmiddels<br />
13 artikelen gepubliceerd en zijn onderzoek is<br />
gericht op de irrigatie van wortelkanalen.<br />
Bram Verhaagen<br />
(1985) deed zijn<br />
bachelor en master<br />
Technische<br />
Natuurkunde aan<br />
de Universiteit<br />
Twente, met internationale<br />
stages op de afdeling<br />
Ultrasound Imaging & Therapy. Na<br />
zijn masters Technische Natuurkunde<br />
in 2008 heeft hij zijn afstudeerproject<br />
over de vloeistofdynamica<br />
van het ultrasoon reinigen<br />
van wortelkanalen, voortgezet<br />
in een promotieonderzoek.<br />
Leimeng Jiang is<br />
in 2004 afgestudeerd<br />
als tandarts<br />
aan de universiteit<br />
van Beijing (China)<br />
alwaar zij ook een<br />
specialisatie in de<br />
Endodontologie heeft afgerond in<br />
2007. Sinds 2007 doet Leimeng<br />
een promotieonderzoek op het gebied<br />
van de irrigatie van het wortelkanaal<br />
op ACTA.<br />
Linda Peters is, na het afronden<br />
van de studie tandheelkunde<br />
aan de UvA in 1988,<br />
naar de VS gegaan voor een<br />
postacademische opleiding endodontologie.<br />
Daarna coördineerde<br />
en onderwees zij bij<br />
het postacademische onderwijs endodontologie<br />
van ACTA, gecombineerd met een verwijspraktijk<br />
voor endodontologie in Amsterdam. In 2002 is<br />
haar proefschrift getiteld “Endodontic Infections<br />
and Apical Periodontitis” verschenen.<br />
Het voorjaarscongres 2009 van de NVvE gaat over desinfectie. Een keur van sprekers belicht met korte sessies de verschillende aspecten<br />
van desinfectiemiddelen, waarbij Luc van der Sluis optreedt als moderator. Vragen zoals hieronder weergegeven zullen beantwoord worden:<br />
• Is de zogenaamde methode mitrailleuse, waarbij alle mogelijke spoelmiddelen worden gebruikt, zinvol of is een zorgvuldig gekozen<br />
combinatie beter? Zijn er infectie specifieke middelen nodig? Is er een onderlinge chemische wisselwerking bij gecombineerd gebruik?<br />
• Hoe moeten de middelen worden toegepast hoelang en welke mechanische activatie kan het effect versterken?<br />
• Zijn er nieuwe alternatieve middelen en hoever zijn de alternatieven van chemische desinfectie zoals laser?<br />
Behalve lezingen, zullen er tijdens de lunch table clinics worden georganiseerd om u kennis te laten maken met de nieuwste apparatuur<br />
op het gebied van desinfectie.<br />
Kortom, als u antwoord op bovenstaande en andere vragen wilt, kom dan naar het voorjaarscongres van de <strong>NVVE</strong>.<br />
Ricardo Gomes<br />
de Macedo is in<br />
<strong>2005</strong> afgestudeerd<br />
als tandarts<br />
aan de<br />
universiteit van<br />
Lissabon, alwaar<br />
hij vanaf 2006 werkzaam is bij de<br />
afdeling endodontologie om onderzoek<br />
te doen naar wortelkanaal irrigatiemiddelen.<br />
In 2008 is Ricardo<br />
gestart met de post doctorale opleiding<br />
in de Endodontologie bij ACTA<br />
en zet aldaar ook zijn onderzoek<br />
voort.
De sprekers<br />
✂<br />
Inschrijfkaart NVvE Voorjaarscongres<br />
naam en voorletters : . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . m/v<br />
adres: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .<br />
postcode en plaats: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .<br />
(post) bankrekeningnummer:. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .<br />
telefoonnummer: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .<br />
emailadres: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .<br />
Ondergetekende verleent hierbij machtiging aan de Nederlandse Vereniging voor Endodontologie om van zijn\haar rekening<br />
eenmalig af te schrijven de kosten voor de endodag van 9 mei 2009 zoals hieronder aangegeven.<br />
❍ Leden NVvE € 255 - ❍ niet leden NVvE € 305 - ❍ wil graag lid worden<br />
❍ Student € 50,- handtekening:<br />
Inschrijving: Dit inschrijfformulier ingevuld en voldoende gefrankeerd opsturen of faxen (010-2735898), of via www.nvve.com.<br />
Voor vragen over de congresregistratie: 010-2734132 of per e-mail nvve@dmdesk.nl.
