Protestants leven tijdens de Tweede Wereldoorlog - Protestantse ...
Protestants leven tijdens de Tweede Wereldoorlog - Protestantse ...
Protestants leven tijdens de Tweede Wereldoorlog - Protestantse ...
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
1<br />
<strong>Protestants</strong> <strong>leven</strong> <strong>tij<strong>de</strong>ns</strong> <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> <strong>Wereldoorlog</strong><br />
In <strong>de</strong> jaren <strong>de</strong>rtig had Ne<strong>de</strong>rland een eeuw zon<strong>de</strong>r oorlog achter <strong>de</strong> rug. Het had zich afzijdig weten<br />
te hou<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> grote en ruwe politiek. On<strong>de</strong>r <strong>de</strong> buurlan<strong>de</strong>n leek het<br />
‘verdwaald als een vrome rijkaard on<strong>de</strong>r het proletariaat van <strong>de</strong> zoveelste dwarsstraat. Het waarmerk<br />
van zelftevre<strong>de</strong>n ge<strong>de</strong>genheid, waarover enkele onverantwoor<strong>de</strong>lijke kunstenaars zich beklaag<strong>de</strong>n,<br />
scheen allerminst een straf of schan<strong>de</strong>, maar was veeleer het met bloemen versier<strong>de</strong> spoor van een<br />
eeuw vre<strong>de</strong> en gehoorzaamheid aan hetgeen onze voorgangers ons elke zondag opdroegen.’ 1<br />
Het was in <strong>de</strong>ze tijd gevaarlijk iets lelijks over <strong>de</strong> Duitse lei<strong>de</strong>r Adolf Hitler (1889-1945) te zeggen.<br />
De Ne<strong>de</strong>rlandse regering tolereer<strong>de</strong> geen beledigingen van een ‘bevriend’ staatshoofd. De angstvallige<br />
zorg voor neutraliteit bracht <strong>de</strong> overheid ertoe aan <strong>de</strong> grens hon<strong>de</strong>r<strong>de</strong>n Jo<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> hel terug te<br />
laten sturen door <strong>de</strong> inmid<strong>de</strong>ls versterkte marechaussee. De kerken waren min<strong>de</strong>r angstvallig. De<br />
bisschoppen wezen begin 1934 fascisme en nationaal-socialisme in <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse verhoudingen af.<br />
Ze verbo<strong>de</strong>n aan priesters, lei<strong>de</strong>rs van rooms-katholieke organisaties en instellingen en aan leerkrachten<br />
bij het katholiek on<strong>de</strong>rwijs elke actie ten bate van fascisme of nationaal-socialisme. In<br />
mei 1936 verklaar<strong>de</strong>n ze on<strong>de</strong>r leiding van <strong>de</strong> pasbenoem<strong>de</strong> aartsbisschop Johannes <strong>de</strong> Jong (1885-<br />
1955) dat allen die ‘in belangrijke mate’ steun verleen<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> Nationaal-Socialistische Beweging<br />
in Ne<strong>de</strong>rland (NSB) niet meer tot <strong>de</strong> sacramenten zou<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n toegelaten en dus niet meer ter<br />
biecht of communie kon<strong>de</strong>n gaan, geen kerkelijk huwelijk sluiten en niet <strong>de</strong> sacramenten van <strong>de</strong><br />
sterven<strong>de</strong>n ontvangen. In oktober 1936 verkaar<strong>de</strong>n <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Kerken beginselen van <strong>de</strong> NSB<br />
voor onverenigbaar met <strong>de</strong> gereformeer<strong>de</strong> belij<strong>de</strong>nis en kondig<strong>de</strong>n sancties af voor allen die lid b<strong>leven</strong><br />
van organisaties die uitgingen van ‘onschriftuurlijke dwalingen’ als daar zijn: het ‘Lei<strong>de</strong>rsbeginsel’<br />
en ‘<strong>de</strong> totalitaire staat’. In <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse Hervorm<strong>de</strong> Kerk sloten op initiatief van theoloog<br />
Johan Eykman (1892-1945) verschei<strong>de</strong>ne predikanten zich aan bij <strong>de</strong> voormannen van het protestants<br />
verzet in Duitsland. Een van hen, ds. Jan Koopmans (1905-1945) stel<strong>de</strong> dat <strong>de</strong> kerk dien<strong>de</strong> te<br />
bid<strong>de</strong>n om ‘vernietiging van <strong>de</strong> machten die (…) niet alleen het christelijk <strong>leven</strong>, maar ook <strong>de</strong> eenvoudige<br />
menselijkheid door mid<strong>de</strong>l van geweld of angst onmogelijk maken.’ De stemmen van <strong>de</strong><br />
voortrekkers in <strong>de</strong> kerken wer<strong>de</strong>n nog onvoldoen<strong>de</strong> gehoord. Wel ervoer men <strong>de</strong> dreiging die van <strong>de</strong><br />
ontwikkelingen in Duitsland uitgingen.<br />
In <strong>de</strong> beginmaan<strong>de</strong>n van 1940 leef<strong>de</strong> het Ne<strong>de</strong>rlandse volk in opperste spanning. Het zou wel eens<br />
binnen zeer korte tijd betrokken kunnen raken in een oorlog die het niet wenste. Elke volgen<strong>de</strong><br />
nacht kon <strong>de</strong> nacht zijn die een ein<strong>de</strong> maakte aan <strong>de</strong> soevereiniteit van ons land. Me<strong>de</strong> door <strong>de</strong><br />
Duitse propaganda maakte niemand zich enige illusie omtrent <strong>de</strong> verwoesting en het leed waarmee<br />
een oorlog gepaard gaat. Het werd in <strong>de</strong> schrilste kleuren getekend.<br />
Over <strong>de</strong> kerkelijke situatie in <strong>de</strong>ze tijd is in verslagen van verga<strong>de</strong>ringen van <strong>de</strong> kerkenraad<br />
weinig te vin<strong>de</strong>n. Wellicht is dit het geval, omdat het opschrijven van allerlei bevindingen te gevaarlijk<br />
was. De laatste kerkenraadsverga<strong>de</strong>ring voor <strong>de</strong> oorlog was op maandag 6 mei 1940. Op<br />
pinksterzondag 12 mei zou<strong>de</strong>n vijftien jonge mensen openbare belij<strong>de</strong>nis van het geloof doen en<br />
wor<strong>de</strong>n bevestigd als nieuw ‘lidmaat’. Tegen een van hen had een gemeentelid bezwaar gemaakt,<br />
omdat hij gezegd had dienstweigeraar te zijn. De kerkenraad sprak erover. Hij was van mening dat<br />
‘<strong>de</strong>ze jongeman te goe<strong>de</strong>r trouw in dwaling’ verkeer<strong>de</strong> en stond hem toe openbare belij<strong>de</strong>nis van<br />
het geloof te doen in <strong>de</strong> hoop dat hij van zijn dwaling zou terugkeren. De kerkenraad vond overigens<br />
dat dienstweigering niet is toegestaan.<br />
Over <strong>de</strong> toen al een dreigen<strong>de</strong> situatie aan <strong>de</strong> grens bij Babberich sprak <strong>de</strong> kerkenraad wellicht<br />
wel, maar schreef er niets over op. Op 14 april was bij een luchtgevecht een Engels vliegtuig<br />
neergestort. De treinen waren volgepakt met mensen die <strong>de</strong> nationaalsocialistische dictatuur wil<strong>de</strong>n<br />
ontvluchten. Het Ne<strong>de</strong>rlands-Duitse grensgebied was in verband met <strong>de</strong>fensiewerken voor velen een<br />
verbo<strong>de</strong>n gebied gewor<strong>de</strong>n. Soldaten van het 22e Grensbataljon patrouilleer<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> Liemers en<br />
betrokken geïmproviseer<strong>de</strong> stellingen.<br />
1 H.M. van Randwijk, In <strong>de</strong> schaduw van gisteren. Kroniek van het verzet in <strong>de</strong> jaren 1940-1945, Den Haag<br />
1967, 19.
