Bekijk - Landelijke Cliëntenraad
Bekijk - Landelijke Cliëntenraad
Bekijk - Landelijke Cliëntenraad
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
2012<br />
Niets mis met afhankelijk zijn<br />
Gedrag verandert niet louter<br />
door financiële prikkels<br />
Cultuurverandering is een<br />
uitdaging
Colofon<br />
ZELF is een eenmalig magazine<br />
van de <strong>Landelijke</strong> <strong>Cliëntenraad</strong><br />
(LCR). De inhoud is bedoeld om<br />
discussies aan te zwengelen<br />
over wat 'zelf doen' eigenlijk<br />
betekent: nu en in de toekomst.<br />
Uitgevers<br />
Branko Hagen<br />
Else Roetering,<br />
<strong>Landelijke</strong> <strong>Cliëntenraad</strong><br />
Conceptontwikkeling,<br />
coördinatie en eindredactie<br />
Rietje Krijnen<br />
Teksten<br />
Branko Hagen<br />
Henk van Houtum<br />
Rietje Krijnen<br />
Josephine Krikke<br />
Corrector<br />
Barbara Bosman,<br />
<strong>Landelijke</strong> <strong>Cliëntenraad</strong><br />
Fotografie<br />
Vanda Biffani<br />
Fotobureau Dijkstra<br />
Ivar Gloudemans<br />
Arnaud Mooij<br />
UvA Jeroen Oerlemans<br />
Jeroen Poortvliet<br />
iStockphoto<br />
Vormgeving<br />
Wil Scholten<br />
Aan deze uitgave kunnen geen<br />
rechten worden ontleend.<br />
Overname van artikelen met<br />
bronvermelding alleen na<br />
uitdrukkelijke schriftelijke<br />
toestemming van de uitgever<br />
en auteur.<br />
September, 2012<br />
2<br />
ZELF 2012<br />
INHOUD<br />
Allemaal afhankelijk<br />
Mensen zijn sociale wezens. Ze<br />
hebben elkaar nodig om te kunnen<br />
functioneren. Als iemand geen<br />
werk meer heeft, is afhankelijkheid<br />
ineens verdacht. Socioloog Jan<br />
Willem Duyvendak zet autonomie in<br />
een historisch perspectief. Meedoen<br />
is op zich prima als hierin<br />
maar niet wordt doorgeslagen.<br />
6<br />
Civil society<br />
Meer eigen verantwoordelijkheid,<br />
zelfregie, autonomie: begrippen die<br />
passen bij civil society. Die huidige<br />
zorgzame samenleving, zegt hoogleraar<br />
civil society Paul Dekker, heeft<br />
een eigen, nieuw gezicht gekregen.<br />
Column<br />
Dikke ikke • Henk van Houtum<br />
10<br />
Levenskunst<br />
4 12 19<br />
9<br />
Filosoof Joep Dohmen verafschuwt<br />
macho-vrijheid en pleit voor positieve<br />
vrijheid waarin iedereen ontdekt<br />
dat niemand het alleen redt<br />
en dat we allemaal hoe dan ook op<br />
anderen leunen. Dit zegt weer iets<br />
over de noodzaak om zelf iets voor<br />
anderen te willen betekenen.<br />
Alles tegen<br />
Sjoukje Tel is 'zelfdoener' (mét de<br />
juiste ondersteuning) in optima<br />
forma: zo kan het óók.<br />
13<br />
Weinig vertrouwen<br />
Alles tegen of alles mee hebben:<br />
als niemand je de juiste weg wijst,<br />
maakt het allemaal niets uit.<br />
Financiële prikkel<br />
16<br />
14<br />
Flink bezuinigen op uitkeringen,<br />
dát leidt wel tot arbeidstoename.<br />
Financiële prikkels blijken echter<br />
zelden gedragsverandering teweeg<br />
te brengen. Dr. Will Tiemeijer van de<br />
Wetenschappelijke Raad voor het<br />
Regeringsbeleid: "Onderzoek naar<br />
motieven, levert veel meer op".<br />
Meedoen<br />
Als het gaat om meedoen, is aansluiten<br />
bij de interessewereld van<br />
jongeren met een lichte verstandelijke<br />
beperking van belang. Voetbal<br />
kan een sleutelpositie innemen, zo<br />
ontdekten samenwerkingspartners<br />
MEE Noord West Holland en voetbalvereniging<br />
AZ.<br />
Waardering<br />
Hoe zorg je ervoor dat 'moeilijke'<br />
groepen bijstandsgerechtigden toch<br />
(vrijwillig) aan de slag gaan? Werkt<br />
boeten of belonen? Of is waardering<br />
het sleutelbegrip?<br />
19<br />
20<br />
Cultuurverandering<br />
De samenleving is aan het veranderen.<br />
De rol van de centrale overheid<br />
wordt minder groot. Burgers gaan<br />
meer voor elkaar betekenen. Voorzitter<br />
Gerrit van der Meer meent dat<br />
verzet op den duur niet succesvol is.<br />
Professional-cliënt<br />
24<br />
22<br />
Het is voor zowel de cliënt als de<br />
professional moeilijk om een balans<br />
te vinden tussen zelfregie en regie<br />
door de professional. De vragen<br />
die aan cliënten worden gesteld<br />
zijn vaak tegenstrijdig. Dr. Hans<br />
Bosselaar en collega's voerden een<br />
onderzoek uit voor Welder naar<br />
zelfregie.<br />
Ik ben Harrie<br />
Soms is een initiatief zo eenvoudig<br />
dat de vraag opdoemt: waarom is<br />
dit niet eerder gedaan: Een 'Harrie'<br />
begeleidt zijn directe collega's op de<br />
werkvloer. Het werkt!
INTRO<br />
Zelf<br />
Zelfredzaamheid, eigen verantwoordelijkheid, zelfre-<br />
gie, eigen kracht. Het zijn begrippen die we steeds<br />
vaker horen vallen. In de politiek zijn deze begrippen<br />
helemaal populair: niet de overheid, maar mensen<br />
moeten zelf hun problemen oplossen. Zij worden geacht<br />
zelfstandig en zelfwerkzaam te zijn.<br />
Is daar iets mis mee?<br />
Nee, helemaal niet. Zelfredzaam zijn is goed en prettig.<br />
Wanneer het lukt zelf je leven in te richten, voel je jezelf<br />
ook verantwoordelijk voor je eigen situatie. En daarmee<br />
voor anderen.<br />
Maar is er iemand te vinden die werkelijk alles zelf<br />
doet?<br />
Een directeur van een groot bedrijf zorgt er voor dat<br />
anderen hem assisteren: de managementassistent om<br />
zijn agenda te beheren, de financiële en HRM-afdelingen<br />
ondersteunen de directeur. Zo kan deze niet alleen tijd<br />
besparen, maar hij doet waar hij zelf goed in is en organiseert<br />
ondersteuning waar hij zelf minder sterk in is.<br />
Voor veel mensen in de<br />
sociale zekerheid – en ook<br />
in de zorg - is dat niet<br />
anders. Om zelf regie te<br />
kunnen voeren over hun<br />
leven hebben zij ook<br />
assistentie nodig. Die<br />
is niet wezenlijk anders<br />
dan bij de manager. Het<br />
enige verschil is dat<br />
mensen in de sociale<br />
zekerheid minder goed<br />
toe- en uitgerust zijn om<br />
zelf hun leven te organiseren. Zij hebben<br />
tijdelijk of structureel beperkingen die maken<br />
dat zij niet in staat zijn zelf weer regie te pakken. De<br />
instanties waar zij een beroep op doen, zijn er vaak niet<br />
op gericht mensen zoveel als mogelijk (weer) zelf de<br />
regie in handen te geven<br />
Het is erg gemakkelijk om ervan uit te gaan dat mensen<br />
zelfredzaam kunnen zijn. Redden zij zich niet, dan<br />
vallen zij in de armen van gemeenten en zorginstellingen.<br />
Die hebben op hun beurt te kampen met vele<br />
(bezuinigings)maatregelen en zijn zelf bezig met hun<br />
eigen problemen. Het laatste waar de aandacht op<br />
wordt gericht is op de versterking van de zelfredzaamheid<br />
of de langdurige ondersteuning om een persoon zo<br />
zelfstandig mogelijk te laten leven, onderwijs te volgen<br />
en te werken.<br />
3<br />
ZELF 2012<br />
Wie niet zelfredzaam is wordt afgeschilderd als bankzitter<br />
(in plaats van cliënt van de sociale zekerheid) of<br />
mogelijke fraudeur. Mensen die zich niet zelf weten te<br />
redden krijgen al snel het etiketje opgeplakt dat het<br />
hun eigen schuld is dat ze niet werken of mee kunnen<br />
doen in de samenleving.<br />
De LCR belicht in deze uitgave op verschillende manieren<br />
het belang van zelfredzaamheid, maar ook de noodzaak<br />
die zelfredzaamheid te ondersteunen, desnoods<br />
levenslang.<br />
Wie moet eigenlijk verantwoordelijkheid nemen om<br />
mensen de kans te geven zelfredzaam te zijn? Als de<br />
Staat dit goed zou doen, worden al die ‘niet’-zelfredzamen<br />
niet afhankelijk van gemeenten en instanties.<br />
Tijd voor een debat over de positie van cliënten in de<br />
sociale zekerheid en zorg. Want in het beleid is de positie<br />
van de client zelf onvoldoende gewaarborgd.