10<br />
3100 AK SCHIEDAM<br />
Postbus 435<br />
DMDesk<br />
Frankeren<br />
als<br />
briefkaart<br />
Tijd Onderdeel Spreker<br />
09.30 - 10.00 Infectie in<br />
de endodontologie<br />
10.00 - 10.30 Effect van prepareren<br />
op desinfectie<br />
10.30 - 11.00 Effect van medicamenten<br />
op desinfectie<br />
11.00 - 11.30 Pauze<br />
11.30 - 12.00 Alternatieve<br />
desinfectie methoden<br />
12.00 - 12.30 Discussie samenvatting<br />
Rifat Ozok<br />
(ACTA) (r.ozok@acta.nl)<br />
Christos Boutsioukis<br />
(Universiteit van Thessaloniki)<br />
(chb@dent.auth.gr)<br />
Linda Peters<br />
(ACTA) (l.peters@acta.nl)<br />
Maikel Vogels (UMCG)<br />
(m.p.j.m.vogels@med.umcg.nl)<br />
Desinfectie: gewoon doen!<br />
Tijd Onderdeel Spreker<br />
12.30 - 14.00 Lunch en Table clinics<br />
(alles over desinfectie)<br />
14.00 - 14.30 Vloeistofdynamische<br />
aspecten van irrigeren<br />
Bram Verhaagen<br />
(Universiteit van Twente)<br />
(B.Verhaagen@tnw.utwente.nl)<br />
14.30 - 15.00 Irrigatie systemen Leimeng Jiang (ACTA)<br />
(l.jiang@acta.nl)<br />
15.00 - 15.30 Pauze<br />
15.30 - 16.00 Irrigatievloeistoffen Ricardo Macedo<br />
(Universiteit van Lissabon -<br />
ACTA) (r.macedo@acta.nl)<br />
16.00 - 16.45 Einddiscussie, vragen etc.<br />
17.00 Borrel
Inleiding<br />
Na eerst uitgebreid aandacht besteed te<br />
hebben aan de diagnostiek van pijnklachten,<br />
de endodontische diagnostiek, de endodontische<br />
opening en diepe cariës, is het nu tijd voor de<br />
desinfectie van het wortelkanaal. Dit is ongetwijfeld<br />
de belangrijkste stap tijdens een wortelkanaalbehandeling.<br />
Belang van desinfectie<br />
Het doel van een wortelkanaalbehandeling is het<br />
voorkómen en genezen van parodontitis apicalis,<br />
een ontstekingsproces ten gevolge van infectie<br />
in het wortelkanaal. Men spreekt over een infec-<br />
Desinfectie: gewoon doen!<br />
tie als een micro-organisme, virus of parasiet in<br />
een levend wezen is binnengedrongen en daar<br />
schade aanricht.<br />
Wanneer het wortelkanaal is geïnfecteerd kan<br />
alleen een reductie van het aantal micro-organismen<br />
bereikt worden, maar nooit een complete<br />
eliminatie ofwel steriliteit van het<br />
wortelkanaal. De hoofdoorzaken hiervan zijn de<br />
complexe anatomie van het wortelkanaal en de<br />
resistentie van de biofilm. Een reductie van de<br />
micro-organismen resulteert echter wel in een<br />
afname van de pijn, het genezen van een fistel<br />
en het verminderen van een periapicale radiolucentie<br />
op de röntgenfoto. Juist omdat een reductie<br />
van het aantal micro-organismen het hoogst<br />
haalbare is binnen de endodontologie, is desinfectie<br />
zo belangrijk.<br />
Hieronder twee voorbeelden van onderwerpen<br />
die een rol spelen bij desinfectie.<br />
Voorjaarscongres <strong>NVVE</strong><br />
‘Desinfectie: gewoon doen!’<br />
Biofilm<br />
Het merendeel van de kennis over de microbiologie<br />
in het wortelkanaal is gebaseerd op vrijzwemmende<br />
planktonische bacteriën. De<br />
bacteriën groeperen zich echter ook in een biofilm<br />
en die is helaas veel lastiger te verwijderen<br />
dan vrijzwemmende bacteriën. Daardoor zijn de<br />
ideeën over de desinfectie van het wortelkanaal<br />
de afgelopen tijd nogal gewijzigd. De onderzoeken<br />
met biofilmmodellen, die tegenwoordig gedaan<br />
worden, geven helaas nog maar beperkte<br />
informatie.<br />
Desinfectie apicale deel<br />
De desinfectie van het apicale wortelkanaal<br />