2<br />
In <strong>de</strong> nacht van don<strong>de</strong>rdag op vrijdag 10 mei 1940 vielen Duitse troepen Ne<strong>de</strong>rland binnen. Sommigen<br />
dachten te maken te hebben met legeroefeningen en maar kwamen er al snel achter, dat ook<br />
voor Ne<strong>de</strong>rland <strong>de</strong> oorlog was uitgebroken. Het station werd bezet en een Duitse pantsertrein arriveer<strong>de</strong><br />
daar om 4.10 uur. Duitse soldaten trokken met auto’s en voertuigen door paar<strong>de</strong>n getrokken<br />
via <strong>de</strong> Babberichseweg en <strong>de</strong> Arnhemseweg op tot Westervoort. Er ontstond een vuurgevecht. Vijf<br />
militairen kwamen om. Ds. Bartels ging naar <strong>de</strong> plaats van het onheil, noteer<strong>de</strong> <strong>de</strong> namen van <strong>de</strong><br />
omgekomenen en ging naar het gemeentehuis om toestemming te vragen hun lichamen te mogen<br />
vervoeren en een begrafenis te regelen. Twee dagen later bevestig<strong>de</strong> hij <strong>de</strong> nieuwe le<strong>de</strong>n van <strong>de</strong><br />
kerk, terwijl intussen Duitse troepen onafgebroken door Zevenaar trokken en het in <strong>de</strong> lucht een<br />
heen en weer vliegen van Duitse vliegtuigen was. Op 14 mei gaf Ne<strong>de</strong>rland zich over. De volgen<strong>de</strong><br />
oorlogsjaren verliepen voor Zevenaar betrekkelijk rustig. Ds. Bartels bood <strong>de</strong> nabestaan<strong>de</strong>n van <strong>de</strong><br />
slachtoffers van 10 mei nog enkele jaren pastorale zorg.<br />
De meeste gemeentele<strong>de</strong>n raakten aanvankelijk van het Duitse machtsvertoon niet van <strong>de</strong><br />
kook. Integen<strong>de</strong>el. Ze toon<strong>de</strong>n een minachting voor <strong>de</strong> Duitse militaire en i<strong>de</strong>ologische krachtpatserij.<br />
Deze houding werd door <strong>de</strong> ernst van <strong>de</strong> situatie niet gerechtvaardigd. Dat werd aan het ein<strong>de</strong><br />
van het jaar dui<strong>de</strong>lijk. Openbare bijeenkomsten wer<strong>de</strong>n verbo<strong>de</strong>n, <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse pers werd door<br />
<strong>de</strong> nazi’s overgenomen of bijna geheel on<strong>de</strong>r het juk van <strong>de</strong> Duitse propagandadwang gebracht, politieke<br />
partijen en vakbeweging wer<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>r beheer gesteld, <strong>de</strong> vrije radio om zeep geholpen,<br />
veel vooraanstaan<strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlan<strong>de</strong>rs als gijzelaar gevangen genomen, <strong>de</strong> benoeming van Jo<strong>de</strong>n in<br />
openbare functies verbo<strong>de</strong>n, <strong>de</strong> Leidse universiteit gesloten, het Ne<strong>de</strong>rlandse volk als Ariër en niet-<br />
Ariër geregistreerd en Joodse ambtenaren en leerkrachten ontheven uit hun functie. De maatregelen<br />
van <strong>de</strong> bezetter wer<strong>de</strong>n met een zekere gelatenheid aanvaard. Ds. Koopmans liet een vlammend<br />
protest horen. Om <strong>de</strong> ogen te openen en <strong>de</strong> gewetens te scherpen schreef hij in november 1940 <strong>de</strong><br />
brochure Bijna te Laat! en liet die versprei<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>r schoolmeesters, kerkenra<strong>de</strong>n en burgemeesters.<br />
In <strong>de</strong> brochure <strong>de</strong>ed hij een hartstochtelijk appel op <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse kerk en het Ne<strong>de</strong>rlandse<br />
volk om <strong>de</strong> Jo<strong>de</strong>n niet te verra<strong>de</strong>n:<br />
‘Wanneer onze “intre<strong>de</strong> in <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis” gekocht moet wor<strong>de</strong>n tegen <strong>de</strong> prijs van een goed geweten,<br />
dan is het duizendmaal beter, dat wij uit <strong>de</strong> “geschie<strong>de</strong>nis” verdwijnen, dan dat wij ons geweten<br />
verkopen.’<br />
Hij besloot zijn brochure met <strong>de</strong> woor<strong>de</strong>n:<br />
‘Volk van Ne<strong>de</strong>rland, het is bijna te laat, maar nog niet helemaal te laat. Het is nog niet helemaal te<br />
laat om terug te keren tot het christelijk geloof en het goe<strong>de</strong> geweten. Het is nog niet helemaal te
3<br />
laat om uit beweegre<strong>de</strong>nen van barmhartigheid en op gron<strong>de</strong>n,aan <strong>de</strong> Heilige Schrift ontleend, op te<br />
komen voor onze Joodse volksgenoten. Het is nog niet helemaal te laat om <strong>de</strong> Duitsers te laten zien,<br />
dat hun god<strong>de</strong>loosheid niet álle dingen overwint, maar dat er ergens nog mensen wonen, die zich hun<br />
christelijk geloof niet zomaar laten ontroven.’<br />
Toen langzamerhand doordrong wat er op het spel stond, groei<strong>de</strong> een voorzichtig verzet door bijvoorbeeld<br />
een portret van <strong>de</strong> koninklijke familie te laten circuleren of in <strong>de</strong> kerk het zes<strong>de</strong> couplet<br />
van het Wilhelmus te zingen. Meer<strong>de</strong>re kerkenraadsle<strong>de</strong>n hielpen waar mogelijk Jo<strong>de</strong>n. Zo bood<br />
ou<strong>de</strong>rling Steven Dorrestijn (1901-1950) aan verschei<strong>de</strong>ne Joodse on<strong>de</strong>rduikers on<strong>de</strong>rdak op zijn<br />
boer<strong>de</strong>rij. De Duitsers die een <strong>de</strong>el ervan gevor<strong>de</strong>rd had<strong>de</strong>n en daar verb<strong>leven</strong>, hebben nooit iets<br />
gemerkt.<br />
Tij<strong>de</strong>ns kerkdiensten werd in voorzichtige bewoordingen voor <strong>de</strong> koningin gebe<strong>de</strong>n (met<br />
woor<strong>de</strong>n die aangereikt waren door <strong>de</strong> hervorm<strong>de</strong> werkgroep Kerk en Prediking):<br />
‘Wij bid<strong>de</strong>n U ook voor <strong>de</strong> wereldlijke regering, voor alle koningen, vorsten en heren. Maar inzon<strong>de</strong>rheid<br />
bid<strong>de</strong>n wij U voor <strong>de</strong> koningin die Gij over ons gesteld hebt, en voor <strong>de</strong> bezetten<strong>de</strong> macht die Gij<br />
over ons hebt toegelaten. Geef dat hunlie<strong>de</strong>r bestuur daartoe gericht zij dat <strong>de</strong> Koning aller Koningen<br />
over overhe<strong>de</strong>n en on<strong>de</strong>rdanen regeren moge en het rijk <strong>de</strong>s duivels dat een rijk is van alle schan<strong>de</strong>lijkhe<strong>de</strong>n<br />
en ongerechtighe<strong>de</strong>n, me<strong>de</strong> door hen als Uw dienaars hoe langer hoe meer verstoord en teniet<br />
gemaakt wor<strong>de</strong> en dat wij on<strong>de</strong>r hen een gerust en stil <strong>leven</strong> lei<strong>de</strong>n mogen in alle godzaligheid en<br />
eerbaarheid. Wij bid<strong>de</strong>n U ook voor al onze me<strong>de</strong>broe<strong>de</strong>rs die vervolging lij<strong>de</strong>n. Geef hun troost in<br />
hun lij<strong>de</strong>n, dat zij zulks uit Uw va<strong>de</strong>rlijke hand aannemen en daarin standvastig blijven, hetzij in <strong>leven</strong><br />
of in sterven.’<br />
In februari 1941 vielen bij<br />
velen <strong>de</strong> schellen van <strong>de</strong><br />
ogen: ze begonnen te begrijpen<br />
niet te maken te<br />
hebben met bezetters,<br />
maar met gewetenloze inbrekers<br />
die het niet alleen<br />
op materieel bezit hebben<br />
gemunt, maar ook op <strong>de</strong><br />
geest en <strong>de</strong> overtuiging van<br />
on<strong>de</strong>rdanen en die bovendien<br />
een <strong>de</strong>el van <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rdanen<br />
willen uitschakelen.<br />
De feiten waren te<br />
schokkend om ze te kunnen<br />
negeren of bagatelliseren.<br />
Ik noem er enkele. Op 11<br />
februari werd aan <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse<br />
universiteiten<br />
een numerus clausus ingevoerd<br />
voor Joodse stu<strong>de</strong>nten,<br />
waardoor Joodse jongeren<br />
geen universitaire<br />
studie meer kon<strong>de</strong>n volgen.<br />
Tien dagen later volg<strong>de</strong><br />
voor <strong>de</strong> reeds geschorste<br />
Joodse ambtenaren <strong>de</strong>finitief<br />
ontslag. NSB-ers gingen<br />
met pamfletten en an<strong>de</strong>re<br />
propagandamid<strong>de</strong>len <strong>de</strong><br />
straat op om <strong>de</strong> sluwe<br />
Duitse administratieve<br />
maatregelen met geweld te<br />
on<strong>de</strong>rstrepen. Op 22 februari<br />
pakten <strong>de</strong> Duitsers<br />
enkele hon<strong>de</strong>r<strong>de</strong>n Joodse<br />
mannen in Amsterdam op
4<br />
en voer<strong>de</strong> hen af. Dit laatste was voor een aantal mensen <strong>de</strong> druppel die <strong>de</strong> emmer <strong>de</strong>ed overlopen.<br />
In reactie op het gebeuren brak op 25 februari in Amsterdam een staking uit tegen <strong>de</strong> Duitse bezetter:<br />
<strong>de</strong> fabrieken liepen leeg, <strong>de</strong> trams ston<strong>de</strong>n stil, <strong>de</strong> winkels wer<strong>de</strong>n gesloten en lieten hun gordijnen<br />
neer, en duizen<strong>de</strong>n stakers trokken in lange rijen over Damrak en Rokin. Ook in an<strong>de</strong>re ste<strong>de</strong>n<br />
braken stakingen uit. De Duitsers braken <strong>de</strong> stakingen met geweld, intimidatie en meedogenloos<br />
ingrijpen. Hierbij vielen negen do<strong>de</strong>n en vierentwintig zwaargewon<strong>de</strong>n. Veel stakers wer<strong>de</strong>n<br />
gevangen genomen. De ste<strong>de</strong>n die meegedaan had<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> staking, kregen van <strong>de</strong> Duitsers hoge<br />
boetes opgelegd. Met dit alles werd het verzet niet gebroken, maar eer<strong>de</strong>r aangewakkerd. Om elkaar<br />
tot verzet aan te moedigen, droegen sommigen een luciferkop in hun revers (‘kop op’). Predikanten<br />
kwamen met een pamflet (Wat wij wel en wat wij niet geloven) met stellingen:<br />
‘1. Wij geloven niet dat <strong>de</strong> stem van het bloed <strong>de</strong> stem is van onzen God. (…) 3. Wij geloven en belij<strong>de</strong>n,<br />
dat God vanouds het volk Israël heeft uitverkoren om Zijn openbaring te ontvangen tot op <strong>de</strong><br />
verschijning van Jezus Christus. Daarom geloven wij dat wie zich tégen Israël stelt, zich verzet tegen<br />
<strong>de</strong> God van Israël. Daarom hou<strong>de</strong>n wij het antisemitisme voor iets veel ernstigers dan een onmenselijke<br />
rasseni<strong>de</strong>ologie. Wij hou<strong>de</strong>n het voor een van <strong>de</strong> hardnekkigste en do<strong>de</strong>lijkste vormen van verzet<br />
tegen <strong>de</strong> heilige en barmhartige God Wiens Naam wij belij<strong>de</strong>n.’<br />
Het pamflet was een poging het verzet wereldbeschouwelijk en godsdienstig te fun<strong>de</strong>ren.<br />
De nazi-aanval op Jo<strong>de</strong>n, op Ne<strong>de</strong>rlandse staatsinstellingen en maatschappelijke organisaties en op<br />
het humanistisch en christelijk erfgoed dwong <strong>de</strong> kerkenraad zich rekenschap te geven van waar hij<br />
stond en welke waar<strong>de</strong>n hij ver<strong>de</strong>dig<strong>de</strong>. Een enkele keer sprak <strong>de</strong> kerkenraad zich uit, zon<strong>de</strong>r overigens<br />
<strong>de</strong> precieze inhoud van <strong>de</strong> uitspraken te notuleren, of maakte via da<strong>de</strong>n dui<strong>de</strong>lijk waar hij<br />
stond. Ik geef enkele voorbeel<strong>de</strong>n. Op 18 maart 1941 stel<strong>de</strong> hij, dat <strong>de</strong> kerk voor haar recht uit mag<br />
komen. Op 9 mei 1941 besloot hij twee marmeren ge<strong>de</strong>nkstenen te plaatsen in <strong>de</strong> muur van het<br />
portaal van <strong>de</strong> kerk ter herinnering van twee in <strong>de</strong> strijd tegen <strong>de</strong> Duitsers op <strong>de</strong> Grebbenberg gesneuvel<strong>de</strong><br />
gemeentele<strong>de</strong>n. Op 26 mei 1941 kwam hij op voor <strong>de</strong> persvrijheid van kerkelijke bla<strong>de</strong>n.<br />
In juni 1941 discussieer<strong>de</strong> hij over het gegeven dat stichtingen en verenigingen op cultureel en sociaal<br />
gebied on<strong>de</strong>r controle kwamen te staan van het nationaalsocialistische regime; collaboreer<strong>de</strong>n<br />
ze niet, dan waren ze tot een openlijk niets doen gedwongen, tenzij ze on<strong>de</strong>rgronds werkten. Van<br />
een aantal kerkenraadsle<strong>de</strong>n is bekend dat ze on<strong>de</strong>rgronds verzet pleeg<strong>de</strong>n.<br />
Op 23 juni 1941 vroeg burgemeester Antoon Eduard Marie van Nispen tot Panner<strong>de</strong>n (1884-<br />
1964) om te mogen beschikken over het terrein bij <strong>de</strong> School met <strong>de</strong>n Bijbel voor exercitieterrein<br />
voor <strong>de</strong> Weeraf<strong>de</strong>ling ('weer' in <strong>de</strong> betekenis van weerbaarheid) van <strong>de</strong> NSB. Na veel over en weer<br />
gepraat gaf <strong>de</strong> kerkenraad toestemming mits ook het terrein achter <strong>de</strong> openbare MULO-school beschikbaar<br />
zou wor<strong>de</strong>n gesteld. De volgen<strong>de</strong> dag verzocht <strong>de</strong> kerkenraad het personeel van <strong>de</strong> school<br />
eenmaal per week voor het koninklijk huis te bid<strong>de</strong>n en protesteer<strong>de</strong> daarmee tegen <strong>de</strong> door <strong>de</strong> NSB<br />
gepropageer<strong>de</strong> partij-i<strong>de</strong>ologie.<br />
Op 14 juli 1941 kwam in <strong>de</strong> kerkenraad ter sprake dat <strong>de</strong> boer<strong>de</strong>rij van Bernardus Johannes<br />
Sten<strong>de</strong>r, Slenterweg 9, in Ooij in <strong>de</strong> nacht van 8 op 9 juli door een bom uit een vliegtuig was getroffen<br />
en was afgebrand. De kerkenraad besloot voorlopig een afwachten<strong>de</strong> houding aan te nemen ten<br />
aanzien van <strong>de</strong> financiering van <strong>de</strong> herbouw en een oogje in het zeil te blijven hou<strong>de</strong>n, opdat het<br />
gezin nog voor <strong>de</strong> winter weer on<strong>de</strong>rdak zou hebben. Ook besloot hij een afdoen<strong>de</strong> verduistering<br />
van <strong>de</strong> gehele kerk aan te brengen om <strong>de</strong> kerk zon<strong>de</strong>r zorgen te kunnen blijven gebruiken.<br />
Op 18 september 1941 sprak <strong>de</strong> kerkenraad over <strong>de</strong> circulaire van 16 augustus 1941 van het<br />
Departement van Opvoeding, Wetenschap en Cultuurbescherming betreffen<strong>de</strong> het aangeven van<br />
Joodse kin<strong>de</strong>ren. De raad besloot eenstemmig zich te hou<strong>de</strong>n aan het standpunt dat door het bestuur<br />
van Christelijk Volkson<strong>de</strong>rwijs werd geadviseerd, namelijk daarop niet te antwoor<strong>de</strong>n. Bij <strong>de</strong><br />
bespreking over het gebruik van het schoolterrein nam <strong>de</strong> kerkenraad het standpunt in voortaan<br />
alleen nog maar op verzoek van <strong>de</strong> burgemeester en niet op verzoek van particulieren toestemming<br />
te verlenen tot enigerlei gebruik op zondag door politieke of an<strong>de</strong>re openbare verga<strong>de</strong>ringen.