4<br />
Armoede Magazine 2010<br />
SAMENLEVING<br />
Tekst: Rietje Krijnen<br />
Foto: UvA Jeroen Oerlemans<br />
Niets mis met afhankelijk zijn<br />
Mensen zijn sociale wezens. Ze hebben elkaar nodig om te kunnen<br />
functioneren. Dat lijkt ineens raar te worden als iemand geen werk meer<br />
heeft. Dan moet iedereen zijn eigen boontjes kunnen doppen. Wie niet<br />
snel aan de slag komt of minder goed mee kan doen, heeft het allemaal<br />
aan zichzelf te wijten, zo luidt het politieke mantra. Socioloog Jan Willem<br />
Duyvendak zet de autonome mens, zoals die nu wordt gepropageerd, in<br />
historisch perspectief. "Als het eigenlijk niet draait om autonomie, maar om<br />
bezuinigen, dan moet dát worden gezegd!"<br />
Het begon allemaal in de jaren zestig. ‘Links’ zette een<br />
behoorlijke vaart achter het mondig maken van de<br />
mens. Iedereen moest autonoom kunnen zijn. "Gehandicapten<br />
konden niet langer weggestopt worden in<br />
instituten in bossen", zegt Jan Willem Duyvendak. "Ze<br />
moesten meedoen in de samenleving, ongeacht hun<br />
vermogen of ze daar wel of niet toe in staat waren.<br />
Vrouwen konden niet langer thuis blijven. Iedereen<br />
moest en moet voor zichzelf kunnen zorgen. Dat streven<br />
is op zich prima, als er niet in doorgeslagen wordt. Je<br />
ziet nu dat liberalen dit gedachtengoed hebben overgenomen,<br />
maar er een andere vertaling aan hebben gegeven.<br />
Je mag niet langer afhankelijk zijn van anderen. Dat<br />
is erg en problematisch."<br />
Vraagverlegenheid<br />
Onafhankelijkheid is het grootste goed geworden.<br />
Alleen dan deug je, is het credo. Terwijl er behoorlijk<br />
wat mensen zijn die dat niet kunnen vanwege allerlei<br />
redenen. "Het is al lang het geval dat mensen wordt<br />
verteld dat ze voor zichzelf moeten zorgen", zegt Duyvendak.<br />
"Daardoor durven ze vaak niet meer om hulp<br />
te vragen. Natuurlijk, er blijven altijd brutale mensen<br />
over. En er is ook altijd een groep die misbruik maakt<br />
van voorzieningen, maar dat deel is veel kleiner dan<br />
wordt gedacht. Het overgrote deel probeert het zelf uit<br />
te zoeken, maar slaagt daar steeds minder goed in. Er is<br />
een vraagverlegenheid ontstaan. Als je een ander alleen<br />
al om advies vraagt, moet je namelijk toegeven dat je<br />
iets niet weet en dat is moeilijk. Je moet het allemaal<br />
zelf weten, waardoor er een schroom ontstaat om anderen<br />
in te schakelen. Dat is allemaal het gevolg van het<br />
prediken van zelfredzaamheid. Dat is het hoogste ideaal<br />
geworden. Anderen nodig hebben, is sneu."<br />
Allemaal afhankelijk<br />
En het klopt niet, benadrukt hij. "We hebben allemaal<br />
en voortdurend anderen nodig in de samenleving. Het<br />
is een volstrekt onsociologisch beeld om iedereen het<br />
zelf uit te laten zoeken. Het is ook naïef om te denken<br />
dat mensen het wel alleen kunnen redden. Dat kan<br />
niemand. We zijn allemaal afhankelijk van belastinggeld<br />
om maar eens een voorbeeld te noemen. Iedereen doet<br />
voortdurend beroep op anderen, alleen wordt dat niet<br />
zo gezien. Als ik een belastingdeskundige inschakel, is<br />
dat normaal. Als iemand hulp inroept om aan een baan<br />
te komen of vraagt om zijn leven op orde te brengen,<br />
dan is dat afschrikwekkend. Die verschillende interpretatie<br />
van ‘afhankelijkheid’ is vreemd."<br />
‘Eigen kracht’<br />
De terminologie vindt hij ook zo verschrikkelijk. Formuleringen<br />
als ‘mensen in hun eigen kracht zetten’ en<br />
‘regie over hun eigen leven geven’ zijn volledig geaccepteerd<br />
in de politiek, maar zijn goed beschouwd absurd.<br />
"Regie over je eigen leven voeren, geeft aan dat je<br />
buiten jezelf staat en dat je eigen leven losstaat van<br />
die regie. Iedereen voert regie over zijn eigen leven,<br />
ook als de uitkomst niet maatschappelijk geaccepteerd<br />
is. In eigen kracht zetten! Het meest bizarre voorbeeld<br />
hiervan hoorde ik over een onderzoek onder licht verstandelijk<br />
gehandicapte jongeren. Daaruit bleek dat hun<br />
ouders vaak ook licht verstandelijk gehandicapt zijn. Wat<br />
zei die politicus: ‘we moeten hen in hun eigen kracht<br />
zetten’. Waar heb je het dan over? Dan ben je zo verweven<br />
met terminologie en vind je het normaal om zoiets<br />
te zeggen. Die mensen doen het maximale binnen hun<br />
vermogen. Meer is er niet. Accepteer dat nu eens."<br />
Er is, zegt Duyvendak, soms wat nodig om mensen<br />
eigen verantwoordelijkheid te kunnen laten nemen.<br />
Dat moet worden geaccepteerd. "Als je zegt, in tijden<br />
van bezuinigingen, dat mensen nu eigen verantwoordelijkheid<br />
moeten nemen, dan zeg je ook dat ze dat de<br />
afgelopen jaren niet hebben gedaan. Dat is niet zo. Dat
is wel degelijk gebeurd. Punt is dat het niet iedereen<br />
gelukt is om bijvoorbeeld aan het werk te komen. Zij<br />
hebben dan dus niet hun eigen verantwoordelijkheid<br />
genomen? Zijn zij wel alleen verantwoordelijk? Je kunt<br />
ook zeggen dat de samenleving niet de verantwoordelijkheid<br />
heeft genomen om een baan aan te bieden die<br />
bij hen past. Of dat politiek en werkgevers zich te veel<br />
afzijdig hebben gehouden. Aan de ene kant worden<br />
mensen ‘schuldig’ verklaard omdat ze tekort schieten,<br />
aan de andere kant worden verplichtingen voor werkgevers<br />
om mensen aan de slag te helpen hoe langer hoe<br />
meer afgebouwd. Dat is eenzijdig beleid. Je moet wel<br />
banen hebben om aan de slag te kunnen. Ben je dan<br />
‘fout’ als er die er niet zijn? Wie is er dan schuldig? En<br />
wie is het slachtoffer? Juist de mensen die geen baan<br />
hebben. En die krijgen dan de schuld van alles. Dat is op<br />
zichzelf genomen erg vreemd."<br />
Weg wijzen<br />
Er is, zo stelt Duyvendak, maar weinig gesproken over<br />
de ‘verantwoordelijkheid’ van bedrijven die mensen<br />
de WAO in gestuurd hebben. Of de slechte begeleiding<br />
van laaggeschoolden die daardoor moeilijk aan het<br />
5<br />
We hebben allemaal en voortdurend anderen nodig in de samenleving<br />
ZELF 2012<br />
werk komen. Terwijl met wat hulp mensen wel degelijk<br />
mogelijkheden krijgen. "De inzet van professionals is<br />
verdacht geworden. Het punt is dat mensen zonder<br />
professionele begeleiding soms al<br />
snel doodlopen. Als jij niet weet welke Prof. Dr. Jan Willem Duyvendak is UvA-<br />
wegen je moet bewandelen en je zit hoogleraar Algemene Sociologie en<br />
in een omgeving die je de netwerken leider van programmagroep ‘Dynamics<br />
ook niet kan bieden, dan loop je al of Citizenship and Culture’. Hij is tevens<br />
gauw vast. Als daarentegen iemand voorzitter van de Nederlandse Sociologi-<br />
je wijst welke kant je op moet gaan, sche Vereniging.<br />
je laat zien dat je andere mogelijkhe- Duyvendak heeft vele publicaties over<br />
den hebt, dan gebeurt er veel meer. sociale verbanden op zijn naam staan<br />
Alleen zal dat op de juiste manier zoals 'De staat en de straat' en 'De<br />
moeten gebeuren. Er moet niet wor- mixfactor - integratie en segregatie in<br />
den gezegd: ga jij maar eens zakjes Nederland'.<br />
plakken. Die beweging moet je samen<br />
met mensen maken, anders wordt<br />
het niets en is er alleen maar verzet.<br />
Mensen die geen werk hebben of een beroep moeten<br />
doen op voorzieningen zitten niet anders in elkaar dan<br />
anderen! Iedereen wil waardering krijgen voor wat hij of<br />
zij doet."
Civil society bestaat, maar<br />
heeft nu een ander gezicht<br />
6<br />
ZELF 2012<br />
Als het gaat over ‘eigen regie’ in optima forma, dan komt al snel ‘civil<br />
society’ om de hoek kijken. Het begrip heeft de laatste jaren vooral<br />
opgeld gedaan binnen gemeenten. Wie propageert dat mensen meer<br />
zelf moeten doen, hoeft ook minder zorg of assistentie te regelen.<br />
Paul Dekker van het Sociaal en Cultureel Planbureau (en hoogleraar<br />
Civil society aan de Universiteit van Tilburg) geeft zijn bespiegeling op<br />
wat civil society zou kunnen betekenen.<br />
"Er bestaan vele definities van civil society. Eén ervan is<br />
– en die is momenteel populair en tamelijk liberaal - dat<br />
mensen in de samenleving vooral de eigen regie voeren<br />
en niet afhankelijk zijn van instanties. Dat betekent dus<br />
ook dat de overheidsbemoeienis minimaal is. Je kunt je<br />
afvragen of je dat wilt. Je kunt civil society ook opvatten<br />
als een samenleving waarin burgers zich juist bemoeien<br />
met het landsbestuur en publieke voorzieningen. Dat<br />
is historisch een minstens zo valide definitie als dat er<br />
helemaal geen politiek of overheid bij komt kijken. Er<br />
zijn omschrijvingen die het bedrijfsleven als deel van<br />
de civil society zien en andere omschrijvingen die het<br />
bedrijfsleven juist als bedreiging van de civil society<br />
zien. Voor sommige theoretici vormen familie- en<br />
vriendschapsbanden de kern van de civil society, voor<br />
anderen hebben ze er niets mee te maken.<br />
Van al deze omschrijvingen kun je niet zeggen: de ene<br />
is correct en de andere is het niet. Zelf ben ik geneigd<br />
de civil society te zien als iets van de publieke sfeer<br />
met een politieke oriëntatie, maar ja, ik ben dan ook<br />
politicoloog.<br />
Of je het nou betitelt als civil society of niet, er is bij<br />
beleidsmakers - en ook onder de bevolking - een wens<br />
om weer meer een zorgzame samenleving te worden
CIVIL SOCIETY<br />
Tekst: Rietje Krijnen<br />
Foto: Jeroen Poortvliet<br />
waarin mensen in eigen kring elkaar opvangen en<br />
verzorgen.<br />
Dat klinkt heel mooi en het is niet alleen een utopie<br />
want vroeger ging het ook meer op die manier. De<br />
wereld zag er toen echter anders uit omdat familieverbanden<br />
en buurten op een andere manier waren georganiseerd.<br />
Tegenwoordig werkt een groot deel van de<br />
mensen betaald buiten familie- en buurtverbanden. Dat<br />
geldt ook voor de traditionele zorgers: vrouwen. Betekent<br />
dit dan dat er niets terecht kan komen van ‘zorgen<br />
voor elkaar’. Of dat het een verdacht begrip moet zijn?<br />
Cynisch<br />
Het grappige is: niemand kan tegen die omschrijving<br />
zijn, want je wilt toch niet dat anderen aan hun lot<br />
worden overgelaten? Iedere burger zorgt op de een<br />
of andere manier wel voor een ander. Hetzelfde geldt<br />
voor mensen ‘in hun eigen kracht zetten’. Ook daar kan<br />
niemand tegen zijn. Natuurlijk moeten mensen vanuit<br />
hun eigen mogelijkheden zoveel als kan voor zichzelf<br />
zorgen.<br />
Het punt is dat de termen worden gebruikt om iets<br />
anders te bereiken. Dus worden ze voor politieke doeleinden<br />
gebruikt. Daar kun je heel cynisch van worden<br />
en je afzetten tegen die boodschap. Je kunt echter<br />
ook erkennen dat mensen voor bepaalde alledaagse<br />
steun en hulp wel heel erg afhankelijk van instanties<br />
zijn geworden. Of liever: ze zijn afhankelijk gemaakt.<br />
In die zin is het goed om mensen duidelijk te maken<br />
dat ze zich meer verantwoordelijk moeten voelen voor<br />
hun eigen leven en niet direct moeten kijken naar wat<br />
een overheid te bieden heeft. Het is daarom niet altijd<br />
negatief.<br />
Afhankelijkheid<br />
Een deel van de afhankelijkheid is vrij logisch omdat we<br />
nu eenmaal een samenleving hebben die erop ingericht<br />
is om vangnetten te bieden. Zoals mensen die een uitkering<br />