neemt een speciale plaats in: hier staan de<br />
micro-organismen direct in contact met het periapicale<br />
weefselvocht door de vele laterale kanalen<br />
en het apicale foramen. Dit periapicale<br />
weefselvocht kan als voeding dienen voor de<br />
micro-organismen die tijdens de endodontische<br />
behandeling niet geëlimineerd konden worden.<br />
Het is dus van groot belang dat dit apicale deel<br />
goed gedesinfecteerd wordt, maar het is vaak<br />
lastig om adequaat met instrumenten en spoelmiddelen<br />
in dit deel van het wortelkanaalstelsel<br />
te komen.<br />
Opbouw congres<br />
Het congres is zodanig opgebouwd dat alle<br />
-inclusief bovenstaande- facetten van de desinfectie<br />
behandeld zullen worden in korte lezingen<br />
van 30 minuten (zie schema 1). De lezingen<br />
bevatten veel relevante informatie die tot nu<br />
beschikbaar is op basis van wetenschappelijk<br />
onderzoek. Verder zal er uitgebreid aandacht<br />
besteed worden aan desinfectieprotocollen die<br />
geschikt zijn voor de dagelijkse praktijk.<br />
Sprekers<br />
De NVvE heeft sprekers uitgenodigd die het<br />
onderwerp van hun lezing als onderzoeks<br />
object hebben.<br />
De voertaal zal gedeeltelijk Engels zijn.<br />
Table clinics<br />
Om iedereen gelegenheid te geven om kennis te<br />
nemen van de nieuwste ontwikkelingen op het<br />
gebied van de desinfectie, zullen we tijdens de<br />
pauze ‘table clinics’ organiseren zodat u letterlijk<br />
in aanraking kunt komen met de nieuwste irrigatiesystemen.<br />
11
VAN DE REDACTIE<br />
De dagen lengen weer en ondanks de koude<br />
maakt de natuur zich weer op voor het voorjaar.<br />
Ik kijk naar buiten naar mijn tuin en zie<br />
dat het tuinseizoen weer in aantocht is.<br />
Sneeuwklokjes bloeien al overal. De afgelopen<br />
natte herfst heeft ervoor gezorgd dat,<br />
zeker in een schaduwrijke stadstuin, de oppervlaktes<br />
die niet belopen worden begroeid<br />
zijn met mossen en groene aanslag. Oude<br />
bladeren worden afgebroken door bacteriële<br />
activiteit.<br />
Na de vorst moet ik de laag donkergroene<br />
smurrie die zich op de muurtjes in mijn tuin<br />
heeft afgezet weer met water en een stevige<br />
bezem verwijderen. Om deze biofilm, want<br />
dat is het, effectief te kunnen verwijderen,<br />
houd ik de hogedrukspuit voor de zekerheid<br />
achter de hand want deze biofilm zit vrij<br />
12<br />
stevig vast op het oppervlak.<br />
Biofilm komt overal in de natuur voor,<br />
zoals de glibberige laag in waterstroompjes,<br />
in waterleidingen, oliepijpen, op de kiel van een<br />
boot etc. en overal moet deze bestreden worden.<br />
Er is een treffende overeenkomst met ons<br />
professionele handelen als tandarts. In de<br />
mond voeren wij als tandarts ook een strijd<br />
tegen de biofilm genaamd tandplak; de<br />
straatbezem wordt dan een tandenborstel en<br />
ultrasone apparatuur vervangt de hogedrukspuit.<br />
Het verwijderen en het weren van<br />
tandplak is de basale bezigheid van bijna<br />
iedere tandheelkundige discipline, alles ter<br />
voorkoming van infecties en carieus verval in<br />
de mond. Binnen de parodontologie verwijdert<br />
men tandplak en tandsteen ter voorkoming<br />
van gingivitis en verdere parodontopathieën;<br />
cariologen voorkomen en stoppen<br />
carieuze laesies door de biofilm op glazuur<br />
en dentine te verstoren met poetsen flossen<br />
of excaveren.<br />
Bij endodontologen komt de biofilm om de<br />
hoek kijken zodra een kanaal is geïnfecteerd.<br />