5<br />
Op 6 oktober 1941<br />
bepaal<strong>de</strong> <strong>de</strong> diaconie haar<br />
houding ten opzichte van<br />
<strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse Volksdienst<br />
(NVD). Deze was zojuist<br />
opgericht om al het sociale<br />
werk in Ne<strong>de</strong>rland te bun<strong>de</strong>len.<br />
De organisatie was<br />
een kopie van <strong>de</strong> Duitse, op<br />
nationaalsocialistische leest<br />
geschoei<strong>de</strong> Volkswohlfahrt.<br />
De NVD gaf alleen hulp aan<br />
Arische gezinnen. Zieken<br />
wer<strong>de</strong>n wel geholpen, maar<br />
ook weer alleen als ze Ariër<br />
waren. Als gevolg van <strong>de</strong><br />
nationaalsocialistische rassenleer<br />
kwamen gehandicapten<br />
en bejaar<strong>de</strong>n niet<br />
voor zorg in aanmerking. Of<br />
<strong>de</strong> diaconie <strong>de</strong> NVD steun<strong>de</strong>,<br />
is me niet bekend.<br />
Op 17 november<br />
stem<strong>de</strong> <strong>de</strong> kerkenraad in<br />
met <strong>de</strong> openbare inzameling<br />
voor <strong>de</strong> nationaal socialistische<br />
Stichting Winterhulp<br />
Ne<strong>de</strong>rland 2 die ‘geld’<br />
(waar<strong>de</strong>bonnen) en goe<strong>de</strong>ren<br />
(<strong>leven</strong>smid<strong>de</strong>len, kleding,<br />
zeep, brandstoffen,<br />
<strong>de</strong>kens en speelgoed) verstrekte<br />
aan gezinnen of alleenwonen<strong>de</strong><br />
personen die<br />
bij gemeentelijke instellingen<br />
geregistreerd ston<strong>de</strong>n<br />
of an<strong>de</strong>rszins bekend waren<br />
als hulpbehoevend. Op 7<br />
januari 1942 dien<strong>de</strong> hij een<br />
klacht in over <strong>de</strong> opheffing<br />
van bla<strong>de</strong>n wegens papierschaarste.<br />
In april sprak hij over ‘<strong>de</strong> rechteloosheid en <strong>de</strong> onbarmhartigheid tegenover het Joodse<br />
volks<strong>de</strong>el’. Op 20 juli stel<strong>de</strong> hij <strong>de</strong> nood van <strong>de</strong> Jo<strong>de</strong>n en <strong>de</strong> nood van hen, die in het buitenland te<br />
werk gesteld wer<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong>. Op 24 juli werd hij geconfronteerd met <strong>de</strong> vor<strong>de</strong>ring van <strong>de</strong> luidklokken.<br />
3 Op 21 augustus wer<strong>de</strong>n enkele Jo<strong>de</strong>n gedoopt. Op 2 november sprak <strong>de</strong> kerkenraad over<br />
gewetensbezwaren. Op 18 <strong>de</strong>cember 1942 besloot hij aan <strong>de</strong> in Duitsland tewerkgestel<strong>de</strong> le<strong>de</strong>n van<br />
<strong>de</strong> gemeente regelmatig een exemplaar uit <strong>de</strong> serie ‘De Groene Preken’ van drukkerij Hoen<strong>de</strong>rloo<br />
2 De Stichting Winterhulp Ne<strong>de</strong>rland was gevormd naar het voorbeeld van <strong>de</strong> Duitse Winterhilfe. Winterhulp<br />
verving alle maatschappelijke hulpverlening zoals verleend door <strong>de</strong> overheid en door particuliere en kerkelijke<br />
liefdadigheidsorganisaties. In oktober 1940 was Winterhulp Ne<strong>de</strong>rland van start gegaan met steun van <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse<br />
autoriteiten. De in het Convent van Kerken samenwerken<strong>de</strong> protestantse kerken (<strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse<br />
Hervorm<strong>de</strong> Kerk, <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Kerken, <strong>de</strong> Christelijke Gereformeer<strong>de</strong> Kerk, <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong> Kerken in<br />
Hersteld Verband, <strong>de</strong> Remonstrantse Broe<strong>de</strong>rschap, <strong>de</strong> Algemene Doopsgezin<strong>de</strong> Sociëteit, <strong>de</strong> Evangelisch-<br />
Lutherse Kerk en het Hersteld Evangelisch-Luthers Kerkgenootschap) wezen elke samenwerking met <strong>de</strong> Winterhulp<br />
af. De bezetter presenteer<strong>de</strong> Winterhulp als neutraal. Winterhulp hield twee soorten collectes: straatcollectes<br />
en huis-aan-huis-collectes. Bij <strong>de</strong> straatcollectes waren <strong>de</strong> gevers anoniem. Bij <strong>de</strong> huis-aan-huiscollectes<br />
kwamen me<strong>de</strong>werkers van Winterhulp (dikwijls NSB-ers) met naam- en adreslijsten (<strong>de</strong> lijsten waren<br />
opgesteld door <strong>de</strong> bevolkingsregisters) aan <strong>de</strong> <strong>de</strong>ur; men kon dan voor een bepaald bedrag intekenen. Wie bang<br />
was dat uit een weigering moeilijkhe<strong>de</strong>n kon<strong>de</strong>n voortvloeien, teken<strong>de</strong> in.<br />