krijgen. Kijk je naar mensen die zich in cliëntenraden<br />
verenigen dan zou je kunnen stellen dat het een<br />
vreemde situatie is: je zit in een afhankelijke positie en<br />
probeert daarbinnen je kracht te laten gelden. Dat staat<br />
in principe haaks op het idee dat je als trotse burger je<br />
eigen leven inricht. Toch hoeft dat zeker niet het geval<br />
te zijn. Mensen organiseren zich voortdurend in afhankelijke<br />
posities. Onafhankelijkheid is namelijk een lastig<br />
begrip. Als je praat over ‘zuivere’ civil society betekent<br />
7<br />
ZELF 2012<br />
Het lijkt alsof mensen steeds<br />
egoïstischer zijn geworden.<br />
Maar dat blijkt helemaal niet<br />
waar te zijn.<br />
het ook dat je geen subsidie ontvangt, geen gebruik<br />
maakt van een gebouw dat de overheid betaald heeft,<br />
geen professionals inschakelt. Dan ben je helemaal<br />
onafhankelijk, maar met het risico dat die organisatievorm<br />
geen lang leven beschoren is.<br />
‘Ik wel’<br />
Heel veel mensen nemen ergens hun verantwoordelijkheid<br />
voor, ook al wordt gedacht dat dat niet zo is. Ze<br />
zorgen ervoor dat de buurt netjes blijft, zijn er voor de<br />
kinderen bij hun sportverenigingen, organiseren zaken<br />
rondom hun werk. En door te roepen dat we meer ‘eigen<br />
verantwoordelijkheid’ voor onze naasten moeten nemen<br />
– verzorgen van onze ouders bijvoorbeeld – suggereert<br />
de overheid dat we dat niet doen. Mensen doen dat<br />
wél. Onderling veronderstellen ze dat ‘de ander’ minder<br />
doet dan zijzelf.<br />
Onbedoeld is dat ook een reactie op wat de overheid<br />
propageert. Die roept: jullie moeten meer doen. Als je<br />
van jezelf weet dat je al veel doet, denk je dus blijkbaar<br />
dat heel veel anderen hun handen niet uit de mouwen<br />
steken. En dan lijkt het alsof mensen steeds egoïstischer<br />
zijn geworden. Maar dat blijkt helemaal niet waar te<br />
zijn. Kijk maar naar de mensen om je heen: waarschijnlijk<br />
doen de meeste bekenden wel wat voor een ander.<br />
Van de rest weten we het niet en geloven we wel dat ze<br />
weinig en steeds minder doen. Dat pessimisme wordt<br />
gevoed door verontrustende mediaberichten en campagnes.<br />
Terwijl het veel beter zou zijn om aan te geven:<br />
er gebeurt al heel veel en op sommige vlakken zou er<br />
nòg meer mogelijk zijn.<br />
Je moet als overheid weten dat bepaalde groepen erg<br />
gefrustreerd zijn geraakt of geen traditie hebben van<br />
vrijwilligerswerk. Je kunt erover praten hoe je dat gaat<br />
aanpakken, maar je bereikt het tegendeel als je hen<br />
wegzet als mensen die geen verantwoordelijkheden<br />
nemen.<br />
Balans<br />
De overheid zal altijd een vinger in de pap hebben,<br />
want een deel van de verantwoordelijkheid hebben<br />
burgers bij die overheid neergelegd. Burgers zitten om<br />
allerlei redenen namelijk niet te wachten op heel veel<br />
eigen inbreng. Als de keuze wordt voorgelegd of ze voor<br />
de verbetering van de buurt een buurtbudget kunnen<br />
krijgen en de boel zelf kunnen uitzoeken, willen ze dat<br />
over het algemeen niet. Want er spelen sociale verban-
Ab Harrewijn-rede 2012<br />
Paul Dekker mocht tijdens het jubileumcongres van de<br />
<strong>Landelijke</strong> <strong>Cliëntenraad</strong> de Ab Harrewijn-rede uitspreken.<br />
Hij trok een vergelijking tussen cliëntenparticipatie<br />
en civil society. Een deel van zijn rede: "In definities<br />
van de civil society gaat het ofwel om een deel van<br />
de samenleving of om een goede samenleving, een<br />
beschaafde, civiele samenleving. In het eerste geval<br />
staan vrijwillige verbanden, verenigingen en lossere<br />
verbanden centraal. In ieder geval is het geen staat/<br />
overheid en in de overgrote meerderheid van definities<br />
ook geen markt/bedrijfsleven of gezin/privésfeer. Als<br />
ideaal van de samenleving heeft de civil society verschillende<br />
betekenissen. Van oudsher is er de tegenstelling<br />
tot de dictatoriale en dominante staat: als ideaal<br />
van een samenleving die zichzelf reguleert en bestuurt<br />
door vrijwillige verbanden, door burgers die uit zijn op<br />
het ontdekken en ontwikkelen van hun gemeenschappelijke<br />
belangen, tolerant tegenover de diversiteit van<br />
opvattingen en belangen in hun midden (geweldloos,<br />
respectvol, ook terughoudend in de behartiging van<br />
het eigenbelang) en de overheid kritisch volgend en<br />
bereid om te protesteren. Kijken we naar de ontwikkeling<br />
van het ideaal in Nederland, dan zien we dat de<br />
afgelopen jaren dat dat laatste politieke element naar<br />
de achtergrond is verschoven. (...) Dan de cliëntenraden.<br />
Uitgangspunt is de afhankelijke positie van gebruikers,<br />
klanten, patiënten enzovoorts, van instellingen. Die<br />
positie wil je versterken. Het gaat om een betere behartiging<br />
van de specifieke belangen van die gebruikers,<br />
tegenover het management, eventueel ook tegenover<br />
de wetgever, andere regelgevers, financiers enzovoorts.<br />
8<br />
ZELF 2012<br />
den mee: een buurman die de hele dag thuis is, heeft<br />
allicht meer inbreng dan iemand die de hele dag werkt<br />
en weinig tijd kan besteden aan de buurt. Er moet een<br />
bepaalde balans worden gevonden en dus is het nodig<br />
om bijvoorbeeld een gemeentebestuur te hebben dat<br />
beslist. Mensen willen wél inspraak en willen ook best<br />
hun handen uit de mouwen steken, maar ze willen het<br />
liefst dat een democratisch orgaan op enige afstand een<br />
beslissing neemt, zodat er een balans blijft.<br />
Dan gaat het er niet over dat mensen geen eigen<br />
verantwoordelijkheid willen nemen, maar dat ze vinden<br />
dat ze belasting betalen en een gemeenteraad kiezen<br />
die hierover gaat. Die heeft verantwoordelijkheden te<br />
nemen, is de gedachte.<br />
Werkelijkheid<br />
Dat wil niet zeggen dat burgers daarmee al hun verantwoordelijkheden<br />
van zich afschuiven. Zo’n beeld hebben<br />
In het perspectief van de civil society zijn cliëntenraden<br />
grofweg ook een teken van verwording.<br />
(...)<br />
U begrijpt dat op deze wijze bezien de cliëntenraden<br />
geen onderdeel zijn van een ideale civil society. Ze<br />
organiseren afhankelijke cliënten in plaats van vrije<br />
burgers; behartigen slechts een bijzonder belang in<br />
plaats van gerichtheid op het algemeen belang, houden<br />
geen afstand tot de overheid, maar perfectioneren de<br />
afhankelijkheidsrelaties met de instituties van en rond<br />
de overheid.'<br />
(...)<br />
In de reëel bestaande civil society kunnen we ook<br />
veel positiever tegen de cliëntenraden aankijken. De<br />
behartiging van het specifieke belang van uitkeringsontvangers<br />
is waardevol voor die groep en ze is van hoger<br />
belang als bijdrage aan de balans van maatschappelijke<br />
krachten en van de responsiviteit en verantwoording<br />
van de betreffende uitvoeringsorganisaties.<br />
(...)<br />
Met het oog op de discussies die u gaat voeren over<br />
vernieuwing van de participatie besluit ik met twee<br />
punten: Probeer niet alle mogelijke behoeften en belangen<br />
die uw cliënten hebben als cliëntenbelangen<br />
te formuleren. Cliënt zijn is een kwetsbare positie,<br />
kwetsbaarder dan van de consument op de markt, die<br />
met een koopkrachtige vraag ook naar een concurrent<br />
kan stappen. De rol van cliënt is veel kleiner dan die van<br />
de burger."<br />
(Voor de complete rede, kijk bij Ab Harrewijnrede op<br />
www.landelijkeclientenraad.nl)<br />
Het leven van<br />
moderne mensen<br />
is veranderd en<br />
daardoor zijn<br />
accenten anders<br />
gaan liggen.<br />
we nu wel en dat is ons opgedrongen. De werkelijkheid<br />
ziet er anders uit. Jongeren nemen hun baan<br />
wél serieus. We leveren uit eigen beweging ook een<br />
bijdrage aan onderwerpen die verder van ons afstaan<br />
zoals het milieu en ontwikkelingslanden. En dat doen<br />
we niet alleen individueel, maar ook georganiseerd, als<br />
leerlingen van een school die aan een actie meedoen,<br />
of als eigenaren of werknemers van een winkel die iets<br />
doen voor de buurt.<br />
Accenten<br />
Wat wel zo is: het leven van moderne mensen is veranderd.<br />
De onderlinge verbanden zijn gewijzigd en dat<br />
zorgt er ook voor dat accenten anders zijn gaan liggen.<br />
Feit is dat mensen zich voor anderen in de samenleving<br />
inzetten, maar je moet wel accepteren dat dat op een<br />
andere manier gebeurt dan vijftig jaar geleden."
9<br />
ZELF 2012<br />
COLUMN<br />
Econoom Henk van Houtum is professor in<br />
de geopolitiek aan de Radboud universiteit<br />
en de Universiteit van Bergamo.<br />
Dikke ikke<br />
De diagnose is helder. De kwaal die de westerse wereld<br />
in een diepe crisis heeft doen belanden was een teveel<br />
aan graai- en hebzucht. We wilden het allemaal zelf<br />
doen, voor onszelf hebben en allemaal moest het nu.<br />
Meer, meer, meer. Zelfs al moesten we daarvoor risicovol<br />
lenen bij uitzuigers en woekeraars. Verblind voor de<br />
gevaren van onze verlangens naar het altijd meer. Het<br />
gevolg was een economie als een egonomie, waarin<br />
de competitie om het eigenbelang gepaard ging met<br />
een groeiend onderling wantrouwen, meer controles en<br />
procedures, en solidariteitsverschraling. We leden aan<br />
het syndroom van het dikke-ikke. Tot zover de diagnose.<br />
Nu het medicijn. Dan zou je als redelijk denkend mens<br />
verwachten dat de ideologie die voor de ineenstorting<br />
heeft gezorgd eens flink zou indikken. Dat we eindelijk<br />
eens durven afvallen van ons heilloze geloof. Van het<br />
meer, meer, naar een verstandig minder, minder, minder.<br />
Maar niets is minder waar. Ja, die politiek van het<br />
minder is er wel. Maar dan vooral om dezelfde failliete<br />
economische politiek van het meer te kunnen voortzetten.<br />
Want er wordt vooral bezuinigd op de bouwstenen<br />
van de solidaire samenhang, zoals gezondheidszorg,<br />
sociale zekerheid, kinderopvang, onderwijs, cultuur en<br />
ontwikkelingshulp. Ware aderlatingen. Tegelijkertijd met<br />
deze verdergaande druk op het sociale weefsel probeert<br />
men het consumentenvertrouwen - lees: het stimuleren<br />
van de inhaligheid – weer aan te jagen. Consumeren<br />
moet, want consumeren is goed voor de economie en<br />
de economie is goed voor ons allen, dus consumeren<br />
moet, desnoods op krediet. Want de overheid is geen<br />
geluksmachine. We moeten het zelf doen. En als je<br />
niet meedoet, is dat je eigen schuld. Het klinkt als de<br />
doorzichtige managersmantra ‘succes is een keuze‘ dat<br />
zo populair was in de zeepbeleconomie van de jaren 90<br />
die nu geklapt is. Waarin langs de kant staan iets is voor<br />
freeriders en losers. Maar alsof er niets is gebeurd wordt<br />
er doodleuk een nieuwe zeepbel gemaakt van hetzelfde<br />
sop. Het is een van de meest bizarre paradoxen van<br />
deze tijd. De ideologie die opzichtig heeft gefaald, die<br />
van de markt-overheid als beschermer van het najagen<br />
van het zelfbelang, doet aan crisismanagement door<br />
zichzelf nog verder terug te trekken en de verantwoordelijkheid<br />
van het eigen falen af te wentelen op de<br />
zwakste schouders. En dat onder het mom van solidariteit.<br />
Er lijkt niets geleerd. Hoogste tijd voor een dokter<br />
met een ander behandelplan. Uitzuigers en aderlatingen<br />
zijn niet meer van deze tijd.