Een periapicale radiolucentie duidt op aanwezigheid<br />
van micro-organismen in het kanaal.<br />
Een vitaal element is niet geïnfecteerd.<br />
Daarom is een rubberdam zo belangrijk om<br />
een infectie te voorkomen bij een kanaalbehandeling<br />
in een vitaal element. De bacteriën<br />
in de biofilm zijn afkomstig van het speeksel<br />
in de mondholte. Zonder rubberdam worden<br />
bacteriën in de pulpaholte geïntroduceerd en<br />
daalt het succespercentage van een endo!<br />
Men desinfecteert tijdens de behandeling<br />
met hypochloride om de pulpa infectie te bestrijden<br />
door de bacteriën in planktonfase uit<br />
de kanalen te spoelen en necrotisch pulpa<br />
weefsel op te lossen. De zorgvuldig opgebouwde<br />
gemeenschap van bacteriën tegen<br />
de kanaalwand die de biofilm vormt, wordt<br />
sonisch of ultrasoon losgetrild waarbij tevens<br />
hun samenhang wordt verstoord.<br />
De samenwerking en organisatiegraad<br />
binnen een biofilm is verbazingwekkend<br />
boeiend en maakt het verwijderen ervan niet<br />
gemakkelijk. Verschillende bacteriespecies,<br />
die gecombineerd vóórkomen in een soort<br />
muceuze soep, beïnvloeden elkaar door het<br />
functioneren te versterken, verzwakken of<br />
veranderen. Als ze worden aangevallen door<br />
stress (in de vorm van desinfectantia of<br />
geneesmiddelen) veranderen ze gewoon hun<br />
gentypologie waardoor de eigenschappen<br />
van de gehele gemeenschap kunnen wijzigen.<br />
Als ze worden onthouden van voedsel,<br />
gaan ze over in een langdurig zogenaamd<br />
dormant stadium; een soort winterslaap<br />
waarin ze geruime tijd kunnen overleven.<br />
Binnen de gemeenschap wordt op deze<br />
manier de individuele weerbaarheid van de<br />
bacteriën vergroot. Deze biofilm is dus een<br />
gedegen tegenstander voor tandartsen.<br />
Er wordt steeds meer onderzoek verricht<br />
naar de hele biofilm in plaats van één specifieke<br />
bacteriespecies te bekijken. Bij die<br />
onderzoeken kijkt men naar de invloed van<br />
de biofilm op het ontstaan van dentogene<br />
infecties en de afweer ertegen.<br />
Of een element gezond blijft, cariës krijgt,<br />
of via diepe cariës naar een ontstoken, en<br />
uiteindelijk een nonvitale pulpa gaat; hangt<br />
veelal af van de duur en aanwezigheid van<br />
de samenstelling van de biofilm. De vroegtijdige<br />
verwijdering van de biofilm door een<br />
tandenborstel voorkomt caviteiten, als je een<br />
geïnfecteerd kanaal ultrasoon moet reinigen<br />
ben je eigenlijk te laat! Strategie is van belang.<br />
Bij mijn muurtjes blijft het hopelijk bij de<br />
fase van de tandenborstel/straatbezem en<br />
kan de hogedrukspuit achterwege blijven en<br />
gelukkig voor mijn rug hoeft het maar eens<br />
per jaar te gebeuren.<br />
Els Duijst
Het verwijderen<br />
van opbouwen en wortelstiften<br />
In het vorige Kanaal werd beschreven hoe een<br />
coronale afsluiting van het wortelkanaalstelsel<br />
verwijderd kan worden bij elementen die een endodontische<br />
herbehandeling moeten ondergaan.<br />
Nadat zo’n afsluiting verwijderd is, kan men vervolgens<br />
stuiten op een tweede obstructie die de<br />
directe toegang tot de kanalen verhindert. Denk<br />
Het verwijderen van opbouwen en wortelstiften<br />
Plastische opbouwen.<br />
Een plastische opbouw zonder stift is eigenlijk<br />
een diepe vulling tot op de bodem van de pulpakamer,<br />
waarbij gebruik wordt gemaakt van de<br />
retentie die het resterende dentine nog biedt.<br />