3 Het lui<strong>de</strong>n van kerkklokken was al in <strong>de</strong> zomer van 1940 verbo<strong>de</strong>n.
6<br />
toe te zen<strong>de</strong>n. Op 3 februari 1943 sprak <strong>de</strong> kerkenraad over <strong>de</strong> pastorale zorg aan evacués. Een dag<br />
later hield hij een collecte voor in het buitenland te werk gestel<strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlan<strong>de</strong>rs. Op 17 februari<br />
1943 werd op <strong>de</strong> kerkenraadsverga<strong>de</strong>ring een lijst van evacués voorgelezen. Daaruit bleek dat <strong>de</strong>ze<br />
overal verspreid woon<strong>de</strong>n. Hen allen opzoeken was een groot werk. Op <strong>de</strong> het voorstel dat <strong>de</strong> ou<strong>de</strong>rlingen<br />
daarbij zou<strong>de</strong>n helpen, bewaar<strong>de</strong> ie<strong>de</strong>r het stilzwijgen. Op 17 maart was er een ‘begroetingsbijeenkomst<br />
voor geëvacueer<strong>de</strong> ou<strong>de</strong>rlingen’. Op 12 mei werd gebe<strong>de</strong>n voor gezinnen die een<br />
stu<strong>de</strong>ren<strong>de</strong> zoon moesten missen. Op 15 mei kwam een brief ter sprake van <strong>de</strong> rijkscommissaris<br />
over <strong>de</strong> instandhouding en het werk van geestelijken. Op 18 mei ging het gesprek over vrijstelling<br />
van <strong>de</strong> geestelijkheid, op 19 mei over sterilisatie van Joodse burgers, op 10 augustus over <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandsche<br />
Arbeiddienst 4 , op 18 augustus over een brief van ds. Bartels over jongens in Duitsland, op<br />
23 augustus over evacuatie van Ne<strong>de</strong>rlandse burgers ten behoeve van Duitse gezinnen uit getroffen<br />
Duitse ste<strong>de</strong>n, op 26 oktober over een her<strong>de</strong>rlijke schrijven van <strong>de</strong> syno<strong>de</strong> aan <strong>de</strong> gemeente.<br />
Voor ds. Bartels vorm<strong>de</strong> <strong>de</strong> preek en het gebed het belangrijkste mid<strong>de</strong>l om te protesteren<br />
tegen <strong>de</strong> i<strong>de</strong>ologie en <strong>de</strong> da<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> bezetter en om <strong>de</strong> gelovigen te bemoedigen. Met overtuiging<br />
las hij <strong>de</strong> kanselboodschap van <strong>de</strong> hervorm<strong>de</strong> syno<strong>de</strong> van oktober 1943 voor. In <strong>de</strong>ze kanselboodschap<br />
werd het nationaal-socialisme gekenschetst als hei<strong>de</strong>nse religie, aantrekkelijk voor <strong>de</strong> natuurlijke<br />
mens, maar onverzoenbaar met het christelijk geloof. Veel gemeentele<strong>de</strong>n heront<strong>de</strong>kten verschei<strong>de</strong>ne<br />
Psalmen en gezangen die in een noodtoestand waren geboren. Zo zongen ze:<br />
Geduchte God, hoor mijn gebe<strong>de</strong>n,<br />
strijd voor mijn recht en maak mij vrijdag<br />
van hen die vol arglistighe<strong>de</strong>n<br />
gerechtigheid en trouw vertre<strong>de</strong>n,<br />
opdat mijn ziel Uw naam belij<br />
en U geheiligd zij.<br />
Op 24 januari en op 1 februari 1944 zochten kerkgangers bescherming <strong>tij<strong>de</strong>ns</strong> een luchtalarm. Op 8<br />
februari 1944 kwam ter sprake dat het verzen<strong>de</strong>n van pakketten naar in Duitsland tewerkgestel<strong>de</strong><br />
gemeentele<strong>de</strong>n moeizaam verliep: <strong>de</strong> adressen wissel<strong>de</strong>n wekelijks; postpakketten met <strong>leven</strong>smid<strong>de</strong>len<br />
wer<strong>de</strong>n dikwijls gestolen; en alleen <strong>de</strong> uitgever mocht nog drukwerken verzen<strong>de</strong>n. De kerkenraad<br />
besloot <strong>de</strong> tewerkgestel<strong>de</strong>n het kerkkrantje te sturen en daarbij een <strong>de</strong>el van ‘De Groene Preken’<br />
te voegen en een getypte of gestencil<strong>de</strong> brief van <strong>de</strong> dominee.<br />
Ds. Chris Bartels, zijn zoon Henk en pastoor L.J.H. Teeuwen, die bevriend was met Bartels sr.,<br />
werkten met elkaar samen in hun verzet tegen <strong>de</strong> nazi’s. Kardinaal Johannes (Jan) <strong>de</strong> Jong (1885-<br />
1955), die samen met ds. Koeno Gravemijer (1883-1970) leiding aan het kerkelijk verzet tegen <strong>de</strong><br />
Duitse bezetter gaf, logeer<strong>de</strong> regelmatig op <strong>de</strong> pastorie. Henk Bartels was schakel in <strong>de</strong> spionagegroep<br />
<strong>de</strong> ‘Zwitserse weg’ on<strong>de</strong>r leiding van mr. Gerard Hendrik Slotemaker <strong>de</strong> Bruïne (1899-1976) te<br />
Heemste<strong>de</strong>. Hij verzorg<strong>de</strong> <strong>de</strong> berichtendienst Ne<strong>de</strong>rland-Lon<strong>de</strong>n ten behoeve van <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse<br />
regering in ballingschap en versprei<strong>de</strong> <strong>de</strong> verzetskrant Vrij Ne<strong>de</strong>rland. Pastoor Teeuwen sprak zich<br />
voor <strong>de</strong> goe<strong>de</strong> verstaan<strong>de</strong>r herhaal<strong>de</strong>lijk vrij openlijk uit tegen het nazisme en werd dan ook meermalen<br />
door <strong>de</strong> Duitsers met huiszoekingen en on<strong>de</strong>rvragingen lastig gevallen en met zware bestraffingen<br />
bedreigd. Jan Willem Bartels (◦ 1931) die vaak bij <strong>de</strong> familie Bartels logeer<strong>de</strong>, berichtte me<br />
daarover:<br />
‘Voor zover mij bekend, was oom Chris als meester in <strong>de</strong> rechten ook ingeschreven bij <strong>de</strong> balie in Arnhem.<br />
Althans, toen <strong>de</strong> pastoor van Zevenaar wegens een aantal uitlatingen tegen <strong>de</strong> bezetter voor <strong>de</strong><br />
rechter moest verschijnen heeft <strong>de</strong> dominee, in zijn hoedanigheid van mr. in <strong>de</strong> rechten hem ver<strong>de</strong>digd.<br />
Kort daarna werd <strong>de</strong> pastoor vrijgelaten. Echter om 23 uur ging <strong>de</strong> spertijd in en <strong>de</strong> trein kwam<br />
enkele minuten voor elf aan. Het was daarom voor <strong>de</strong> pastoor niet mogelijk zijn woning te bereiken<br />
en enkele Duitse aanhangers ston<strong>de</strong>n hem dan ook al nabij <strong>de</strong> Turmac in <strong>de</strong> Kerkstraat op te wachten.<br />
4 De Ne<strong>de</strong>rlandsche Arbeidsdienst (NAD) was een eerst vrijwillige en later verplichte werkinzetdienst (Arbeitseinsatz)<br />
voor mannen en vrouwen in Ne<strong>de</strong>rland in <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> <strong>Wereldoorlog</strong>. De syno<strong>de</strong> van <strong>de</strong> Gereformeer<strong>de</strong><br />
Kerken stel<strong>de</strong> zich in <strong>de</strong>cember 1941 gereserveerd op: <strong>de</strong> kerkenra<strong>de</strong>n moesten vrijwillige toetreding<br />
tot <strong>de</strong> Arbeidsdienst ontra<strong>de</strong>n, maar ‘hoe zij hebben te han<strong>de</strong>len met hen die daardoor in <strong>de</strong> grootste maatschappelijke<br />
moeilijkhe<strong>de</strong>n zou<strong>de</strong>n kunnen geraken, maar bij wie het ernstige voornemen leeft om zich door<br />
<strong>de</strong> Arbeidsdienst niet te laten opvoe<strong>de</strong>n, moet aan <strong>de</strong> pru<strong>de</strong>ntie van <strong>de</strong> kerkera<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n overgelaten, die<br />
elk geval op zichzelf moeten beoor<strong>de</strong>len. De syno<strong>de</strong> van <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse Hervorm<strong>de</strong> Kerk noem<strong>de</strong> in januari<br />
1942 <strong>de</strong>elname aan <strong>de</strong> Arbeidsdienst onaanvaardbaar. Toen op 1 april 1942 het Arbeidsdienstplichtbesluit verscheen,<br />
herhaal<strong>de</strong> <strong>de</strong> syno<strong>de</strong> (op 21 april) haar standpunt: geen me<strong>de</strong>werking aan <strong>de</strong> Arbeidsdienst, dit ‘ongeacht<br />
<strong>de</strong> maatschappelijke gevolgen.’
7<br />
De pastoor nam echter geen risico en klopte aan bij <strong>de</strong> dominee. Hierop werd ook <strong>de</strong> burgemeester<br />
uitgenodigd en <strong>de</strong> heren hebben gezamenlijk <strong>de</strong> spertijd doorgezeten.’<br />
Aan <strong>de</strong> betrekkelijke rust in Zevenaar kwam een ein<strong>de</strong> in augustus 1944. In <strong>de</strong> zomer was Nijmegen<br />
bevrijd en liepen pogingen om <strong>de</strong> Duitsers uit Arnhem te verdrijven op niets uit. Vanaf dat moment<br />
re<strong>de</strong>n er alleen nog maar enkele militaire treinen tussen Zevenaar en Emmerich. Cana<strong>de</strong>se en Engelse<br />
jagers en kanonnen vanuit Nijmegen bestookten <strong>de</strong>ze zeer regelmatig. Op 15 en 16 augustus<br />
wer<strong>de</strong>n enkele lege olietankwagons voor het<br />
station beschoten. Gelukkig waren ze leeg en<br />
liep het met een sisser af. Tien dagen later<br />
schoten vier Anglo-Amerikaanse vliegeniers op<br />
vijf olietankwagons en drie wagons met fietsban<strong>de</strong>n.<br />
Ze brand<strong>de</strong>n geheel uit. De dikke<br />
rookwolken waren vanaf een grote afstand te<br />
zien. De daarop volgen<strong>de</strong> weken was <strong>de</strong><br />
spoorlijn Arnhem-Emmerich het voortdurend<br />
doelwit van geallieer<strong>de</strong> vliegtuigen. De aanvallen<br />
waren een voorbereiding op <strong>de</strong> luchtlandingen<br />
bij Arnhem en Nijmegen. Het geweld<br />
van <strong>de</strong> geallieer<strong>de</strong>n was zo groot, omdat<br />
<strong>de</strong> Duitsers druk bezig waren een frontlinie<br />
langs <strong>de</strong> Rijn tussen Zevenaar, Groessen en<br />
Loo te vormen. Ongeveer tienduizend dwangarbei<strong>de</strong>rs - hoofdzakelijk gerekruteerd uit <strong>de</strong> Achterhoek,<br />
Leeuwar<strong>de</strong>n, Groningen, Apeldoorn, Utrecht en Rotterdam - had<strong>de</strong>n ze tewerk gesteld om <strong>de</strong><br />
ver<strong>de</strong>digingswerken ‘Organisation Todt’ en ‘Nie<strong>de</strong>rrheinstellung’ (met loopgraven en tankvallen) te<br />
graven. 5 Ze eisten dat Gel<strong>de</strong>rland 40.000 mannen zou leveren voor het maken van ver<strong>de</strong>digingswerken,<br />
waarvan 300 uit Zevenaar. Om <strong>de</strong> druk op Zevenaar op te voeren, gijzel<strong>de</strong>n ze tien vooraanstaan<strong>de</strong><br />
burgers. Zou<strong>de</strong>n zich niet voldoen<strong>de</strong> weerbare mannen mel<strong>de</strong>n voor tewerkstelling ten behoeve<br />
van het oprichten van ver<strong>de</strong>digingswallen en graven van tankvallen, dan zou<strong>de</strong>n <strong>de</strong>ze gefusilleerd<br />
wor<strong>de</strong>n. Ook zou <strong>de</strong> stad wor<strong>de</strong>n gebombar<strong>de</strong>erd. Op voorstel van C.J.M. Borst († 1960) wer<strong>de</strong>n<br />
<strong>de</strong> notabelen, pastoor L.J.H. Teeuwen en ds. C.J. Bartels bijeen geroepen voor crisisberaad:<br />
‘Discreet werd intusschen met <strong>de</strong>n pastoor en <strong>de</strong>n dominee <strong>de</strong> morele beteekenis van het Duitsche ultimatum<br />
on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> loupe genomen. Jhr. van Nispen had al gezegd: “Stellingen voor <strong>de</strong>n vijand maken?<br />
Dat nooit! Dat gaat tegen het volkenrecht in! Het is in strijd met eer en plicht, met va<strong>de</strong>rlandslief<strong>de</strong> –<br />
het is verraad! Nooit zulke slavernij dul<strong>de</strong>n!”<br />
Maar op het gemeentehuis kwam men, al praten<strong>de</strong>, niettemin tot <strong>de</strong> overtuiging, dat “openlijk<br />
strij<strong>de</strong>n tegen <strong>de</strong> Duitsche bevelen” géén practischen zin zou hebben. Alléén maar één kort, doch<br />
vreeselijk resultaat! Er was hier geen keuze! De gela<strong>de</strong>n revolver werd Zevenaar op <strong>de</strong> borst gezet!<br />
Werken voor <strong>de</strong> ver<strong>de</strong>diging van <strong>de</strong>n vijand was infaam, toegegeven. Maar – mochten ze dan het alternatief<br />
kiezen: Zevenaar laten platschieten en wie weet hoeveel mensen<strong>leven</strong>s opofferen…..? Zoowel<br />
<strong>de</strong> geestelijkheid als <strong>de</strong> notabelen besloten eenparig: <strong>de</strong> geëischte O.T.-arbei<strong>de</strong>rs móésten geleverd<br />
wor<strong>de</strong>n.’ 6<br />
De burgemeester, jhr. A.E.M. van Nispen tot Panner<strong>de</strong>n, moest een oproep doen uitgaan. Staan<strong>de</strong><br />
op een stoel op <strong>de</strong> Markt hield hij een toespraak tot <strong>de</strong> inmid<strong>de</strong>ls toegestroom<strong>de</strong> bevolking – bekend<br />
gewor<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> naam ‘Marktre<strong>de</strong>’ - waarbij hij verantwoording probeer<strong>de</strong> af te leggen voor <strong>de</strong><br />
genomen beslissing. De druk die door <strong>de</strong> bezetter op <strong>de</strong> burgemeester was uitgeoefend, bleek te<br />
veel. De burgemeester stortte in en trad af. De notabelen van <strong>de</strong> stad benoem<strong>de</strong>n daarop Borst tot<br />
‘oorlogsburgemeester’ (van september 1944 tot augustus 1945). Borst was geen onbeken<strong>de</strong>. Hij was<br />
opperwachtmeester van <strong>de</strong> militaire politie, en was koster geweest van <strong>de</strong> Sint Andreaskerk, onbezoldigd<br />
rijksveldwachter en eigenaar van kleine kantoorboekhan<strong>de</strong>l. Op het moment van zijn benoeming<br />
was hij controleur van <strong>de</strong> Centrale Crisis Controle Dienst en belast met het toezicht op <strong>de</strong><br />
export van zuivel, groenten en fruit met name naar Duitsland. De eerste zorg van Borst was het fusilleren<br />
van <strong>de</strong> gegijzel<strong>de</strong>n en een bombar<strong>de</strong>ment op <strong>de</strong> stad te voorkomen. Het gelukte hem als<br />
on<strong>de</strong>rhan<strong>de</strong>laar en tussenpersoon op te tre<strong>de</strong>n en <strong>de</strong> dreiging af te wen<strong>de</strong>n. Net voor het ultimatum<br />
verstreek, meld<strong>de</strong>n zich 314 arbei<strong>de</strong>rs om een ‘Westwal’ te gaan graven van Zevenaar tot Doornenburg.<br />
5 Eerst had<strong>de</strong>n <strong>de</strong> Duitsers (anti-Hitler) dwangarbei<strong>de</strong>rs uit Hannover gerecruteerd. Maar die saboteer<strong>de</strong>n vaak.<br />
6 Wahlen, Frans J., Ons laatste halfjaar oorlog. Achter Arnhem-front, Doetinchem: Uitgevers-maatschappij C.<br />
Misset. N.V. 1947, 17.
