Factsheet good-practices activiteiten waarden democratische ...
Factsheet good-practices activiteiten waarden democratische ...
Factsheet good-practices activiteiten waarden democratische ...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
BOEKSAMENVATTING<br />
Titel: Polarisatie. Bedreigend en verrijkend<br />
Auteur: Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (red.)<br />
Uitgave: Amsterdam 2009<br />
Polarisatie is een uiterst actueel onderwerp. Het is zowel een landelijk als lokaal beleidsthema sinds<br />
het kabinet in 2007 een Actieplan Polarisatie en Radicalisering heeft opgesteld. Aangezien polarisatie<br />
vaak als bedreigend en schadelijk voor de sociale cohesie wordt gezien, is het onderwerp ook voor de<br />
Raad van Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) van belang. De RMO adviseert immers over<br />
maatschappelijke ontwikkelingen die gevolgen hebben voor de sociale stabiliteit van de samenleving.<br />
In zijn advies over polarisatie wil de RMO niet uitgaan van de analyse die aan het Actieplan Polarisatie<br />
en Radicalisering ten grondslag ligt. Deze is volgens de RMO ‘onvoldoende scherp en op sommige<br />
punten zelfs ondeugdelijk’ (7). Men hekelt vooral de vanzelfsprekende verbinding tussen polarisatie en<br />
radicalisering in het actieplan. De RMO wil polarisatie liever als zelfstandig fenomeen bestuderen.<br />
Een zeventiental wetenschappers is door de RMO gevraagd een essay te schrijven over<br />
polarisatie. Dit heeft geresulteerd in de bundel Polarisatie. Bedreigend en verrijkend. Het verschijnsel<br />
polarisatie wordt in deze bundel breed belicht. Oorzaken, gevolgen, zin en omgang met polarisatie<br />
worden vanuit politieke, rechtsfilosofische, sociologische en psychologische invalshoek benaderd. Dit<br />
levert een kleurrijk beeld op. Positieve en negatieve berichten over polarisatie wisselen elkaar af en<br />
zetten de lezer aan tot nadenken.<br />
Het is lastig om een definitie van polarisatie te geven en dat blijkt ook uit de diverse bijdragen. Er<br />
worden verschillende definities gehanteerd. In vrijwel alle definities gaat het om het uitvergroten van<br />
tegenstellingen tussen groeperingen in een samenleving. Sommige auteurs verbinden aan polarisatie<br />
negatieve doeleinden zoals het stimuleren van conflict, het verscherpen van tegenstellingen of zelfs<br />
de wederzijdse verwerping door groeperingen die er verschillende culturele en/of politieke idealen op<br />
nahouden. Anderen drukken zich gematigder uit en zeggen dat polarisatie slechts kan leiden tot<br />
vertekening van wederzijdse standpunten.<br />
Afhankelijk van welke definitie de auteur hanteert, komt deze ook tot een positief of negatief<br />
oordeel over polarisatie. Hoogleraar crossculturele psychologie Fons van de Vijver wijst erop dat<br />
vanuit psychologisch perspectief polarisatie positief kan zijn. Ze kan interne cohesie binnen een groep<br />
teweegbrengen: gevoelens van superioriteit of inferioriteit ten opzichte van de andere groep.<br />
Beleidsmakers zouden er daarom rekening mee moeten houden dat er in het geval van polarisatie<br />
altijd een individu of institutie is die er beter van wordt, aldus Van de Vijver. Polarisatie is een middel
dat een doel dient en zodra dat erkend wordt kan er ook beter mee worden omgegaan. Rechtsfilosoof<br />
Afshin Ellian oordeelt nog positiever over polarisatie. Hij beschouwt polarisatie als een wezenlijk<br />
aspect van het maatschappelijke en politieke debat en in dat opzicht heeft ze ook een heilzame<br />
werking. Polarisatie heeft bijgedragen aan de emancipatie en acceptatie van moslims. Door het<br />
heftige islamdebat werden die processen juist versneld.<br />
De meeste auteurs in deze bundel oordelen echter aanzienlijk minder positief over polarisatie<br />
dan Van de Vijver en Ellian. De positieve effecten die Ellian noemt worden volgens sociaalpsycholoog<br />
Carsten Dreu juist teniet gedaan door polarisatie. Conflicten kunnen positieve gevolgen<br />
hebben, maar daarvoor moet aan een aantal voor<strong>waarden</strong> worden voldaan. Zo moet het conflict strikt<br />
taakinhoudelijk zijn, het conflict mag slechts matig intens zijn en het groepsklimaat moet door een<br />