Deze vulling kan gewoon uitgeboord worden. Ga<br />
hierbij als volgt te werk:<br />
◆ Bepaal vooraf, op een parallel ingeschoten<br />
röntgenopname, de dikte van de bodem van<br />
de pulpakamer. Dit is vooral belangrijk als er<br />
in een vorige poging met veelvuldig behulp<br />
van de boor gezocht is naar kanalen.<br />
◆ Begin op de plek waar vermoedelijk het<br />
meeste dentine aanwezig is, zoek vervolgens<br />
de overgang van dentine naar restauratie op<br />
en gebruik deze als leidraad voor de werkrichting.<br />
◆ “Veeg” met de boor van deze overgang naar<br />
het restauratiemateriaal om dit te verwijderen.<br />
◆ Let erop tenslotte op, niet te diep te boren;<br />
hierdoor wordt het risico op een perforatie<br />
groot.<br />
Doe dit alles met direct of indirect zicht en werk<br />
zo mogelijk met vergrotende apparatuur, zoals<br />
een loepbril (figuur 1) of een microscoop. Ook<br />
langzaam werken, deels zonder koeling, en het<br />
gebruik van lange ronde boren (LN boren)<br />
verbeteren het zicht op het werkterrein.<br />
figuur 1<br />
hierbij aan plastische opbouwen die hun retentie<br />
verkrijgen door middel van retentie in ondersnijdingen<br />
en/of met acid-etch hechttechnieken, of<br />
aan gegoten opbouwen die hun retentie vinden<br />
met behulp van een gecementeerde wortelstift.<br />
Dit artikel bespreekt op welke manieren je die<br />
verschillende barrières kunt verwijderen.<br />
Bij het opnieuw restaureren na de herbehandeling<br />
kan men beter kiezen voor een restauratiemateriaal<br />
met een contrasterende kleur zoals<br />
spierwit, blauw of roze op de bodem van de pulpakamer,<br />
om bij een eventuele herbehandeling<br />
in de toekomst de overgang dentine /restauratie<br />
goed te kunnen bepalen.<br />
Opbouwen vervaardigd<br />
m.b.v retentiestiften.<br />
Parapulpaire pinnen<br />
Bij het verwijderen van een plastische opbouw<br />
met parapost stiften heeft het de voorkeur om<br />
ook deze stiftjes te verwijderen. Meestal gebeurt<br />
dit spontaan als er met een ultrasoon instrument<br />
tegen deze stiftjes wordt getrild; lukt dit niet,<br />
boor dan de uitstekende delen weg en bedek de<br />
stiftjes met restauratiemateriaal.<br />
13
Wortelstiften<br />
Als er een periapicale radiolucentie te zien is<br />
aan de apex van een radix waarin een wortelstift<br />
van een plastische of een gegoten opbouw<br />
geplaatst is, zal deze stift eerst verwijderd moeten<br />
worden. Als de periapicale radiolucentie aan<br />
een andere radix zit dan aan de radix waarin de<br />
stift bevestigd is, kan men overwegen het kanaal<br />
waarin de wortelstift zit, niet te herbehandelen.<br />
Door het element te blijven monitoren<br />
kan bepaald worden of het een juiste keuze is<br />
geweest, zo niet, dan kan ook deze radix alsnog<br />
worden herbehandeld.<br />
Hieronder volgen een aantal aanwijzingen voor<br />
het verwijderen van verschillende wortelstiften<br />
figuur 2<br />
Verwijderen van een geschroefd<br />
radixanker<br />
Eerst moeten alle coronale restauraties, zoals<br />
gegoten restauraties, amalgaam-, composiet- of<br />
glasionomeer restauraties verwijderd worden,<br />
zodat het kopje van het radixanker losgeschroefd<br />
kan worden, tegen de schroefdraad in<br />
(in spiegelbeeld dus met de schroefdraad mee!).<br />
Het verwijderen van de laatste restjes restauratiemateriaal<br />
kan eenvoudig met de ultrasone<br />
tipjes ingesteld op gemiddeld tot hoge frequentie<br />