8<br />
Het geweld van <strong>de</strong> geallieer<strong>de</strong>n tegen <strong>de</strong> Duitsers ging onvermin<strong>de</strong>rd door. Op 17 september 1944,<br />
<strong>de</strong> dag van <strong>de</strong> luchtlandingen van geallieer<strong>de</strong> legers rond Arnhem, volg<strong>de</strong> een aanslag op een grote<br />
olie- en munitietrein: twaalf olietankwagons (120.000 liter benzine), vier wagons met blikken benzine<br />
en zes wagons met munitie ston<strong>de</strong>n in lichterlaaie. De strijd om <strong>de</strong> bruggen bij Nijmegen en<br />
Arnhem brak in volle hevigheid los. Op het Zevenaarse station wer<strong>de</strong>n tientallen ‘Tigertanks’ gelost,<br />
die ingezet wer<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> strijd om <strong>de</strong> Over-Betuwe en Arnhem. Tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> rit door <strong>de</strong> Kerkstraat,<br />
Marktstraat en Arnhemseweg naar het front brachten <strong>de</strong> zware gevechtwagens veel scha<strong>de</strong> toe aan<br />
wegen en trottoirs.<br />
Voortdurend von<strong>de</strong>n er luchtaanvallen plaats. Op 24 september was er een bombar<strong>de</strong>ment<br />
van het station en omgeving. Huize Mathena werd zwaar beschadigd. Op 26 september werd <strong>de</strong><br />
Turmac sigarettenfabriek gebombar<strong>de</strong>erd, op 4 oktober het belasting- en douanekantoor. Op 5 oktober<br />
vloog een Cana<strong>de</strong>se jager tegen <strong>de</strong> toren van <strong>de</strong> Sint Andreaskerk. De piloot verloor het <strong>leven</strong>.<br />
De kerk werd ernstig beschadigd. Op 6 oktober wer<strong>de</strong>n drie bommenwerpers door Duits afweergeschut<br />
uit <strong>de</strong> lucht gehaald. Op 7 oktober vlogen zo’n 1500 bommenwerpers over Zevenaar richting<br />
Duitsland. Ze maakten Emmerich met <strong>de</strong> grond gelijk. Veel vluchtelingen uit Doornenburg trokken<br />
door <strong>de</strong> Molenstraat. Bij <strong>de</strong> boterfabriek (waar nu <strong>de</strong> Pelgromhof is) werd melk uitge<strong>de</strong>eld. Op 9<br />
oktober trokken 146 zware en lichte tanks door <strong>de</strong> stad op terugreis naar Duitsland. Op 13 oktober<br />
waren er weer veel troepenverplaatsingen, op 27 oktober vielen er granaten op ’t Griet, op 28 oktober<br />
vlogen jachtvliegtuigen af en aan, op 2 november werd het Duitse douanekantoor met <strong>de</strong><br />
grond gelijk gemaakt, op 10 november vielen bommen in Ooij. Op 16 november ging het bericht van<br />
huis tot huis dat alle inwoners van Zevenaar moesten evacueren naar Hummelo en vandaar naar<br />
Friesland. Op 17 november keer<strong>de</strong>n 800 trucks, 78 tanks, 31 wagens, 47 personenauto’s en 107 motoren<br />
terug naar Duitsland. Het Loo, Groessen, Duiven en Westervoort wer<strong>de</strong>n ontruimd. Op 18 november<br />
werd <strong>de</strong> evacuatie van Zevenaar<strong>de</strong>rs afgelast. Op 19 november kregen <strong>de</strong> inwoners van<br />
Babberich, Ooij en Oud-Zevenaar te horen dat ze binnen vier dagen moesten evacueren.<br />
De tewerkgestel<strong>de</strong>n had<strong>de</strong>n het intussen zwaar te verduren. Ze moesten vaak op slecht schoeisel<br />
een eind lopen om vervolgens ie<strong>de</strong>re dag (dus ook ‘s zaterdags en ’s zondags) van 6.30 uur – 17.00<br />
uur op <strong>de</strong> werkplek in weer en wind en schaars gekleed hun graafwerkzaamhe<strong>de</strong>n te verrichten terwijl<br />
meermalen <strong>de</strong> granaten uit <strong>de</strong> geallieer<strong>de</strong> linie om hen heen vlogen. Degenen die van buitenaf<br />
kwamen, wer<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>rgebracht in <strong>de</strong> sigarettenfabriek Turmac, op <strong>de</strong> bovenste verdieping van het<br />
Juvenaat, in scholen, in boer<strong>de</strong>rijen en bij particulieren. Wie bij een particulier was on<strong>de</strong>rgebracht,<br />
had geluk. Hij kon zich ’s avonds zo nodig opwarmen en op regendagen zijn kleren drogen. De<br />
meesten had<strong>de</strong>n dit geluk niet. Ze kregen slecht te eten, moesten in een onverwarm<strong>de</strong>, vunzige,<br />
tochtige ruimte slapen op (vaak vochtig) stro dat maar zel<strong>de</strong>n ververst werd, en had<strong>de</strong>n na een regendag<br />
geen an<strong>de</strong>re keus dan <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> morgen hun nog niet geheel droge kleren aan te trekken.<br />
Ten gevolge hiervan kregen ze te maken met dysenterie, maagklachten, schurft, luis, reumatiek of<br />
longontsteking. Zij die ziek waren, ontvingen geen eten en dat terwijl er elke dag brood en an<strong>de</strong>r<br />
eten overbleef dat op <strong>de</strong> mestvaalt werd gegooid.<br />
De kerkdiensten op zondag gingen in <strong>de</strong>ze tijd gewoon door, zij het dat ze soms zeer kort waren.<br />
Alleen op 24 september 1944 was <strong>de</strong> dienst afgebroken toen vliegtuigen het vuur open<strong>de</strong>n op een in<br />
<strong>de</strong> stad staan<strong>de</strong> tank, die daarop antwoord<strong>de</strong>. Maar weinig mensen gingen op zondag naar <strong>de</strong> kerk.<br />
Op een enkele uitzon<strong>de</strong>ring na b<strong>leven</strong> <strong>de</strong> boerenfamilies geheel weg, overigens om begrijpelijke<br />
re<strong>de</strong>nen: regelmatig was er artillerievuur en vielen er slachtoffers; <strong>de</strong> mannen moesten graven aan<br />
militaire ver<strong>de</strong>digingswerken; vrouwen en kin<strong>de</strong>ren durf<strong>de</strong>n niet op pad te gaan, omdat er veel<br />
‘vreemd volk’ op <strong>de</strong> weg was. Omdat het gevaarlijk was met velen in één gebouw samen te komen,<br />
wer<strong>de</strong>n er ook ‘huisgodsdienstoefeningen’ gehou<strong>de</strong>n ten huize van vier ou<strong>de</strong>rlingen. De zoon van ds.<br />
Chris Bartels, Henk (1914-1983), die door <strong>de</strong> kerkenraad tot hulpprediker was benoemd waarschijnlijk<br />
om uitzending naar Duitsland te voorkomen, maakte hiervoor een eenvoudige liturgie en een<br />
preekschema. Na enige weken, toen <strong>de</strong> zondagen wat rustiger wer<strong>de</strong>n, wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> huisgodsdienstoefeningen<br />
weer opgeheven. Het matige kerkbezoek van <strong>de</strong> gemeentele<strong>de</strong>n bleef bestaan. Dit werd<br />
nog versterkt toen half november <strong>de</strong> bevolking van Groessen en Loo werd geëvacueerd, veel gezinnen<br />
rondom het station vanwege <strong>de</strong> onbewoonbaarheid van hun huizen vertrokken en veel mensen<br />
Ooij en Oud-Zevenaar el<strong>de</strong>rs een veilig heenkomen zochten. In totaal had<strong>de</strong>n nu ongeveer 70 gezinnen<br />
<strong>de</strong> gemeente verlaten.<br />
De kerkenraad was er niet gelukkig mee dat het aantal kerkgangers gestaag afnam. Ook betreur<strong>de</strong><br />
hij het dat <strong>de</strong> gravers ook ’s zondags moesten werken, en daarom ’s morgens niet naar <strong>de</strong><br />
kerk kon<strong>de</strong>n komen. Een van hen, W. <strong>de</strong> Kam, redacteur bij Het Stadsblad van Utrecht, miste, aldus
9<br />
<strong>de</strong> notities in zijn dagboekje, <strong>de</strong> kerkdiensten erg:<br />
‘Geen zaterdagmiddag zoals we dien gewoon waren, maar nog erger, geen Christelijken zondag waarop<br />
Christelijk Ne<strong>de</strong>rland zoo gesteld is en waarop velen gewoon waren ter kerk te gaan. De on<strong>de</strong>rlinge<br />
bijeenkomsten kon<strong>de</strong>n we ook <strong>de</strong>zen dag niet bijwonen. We brachten dat onzen hun<strong>de</strong>rschaftsführer<br />
on<strong>de</strong>r ogen, maar <strong>de</strong>ze ken<strong>de</strong> maar één woord: arbeiten. Het hei<strong>de</strong>ndom verstaat niet wat een Christen<br />
behoort te doen’ 7<br />
Het maken van loopgraven in <strong>de</strong> wei<strong>de</strong> achter kasteel Enghuizen.<br />
Om het mogelijk te maken dat gemeentele<strong>de</strong>n en <strong>de</strong> gravers naar <strong>de</strong> kerk kon<strong>de</strong>n, stel<strong>de</strong> <strong>de</strong> kerkenraad<br />
extra avonddiensten in. Het was moeilijk daarvoor <strong>de</strong> juiste tijd te vin<strong>de</strong>n. Begonnen <strong>de</strong> diensten<br />
te vroeg, dan kon<strong>de</strong>n <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>rs nog niet van hun werk zijn (sommigen moesten een uur lopen);<br />