Levenskunst is beseffen dat je<br />
afhankelijk bent van anderen<br />
Filosoof Joep Dohmen<br />
houdt zich sinds<br />
tien jaar bezig met<br />
levenskunst. ‘We zijn<br />
afhankelijk van elkaar<br />
en moeten daarmee<br />
leren omgaan. Dát is<br />
autonomie.’<br />
10<br />
ZELF 2012<br />
Twee keer heeft Joep Dohmen de oscarwinnende film<br />
‘The Iron Lady’ gezien, over Margaret Thatcher, de<br />
eerste vrouwelijke premier van Groot-Brittannië. "De<br />
film roept ontroering op, omdat hij over een dementerende<br />
oude vrouw gaat die een zekere hulpeloosheid<br />
uitstraalt", zegt Dohmen. "Maar deze 'vrouw van staal'<br />
voerde een keiharde neoliberale politiek. Ze wilde<br />
alles wat te maken had met solidariteit en sociale<br />
ondersteuning kortwieken onder het motto: ik, dochter<br />
van een kruidenier, heb mezelf op eigen kracht opgewerkt.<br />
Als jij dat wilt, als je je maar genoeg inspant,<br />
kun jij ook alles bereiken."<br />
Tot zijn grote ergernis is dat precies het machobeeld<br />
over vrijheid dat onze cultuur domineert. Dohmen<br />
stelt daar een andere opvatting van 'positieve vrijheid'<br />
tegenover: we moeten leren met onze vrijheid om te<br />
gaan en ontdekken wat zelfsturing is, ‘een doener te<br />
zijn die zelf beslist en niet iemand over wie beslist<br />
LEVENSKUNST<br />
Tekst: Josephine Krikke<br />
Foto: Arnaud Mooij<br />
wordt’. Dan ontdekken we dat niemand het alleen redt<br />
en dat we allemaal hoe dan ook op anderen leunen. En<br />
dat zegt weer iets over de noodzaak om zelf iets voor<br />
anderen te willen betekenen.<br />
Zelfzorg<br />
In zijn bezorgdheid over de veronderstelde maakbaarheid<br />
van het individu vond Dohmen inspiratie bij de<br />
Franse filosoof Michel Foucault (1926 – 1984). Foucault<br />
bestudeerde de 'zorg voor het zelf' van denkers uit de<br />
Klassieke Oudheid zoals Socrates, Plato, Aristoteles en<br />
de stoïcijnen. Zelfzorg heeft volgens Dohmen twee kanten.<br />
De ene is het overleven. Hoe houd je het beheer<br />
over je leven? De andere gaat meer over de kwaliteit<br />
van leven. Hoe krijg je een zinvol leven? Die twee<br />
dimensies zijn de pijlers van de bestaansethiek.<br />
Zelfzorg is niet los te zien van anderen, stelt Dohmen.<br />
"Niemand kan frank en vrij ronddobberen door het
leven. Mensen zijn afhankelijk en kwetsbaar en levenskunst<br />
gaat over hoe je jezelf daartoe verhoudt. Daarom<br />
is het zoeken van steunpunten zo belangrijk. Het idee<br />
van absolute vrijheid dat vaak aan ons wordt voorgesteld,<br />
is megalomane onzin."<br />
Buitenkant<br />
Lange tijd bestudeerde Dohmen de 'binnenkant' van<br />
mensen: hun denken, willen en voelen. Hoe moet je<br />
je als individu opstellen in een wereld waarin je wel<br />
of geen geld hebt, of wel of geen macht, wel of geen<br />
erkenning krijgt? Tegenwoordig richt hij zich meer<br />
op de 'buitenkant': de invloeden van de omgeving<br />
op iemands leven. "Stel: iemand heeft een uitkering<br />
en fotografeert, doet vrijwilligerswerk of schrijft<br />
gedichten. Hij krijgt daar veel waardering voor van zijn<br />
vrienden. Dan heeft hij weinig in materiële zin, maar<br />
wel veel levenslust ontwikkeld omdat zijn sociale<br />
omgeving hem erkent."<br />
Intussen weet Dohmen ook wel dat veel mensen zich<br />
wel druk moeten maken omdat ze nauwelijks het hoofd<br />
boven water kunnen houden. Maar dan nog speelt<br />
volgens hem iets anders mee. "Ook dan blijft het punt<br />
hoe je iets goed doet. Je kunt ontslagen zijn maar toch<br />
proberen je kind goed op te voeden, in beweging te<br />
blijven. Dat vormt de zingevingskant van de levenskunst:<br />
open en aandachtig blijven. We moeten niet alles<br />
instrumenteel beschouwen: eten is niet alleen maar iets<br />
naar binnen werken, seks is wat anders dan porno, met<br />
iemand praten is niet alleen maar mededelen en goed<br />
luisteren. We moeten niet slechts gebruiken, maar ook<br />
genieten, juist ook van gewone dingen."<br />
Goed leven<br />
De Amerikaanse filosoof Martha Nussbaum vindt<br />
dat een leven pas kans van slagen heeft als eerst is<br />
voldaan aan elementaire voorwaarden, zoals gezondheidszorg,<br />
onderwijs, seksegelijkheid en een zekere<br />
hoeveelheid geld. Dohmen is het daarmee volkomen<br />
eens, maar zet er toch ook een vraagteken bij. "Zelfs<br />
als aan alle voorwaarden is voldaan, is het leven van<br />
iemand daarmee dan meteen goed? Ik denk het niet.<br />
Je ziet in het westen zoveel mensen die boven het<br />
minimum leven, aan al die voorwaarden van Nussbaum<br />
voldoen en toch geen 'goed leven' leiden. Omdat<br />
ze uitgeblust zijn, al jaren zonder plezier op dezelfde<br />
plek werken, of juist alleen maar op zichzelf gericht<br />
zijn. Ze zijn zelfredzaam maar ervaren weinig zin in het<br />
leven."<br />
Wat wil je met je leven en hoe leef je met anderen?<br />
Hij mist die grondhouding bij veel mensen, ook bij hen<br />
die het ogenschijnlijk heel goed hebben. "Aan de ene<br />
kant van het spectrum heb je mensen die verhongeren<br />
en helemaal geen keuze hebben. Aan de andere kant<br />
11<br />
ZELF 2012<br />
zijn er veel mensen die te dik zijn en een ongehoorde<br />
keuzevrijheid genieten."<br />
Vrijheidspraktijk<br />
Een ander woord voor levenskunst is ‘vrijheidspraktijk’:<br />
ons leven is van begin tot eind in beweging, op weg<br />
naar minder of meer vrijheid. Ons denken, voelen en<br />
waarderen speelt daarin mee. Dohmen: "Er zijn magere<br />
jaren waarin je helemaal vastzit, weinig geld hebt en<br />
weinig erkenning, maar dat kan ook weer veranderen."<br />
Zijn eigen leven zat jarenlang lang vast: een laag inkomen,<br />
hard werken, weinig erkenning. Dat veranderde<br />
op slag in 2007. Hij kreeg erkenning als filosoof, werd<br />
hoogleraar, zijn boeken werden een bestseller en hij<br />
kreeg een prachtige woning aangeboden.<br />
Al die jaren hielp de steun van anderen hem er doorheen.<br />
"In de tijd dat ik bijvoorbeeld<br />
een uitkering ontving<br />
maar intussen wel teksten<br />
Joep Dohmen (1949) is een van de meest<br />
schreef, knapte ik op wanneer ik gelezen hedendaagse filosofen in Nederland.<br />
met iemand contact had die iets Hij publiceerde onder andere de boeken ‘Tegen<br />
van me las en er wat over zei. de onverschilligheid. Pleidooi voor moderne<br />
Aandacht krijgen en aandacht levenskunst’ (2007), ‘Brief aan een middelmatige<br />
geven, het is allebei zo belang- man’ (2010) en samen met Maarten van Buuren<br />
rijk. Ik ben nu in mijn filosofi- ‘De prijs van de vrijheid’ (2011). In 2008 schreef<br />
sche ontwikkeling zeker verder, hij het essay voor de maand van de filosofie:<br />
maar in die tijd kon ik beter ‘Het leven als kunstwerk’. Dohmen is hoogleraar<br />
vechten. Vrijheid is altijd relatief. wijsgerige en praktijkgerichte ethiek aan<br />
Maar nu kan ik wel weer beter de Universiteit voor Humanistiek en tevens<br />
anderen op weg helpen. Vrijheid verbonden aan humanistisch centrum voor<br />
is ook altijd relationeel."<br />
onderwijs en opvoeding.<br />
WW<br />
Een goede kennis van Dohmen zit sinds twee jaar in de<br />
ww. "Hij heeft tientallen jaren in het onderwijs gewerkt<br />
en moet nu zijn hand ophouden want als vijftigplusser<br />
kan hij geen nieuwe baan vinden. Hij vindt dat de<br />
samenleving hem mishandelt. Een van de stomste<br />
dingen die ik nu tegen hem zou kunnen zeggen is dat<br />
hij aan levenskunst moet doen, te zeggen: je bent<br />
verantwoordelijk voor je leven en nu moet je jezelf zien<br />
te redden. Dat weet hij zelf ook wel, elke dag. Ik praat<br />
wel met hem over zijn rancune en raad hem met zijn<br />
partner in contact te blijven, bezig te blijven, zich niet<br />
op te sluiten met dvd’s in zijn werkkamer. Natuurlijk is<br />
het van belang dat hij zijn situatie onder ogen komt en<br />
niet vlucht in woede. Maar ontdekken wat hij nog graag<br />
zou willen doen en dat vormgeven, dat is voor hem de<br />
beste therapie."<br />
Dohmen wil in zijn werk een wegwijzer zijn. "Levenskunst<br />
betekent niet zo goed mogelijk onafhankelijk<br />
worden. Het betekent nagaan wat je werkelijk wilt en<br />
beseffen dat je daarbij voortdurend afhankelijk bent van<br />
anderen en zij van jou."<br />
We moeten niet slechts gebruiken,<br />
maar ook genieten, juist ook van gewone dingen.
Sjoukje Tel<br />
Altijd de wind mee<br />
‘Ik heb mijn<br />
arbeidsdeskundige<br />
moeten overtuigen<br />
van mijn plan.’<br />
12<br />
ZELF 2012<br />
PRAKTIJK<br />
Sjoukje Tel (34) heeft een progressieve spierziekte<br />
en is oprichter van Sjors Groningen. Sjors biedt een<br />
bemiddelingsplatform aan studenten en assistentievragers.<br />
Het initiatief heeft ze helemaal zelf bedacht. "Ik<br />
zat in een traject met een jobcoach om aan de slag te<br />
gaan. Maar dat hele proces ging mij veel te langzaam. Ik<br />
heb nu nog een Wajong-uitkering, maar op termijn wil<br />
ik uit Sjors Groningen mijn eigen inkomen halen. Ik wil<br />
dit idee namelijk uitrollen in verschillende studentensteden.<br />
Gaat dat eenmaal goed lopen, dan heb ik<br />
uiteindelijk een leuke en goede baan!"<br />
Studenten<br />
Het idee voor Sjors is voortgekomen uit een interview<br />
dat Tel eens gegeven heeft over de manier waarop ze<br />
haar zorg heeft geregeld. "Daaruit kwam naar voren dat<br />
ik het allemaal prima voor elkaar had en dat ik dit ook<br />
aan andere mensen zou kunnen aanbieden. Ik woon<br />
zelfstandig en heb allerlei zorgverleners om me heen.<br />
Die werf ik voornamelijk onder studenten. Studenten<br />
zijn vaak op zoek naar dit soort baantjes. Daar kan ik<br />
hen dan aan helpen. Voor alle duidelijkheid: Sjors is er<br />
voor iedereen die wel een keer een beroep wil doen op<br />
hand- en spandiensten. Om te laten verven, boodschappen<br />
te laten halen, maar ook om de tuin bij te houden.<br />
Het zijn juist die klusjes die buiten het zorgaanbod vallen.<br />
Uit eigen ervaring weet ik hoe belangrijk het is dat<br />
je snel iemand kunt inhuren die werk voor je kan doen."<br />
Zelfstandig ondernemer<br />
Sjoukje is pas sinds een jaar zelfstandig ondernemer.<br />
Voordat het zover was, heeft ze wel op allerlei knoppen<br />
moeten drukken om haar plan door te voeren. "Ik heb<br />
mijn arbeidsdeskundige moeten overtuigen van mijn<br />
plan. Dat is mij eigenlijk wel meegevallen. Ik had een<br />
bedrijfsplan op papier gezet en dat was erg helder. De<br />
arbeidsdeskundige kon daar achter gaan staan." Van het<br />
UWV krijgt ze een vergoeding om iemand in te huren<br />
die kan helpen bij de uitvoering van bepaalde taken.<br />
Sjoukje Tel praat door haar spierziekte moeilijk en is<br />
voor buitenstaanders niet goed verstaanbaar, maar daar<br />
heeft ze een oplossing op gevonden. Ze heeft mensen<br />
in dienst die voor haar telefoneren of lange teksten<br />
typen, tolken bij klantbezoeken en intakegesprekken<br />
van studenten.<br />
Ondernemersfamilie<br />
Ze heeft eigenlijk zelf alles met de hulp van familie<br />
opgezet. "Ik kom uit een ondernemersfamilie. Vanuit<br />
die hoek ben ik goed geholpen. Daardoor is ook alles<br />
zo snel gegaan. Ik kan veel bedenken, maar ik heb toch<br />
andere mensen nodig. Dat heb ik zelf ook weer met<br />
studenten geregeld."<br />
Inmiddels is er vanuit verschillende hoeken erg enthousiast<br />
gereageerd op haar initiatief. "Er zijn al behoorlijk<br />
wat studenten bij Sjors ingeschreven. En ik heb ook<br />
vragen van klanten. Zelfs van grotere klanten waaraan<br />
Sjors meerdere studenten kan 'koppelen'."
PRAKTIJK<br />
Bas Gaander en Sylvia Verhulst<br />
Weinig vertrouwen<br />
in verbetering<br />
Sylvia Verhulst (39) heeft een lange geschiedenis<br />
met baantjes, opleidingen, re-integratieprojecten. De<br />
mavo heeft ze niet afgemaakt. Ze ging in de supermarkt<br />
werken. Ze trouwde jong, kreeg op haar 19e haar eerste<br />
kind en kwam thuis te zitten vanwege een depressie.<br />
Kind twee en drie volgden. "Mijn man scheidde van me<br />
omdat ik te dik werd en nooit wat deed. Ik moest weer<br />
gaan werken. Dat heb ik gedaan, maar ik hield het niet<br />
lang vol. Elke keer weer klachten: ik voelde me gewoon<br />
niet goed."<br />
Ze kreeg de kans om een administratieve opleiding<br />
te volgen. Dat deed ze, maar ook die maakte ze niet<br />
af. "Maar ik mocht toch een baantje op een kantoor<br />
gaan doen. Dat beviel me wel eventjes. Ik raakte toen<br />
toch weer depressief en moest het al na vijf maanden<br />
opgeven. Daarna heb ik het nog eens geprobeerd. Die<br />
werkgever was heel erg vervelend tegen me en daardoor<br />
raakte ik weer in de knoop met mezelf."<br />
Sylvia kreeg uiteindelijk begeleiding, maar daar schoot<br />
ze niet veel mee op. "Meer van hetzelfde. Ik kan wel<br />
weer ergens gaan werken, maar er is altijd wat waardoor<br />
ik het niet meer zie zitten. Dan krijg ik maandenlang<br />
weer pillen en kom ik het huis niet uit. Ik wil wel<br />
hoor, maar het lijkt wel alsof ze niet naar me luisteren.<br />
Alsof ik steeds baantjes krijg bij lullige werkgevers of zo.<br />
Misschien kan ik beter weer naar de supermarkt. Vind ik<br />
ook best. Of helpen bij het kinderdagverblijf hier om de<br />
hoek. Dat doe ik wel eens en daar word ik nou blij van.<br />
Maar ja, dat is geen betaald werk."<br />
13<br />
ZELF 2012<br />
Bas Gaander (47) is net weer werkeloos nadat hij<br />
een tijdje heeft gewerkt in de keuken van een strandtent.<br />
Hij is bezig met de ontwikkeling van een nieuw<br />
idee dat hem ‘veel geld’ moet opleveren. "Elk jaar heb<br />
ik zo’n idee. Het ene werk ik verder uit dan het andere,<br />
maar het leuke is wel dat ik zo toch contact hou met<br />
vrienden die werken."<br />
Bas heeft eigenlijk alles mee gehad. Hij is slim. Hij is<br />
succesvol geweest in sporten. Hij is creatief erg sterk.<br />
"Ik ben het typische voorbeeld van een multi-talent dat<br />
tenonder gaat aan te veel sterke punten", zegt hij zelf.<br />
"Inmiddels heb ik zes opleidingen gevolgd, maar ik heb<br />
geen enkele voltooid, omdat het mij dan te saai werd.<br />
Het vooruitzicht om dan te moeten gaan werken in dat<br />
vakgebied vond ik beknellend. Uiteindelijk had ik beter<br />
wel ergens een richting in kunnen kiezen."<br />
De loopbaan van Bas is zeer grillig. Hij heeft gewerkt bij<br />
een theatergezelschap, een reclamebureau, restaurants<br />
en bij tijdschriften.<br />
"Ik zie wel eens mensen op tv die laaggeschoold zijn en<br />
weinig kansen hebben op de arbeidsmarkt. Ik heb nog<br />
nooit begeleiding gekregen. Als ik heel eerlijk ben, zou<br />
het voor mij wel goed zijn. Omdat ik te veel kan, lukt<br />
het me niet om me op één ding te richten. Eigenlijk is<br />
dat wel wat ik wil. Ik zou graag ergens willen werken en<br />
me dan verder willen ontplooien. Maar het lukt me niet.<br />
Ik heb wel eens gevraagd of ik begeleiding kon krijgen,<br />
maar dat is afgewezen omdat ik het zelf allemaal wel<br />
kan."<br />
‘Ik heb zes<br />
opleidingen gevolgd,<br />
maar ik heb geen<br />
enkele voltooid.’