hoge mate van onderling vertrouwen, participatie en coöperatie gekenmerkt worden. Polarisatie<br />
voldoet niet aan deze voor<strong>waarden</strong> en zorgt er daarom voor dat conflicten escaleren.<br />
Bestuurskundige Willem Trommel waarschuwt ervoor dat op dit moment de ogen worden<br />
gesloten voor de schadelijke maatschappelijke effecten van polarisatie. Ze zorgt voor verstarring en<br />
bevriezing van standpunten. Polarisatie is niet meer gericht op synthese, maar wil juist aantonen dat<br />
de culturele kloof onoverbrugbaar is geworden. Deze houding wordt ook wel<br />
verlichtingsfundamentalisme genoemd: pal staan voor de verworvenheden van de Westerse wereld.<br />
De tolerantie voor andersdenkenden neemt daardoor af.<br />
Een ander belangrijk onderwerp van deze bundel zijn de oorzaken van polarisatie. De sociologen Jan<br />
Willem Duyvendak en Dick Houtman leggen de oorzaak bij een cultureel klimaat van onbehagen. Dit<br />
is ontstaan door de erosie van traditionele <strong>waarden</strong> en identiteit, globalisering en immigratie. Dit heeft<br />
een zoektocht naar een nieuwe collectieve identiteit tot gevolg. Daarin is minder of zelfs geen ruimte<br />
voor een moslimidentiteit.<br />
Evelien Tonkens en Tsjalling Swierstra gaan in hun bijdrage in op de specifieke<br />
aantrekkingskracht van polarisatie voor laagopgeleide mannen. Zij hebben het meest te verliezen in<br />
het huidige tijdsgewricht van een meritocratiserende, democratiserende en feminiserende<br />
samenleving. De traditionele identiteit van mannelijkheid en spierkracht is verdwenen. Dit bedreigt het<br />
zelfrespect van laagopgeleide mannen en zij zoeken hun toevlucht in het polariseren. De huidige<br />
samenleving is ook in toenemende mate onoverzichtelijk voor hen. Polarisatie schept daarin orde: wij<br />
Nederlanders tegenover de andere groep.<br />
Tot slot is een belangrijke vraag in deze bundel: hoe om te gaan met polarisatie? Tonkens en<br />
Swierstra willen een samenleving waarin iedereen gelijke toegang heeft tot bronnen van zelfrespect.<br />
Mogelijke bronnen zijn sport, kunst en cultuur. Dit kan laagopgeleide mannen een nieuwe identiteit<br />
geven, zodat ze hun heil niet meer in polarisatie zoeken. Net als rechtsfilosoof Andreas Kinneging<br />
wijzen ze er ook op dat we zullen moeten leren leven met nog grotere verschillen in onze<br />
samenleving. Kinneging benadrukt daarnaast dat het zoeken naar evenwicht belangrijk is. Er zullen<br />
compromissen gesloten moeten worden, maar daarvoor is ideologische eensgezindheid op een aantal<br />
wezenlijke punten onontbeerlijk. Aangezien dit niet op het religieuze en culturele vlak teweeg kan<br />
worden gebracht – daarvoor zijn de verschillen te groot – is volgens Kinneging een constitutioneel<br />
patriottisme noodzakelijk: op basis van gemeenschappelijk erkende constitutionele normen een<br />
samenleving bouwen.<br />
2
Er is ook discussie over de rol van de overheid in dit debat. Ellian is van mening dat de<br />
overheid zich neutraal moet opstellen in het gepolariseerde debat. Hoogleraar informatierecht Egbert<br />
Dommering pleit daarentegen voor een actieve rol van de overheid in het voorkomen van al te<br />
extreme uitingen in het publieke debat. Haat zaaien en discriminatie moet de overheid bestrijden.<br />
Psycholoog Jan Pieter van Oudenhoven voegt hier nog een hoopgevende constatering aan toe. Uit<br />
onderzoek blijkt dat in een publiek debat vaak groepspolarisatie optreedt. De standpunten kunnen<br />
hard zijn en de deelnemende partijen wijken vaak nauwelijks van hun standpunt af. In de praktijk<br />
treedt er echter convergentie op, omdat individuen van verschillende groepen wel degelijk contact met<br />
elkaar hebben. Misschien moeten we polarisatie dan ook vooral als een publieke zaak beschouwen,<br />
maar kunnen we hoop putten uit deze individuele contacten.<br />
Colofon:<br />
Deze recensie is geschreven door het Centrum voor Terrorisme en Contraterrorisme te Den Haag (CTC) in opdracht<br />
van het Ministerie van Binnenlandse zaken en Koninkrijksrelaties.<br />
Disclaimer:<br />
Deze recensie is met de grootste zorg samengesteld, doch, BZK aanvaardt geen enkele aansprakelijkheid ten aanzien<br />
van mogelijke onjuistheden in deze recensie, noch vertegenwoordigt deze de mening van BZK.<br />
3