begonnen ze te laat, dan moest ie<strong>de</strong>r over donkere wegen terug; bovendien was er dan veel<br />
artillerievuur. Besloten werd om 18.00 uur te beginnen. De kerkenraad schreef:<br />
‘Eigenlijk hoort het zo te zijn dat er ie<strong>de</strong>re zondag tweemaal kerk is, ook in normale tij<strong>de</strong>n. Dit is<br />
echter van één predikant wel veel gevraagd, maar nu onze gemeente een predikant en een hulpprediker<br />
heeft, is dit mogelijk. Zodoen<strong>de</strong> kan ie<strong>de</strong>r gemeentelid zondag in <strong>de</strong> kerk komen, hetzij ’s morgens,<br />
hetzij ’s avonds en niemand behoeft nu het mid<strong>de</strong>lpunt van <strong>de</strong> zondag te missen. Al te veel bestaat<br />
nog <strong>de</strong> gewoonte, dat “een paar” uit een gezin naar <strong>de</strong> kerk gaat; of dat men om <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re<br />
week gaat. Als er maar één keer per zondag kerk is, is dit laatste misschien wel eens niet an<strong>de</strong>rs mogelijk,<br />
maar nu er tweemaal dienst is, behoort en kan het voor ie<strong>de</strong>r gezin in <strong>de</strong> gemeente <strong>de</strong> gewoonte<br />
zijn, dat allen ie<strong>de</strong>re zondag naar <strong>de</strong> kerk gaan’.<br />
De oproep had effect. Tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> eerste dienst op 29 oktober 1944 waren alle tweehon<strong>de</strong>rd zitplaatsen<br />
in <strong>de</strong> kerk bezet. Van <strong>de</strong> Kam meld<strong>de</strong>:<br />
‘Zondag 29 October brak aan, geen Christelijke Zondag, dat viel ons allen zwaar. Onafgebroken arbei<strong>de</strong>n,<br />
het <strong>de</strong>ed ons telkens weer gevoelen, dat we slavenarbeid verrichtten en zulk een “gelukstaat”<br />
behoor<strong>de</strong> ons niet. Wat zou het beteekenen als zulk hei<strong>de</strong>ndom ons blijvend moest regeren. Onze<br />
7 W. <strong>de</strong> Kam, ‘Een maand arbeidsinzet in Zevenaar en omstreken’, in: Zevenaar 50 jaar bevrijd II, 21.
10<br />
Roomsch-Katholieke me<strong>de</strong>-Christenen had<strong>de</strong>n reeds een vroegen kerkdienst bijgewoond, <strong>de</strong> <strong>Protestants</strong>che<br />
Christenen zagen met verlangen uit naar een middag- of avonddienst, welke voor hen belegd<br />
zou wor<strong>de</strong>n. Aangezien wij <strong>de</strong>n laatsten tijd een geschikten hun<strong>de</strong>rtschaftsführer had<strong>de</strong>n, die voor<br />
tijdige voedselvoorziening zorg<strong>de</strong>, kon<strong>de</strong>n we op <strong>de</strong>zen Zondag <strong>de</strong>n arbeid tijdig neerleggen en <strong>de</strong>elnemen<br />
aan <strong>de</strong>n kerkdienst, welke om zes uur gehou<strong>de</strong>n werd. Het was <strong>de</strong> eerste maal, dat wij uit onzen<br />
onon<strong>de</strong>rbroken, slaafschen arbeid zou<strong>de</strong>n opgeheeven wor<strong>de</strong>n tot hooger niveau. We a<strong>de</strong>m<strong>de</strong>n<br />
een an<strong>de</strong>re sfeer. We gevoel<strong>de</strong>n ons opgetild als uit <strong>de</strong> diepte. Wie eenig kerkelijk besef heeft zal dit<br />
verstaan. We waren <strong>de</strong>n Kerkeraad <strong>de</strong>r Ned.Herv. gemeente te Zevenaar, dan ook dankbaar, dat hij<br />
<strong>de</strong>ze gelegenheid had geopend. Daar kon<strong>de</strong>n we geloofsgemeenschap beoefenen. In dien kerkdienst<br />
trad voor ons op Ds. Bartels Jr., hulpprediker te Zevenaar. De dienst droeg het kenmerk van <strong>de</strong>n tijd.<br />
Het was immers niet zeker, dat het electrische licht zou blijven bran<strong>de</strong>n en <strong>de</strong> electrische stroom het<br />
orgel zou kunnen drijven. Daarom had<strong>de</strong>n gemeentele<strong>de</strong>n er voor gezorgd, dat petroleumlampen en<br />
kaarsen aanwezig waren, om <strong>de</strong>zen dienst toch verlicht te kunnen voortzetten. Dit kerkje, met zijn<br />
prachtig interieur, verkreeg daardoor een uitzon<strong>de</strong>rlijk aanzien. Wie aan diensten in groote kerken<br />
gewoon is, gevoel<strong>de</strong> hier <strong>de</strong> waar<strong>de</strong> van het klein-intieme bijeen zijn. We kon<strong>de</strong>n elkaar goed herkennen<br />
en het was een mooi verzamelpunt van gelijkgezin<strong>de</strong>n, die elkaar nu na<strong>de</strong>r leer<strong>de</strong>n kennen. (…)<br />
Voor <strong>de</strong>n aanvang van <strong>de</strong>n dienst wissel<strong>de</strong>n we een enkel woord en gaven uiting aan <strong>de</strong> innerlijke<br />
vreug<strong>de</strong> die ons hier vervul<strong>de</strong>. Elk woord van vertroosting en bemoediging dat naar ons uitging werd<br />
door ons opgevangen, ingedronken. Gesteld te kunnen wor<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>r <strong>de</strong>n zegen Gods was al een weldaad.<br />
Diepe indruk maakte op ons <strong>de</strong> psalm die Ds. Bartels ons op <strong>de</strong> lippen leg<strong>de</strong>: De Heer zal u<br />
steeds ga<strong>de</strong>slaan (Ps. 121:4). En dan vooral: opdat Hij in gevaar uw ziel voor ramp bewaar. (…)<br />
Versterkt hebben we het be<strong>de</strong>huis verlaten. We zagen elkaar eens aan. We spraken er nog een<br />
oogenblik over met elkan<strong>de</strong>r. We besloten zoo mogelijk elken dienst bij te wonen en elkaar tot steun<br />
te zijn. Het was buiten aar<strong>de</strong>-donker. We gingen weer naar ons nachtverblijf, met een hoofd vol van<br />
gedachten. We verwijl<strong>de</strong>n thuis. Maar we ston<strong>de</strong>n ook weer in <strong>de</strong> rauwe werkelijkheid. Geschei<strong>de</strong>n<br />
van vrouw en kin<strong>de</strong>ren, verstoken van alle comfort, ons bevin<strong>de</strong>nd in <strong>de</strong>n greep van <strong>de</strong>n machthebber.<br />
De moeilijkhe<strong>de</strong>n waren weer <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong>, <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n onveran<strong>de</strong>rd, maar God had ons toegesproken<br />
in Zijn Woord en daardoor was Hij ons tot hulp en sterkte.’ 8<br />
De avonddiensten verliepen na enige tijd, omdat het aantal arbei<strong>de</strong>rs vermin<strong>de</strong>r<strong>de</strong> en <strong>de</strong> kwartieren<br />
veraf lagen en in het donker <strong>de</strong> weg gevaarlijk was.<br />
De zorg voor <strong>de</strong> gravers was daarmee niet van <strong>de</strong> baan. Het classicaal bestuur stel<strong>de</strong> - nadat<br />
zijn gemeente in zijn geheel was geëvacueerd - ds. A.G.H. Kroneman (º1911) uit Westervoort aan<br />
tot geestelijk verzorger voor <strong>de</strong> tewerkgestel<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> Achterhoek. De gravers kwamen voortaan<br />
bijeen in <strong>de</strong> Rooms Katholieke Kerk in Duiven. De bijeenkomsten wer<strong>de</strong>n soms voorgegaan door ds.<br />
Kroneman, soms door hulpprediker Bartels, en meestal door een on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> gravers aanwezige godsdienston<strong>de</strong>rwijzer,<br />
dhr. Van <strong>de</strong>r Wey<strong>de</strong> uit Zeist. Omdat in Groessen 500 Rotterdammers lagen,<br />
wer<strong>de</strong>n ook daar diensten gehou<strong>de</strong>n en wel in een cafézaal met hulpprediker Bartels als voorganger.<br />
Het duur<strong>de</strong> niet lang of het gebied rond Groessen en Loo werd tot verbo<strong>de</strong>n gebied verklaard. De<br />
diensten op verschillen<strong>de</strong> locaties moesten wor<strong>de</strong>n gestaakt. De kerkenraad stel<strong>de</strong> nu ou<strong>de</strong>rling Ellis<br />
Cornelis Johan Sparenburg (1903-1983) aan voor <strong>de</strong> bemoeienissen met <strong>de</strong> gravers in Zevenaar en<br />
ou<strong>de</strong>rling Hendrik Gerritsen voor <strong>de</strong> gravers in Groessen. Ook besloot hij korte avonddiensten te<br />
hou<strong>de</strong>n in het rooms-katholieke kostschoolgebouw aan <strong>de</strong> Babberichseweg, het Juvenaat, waar <strong>de</strong><br />
Duitsers gijzelaars en an<strong>de</strong>re gevangenen on<strong>de</strong>rgebracht had<strong>de</strong>n. Hulpprediker Bartels hield hier<br />
enkele maan<strong>de</strong>n achtereen ie<strong>de</strong>re avond een dagsluiting, bestaan<strong>de</strong> uit voorlezing uit <strong>de</strong> Bijbel, een<br />
korte toespraak en een gebed. De predikanten van hier tewerkgestel<strong>de</strong>n uit diverse plaatsen in het<br />
land bezochten een of meer<strong>de</strong>re keren<br />
<strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>rs uit hun gemeenten in hun<br />