Gedrag verandert niet louter<br />
door financiële prikkels<br />
Hoe maken mensen keuzes? Is het onvermogen om een baan<br />
te vinden altijd een keuze? En wat is er voor nodig om mensen<br />
te stimuleren aan de slag te gaan? Het zijn vragen die in de<br />
politiek vaak leiden tot één gedachte: als we mensen financiële<br />
prikkels geven, komen ze wel in actie. Dr. Will Tiemeijer van de<br />
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) zegt<br />
dat dit een iets te simpele gedachte is: "Goed onderzoek naar de<br />
drijfveren van mensen kan veel meer opleveren".<br />
14<br />
ZELF 2012<br />
Will Tiemeijer heeft een aantal publicaties op zijn naam<br />
staan over kiezen. ‘De menselijke beslisser’ en ‘Hoe<br />
mensen keuzes maken’ draaien om de psychologie van<br />
het beslissen, keuze en gedrag. Opmerkelijke bevindingen<br />
uit deze rapporten zijn dat sturen via financiële prikkels<br />
lang niet altijd zal werken. Mensen hebben vaak<br />
andere motieven om ergens voor te kiezen. Of ze kiezen<br />
niet, want dat is ook een keuze.<br />
"Als je strikt rationeel wilt kiezen, moet je veel informatie<br />
verzamelen. Mensen hebben daar simpelweg niet<br />
altijd tijd voor. En een deel van de mensen kan het niet,<br />
omdat daar speciale cognitieve vaardigheden voor nodig<br />
zijn. Daarnaast spelen andere motieven een rol. Mensen<br />
weten wel dat ze bij het afsluiten van bijvoorbeeld<br />
een verzekering moeten kijken naar de goedkoopste<br />
prijs voor de meest complete dekking, maar worden<br />
toch beïnvloed door de manier waarop de keuze tussen<br />
verzekeringen wordt aangeboden. De invloed van<br />
dingen die niet ter zake doen is veel groter dan mensen<br />
denken."<br />
Altijd keuze<br />
De politiek wil de burger doen geloven dat iedereen<br />
altijd een keuze heeft. Om bijvoorbeeld het eigen<br />
budget binnen de perken te houden. Om zelf regie over<br />
het leven te gaan voeren. Het gaat er in de politiek<br />
voortdurend om hoe je mensen zover krijgt dat ze eigen<br />
keuzes maken of wenselijk gedrag vertonen. Tiemeijer<br />
zegt dat dit een veel ingewikkelder proces is dan vaak<br />
wordt gedacht.<br />
"In het overheidsbeleid domineert sterk het idee dat<br />
mensen uitsluitend op financiële prikkels afgaan. Maar<br />
niet-financiële prikkels hebben vaak grote invloed,<br />
soms zelfs groter. De strekking van de boeken die ik<br />
heb geschreven is dat je er bij een beleidsopgave niet<br />
klakkeloos vanuit moet gaan dat mensen alleen maar<br />
denken aan geld. Ga eerst eens onderzoeken wat hun<br />
drijfveren zijn. Als je dat niet weet, weet je ook niet aan<br />
welke knoppen je moet draaien."<br />
Hij noemt een voorbeeld van het lerarentekort. Toen<br />
dat speelde werd direct gedacht: we bieden leraren een<br />
beter salaris en dan komen ze wel. "We zijn eerst eens<br />
gaan onderzoeken of dat werkelijk zo zou werken. En<br />
toen bleek dat jongeren die een beroep moeten kiezen<br />
helemaal niet primair afgaan op het salaris. Ze zijn veel<br />
meer geïnteresseerd in inhoudelijk aantrekkelijk werk,<br />
in bijvoorbeeld iets betekenen voor kinderen en mogelijkheden<br />
om zich te ontwikkelen. Het salaris alleen is<br />
niet voldoende om mensen te bewegen (weer) voor de<br />
klas te gaan staan. Het klinkt volstrekt vanzelfsprekend.<br />
Toch is het beleid vaak anders."<br />
Calculerend<br />
Hij trekt de lijn door naar mensen met een uitkering. "Ik<br />
zou wel eens willen weten waarom mensen lang in de<br />
bijstand zitten. Daar kunnen allerlei redenen achter zitten.<br />
Niet alleen geld, maar ook: geen passende banen,<br />
niet genoeg opleiding of niet genoeg begeleiding om<br />
de stap naar werk te maken. Door dan alleen maar<br />
mensen financieel te prikkelen, kan je het risico lopen<br />
het tegendeel te bereiken."<br />
Het beeld doemt op van uitkeringsgerechtigden die<br />
er nauwelijks beter van worden als ze gaan werken.<br />
Dat zou toch ook een financiële overweging genoemd<br />
kunnen worden? Tiemeijer: "Als je mensen heel erg als<br />
calculerende burgers gaat benaderen, gaan ze zich op<br />
een bepaald moment ook zo gedragen. En dat wil je<br />
dan weer juist niet. Neem het Mantelzorgcompliment.<br />
Mensen doen iets voor een ander uit idealisme of<br />
omdat ze daarvan een goed gevoel over zichzelf krijgen.<br />
Toen dat Mantelzorgcompliment er kwam, werd hun<br />
hulp anders gedefinieerd. Toen was mantelzorg niet<br />
langer een teken van idealisme en betrokkenheid, maar<br />
een ‘markttransactie’. Dan gaan mensen er anders naar<br />
kijken. En dus kwamen er opmerkingen dat het bedrag<br />
(250 euro) toch wel erg laag was, anderen waren boos<br />
dat ze niets kregen. Het is hetzelfde verhaal van een<br />
kind dat karweitjes voor zijn ouders doet. Eerst maait-ie<br />
gras of helpt-ie mee met de tafel afruimen omdat het
DRIJFVEREN<br />
Tekst: Rietje Krijnen<br />
Foto: Fotobureau Dijkstra<br />
zo hoort. Als ouders een kind gaan belonen voor die<br />
normale taken krijg je dat het kind op een gegeven<br />
moment alleen nog maar klusjes wil doen als er een<br />
bedrag tegenover staat."<br />
Pervers<br />
Wordt die grens eenmaal overschreden en heeft de<br />
overheid calculerende burgers gecreëerd dan is de weg<br />
terug – ze bewegen om iets uit vrije wil te doen – veel<br />
moeilijker, zo stelt hij. Het zou wel eens kunnen dat je<br />
door te zeer te sturen op financiële prikkels het tegendeel<br />
bereikt.<br />
"De overheid die denkt dat economische motieven de<br />
enige drijfveer is van mensen, is niet erg constructief<br />
bezig. Alle onderzoeken in de psychologie wijzen erop<br />
dat er meer nodig is. Als je begrijpt wat mensen drijft,<br />
kan je beleid veel beter afstemmen en met oplossingen<br />
komen die ook verantwoord zijn. Als je geen zicht<br />
hebt op die drijfveren, dan zul je er nooit achter komen<br />
waarom bepaald beleid gedoemd is te mislukken. In het<br />
beste geval heb je dan beleid gemaakt dat niet zo goed<br />
werkt. In het slechtste geval keert het beleid zich tegen<br />
je en zit je met de perverse effecten."<br />
Een bekend voorbeeld komt uit Israël waar ouders vaak<br />
te laat bij de crèche kwamen om hun kind op te halen.<br />
De crèche besloot een boete in te voeren: wie te laat<br />
kwam moest betalen. Daarmee werd het tegendeel<br />
bereikt. "Voordat die boete er kwam, voelden de ouders<br />
zich nog verplicht op tijd te komen en voelden ze zich<br />
schuldig als het niet lukte. Toen de boete werd ingevoerd,<br />
werd dat schuldgevoel afgekocht. Ze betaalden<br />
immers voor het te laat komen. Mensen haalden niet<br />
15<br />
ZELF 2012<br />
eerder hun kind op. Integendeel, Dr. Will Tiemeijer (1964) is gepromoveerd<br />
ze kwamen juist vaker te laat. En in de Nederlandse Taal- en Letterkunde<br />
terugkeren naar het oude beleid met als specialisatie 'Communicatie en<br />
bleek niet te werken. Mensen onderzoek'. Hij coördineert bij de Weten-<br />
zagen op tijd of te laat komen schappelijke Raad voor het Regeringsbeleid<br />
inmiddels als iets wat je financieel (WRR) het project 'Lessen van evaluaties'.<br />
kon regelen."<br />
Voorheen leidde hij het project 'Keuze,<br />
gedrag en beleid'.<br />
Alles tegen<br />
Tiemeijer heeft verschillende publicaties<br />
Het voorbeeld is op andere<br />
op zijn naam staan over kiezen, zoals 'De<br />
niveaus door te trekken in heel menselijke beslisser' en 'Hoe mensen keu-<br />
veel sectoren in de maatschappij: zes maken'.<br />
mensen moeten op een andere<br />
manier worden aangesproken. Tiemeijer noemt het idee<br />
dat voortijdige schoolverlaters beter uitgelegd zou moeten<br />
worden dat ze zonder diploma een minder goede<br />
baan zouden krijgen en dus minder geld zouden hebben.<br />
"Dat kan de overheid wel roepen, maar dat weten<br />
die leerlingen best. Het probleem zit elders. Het lukt<br />
die jongeren vaak niet de eindstreep te halen omdat<br />
ze kampen met allerlei moeilijkheden. Ik heb eens een<br />
meisje gesproken dat dolgraag kapster wilde worden. Ze<br />
had werkelijk alles tegen: problemen thuis, een moeilijk<br />
uiterlijk, weinig intelligentie en weinig sociale vermogens.<br />
Natuurlijk wilde zij een diploma, maar ze werd<br />
gehinderd door andere factoren. Als je die als overheid<br />
nu eens goed in beeld brengt, weet je veel beter hoe<br />
je beleid kunt afstemmen. Weinig mensen zijn in staat<br />
om altijd en zonder enige hulp de keuzes te maken die<br />
het meest ‘verstandig’ zijn. Dus je moet ook kijken naar<br />
andere prikkels die veel meer liggen op het vlak van de<br />
sociale motieven."