(fig. 2). Denk eraan dat hierbij warmte vrijkomt<br />
die mogelijk een oververhitting van het<br />
parodontium kan opleveren. Zorg dus voor koeling<br />
en verdoof de patiënt niet, zodat hij de pijnsensatie<br />
van de temperatuurstijging voelt, en<br />
kan waarschuwen als deze te heftig wordt, dit<br />
voorkomt necrose. Geef uw patiënt hierover<br />
vóóraf informatie, zodat deze niet schrikt.<br />
14 Het verwijderen van opbouwen en wortelstiften<br />
Verwijderen van een<br />
fiberpost stift<br />
Een fiberpost die in combinatie met een plastische<br />
opbouw wordt gebruikt, kan met een pesoboor<br />
of met een kleine ronde LN boor uit het<br />
kanaal worden geboord. Ook deze behandeling<br />
kan het beste plaatsvinden onder indirect vergroot<br />
zicht: de microscoop. Er zijn nog steeds<br />
tandartsen die een fiberpost ver naar apicaal in<br />
het kanaal plaatsen, dit is niet nodig en bemoeilijkt<br />
het verkrijgen van een goede apicale afsluiting,<br />
de kanaalvulling kan te kort worden.<br />
Bovendien bemoeilijkt het een herbehandeling.<br />
Bij het eruit trillen versplintert de fiberstift. Zolang<br />
nog niet duidelijk is wat voor invloed deze<br />
splinters op de gezondheid hebben, is het beter<br />
ze te vermijden; doe dit met goede afzuiging<br />
dicht bij het werkgebied, onder rubberdam en<br />
gebruik een monddoek tegen het inademen<br />
ervan .<br />
Verwijderen van<br />
een flexipost<br />
Flexiposts zijn lastige stiften om te verwijderen<br />
omdat deze onder spanning in het kanaal zitten.<br />
Beide pootjes drukken tegen de kanaalwand<br />
aan. Om zo’n stift te verwijderen is het een<br />
optie om met een hardstalen boor (er zijn verlengde<br />
uitvoeringen) het niveau van de splitsing<br />
te bereiken, zodat de spanning wegvalt en de<br />
losse onderdelen in het kanaal komen te liggen,<br />
die dan makkelijk te verwijderen zijn.
Gegoten opbouwen<br />
Om een gegoten opbouw met stift te verwijderen<br />
wordt sinds lange tijd eerst de meeste coronale<br />
massa met een hardmetalen boor<br />
weg geboord om vervolgens de stift uit het kanaal<br />
te halen door deze ultrasoon los te trillen of<br />
figuur 3<br />
Hierbij ga je als volgt te werk gaan. Het uitstekende<br />
gedeelte van de opbouw wordt zodanig<br />
teruggeslepen tot er soort een stift ontstaat<br />
waarop de Gonon Postpuller grip kan krijgen.<br />
Er moet echter wel voldoende ruimte rond het<br />
coronaal uitstekende deel van de stift zijn voor<br />
het plaatsen van de bek van de post trekker.<br />
Het deel van de opbouw dat boven het kanaal<br />
uitsteekt wordt op maat gemaakt door een Mas-<br />
door meer cement rondom te verwijderen.<br />
Tegenwoordig bestaat er een instrument om gegoten<br />
opbouwen te kunnen verwijderen, de<br />
‘Wam-Key’ (figuur 3). Deze duwt de opbouw uit<br />
zijn seat. Het supragingivale dentine moet echter<br />
wel voldoende dikte hebben om de Wam-Key<br />
tegen af te kunnen zetten, en verder moet er een<br />
vrije inzet, c.q. uitneemrichting mogelijk<br />
zijn. De methode is als volgt:<br />
figuur 4<br />
◆ Eerst wordt met een hardstalen<br />
boor een gleuf gemaakt op de<br />
rand van het opbouwmateriaal<br />
net boven het dentine.<br />
◆ Met een ondersnijdende boor<br />
b.v. van de Metalift (figuur 4)<br />
wordt het opbouwmateriaal<br />
apicaal in deze sleuf verwijderd<br />
zodat bij het afzetten niet tegen<br />
de opbouw zelf wordt geduwd.<br />
Het verwijderen van opbouwen en wortelstiften<br />
figuur 5<br />