kwartieren en sliepen in het Juvenaat<br />
enige nachten in het stro. Hulpprediker<br />
Bartels bezocht dikwijls <strong>de</strong> zieken die in<br />
het rooms-katholieke ziekenhuis en in<br />
het Turmac-gebouw verb<strong>leven</strong>. In het<br />
noodziekenhuis in <strong>de</strong> Turmac hield hij ’s<br />
zondagsmorgens een korte kerkdienst.<br />
Omdat er veel mensen stierven, moest<br />
hij meer begrafenissen lei<strong>de</strong>n dan gebruikelijk<br />
in <strong>de</strong> gemeente. De begraafplaats<br />
aan <strong>de</strong> Babberichseweg raakte vol.<br />
De kerkenraad meld<strong>de</strong> op 5 februari aan<br />
<strong>de</strong> classis: ‘De samenwerking met an<strong>de</strong>re<br />
8 W. <strong>de</strong> Kam, ‘Een maand arbeidsinzet in Zevenaar en omstreken’, in: Zevenaar 50 jaar bevrijd II, 33-34.
11<br />
gezindten is voortreffelijk en die met <strong>de</strong> burgerlijke autoriteiten welwillend en vertrouwelijk.’<br />
Intussen werd <strong>de</strong> situatie steeds bedreigen<strong>de</strong>r. Op 16 januari werd een vrachtwagen in brand geschoten.<br />
Op 23 januari had<strong>de</strong>n vier Britse Typhoons met acht bommen <strong>de</strong> rails bij het station onklaar<br />
gemaakt om zo <strong>de</strong> aanvoer van Duits wapentuig te blokkeren. Op 28 januari vielen zes bommen<br />
op het spoorwegemplacement. Op 2 februari stortte een V-1 op Poelwijck neer. Op <strong>de</strong> vroege<br />
morgen van 8 februari 1945 brak een<br />
verschrikkelijk artillerievuur los. Een<br />
zwaar Brits bombar<strong>de</strong>ment trof Zevenaar.<br />
Binnen enige minuten veran<strong>de</strong>r<strong>de</strong>n<br />
<strong>de</strong> Schoolstraat, <strong>de</strong> Grietsestraat en<br />
een <strong>de</strong>el van <strong>de</strong> Marktstraat in een puinhoop.<br />
Winkels, werkplaatsen, een<br />
school, <strong>de</strong> synagoge 9 en veel woningen<br />
waren weggevaagd. Er waren er twaalf<br />
do<strong>de</strong>n en <strong>de</strong>rtig gewon<strong>de</strong>n. Op 11 februari<br />
regen<strong>de</strong> het granaten op het Engeveld.<br />
Er vielen vier do<strong>de</strong>n en velen<br />
raakten gewond. De materiële scha<strong>de</strong><br />
was groot. Op 17 februari werd <strong>de</strong> buurtschap<br />
Ooij op last van <strong>de</strong> Duitsers ontruimd.<br />
Ook bewoners Oud-Zevenaar en<br />
Babberich moesten vertrekken. Door granaatvuur<br />
kwamen op die dag vier mensen<br />
om. Op 18 februari vielen er op verschei<strong>de</strong>ne<br />
plekken granaten. Wie zich in <strong>de</strong><br />
stad bevond, verborg zich in<br />
(schuil)kel<strong>de</strong>rs en kwam er alleen uit om<br />
een poging te wagen om etenswaren te<br />
bemachtigen. Op 21 februari vielen er<br />
bommen op <strong>de</strong> overweg bij <strong>de</strong> Buitenmolen.<br />
Op 24 februari vielen bommen op <strong>de</strong><br />
spoorlijn, op 25 februari, 28 februari, 3<br />
maart en 5 maart opnieuw. Op vrijdag 23<br />
maart wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> Kerkstraat - in het bijzon<strong>de</strong>r<br />
<strong>de</strong> sigarettenfabriek Turmac<br />
(waar alle munitie die <strong>de</strong> Duitsers in Zevenaar<br />
nog had<strong>de</strong>n, lag opgeslagen) en <strong>de</strong> slagerswinkel van Johannes Gradus Mul (1912-1945) - door<br />
een bombar<strong>de</strong>ment zwaar getroffen, waarbij Mul en zijn vrouw omkwamen. De goe<strong>de</strong>renloods bij<br />
het station werd verwoest, het kasteeltje Enghuizen achter <strong>de</strong> Turmac brand<strong>de</strong> uit. SS-mannen<br />
kwamen met alle beschikbare krachten achter <strong>de</strong> brandweer aan, maar blijkbaar niet om mensen<strong>leven</strong>s<br />
of bezittingen van <strong>de</strong> burgers te beveiligen, maar om <strong>de</strong> tabaksvoorra<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> Turmacfabriek<br />
voor zichzelf te red<strong>de</strong>n. Ds. Bartels sr. en pastoor Teeuwen en zijn bei<strong>de</strong> kapelaans bo<strong>de</strong>n<br />
waar mogelijk geestelijke bijstand.<br />
In <strong>de</strong> week voor Pasen leef<strong>de</strong> <strong>de</strong> bevolking van Zevenaar on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> spanning van <strong>de</strong> slag om Emmerich.<br />
De geallieer<strong>de</strong>n namen Emmerich op 27 maart in en vier dagen later Elten. Nog weer vier dagen<br />
later ston<strong>de</strong>n ze tien kilometer voor Doetinchem. Elektriciteit was er niet meer. Vrijwel<br />
9 Na <strong>de</strong> toevloed van Jo<strong>de</strong>n tussen 1816 en 1830 ontstond <strong>de</strong> behoefte aan een eigen synagoge (sjoel). De synagoge<br />
aan <strong>de</strong> Grietsestraat werd in 1833 door Hartog Josua Hertszveld (1781-1846), opperrabbijn in het rabbinaal<br />
ressort Zwolle, ingewijd. Zevenaar ken<strong>de</strong> tot <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> <strong>Wereldoorlog</strong> een kleine, bloeien<strong>de</strong> Joodse gemeenschap,<br />
<strong>de</strong> Israëlitische Gemeente (47 le<strong>de</strong>n ver<strong>de</strong>eld over 17 gezinnen). Op 1 september 1942 wer<strong>de</strong>n zes<br />
jo<strong>de</strong>n opgeroepen in een werkkamp in Putten te gaan werken. Op 2 oktober wer<strong>de</strong>n hun gezinnen opgehaald en<br />
overgebracht naar Auschwitz en daar binnen veertien dagen vermoord. S.L. Gans, S. Gans en J. Rosenberg en<br />
hun gezinnen doken on<strong>de</strong>r. Op 10 april 1943 moesten alle overgeb<strong>leven</strong> Joodse families zich in het concentratiekamp<br />
Vught mel<strong>de</strong>n. Ze wer<strong>de</strong>n overgebracht naar vernietigingkamp Sobibor. De synagoge werd gebruikt als<br />
opslagplaats van ge<strong>de</strong>porteer<strong>de</strong> Zevenaar<strong>de</strong>rs. In 1944 werd <strong>de</strong> synagoge door <strong>de</strong> Duitsers via <strong>de</strong> organisatie<br />
Ne<strong>de</strong>rlandsche Administratie van Onroeren<strong>de</strong> Goe<strong>de</strong>ren verkocht aan een aannemer. Lang heeft hij niet van<br />
zijn bezit kunnen genieten, want op 8 februari 1945 werd <strong>de</strong> sjoel door een bombar<strong>de</strong>ment verwoest. Alleen <strong>de</strong><br />
veertien on<strong>de</strong>rgedoken Jo<strong>de</strong>n overleef<strong>de</strong>n <strong>de</strong> oorlog.
12<br />
niemand durf<strong>de</strong> nog <strong>de</strong> straat op.<br />
De Duitsers had<strong>de</strong>n een verkeer<strong>de</strong><br />
inschatting gemaakt. De geallieer<strong>de</strong><br />
troepen na<strong>de</strong>r<strong>de</strong>n Zevenaar<br />
vanuit Emmerich en Elten. Zes maan<strong>de</strong>n<br />
was eraan gewerkt om <strong>de</strong>ze tegen<br />
te hou<strong>de</strong>n. In <strong>de</strong> straten van <strong>de</strong><br />
stad had<strong>de</strong>n dwangarbei<strong>de</strong>rs dikke<br />
versperringsmuren moeten aanbrengen<br />
en vooral ten zui<strong>de</strong>n en westen<br />
van <strong>de</strong> stad had<strong>de</strong>n ze tankvallen,<br />
bre<strong>de</strong> sloten kriskras door <strong>de</strong> akkers,<br />
moeten graven. En nu kwamen <strong>de</strong><br />
geallieer<strong>de</strong>n vanuit het oosten. De<br />
Duitsers zagen in dat ze niet meer op<br />
een overwinning kon<strong>de</strong>n rekenen. En<br />
toch, of misschien juist daarom, gingen<br />
ze door met vernielingen aan te<br />
richten. Op zaterdag 31 maart verwoestten<br />
ze <strong>de</strong> seinhuizen en wissels,<br />
het waterreservoir, <strong>de</strong> grote draai-<br />
haal<strong>de</strong>n <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse vlag en een oranje wimpel<br />
al tevoorschijn. Ie<strong>de</strong>r wachtte in grote spanning<br />
af. Op 2 april werd Babberich bevrijd. Op<br />
dinsdag 3 april 's morgens om drie uur bliezen <strong>de</strong><br />
Duitsers het kruispunt Arnhemseweg - Marktstraat<br />
- Grietsestraat – Didamsestraat op. Ze had<strong>de</strong>n<br />
eerst een gat in <strong>de</strong> grond gegraven en daarin een<br />
groot vat dynamiet met vijf zware bommen geplaatst.<br />
En toen kwam <strong>de</strong> enorme klap. Er vielen<br />
Kasteel Enghuizen (gebouwd van 1910-1935), op 23 maart na<br />
bombar<strong>de</strong>ment door brand verwoest .<br />
schijf van het spoor en <strong>de</strong> telefooncentrale<br />
bij het postkantoor. Voortdurend <strong>de</strong><strong>de</strong>n hevige<br />
explosies <strong>de</strong> grond trillen. Ie<strong>de</strong>r bleef zoveel<br />
mogelijk binnen.<br />
De paasviering op 1 april werd door<br />
slechts <strong>de</strong>rtig gemeentele<strong>de</strong>n bezocht. Maar<br />
<strong>de</strong> bevrijding was nabij. De Cana<strong>de</strong>zen waren<br />
al in Babberich en een grote legermacht was<br />
op weg naar Zevenaar. ’s Avonds na vijf uur<br />
mocht niemand meer <strong>de</strong> straat op. Velen<br />
Aftocht van <strong>de</strong> Duitsers.