Meedoen levert al heel veel op<br />
16<br />
ZELF 2012<br />
PARTICIPATIE<br />
Tekst: Rietje Krijnen<br />
Het overgrote deel van de bevolking participeert in de<br />
samenleving. Alleen is het de vraag of sommige mensen<br />
voldoen aan de definitie van ‘eigen verantwoordelijkheid’ zoals<br />
overheden die hanteren. En of hun waarde voor de maatschappij<br />
puur gestoeld moet zijn op het verrichten van betaalde arbeid.<br />
Meedoen, een rol vervullen en gewaardeerd worden, blijkt heel<br />
wat op te leveren.<br />
Neem Gerard. Hij is 25 jaar en woont bij zijn moeder.<br />
Op school heeft hij moeite gehad om mee te komen.<br />
Vlak voordat hij naar het vmbo gaat, overlijdt zijn vader.<br />
Zijn schoolcarrière is verder een drama en hij besluit op<br />
zijn 16e te stoppen met school. Gerard hangt veel thuis<br />
rond of is op pad met wat vrienden. "Rare jongens",<br />
zegt zijn moeder. Volgens haar is Gerard heel gemakkelijk<br />
te beïnvloeden. "Hij heeft bij zijn geboorte een<br />
lichte hersenbeschadiging opgelopen. Ik denk dat het<br />
daardoor komt."<br />
Via de gemeente kan hij meedoen met een project<br />
om kinderboerderijen op te knappen. Gerard – altijd<br />
al gek geweest op beesten – is voor het eerst in jaren<br />
enthousiast. Hij gooit er zijn ziel en zaligheid in en bloeit<br />
helemaal op. Niet alleen tijdens de projecturen is hij<br />
actief voor kinderboerderijen, maar hij is ook vrijwilliger<br />
geworden bij het dierenasiel. Zijn dagen zijn gevuld met<br />
dieren.<br />
"Gerard is een heel andere jongen geworden", zegt zijn<br />
moeder. "Die vrienden ziet hij niet meer. Hij is vrolijk,<br />
eet weer goed, blowt niet meer en heeft zelfs een<br />
vriendin met wie hij wil gaan samenwonen. Vroeger<br />
hadden we keiharde confrontaties, nu niet meer. de<br />
maatschappelijk werkster is erg tevreden en komt<br />
steeds minder. Met zijn broer en zus – allebei allang het<br />
huis uit – heeft hij ook weer een goede band. Een vaste<br />
baan heeft hij nog niet, maar ook dat wil hij graag."<br />
Sport<br />
Zoals Gerard zijn er veel meer mensen die het niet lukt<br />
om op eigen kracht mee te doen. Ze hebben net dat<br />
zetje in de rug nodig om uit een bepaalde situatie te<br />
kunnen stappen. Dat is precies wat MEE Noord-West<br />
Holland met verschillende projecten probeert te doen<br />
rondom Alkmaar. Als ideale samenwerkingspartner<br />
is voetbalclub AZ bereid gevonden in het project te<br />
investeren.<br />
John van den Oord is projectleider bij MEE Noord-West<br />
Holland voor ‘Scoren met jongeren’ en ‘Supporters voor<br />
supporters': "Beide projecten zijn erop gericht om via<br />
de sport jongeren te activeren. Bij ‘Scoren met jongeren’<br />
werken we samen met een tiental sportverenigingen<br />
(meeste voetbalclubs) in en om Alkmaar. Licht verstandelijk<br />
beperkte jongeren die anders moeilijk aan de<br />
bak komen, laten we bij deze clubs ervaring opdoen<br />
met allerlei werkzaamheden. Denk aan het onderhoud<br />
van het terrein, kantinewerkzaamheden. De jongeren<br />
die meedoen hebben affiniteit met voetbal en zien er<br />
wel iets in om daar te werken. Op die manier hebben<br />
zij lol in hun werk en leren ze tegelijkertijd hoe het is<br />
om te werken. Na verloop van tijd kunnen ze doorstromen<br />
naar regulier werk. Lukt dat niet, dan zie je dat ze<br />
toch bij de clubs blijven hangen om vrijwilligerswerk te<br />
doen."<br />
Wesley heeft hierdoor een tijd gewerkt bij een voetbalclub.<br />
In eerste instantie is het om werkervaring op<br />
te doen. Zijn taken zijn erg gevarieerd: materiaal op<br />
orde brengen, verfklusjes, lijnen op de velden in orde<br />
brengen, schoonmaken en de kantine bemannen. Het<br />
bevalt hem erg goed. Hij is blij met de ervaring en de<br />
club wordt geholpen. "Geen stress", zegt Wesley. "Als je<br />
stress hebt, heb je het zelf gedaan’" En daardoor kan hij<br />
goed functioneren. Inmiddels heeft hij een vaste baan<br />
gevonden, maar hij blijft verbonden aan de club.<br />
Kracht<br />
'Supporters voor supporters' draait ook om sport. AZ<br />
speelt hierin een sleutelrol. Leden van de Businessclub<br />
van AZ hebben zich aan het project verbonden. "Het<br />
AZ-stadion ligt tegen de wijk Overdie in Alkmaar aan",<br />
legt Van den Oord uit. "Deze wijk is ooit tot Vogelaarwijk
gemaakt. Er heerste veel jeugdwerkloosheid en de wijk<br />
kampte met allerlei problemen door overlast. Destijds is<br />
vanuit de gemeente met geld vanuit het Vogelaarwijkproject<br />
Supporters voor supporters gestart om jongeren<br />
aan de slag te helpen. Een echt groot succes is dat nooit<br />
geworden. MEE NW Holland heeft dit project overgenomen,<br />
maar dan gericht op jongeren met een licht<br />
verstandelijke beperking of moeilijk lerend. Dat paste<br />
mooi, omdat wij Scoren met jongeren al hadden. Wij<br />
weten wat er bij komt kijken om jongeren met een<br />
beperking te ondersteunen naar werk. Wie Overdie<br />
kent, weet dat daar een belangrijk deel van de harde<br />
kern van de supportersvereniging woont. De interesse<br />
voor AZ en voetbal is er dus. Wat is dan mooier om de<br />
kracht van AZ en voetbal in te zetten om deze jongeren<br />
te activeren?"<br />
Het gaat erom dat AZ faciliteiten biedt, zodat mensen in<br />
een uitkeringssituatie aan de slag kunnen. Deelnemers<br />
krijgen een introductie bij AZ en kunnen participeren in<br />
sportprojecten. Daarnaast gaan ze aan de slag bij een<br />
van de leden van de Businessclub van AZ. Vier maanden<br />
lang doen ze werkervaring op.<br />
"Die fase is al erg belangrijk", zegt Van den Oord. "Je<br />
moet je niet vergissen dat alleen al het proces om op te<br />
staan, naar het werk te gaan, je aan afspraken te houden<br />
en afbellen als je niet kunt, voor sommige jongeren<br />
met een licht verstandelijke beperking onbekend terrein<br />
is. Dat werkritme te pakken krijgen, het organiseren<br />
daarvan is een hele stap. Dan komen er stukje bij beetje<br />
andere taken bij. De een kan meer aan dan de ander.<br />
Uiteindelijk leert iedereen wat."<br />
Waardering<br />
Voor Van den Oord is sec het werk niet het belangrijkste<br />
deel van het project. De waardering die jongeren<br />
krijgen, is voor hem veel belangrijker. "Je ziet dat<br />
deelnemers opgenomen worden in de voetbalcultuur.<br />
Ze betekenen iets voor anderen. Veel jongeren waar wij<br />
17<br />
ZELF 2012<br />
De politiek schijnt er niet aan te willen<br />
dat sommige mensen hulp nodig hebben.<br />
mee werken hebben weinig zelfvertrouwen en gebrek<br />
aan sociale vaardigheden. Door aan dit project deel te<br />
nemen zie je dat het zelfvertrouwen groeit en dat ze<br />
zich veiliger voelen. Vanaf dat punt durven ze ook meer<br />
te ondernemen. Als je de projecten puur zou afrekenen<br />
op uitstroom naar werk dan ben je in mijn ogen te<br />
beperkt bezig. Jongeren die in staat zijn om de sleur in<br />
hun dagelijks leven te doorbreken, om ergens voor te<br />
leven, zijn al een paar treden op de participatieladder<br />
gestegen. Je praat bijvoorbeeld over jongeren met een<br />
verstandelijke beperking die niet meer bezig zijn met<br />
vandalisme of niet meer te veel drinken. Jongeren die<br />
beter over zichzelf denken en daardoor zelfvertrouwen<br />
krijgen."<br />
En hij vervolgt: "Er wordt eindeloos geschermd met<br />
termen als 'eigen verantwoordelijkheid' als het gaat om<br />
mensen die een uitkering ontvangen. De politiek schijnt<br />
er niet aan te willen dat sommige mensen hulp nodig<br />
hebben om die verantwoordelijkheid te kunnen nemen.<br />
Dat lijkt dan verdacht te zijn, maar wat is er mis mee als<br />
je er met een beetje hulp ook komt?"<br />
Levert veel op<br />
De jongeren waar Van den Oord mee te maken heeft,<br />
zijn kwetsbaar. Daar moet rekening mee gehouden<br />
worden. Als jongeren een baan vinden, is dat heel mooi.<br />
Dat is niet het enige waarmee ze kampen. "Ze zitten<br />
vaak in een situatie met huisvestingsproblemen, schulden,<br />
relaties die niet lopen. We praten over mensen die<br />
niet altijd het overzicht of inzicht hebben plus gemakkelijk<br />
beïnvloedbaar zijn. Dat zijn kenmerken die bij de<br />
beperking horen. Dat zal niet veranderen als je hen niet<br />
ondersteunt. Doe je dat wel, dan levert je het heel veel<br />
op. Niet meteen in harde euro’s, maar wel op heel veel<br />
andere vlakken. Die verdiensten zijn minder gemakkelijk<br />
te meten. Gelukkig komen er meer en meer instrumenten<br />
om de maatschappelijke waarde van participatie te<br />
bepalen. Dat is hard nodig!"
Toon Gerbrands, directeur voetbalclub AZ<br />
Supporters voor Supporters<br />
past naadloos in onze visie<br />
Voetballers en hun club zijn tegenwoordig met veel meer bezig dan alleen trainen en<br />
wedstrijden spelen. Ze zijn op veel meer vlakken betrokken bij de maatschappij. Bij de<br />
ene club wordt gemikt op chronisch zieke kinderen. En bij AZ wordt gekeken naar de rol<br />
van de club in de omgeving. In Alkmaar is bijvoorbeeld gekozen voor het vervullen van<br />
een voorbeeldfunctie.<br />
18<br />
ZELF 2012<br />
PARTICIPATIE<br />
Foto: Ivar Gloudemans<br />
AZ-directeur Toon Gerbrands: "We hebben intern een<br />
visie geformuleerd wat we doen op maatschappelijk<br />
vlak. Bij AZ willen we het stadion een soort buurthuisfunctie<br />
laten vervullen. We maken deel uit van die<br />
gemeenschap en moeten daar ook middenin willen<br />
staan."<br />
'Supporters voor Supporters' is een project dat naad-<br />
loos in deze visie past. Het richt zich op een deel van<br />
de bewoners van de naburige wijk Overdie. Kansarme<br />
jongeren krijgen met trainingen, begeleiding, toeleiding<br />
en nazorg de mogelijkheid om toch aan het werk te<br />
komen. AZ is samenwerkingspartner van MEE Noord-<br />
West Holland, die erbij betrokken is speciaal voor jongeren<br />
met een licht verstandelijke beperking. De rollen<br />
zijn helder: MEE staat naast de jongeren die meedoen,<br />
AZ biedt de faciliteiten en de naam.<br />
"AZ heeft een goede naam in deze omgeving. Als je met<br />
onze naam een project op een hoger plan kunt tillen of<br />
beter binnenkomt bij bedrijven, dan is dat mooi en is er<br />
weer wat bereikt. Maar we doen ook meer. Wij leveren<br />
soms de accommodatie voor bijeenkomsten. Ik heb bij<br />
instructiedagen wel eens een praatje gehouden."<br />
Zijn uitgangspunt is: iedereen deugt, alleen waarvoor?<br />
"Ik heb aan jongeren verteld die meededen aan een<br />
van de MEE-projecten, dat inzet belangrijk is. Voetballers<br />
die het leuk vinden om te voetballen maar hun best<br />
niet doen, bereiken ook niets. Je ziet dat zo’n voorbeeld<br />
aanspreekt."<br />
AZ loopt met alle maatschappelijke inspanningen niet<br />
zo te koop. "Sommige dingen doe je gewoon", zegt<br />
Gerbrands. "Daar moet je niet zoveel woorden aan vuil<br />
maken. We willen iedereen kansen gunnen. AZ straalt<br />
dat uit. We hebben een platte organisatie waarin iedereen<br />
gemakkelijk benaderbaar is. Iedereen is gewoon<br />
mens en hoeft zich niet meer of minder te voelen dan<br />
een ander. Zo zie ik die rol ook in de maatschappij. Ik<br />
vind het erg belangrijk dat onze voetballers dat ook<br />
uitdragen. Dat is nog nooit een probleem geweest. Als<br />
er ooit een voetballer opstaat die zou weigeren een<br />
bijdrage te leveren, dan zou ik me dat persoonlijk aantrekken.<br />
Zo iemand past niet bij de club. Maar tot nu toe<br />
heeft iedereen aan alles perfect meegewerkt!"<br />
Met dank aan MEE Nederland.