seranboor, een soort holle appelboor. Aansluitend<br />
wordt een kleine draadtapper op de stift<br />
geschroefd. Met het open draaien van de bek<br />
van de postpuller die rond de tapper wordt geplaatst,<br />
wordt de stiftopbouw uit het kanaal getrokken.<br />
Het dentine rondom de opbouw wordt<br />
gebruikt als plateau om de postpuller tegen af<br />
te zetten. Rond de draadtapper zitten een metalen<br />
en siliconen schijfje, deze verdelen de druk<br />
op het dentine als de opbouw eruit geduwd<br />
wordt. Het is aan te raden vooraf met ultrasone<br />
trillingen het cement stuk te trillen zodat de stift<br />
er makkelijker uitkomt.<br />
Als het niet lukt om met deze techniek de stift te<br />
verwijderen – omdat de stift een zodanige pasvorm<br />
heeft dat deze heel strak tegen de wand<br />
van het wortelkanaal aanzit- dan zal de stift<br />
eruit geboord moeten worden. Dat kost veel<br />
geduld en moeite, en vergt veel precisie, omdat<br />
de hardheid van de stift aanzienlijk is, waardoor<br />
bij het wegboren de boor makkelijk van de stift<br />
◆ Het ellipsvormige kopje van de Wam-Key<br />
wordt dwars in de sleuf gestoken en een<br />
kwartslag gedraaid, daarmee wordt de<br />
opbouw uit het element geduwd.<br />
Lukt dit niet -omdat er óf geen vrijheid voor beweging<br />
is ontstaan of omdat de retentie van de<br />
opbouw in het element te groot is- dan kunnen<br />
de opbouw en stift verwijderd met de Gonon<br />
Postpuller (de Ruddle post removing kit is de<br />
identieke roestvrijstalen versie).<br />
De Gonon Postpuller werkt volgens het principe<br />
van een pullytrekker (figuur 5). Door een draadtapper<br />
te bevestigen aan de opbouw kan deze<br />
uit het element getrokken worden door de postpuller<br />
die zich met een schaarbeweging afzet<br />
tegen het element en daarmee aan de draad-<br />
tapper trekt.<br />
afglijdt en zo een perforatie kan veroorzaken.<br />
Gebruik ook hierbij vergroting en bovengenoemde<br />
hardstalen ronde boren met een<br />
verlengde schacht, eventueel alternerend<br />
aangevuld met het ultrasoon verwijderen van<br />
het cement rondom de stift. Ook hierbij is het<br />
aan te raden niet te verdoven, zodat de patiënt<br />
kan waarschuwen als het parodontium te warm<br />
wordt.<br />
Zoals uit bovenstaande moge blijken, is het<br />
verwijderen van versperringen van het wortelkanaalstelsel<br />
geen makkelijke behandeling en is er<br />
heel wat geduld bij nodig. Als dan uiteindelijk<br />
alle restauratieve materialen die de kanaalingang<br />
afsloten zijn verwijderd, staat niets meer in<br />
de weg om een herbehandeling uit te voeren, en<br />
daarmee het gebitselement een betere prognose<br />
te geven. Good luck.<br />
Els Duijst<br />
15
16<br />
Negatieve druk<br />
Irrigatie speelt een sleutelrol bij de desinfectie van het wortelkanaal; prepareren van de<br />
wortelkanalen en het insluiten van medicamenten alleen, hebben immers geen voorspel-<br />
bare desinfectie tot gevolg. Als irrigatievloeistof voldoet natriumhypochloriet zeer goed<br />
vanwege het onovertroffen weefseloplossend vermogen en het antibacteriële effect.<br />
Hoe krijg je deze irrigatievloeistof zo goed mogelijk in het wortelkanaalsysteem met zijn<br />
complexe anatomie? De irrigatietechnieken bepalen de effectiviteit van de irrigatievloeistof<br />
in het wortelkanaal.<br />
Irrigeren met negatieve druk<br />
Positieve druk<br />
figuur 1<br />
Negatieve druk<br />
De meest toegepaste<br />
techniek binnen de endodontologie<br />