13<br />
geen do<strong>de</strong>n, omdat <strong>de</strong> bewoners kort daarvoor uit hun huizen waren verdreven. De ravage was onbeschrijfelijk.<br />
De pan<strong>de</strong>n van bakkerij van Swaay - Kleve, hotel ‘De Leeuw’, ‘Hof van Berlijn’ en <strong>de</strong><br />
woning (‘Huize Hoek’) van <strong>de</strong> freules Van<br />
Nispen tot Panner<strong>de</strong>n wer<strong>de</strong>n volledig<br />
verwoest. Het hervorm<strong>de</strong> kerkgebouw had<br />
slechts glasscha<strong>de</strong> en een ontwrichte consistoriekamer.<br />
10<br />
Nog geen vier uur later, 's morgens<br />
om half zeven, trokken <strong>de</strong> eerste Cana<strong>de</strong>zen<br />
vanuit Didam Zevenaar binnen. Ie<strong>de</strong>r<br />
kon <strong>de</strong> vlag uitsteken. Zevenaar was vrij.<br />
NSB-ers wer<strong>de</strong>n opgepakt en gevangen<br />
gezet. On<strong>de</strong>rduikers kwamen uit hun<br />
schuilhoeken tevoorschijn: Jo<strong>de</strong>n die naar<br />
vernietigingkampen waren gestuurd, arbei<strong>de</strong>rs<br />
die geweigerd had<strong>de</strong>n om naar<br />
Duitsland te gaan werken, stu<strong>de</strong>nten die<br />
niet had<strong>de</strong>n willen tekenen, mannen van<br />
<strong>de</strong> verzetsbeweging, spoorwegmensen en<br />
an<strong>de</strong>re ambtenaren die had<strong>de</strong>n gestaakt<br />
en an<strong>de</strong>re personen die door <strong>de</strong> Duitsers<br />
gezocht wer<strong>de</strong>n. Op zondag 8 april werd een dankdienst gehou<strong>de</strong>n. Ook in <strong>de</strong> Rooms Katholieke<br />
Kerk werd een soortgelijke dienst gehou<strong>de</strong>n. Bei<strong>de</strong> kerken waren afgela<strong>de</strong>n vol. Blij schreef ds. Bartels:<br />
‘Zon<strong>de</strong>r overdrijving kan men zeggen, dat toen heel Zevenaar naar <strong>de</strong> kerk is geweest.’<br />
Na zijn verga<strong>de</strong>ring op 27 april en 4 mei schreef <strong>de</strong> kerkenraad on<strong>de</strong>rmeer aan <strong>de</strong> gemeente<br />
in Me<strong>de</strong><strong>de</strong>elingen van <strong>de</strong> Hervorm<strong>de</strong> Kerk in <strong>de</strong> classis Zutphen – gemeente Zevenaar, Nooduitgave<br />
VII:<br />
‘Nu <strong>de</strong> oorlog voorbij is – wat ons land in Europa betreft -, behooren wij ons eens ernstig in te spannen<br />
om die hei<strong>de</strong>nsche luiheid van Zondagen zon<strong>de</strong>r kerkgang af te schaffen. De hulpprediker zal ie<strong>de</strong>re<br />
maand 2 avond- of ochtenddiensten vervullen, ver<strong>de</strong>r 1 jeugddienst door iemand van buiten en <strong>de</strong><br />
predikant <strong>de</strong> overblijven<strong>de</strong> ochtend- of avonddiensten. Het kerkhof zal weer open zijn voor bezoekers<br />
op alle Zondagen na <strong>de</strong> ochtendkerk tot 4 uur. Zoolang er nog niet een Classicale Kerkbo<strong>de</strong> verschijnt,<br />
zal <strong>de</strong> kerkeraad een plaatselijke kerkbo<strong>de</strong> aan alle gemeentele<strong>de</strong>n ie<strong>de</strong>re maand doen toekomen.<br />
Binnen afzienbare tijd zal er in onze Kerk een algemeene regeling van het beheer komen, waardoor<br />
óók Zevenaar een afzon<strong>de</strong>rlijke kerkvoogdij zal krijgen. (…) Er zal een ernstige poging wor<strong>de</strong>n gedaan<br />
om ons schoolgebouw, dat totaal vervuild is, weer schoon en bedrijfsklaar te krijgen, ten ein<strong>de</strong> het<br />
schoolbedrijf weer zoo spoedig mogelijk geheel op gang kan komen. (…) Over <strong>de</strong> geestelijke verzorging<br />
<strong>de</strong>r repatrieeren<strong>de</strong>n in het Juvenaat wordt een bepaal<strong>de</strong> regeling getroffen, nl. 1 avonddienst in<br />
<strong>de</strong> week door <strong>de</strong>n predikant en ie<strong>de</strong>ren ochtend gelegenheid over kerkelijke zaken te spreken op kamer<br />
22 door een <strong>de</strong>r ou<strong>de</strong>rlingen. Over <strong>de</strong> geestelijke verzorging <strong>de</strong>r N.S.B.-ers zal na<strong>de</strong>r wor<strong>de</strong>n<br />
overlegd met het Hoofd <strong>de</strong>r betrokken dienst.’<br />
Ds. Bartels on<strong>de</strong>rstreepte <strong>de</strong> noodzaak van <strong>de</strong> kerkgang nog eens:<br />
10 Nieuw glas om <strong>de</strong> scha<strong>de</strong> te herstellen was er niet. Door inzameling van oud glas en an<strong>de</strong>re noodvoorzieningen<br />
werd het kerkgebouw dicht gemaakt en kon<strong>de</strong>n <strong>de</strong> diensten voortgang vin<strong>de</strong>n. Het behoud van het gebouw<br />
was voor <strong>de</strong> gemeente aanleiding plannen te maken voor een blijven<strong>de</strong> herinnering. Omdat in <strong>de</strong> toekomst alle<br />
ramen van nieuw glas zou<strong>de</strong>n moeten wor<strong>de</strong>n voorzien, besloot <strong>de</strong> kerkenraad op 2 augustus 1945 in twee ramen<br />
gebrandschil<strong>de</strong>rd glas aan te brengen, iets waartoe mogelijk al voor <strong>de</strong> oorlog initiatief was genomen. Op<br />
7 <strong>de</strong>cember 1945 ontving ds. Bartels een brief van <strong>de</strong> heer W. <strong>de</strong> Kam uit Utrecht, die als graver voor <strong>de</strong> Duitsers<br />
te werk was gesteld in Zevenaar. Hij had van die tijd een dagboek bijgehou<strong>de</strong>n en dat nu in stencilvorm<br />
gepubliceerd. Uit <strong>de</strong> opbrengst van <strong>de</strong> publicatie stel<strong>de</strong> hij f 110,- ter beschikking van <strong>de</strong> kerken in Zevenaar<br />
als dank voor <strong>de</strong> goe<strong>de</strong> zorg die hij in <strong>de</strong> benar<strong>de</strong> tijd had on<strong>de</strong>rvon<strong>de</strong>n. Van dit bedrag was f 55,- bestemd<br />
voor <strong>de</strong> gebrandschil<strong>de</strong>r<strong>de</strong> ramen. Uit eigen mid<strong>de</strong>len <strong>de</strong>ed De Kam er nog f 10,- bij. Op 2 januari 1946 ontving<br />
<strong>de</strong> heer G. van Eyk, administrateur van <strong>de</strong> Hervorm<strong>de</strong> Gemeente, een nota van <strong>de</strong> Glas- en verfindustrie v/h<br />
Van Ommeren en Co te Arnhem, lui<strong>de</strong>nd: ‘Twee ramen gebrandschil<strong>de</strong>rd glas in lood (van tekening) antiek glas<br />
geplaatst – totaal f 1.002,62.’
14<br />
hand: het herstel van het verniel<strong>de</strong><br />
productieapparaat, van<br />
<strong>de</strong> voorra<strong>de</strong>n gebruiksgoe<strong>de</strong>ren<br />
en van <strong>de</strong> woningen, het terugdringen<br />
van <strong>de</strong> zwarte han<strong>de</strong>l,<br />
en een gelijk trekken van <strong>de</strong><br />
lonen en prijzen en een beheersing<br />
daarvan. Het Interkerkelijk<br />
Overleg zamel<strong>de</strong> goe<strong>de</strong>ren<br />
in en ver<strong>de</strong>el<strong>de</strong> die on<strong>de</strong>r<br />
hen die (vrijwel) niets meer<br />
bezaten.<br />
© Leen <strong>de</strong>n Besten,<br />
Zevenaar, 16 maart 2013.<br />
Bevrijdingsfeest 1945.<br />
‘De opkomst in <strong>de</strong> Avondkerk is beter dan<br />
in an<strong>de</strong>re jaren in <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> maan<strong>de</strong>n,<br />
maar nog lang niet is bereikt, dat alle<br />
gemeentele<strong>de</strong>n op Zondag in <strong>de</strong> kerk<br />
komen. Zondagsmorgens is onze kerk wel<br />
weer geheel vol, zooals vroeger voor 17<br />
September, maar uit het vrij groote aantal<br />
vreem<strong>de</strong>lingen, dat onze kerk bezoekt,<br />
uit Duitschland teruggekeer<strong>de</strong><br />
arbei<strong>de</strong>rs, militairen enz. blijkt wel, dat<br />
<strong>de</strong> gemeente nog steeds slechter <strong>de</strong> kerk<br />
bezoekt dan vroeger. Het slordige kerkgaan,<br />
dat in <strong>de</strong>ze winter misschien niet<br />
altijd te vermij<strong>de</strong>n was, dreigt voor verschillen<strong>de</strong>n<br />
een twee<strong>de</strong> natuur te wor<strong>de</strong>n.<br />
Maar waar wij <strong>de</strong> vrijheid en <strong>de</strong><br />
vre<strong>de</strong> hebben teruggekregen is daar geen<br />
enkele re<strong>de</strong>n meer voor, integen<strong>de</strong>el.<br />
Ie<strong>de</strong>r gemeentelid be<strong>de</strong>nke – en han<strong>de</strong>le<br />
ook daarnaar -, dat <strong>de</strong> wekelijksche<br />
kerkgang iets vanzelfsprekends is voor<br />
ie<strong>de</strong>r, die geroepen is tot Gods vrijheid<br />
en Gods vre<strong>de</strong> en dat allerlei argumenten<br />
en argumentjes om weg te blijven, daarbij<br />
in het niet verzinken. De kerk roept<br />
ons op en roept ons allen op tot <strong>de</strong> samenkomst<br />
van <strong>de</strong> gemeente van Hem,<br />
die onze vre<strong>de</strong> en onze vrijheid is, ie<strong>de</strong>re<br />
Zondag. Want daartoe is <strong>de</strong> Zondag ons<br />
geschonken.’<br />
Op 5 mei was <strong>de</strong> bevrijding van heel<br />
Ne<strong>de</strong>rland een feit. Dit werd uitbundig<br />
gevierd. Op 17 juni, 2 juli, 30 en<br />
31 augustus en 1 september waren er<br />
in Zevenaar opnieuw bevrijdingsfeesten<br />
met optochten, volksspelen (voor<br />
vrouwen: ringsteken per dressuurkar,<br />
ringsteken per fiets en hardlopen;<br />
voor mannen: ringsteken te paard,<br />
ringsteken per fiets, hardlopen en<br />
boegsprietlopen) en in <strong>de</strong> avonduren<br />
dansmuziek. Vanuit een <strong>tij<strong>de</strong>ns</strong> <strong>de</strong><br />
bezetting gegroeid eenheidsbesef<br />
werd zo snel mogelijk <strong>de</strong> opbouw ter