Thomas Kampen UvA over onderzoek bijstandsgerechtigden<br />
Waardering doet veel meer<br />
dan straffen en belonen<br />
Ze worden de ‘inactieven’ genoemd en zitten in het ‘granieten bestand’ van de bijstand. Marcel van<br />
Dam gaf hen de benaming de ‘onredendabelen’ mee. Kabinetten breken het hoofd over de vraag<br />
hoe deze groep zo klein mogelijk gemaakt kan worden. Thomas Kampen is aan de Universiteit van<br />
Amsterdam met collega-onderzoekers bezig om te bekijken hoe mensen ‘in hun eigen kracht’ gezet<br />
kunnen worden. Hij richt zich op het activeren van bijstandsgerechtigden via vrijwilligerswerk.<br />
In Amsterdam, Nijmegen, Zaanstad, Leeuwarden en<br />
Eindhoven worden al sinds 2004 mensen benaderd om<br />
hen via vrijwilligerswerk weer aan de slag te krijgen.<br />
Elke gemeente hanteert daarbij weer eigen methodes.<br />
Nijmegen bood mensen bijvoorbeeld een premie, maar<br />
dat is door de bezuinigingen onder druk komen te staan.<br />
Amsterdam werkt met het systeem van dwang met de<br />
mogelijkheid om te korten op de uitkering als iemand<br />
niet meewerkt. De vraag is: wat werkt er nu echt?<br />
Thomas Kampen: "Alles draait om de manier waarop de<br />
boodschap wordt gebracht. Er mag best een verplichting<br />
worden ingevoerd om aan de slag te gaan, vinden veel<br />
mensen, maar het gaat er maar om hoe de boodschap<br />
wordt gebracht. Wat is het doel? Draait het om mensen<br />
zelf? Die bejegening is belangrijk."<br />
Inmiddels is wel duidelijk geworden dat de invloed van<br />
het beleid minder groot is dan werd gedacht. Het draait<br />
bij het activeren van mensen die allang in de bijstand<br />
zitten vooral om de relatie tussen geactiveerde en activeerder.<br />
"Wij richten ons in Amsterdam op mannen van<br />
50 jaar en ouder. Bij die groep – maar eigenlijk bij alle<br />
doelgroepen in alle steden - zien we dat wederkerigheid<br />
belangrijk is. Mensen blijken best iets te willen<br />
doen, maar ze willen graag op waarde worden geschat.<br />
Zij moeten mee kunnen denken over wat ze kunnen en<br />
ze willen iets te kiezen hebben."<br />
Eigenlijk draait het allemaal om het ‘zien’ van mensen<br />
en niet het kijken naar ‘een’ bijstandsgerechtigde.<br />
Iemand die ergens wordt geplaatst, is minder van zins<br />
mee te werken in het traject dan iemand aan wie wordt<br />
gevraagd mee te denken over wat hij wil of kan.<br />
"Veel mensen weten zelf iet zo goed wat ze willen. Ze<br />
voelen zich klein gemaakt. In het onderzoek besteden<br />
we veel tijd aan mensen. We vragen bijvoorbeeld hoe<br />
het met hen is en beginnen het gesprek over hén. Je<br />
ziet dat mensen graag aandacht willen krijgen voor<br />
hun beperkingen en ze willen daarin serieus genomen<br />
worden. Beperkingen kunnen ook weer een aankno-<br />
19<br />
ZELF 2012<br />
PARTICIPATIE<br />
Foto: Fotobureau Dijkstra<br />
pingspunt vormen voor het ondernemen van een vrijwilligersactiviteit.<br />
Op die manier kan die persoon waarde<br />
hebben voor anderen."<br />
Respectvolle bejegening is de sleutel. Sociale diensten<br />
nemen eerder een rigide houding aan bij het activeren<br />
van bijstandsgerechtigden. Zij zijn gericht op een zo kort<br />
mogelijke weg naar betaald werk. Dat kan weerstand<br />
oproepen.<br />
"Het volledig activeren van deze groep mensen is<br />
moeilijk. Wat wel kan is hen de mogelijkheden geven<br />
om anderen te helpen. Als ze dat doen, worden hun<br />
eigen problemen in een ander daglicht geplaatst. Ze<br />
zitten niet in een afhankelijke positie, maar hélpen. Dat<br />
scheelt een boel."
Cultuurverandering<br />
is een uitdaging<br />
De samenleving is aan het veranderen. Politiek gezien is er een<br />
meerderheid om meer naar een maatschappij te groeien waar<br />
burgers meer voor elkaar (moeten) gaan betekenen en de rol van<br />
(centrale) overheid minder groot is. Waarom is deze ontwikkeling<br />
gaande? En is het nodig om je hiertegen te verzetten of is het<br />
beter je actief in te zetten om de verandering succesvol te laten<br />
zijn? Gerrit van der Meer, voorzitter van de <strong>Landelijke</strong> <strong>Cliëntenraad</strong><br />
(LCR) ziet graag dat cliënten en cliëntenraden hier over nadenken.<br />
Gerrit van der Meer is<br />
sinds 1 januari 2011<br />
voorzitter van de <strong>Landelijke</strong><br />
<strong>Cliëntenraad</strong> (LCR).<br />
Onder zijn voorzitterschap<br />
wordt duidelijker<br />
gestreefd naar<br />
een heldere rol voor<br />
cliëntenparticipatie in<br />
de toekomst.<br />
20<br />
ZELF 2012<br />
"Samenlevingen veranderen. Er is een beweging<br />
ingezet naar een participatiesamenleving. Duidelijk<br />
is dat in de politieke arena, van links tot rechts,<br />
een meerderheid nadenkt over aanpassing van de<br />
verzorgingsstaat. Er is een wens om weer meer een<br />
zorgzame samenleving te worden waarin mensen<br />
elkaar ondersteunen in hun bestaan, thuis of op het<br />
werk. Dit betekent niet dat alle uitkeringen worden<br />
afgeschaft of dat mensen met zorgvragen in de steek<br />
worden gelaten. Het is de bedoeling dat mensen meer<br />
meedoen in de maatschappij, dat burgers, buren,<br />
werkgevers, docenten meer verantwoordelijkheid<br />
nemen en dat mensen met beperkte mogelijkheden<br />
kunnen meedraaien in onze maatschappij. Vaak wordt<br />
TOEKOMST<br />
Foto: Jeroen Poortvliet<br />
dit aangeduid met ‘civil society’. Paul Dekker (SCP)<br />
geeft (op pagina 6) helder aan dat er geen blauwdruk<br />
of definitie is van dat begrip. We kunnen en moeten er<br />
dus zelf samen vorm aan geven.<br />
Goede redenen tot veranderingen<br />
Er zijn redenen om kritisch naar de verzorgingsstaat te<br />
kijken. Onze samenleving zet mensen in een uitkering<br />
of voorziening. Mensen hebben dan wel een uitkering<br />
of voorziening, maar staan tegelijkertijd aan de kant.<br />
Uit onderzoek (bijvoorbeeld onder mensen met ernstige<br />
psychiatrische problematiek) blijkt dat deze mensen<br />
graag mee willen doen en erbij willen horen. Hun wens<br />
om actief aan de samenleving deel te nemen - bij voorkeur<br />
in de vorm van betaald werk - is heel groot.<br />
Maar mensen die niet goed mee kunnen draaien,<br />
worden uitgesloten. Dat begint al op school, daardoor<br />
komen kinderen in het speciaal onderwijs. Uit onderzoek<br />
blijkt dat deze kinderen een achterstand oplopen<br />
op het gebied van maatschappelijke participatie, die ze<br />
bijna niet meer in kunnen halen. Het is belangrijk om<br />
uitsluiting om te vormen naar insluiting. Niet zozeer de<br />
overheden moeten dit doen. Die taak ligt juist ook bij<br />
burgers, scholen en bedrijven. Maatschappelijke organisaties<br />
en cliëntenorganisaties die opkomen voor de<br />
belangen van mensen die buitengesloten zijn, moeten<br />
insluiting bevorderen. Ook voor mensen voor wie de<br />
arbeidsmarkt (nu nog) onbereikbaar is. Bevorder hun<br />
maatschappelijke deelname, waardeer die bijdrage en<br />
zet ze niet neer als bankzitters.<br />
Individueel<br />
De afgelopen kabinetsperiode is het omvormen naar<br />
een ‘civil society’ op een andere manier vertaald en<br />
naar buiten gebracht: mensen moeten meer zelf de<br />
verantwoordelijkheid nemen. Mensen die kunnen meedoen,<br />
moeten daar zelf voor zorgen. Het mag geen geld<br />
kosten. Als het niet lukt dan is het eigen schuld. Althans,<br />
dat predikte het kabinet Rutte.<br />
Begrijp me goed: de LCR is sterk voor zelfsturing en het<br />
nemen van eigen verantwoordelijkheid. Alle burgers<br />
hebben recht om hun eigen leven vorm te geven.<br />
Maar dan wel ieder op zijn eigen manier. De een heeft<br />
daartoe meer mogelijkheden dan de ander, maar het<br />
uitgangspunt verandert daar niet mee. De discussie over
hervormingen schoot de afgelopen jaren ernstig tekort,<br />
omdat een belangrijk punt steeds werd overgeslagen.<br />
Mensen moeten de mogelijkheden krijgen om zélf vorm<br />
aan hun leven te geven. En: daar waar nodig moeten<br />
mensen ondersteund worden om hun verantwoordelijkheid<br />
te kunnen nemen.<br />
Decentralisatie<br />
De trend is nu dat cliënten via decentralisatie (WWNV<br />
en Wmo) worden ‘overgeleverd’ aan gemeenten. Bij<br />
gemeenten is nog weinig begrip voor het belang en<br />
de voordelen van zelfregie. Gemeenten denken nog<br />
zeer aanbodgericht. Ik wil – namens de LCR - de stelling<br />
verdedigen dat decentralisatie van de sociale zekerheid<br />
onlosmakelijk verbonden is met het faciliteren van<br />
verantwoordelijkheid aan burgers. Concreet betekent dit<br />
dat zij individueel in een meer gelijkwaardige positie<br />
komen ten opzichte van overheden en dienstverleners.<br />
Zij moeten mogelijkheden hebben om onafhankelijk<br />
advies in te winnen om hun verantwoordelijkheid goed<br />
in te vullen en natuurlijk moeten noodzakelijke voorzieningen<br />
gegarandeerd zijn.<br />
Dit soort zaken mogen niet afhankelijk zijn van de voorkeuren<br />
van gemeenten. Mensen moeten via wetgeving<br />
gefaciliteerd worden om vorm te kunnen geven aan hun<br />
verantwoordelijkheid. Dan kunnen mensen participeren.<br />
En als hun sociale omgeving daar een bijdrage aan kan<br />
leveren, mag die daar best op worden aangesproken.<br />
Maar daar zitten ook grenzen aan, zo afhankelijk mogen<br />
mensen daar niet van worden.<br />
Veel mensen hebben het natuurlijke netwerk niet en<br />
hun omgeving is ook niet altijd in staat om de juiste<br />
steun te geven. Deprofessionalisering van verzorgers en<br />
hulpverleners kan heel goed zijn, maar mensen aan hun<br />
21<br />
ZELF 2012<br />
lot overlaten lost problemen niet op. Het Harrie-voorbeeld<br />
(zie achterzijde) laat zien dat natuurlijke steun<br />
heel goed kan werken, maar wel goed moet worden<br />
georganiseerd. Niet vanuit de zorgvisie, maar participatiegericht<br />
op zowel de mensen als de omgeving waarin<br />
ze functioneren.<br />
Grenzen<br />
Het sterker maken – empowerment - van mensen is<br />
maar een deel van het verhaal en heeft zijn grenzen. De<br />
samenleving moet gericht zijn op participatie. Daar zit<br />
ook de grote twijfel: is onze samenleving daadwerkelijk<br />
bereid om meer mensen te laten meedoen? En is de<br />
plicht die mensen opgelegd krijgen wel te rijmen met<br />
de vrijblijvendheid van onze samenleving om meedoen<br />
mogelijk te maken?<br />
Niet alleen werkzoekenden moeten worden aangespoord<br />
om aan het werk te gaan, ook werkgevers<br />
moeten hun verantwoordelijkheid nemen. Zij hebben in<br />
die nieuwe samenleving een grote verantwoordelijkheid<br />
om ouderen en mensen met beperkingen in dienst te<br />
nemen. Daarbij moeten we ook aandacht besteden aan<br />
de collega’s op de werkvloer. Ook zij moeten worden<br />
aangesproken om mensen met een beperking en ouderen<br />
als hun collega te accepteren. Het is te gemakkelijk<br />
om alleen werkgevers aan te spreken.<br />
En er zijn gelukkig ook positieve voorbeelden te noemen.<br />
Daar moeten we op voortbouwen. Iedereen is op<br />
zoek naar waardering. Dat geldt voor werkzoekenden<br />
die terecht niet willen worden afgeschilderd als ‘luie<br />
bankzitters’ en voor werkgevers die niet willen worden<br />
betiteld als asociaal. Uiteindelijk is iedereen gebaat bij<br />
een samenleving waarin meer mensen op enigerlei<br />
wijze meedoen."