is de hand irrigatie<br />
(figuur 1). De<br />
vloeistof wordt door middel<br />
van druk op de zuiger<br />
van de injectiespuit in het<br />
wortelkanaal gespoten.<br />
Hierbij wordt geïrrigeerd<br />
met een positieve druk.<br />
In tegenstelling tot bovengenoemd systeem met<br />
positieve druk zijn er nieuwe irrigatiesystemen<br />
die werken door middel van een negatieve druk,<br />
bijvoorbeeld de Endo-Vac (Smart Endodontics)<br />
(figuur 2 en 3). Die systemen werken als volgt:<br />
er wordt een depot NaOCl in de pulpakamer<br />
aangebracht dat continu wordt bijgevuld. Een<br />
naald wordt op de werklengte in het wortelkanaal<br />
aangebracht en deze zuigt door middel van<br />
negatieve druk de NaOCl uit het wortelkanaal.<br />
Er ontstaat dan een stroom vanuit de pulpakamer<br />
het wortelkanaal in, waarna de NaOCl door<br />
de apicaal geplaatste naald wordt opgezogen.<br />
Dit in tegenstelling tot de handirrigatie waarbij<br />
de NaOCl juist uit de naald stroomt.<br />
Een voordeel van de laatstgenoemde systemen<br />
is, dat je geen NaOCl door het apicale foramen<br />
kunt persen en dat een eventueel aanwezige<br />
apicale luchtbel, die een effectieve apicale irrigatie<br />
zou kunnen verhinderen, kan worden opgezogen.<br />
figuur 2
figuur 3<br />
Het klinkt goed, die irrigatietechniek met negatieve<br />
druk, maar :<br />
◆ Wetenschappelijk onderzoek heeft nog niet<br />
aangetoond dat deze systemen effectiever<br />
zijn in het verwijderen van dentine debris,<br />
smear laag of microorganismen uit het (apicale)<br />
wortelkanaal dan handirrigatie. De<br />
enige momenteel beschikbare studie heeft dit<br />
niet kunnen bewijzen (Nielsen&Baumgartner<br />
2007 JOE).<br />
◆ Hoe actief de stroming is, moet nog aangetoond<br />
worden; er treedt waarschijnlijk geen<br />
akoestische microstroming of cavitatie op.<br />
◆ Waarschijnlijk is de effectiviteit van de negatieve<br />
druksystemen te vergelijken met de effectiviteit<br />
van handirrigatie.<br />
◆ Uit bovengenoemd onderzoek bleek wel dat<br />
de plaats waar je irrigeert in het wortelkanaal<br />
Colofon Inhoud<br />
maart 2009/1<br />
Uitgever; Nederlandse Vereniging voor Endodontologie (NVvE)<br />
©NVvE<br />
e-mail: secretariaat@nvve.com<br />
correspondentieadres: NVvE, Postbus 53, 2100 AB Heemstede<br />
vormgeving: ACTA, facilitaire dienst, Afd. Vormgeving&Fotografie<br />
drukwerk: c.c. callenbach b.v.<br />
Redactie: Els Duijst (hoofdredacteur)<br />
Andreas Braun<br />
Maikel Vogels<br />
Luc van der Sluis<br />
Annemarie Verhoef.<br />
Inhoudsopgave<br />
Van de voorzitter<br />
belangrijk is voor de effectiviteit; hoe meer<br />
apicaal de naald wordt geplaatst des beter<br />
de reiniging.<br />
◆ Als persoonlijke observatie zou ik nog toe<br />
willen voegen dat de stroom die opgewekt<br />
wordt door de negatieve druk niet regelmatig<br />
lijkt te zijn en moeilijk is te controleren. De<br />
toepassing is redelijk omslachtig.<br />
Conclusie is dat het erop lijkt dat handmatig irrigeren<br />
vooralsnog net zo effectief is als de systemen<br />
waarbij negatieve druk gebruikt wordt,<br />
hoewel bij deze systemen de kans op apicaal<br />
doorpersen minder lijkt. Belangrijk is dat de<br />
irrigatie-vloeistof zo ver mogelijk naar apicaal<br />
wordt aangebracht.<br />
Luc van der Sluis<br />
Desinfectie 1<br />
Voorjaarcongres 7<br />
Foto’s met CV 8<br />
Van de redactie 12<br />
Het verwijderen van opbouwen en wortelstiften 13<br />
Negatieve druk 16