Onderzoek geeft inzicht in zelfregie<br />
Eigen verantwoordelijkheid:<br />
burger en professional<br />
moeten samen optrekken<br />
22<br />
ZELF 2012<br />
GEZONDHEID EN WERK<br />
Tekst: Rietje Krijnen<br />
Foto: Fotobureau Dijkstra<br />
Het is voor zowel de cliënt als de professional moeilijk om de juiste<br />
balans te vinden tussen zelfregie en de regie door de professional.<br />
Dat blijkt uit het onderzoek ‘Zelfregie gezondheid en werk: onder<br />
constructie’ dat dr. mr. Hans Bosselaar van bureau Meccano en de<br />
Vrije Universiteit voor Welder heeft uitgevoerd.<br />
Van de moderne mens wordt veel gevraagd en vaak is<br />
de vraagstelling tegenstrijdig. Neem een man die door<br />
ziekte niet (meer) kan werken. Aan de ene kant wordt<br />
van deze persoon verlangd dat hij meedenkt in zijn<br />
ziekte-proces. Hoe kan hij ervoor zorgen dat hij beter<br />
wordt en liefst ook: beter blijft. Of hoe kan hij het zo<br />
regelen dat zijn gezondheidsproblemen hem op bepaalde<br />
vlakken niet meer zo beheersen. Dat vraagt zelfinzicht en<br />
deels ook eigen regie. De man moet leren hoe de eigen<br />
beperkingen niet zijn levensbeperkingen worden.<br />
De man moet ook (weer) aan het werk. Zijn baas zit<br />
op hem te wachten. Collega’s zijn het zat om taken van<br />
hem over te nemen. De druk om terug te keren naar de<br />
werkplek wordt ook financieel opgevoerd.<br />
Deze twee ‘belangen’ van één en dezelfde persoon kunnen<br />
op gespannen voet komen te staan: de empowerment<br />
van de man die zorg nodig heeft, is een andere<br />
dan de empowerment van de man die weer aan het<br />
werk moet gaan.<br />
'Cliënten verwachten dat jij ze een bepaalde<br />
richting op wilt sturen. Zij verwachten te<br />
horen te krijgen wat ze moeten doen en<br />
willen in het algemeen ook aansluiten op<br />
jouw verwachtingen.'<br />
Gespannen<br />
In het rapport ‘Zelfregie gezondheid en werk: onder<br />
constructie’ stelt Hans Bosselaar samen met collegaonderzoekers<br />
Catrien Funke en Anneke Huson: "Het<br />
perspectief rond zelfregie en empowerment op het<br />
terrein van re-integratie is duidelijk minder ‘breed’ dan<br />
in de gezondheidszorg. Waar empowerment in de zorg<br />
met name de eigen regie over het leven betreft, is de<br />
richting van zelfregie en empowerment op het terrein<br />
van re-integratie nadrukkelijk bepaald: betaalde arbeid.<br />
Hoe het verkrijgen of behouden van betaalde arbeid<br />
zich verhoudt tot de regie over het leven is kennelijk<br />
van ondergeschikt belang. Empowerment bij reintegratie<br />
lijkt niet de ruimte te laten om vanwege een<br />
ziekte of handicap bijvoorbeeld tijdelijk of gedeeltelijk,<br />
af te zien van (het zoeken naar) betaald werk, of om te<br />
kiezen voor een traject richting vrijwilligerswerk als een<br />
traject richting betaald werk eveneens kansrijk is. En zo<br />
kan in de praktijk de zelfregie en empowerment in de<br />
gezondheidszorg op gespannen voet komen te staan<br />
met die op het terrein van re-integratie."<br />
Een huisarts: "Huisartsen ervaren geen<br />
financiële prikkel om empowerend te werken.<br />
Het systeem, met het verrichtingentarief, is<br />
niet ingericht op empowerende gesprekken<br />
voeren.<br />
Wel op het geven van prikken, ECG’s etc. Dus<br />
vanuit het systeem is er geen erkenning voor<br />
empowerende gesprekken."<br />
Sleutelbegrip<br />
Zelfregie moet het sleutelbegrip zijn, want als de cliënt<br />
meer zeggenschap heeft over het proces van re-integratie,<br />
dan is er een grotere kans op succes.<br />
De re-integratie kan dan effectiever worden genoemd.<br />
De onderzoekers schetsen echter drie grote risico’s die<br />
de omslag naar meer verantwoordelijkheid van de cliënt<br />
bij re-integratie kunnen belemmeren:<br />
- Botsende belangen:<br />
primaat van betaald werk versus de eigen regie bij<br />
de inrichting van het dagelijks leven.<br />
- Rigiditeit van de uitvoering:<br />
de cliënt wordt geacht geheel passend binnen de<br />
uitvoeringscultuur en -werkwijzen te operen.<br />
- Responsibiliserende uitvoering:<br />
zelfregie en empowerment worden ingezet als middel<br />
om te sturen op afstand.
23<br />
ZELF 2012<br />
"In ons werk heb je twee petten<br />
op. Die van uitkeringsverstrekker en<br />
re-integratieconsulent. Dat bijt elkaar,<br />
dagelijks. Het toepassen van het concept<br />
empowerment is lastig."<br />
Voorwaarden<br />
In de casestudie zijn vijf praktijken die werken vanuit het<br />
principe van (het bevorderen van) zelfregie en empowerment<br />
bestudeerd. Het onderzoek komt tot diverse<br />
voorwaarden om dit proces te ondersteunen. De voorwaarden<br />
variëren van concrete informatieverstrekking tot<br />
de ondersteuning van beide partijen om samen tot een<br />
optimale invulling van een re-integratieproces te komen.<br />
Dat dit voor professionals en de cliënt een moeizaam<br />
proces is, heeft veel te maken met het beeld dat de cliënt<br />
en de professional van zichzelf en van elkaar hebben.<br />
Een van de voorwaarden is de aandacht voor een goed<br />
gesprek. In de uitvoeringspraktijk is daar wel aandacht<br />
voor. De vraag is alleen of die aandacht de goede is. De<br />
belangen van de professional en de cliënt staan vaak<br />
haaks op elkaar. Ook de persoonlijke opvattingen van de<br />
professional spelen daarbij een rol.<br />
Een begeleider uit de woonvoorziening van<br />
de cliënt slaagde erin het gesprek op gang te<br />
houden. Zonder haar zou minder informatie<br />
van de cliënt op tafel zijn gekomen. Ze liet op<br />
goede momenten wat ballonnetjes op waar<br />
de cliënt op kon inhaken.<br />
Een andere voorwaarde is de ondersteuning van de client.<br />
Het is in de praktijk gebleken dat de ondersteuning<br />
van de cliënt voorafgaand aan en tijdens het gesprek<br />
van belang is. Is de ondersteuning goed geregeld dan<br />
kan de cliënt een sterkere rol hebben en een betere<br />
gesprekspartner zijn.<br />
'De beleidsstukken over empowerende<br />
werkwijze zijn mooi, in de praktijk is het wel<br />
lastig uit te voeren. De consulenten zijn nog<br />
gewend om heel sturend te werken. Dat is<br />
moeilijk te veranderen.'<br />
Ook de bescherming van de cliënt heeft aandacht<br />
nodig. Door te veel de eigen verantwoordelijkheid te<br />
benadrukken, bestaat het risico dat de cliënt verantwoordelijk<br />
wordt gemaakt voor het falen van een reintegratieproces.<br />
Strakke protocollen en goede klachtenprocedures<br />
zijn van belang. De cliënt moet ook over<br />
kunnen stappen naar een andere professional.<br />
Een vierde belangrijk punt is beleids- en onderhandelingsruimte.<br />
Het is niet altijd in het belang van de cliënt<br />
om werk te aanvaarden waardoor de uitkomst een<br />
succesvolle re-integratie is. Soms is maatschappelijke<br />
participatie belangrijker. Het meten van de maatschappelijke<br />
waarde zou in die zin deel moeten uitmaken van<br />
het wettelijk proces van re-integratie.<br />
Het onderzoek ‘Zelfregie<br />
gezondheid en werk:<br />
onder constructie’ is<br />
uitgevoerd voor Welder.<br />
Welder heeft sinds 1988<br />
een traditie op het toerusten<br />
en empoweren<br />
van mensen met een<br />
gezondheidsvraag via<br />
onafhankelijke informatie<br />
en advies met name<br />
via ICT-voorzieningen.<br />
Van 2008 tot 2011 heeft<br />
Welder samen met<br />
de NVAB het project<br />
‘Sterk naar werk. Ziek<br />
en mondig in de 1e<br />
lijn’ uitgevoerd. Onder<br />
andere op basis daarvan<br />
is het programma ‘Op<br />
eigen kracht werkt. Ziek<br />
en mondig in de zorg’<br />
ontwikkeld.
Ik ben<br />
Van sommige mensen staat vast dat zij zonder begeleiding<br />
niet zelfstandig kunnen werken. Zij komen<br />
in aanmerking voor een jobcoach. Die is succesvoller<br />
als er ook begeleiding wordt gegeven vanuit het<br />
bedrijf. Niet ontzorgen, maar betrekken van de<br />
werkomgeving bij het proces leidt tot een hogere<br />
participatie. Harrie© als oplossing.<br />
Vilans en CNV Jongeren hebben Harrie© in het leven<br />
geroepen om interne begeleiding in bedrijven te stimuleren.<br />
Een Harrie© is een collega die kan dienen als<br />
leermeester, een werkgever die begeleiding biedt en<br />
dichtbij staat. Harrie© staat voor iemand die Hulpvaardig<br />
Alert Realistisch Rustig Instruerend en Eerlijk is.<br />
Harrie-t<br />
Het lijkt alsof een Harrie© altijd een man moet zijn,<br />
maar niets is minder waar. Het kan ook gaan om een<br />
Harrie©t, zo laten de organisaties weten. De persoon<br />
die graag deze rol wil vervullen, moet wel aan een aantal<br />
eisen voldoen. Het begeleiden en ondersteunen van<br />
een collega met een arbeidsbeperking gebeurt tijdens<br />
de dagelijkse werkzaamheden. Een Harrie© werkt op<br />
dezelfde afdeling. Het voordeel is dat die persoon altijd<br />
dichtbij is en een direct aanspreekpunt is.<br />
Kenmerken<br />
Een echte opleiding hoeft de begeleider niet te volgen.<br />
Het is vooral aan het bedrijf om ruimte en tijd te bieden<br />
zodat de begeleiding succesvol kan worden. Het vraagt<br />
wel enkele kenmerken om een goede Harrie© te<br />
kunnen worden: begrip en kennis van de beperking,<br />
24<br />
ZELF 2012<br />
het vermogen om geduldig processen uit te leggen en<br />
te begeleiden. In eerste instantie gaat het vooral om<br />
Wajongeren.<br />
Geen jobcoach<br />
Op het oog lijkt een Harrie© een gewone jobcoach,<br />
maar er zijn duidelijke verschillen. Een Harrie© ziet zijn<br />
collega met een arbeidsbeperking het meest en weet<br />
welke werkinhoud zijn collega heeft. De werkbegeleiding<br />
wordt dagelijks gegeven. In feite gaat het om een<br />
persoon die met meer geduld en ruimte iemand kan<br />
inwerken. Belangrijk is dat Harrie© ertoe bijdraagt dat<br />
de werknemer one-of-us wordt.<br />
Een jobcoach begeleidt het inpassingsproces en alle<br />
betrokkenen daarbij: De werknemer, Harrie©, de<br />
werkgever en de ouders/verzorgers. Harrie© krijgt dus<br />
ook ondersteuning omdat hij misschien niet gewend<br />
is deze werknemers te begeleiding. Is de inpassing<br />
duurzaam, dan kan de jobcoach zich terugtrekken.<br />
Begrip<br />
Zowel Vilans als CNV Jongeren zien dat Harrie© meer<br />
en meer een begrip wordt. Bedrijven die eenmaal op<br />
die manier hebben gewerkt, zijn sneller over de streep<br />
te trekken om nogmaals een Wajongere aan te nemen.<br />
Daarnaast is het een voorbeeld van ‘samen optrekken’<br />
en zaken onderling oplossen. Weliswaar met een beetje<br />
hulp, maar als daardoor meer Wajongeren aan het werk<br />
zijn, is de investering al snel terugverdiend. In de zorg<br />
is ook interesse voor Harrie© om de (arbeidsmatige)<br />
dagbesteding meer participatiegericht te maken.<br />
"Als je als organisatie<br />
openstaat voor een<br />
Wajonger, is 70% van<br />
de succesformule al<br />
bereikt. De collega die<br />
bij ons een Wajonger<br />
begeleidt, is een sociaal<br />
supermens; ze zorgt<br />
voor sturing, controle<br />
en weet de Wajonger<br />
ook met zijn gedrag te<br />
confronteren."