Download deel 2 - Textualscholarship.nl
Download deel 2 - Textualscholarship.nl
Download deel 2 - Textualscholarship.nl
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
87<br />
of U- U som hieronder de speciale lexicale vormen op uit de<br />
kwatrijnen van oe isc<br />
wereldrond voetenwond (motto-kwatrijn hoofdkompas (nr. 1),buitenschijn (nr. 3),<br />
hemeluit nr,toe 7, toegeblonken g (nr.toegezind 9), g (nr. 10), lichtwarande (nr. l13), 3<br />
oo gentroost hemelakker, levensoogst g (nr. l wanhoo p svla gen<br />
(nr. 20),<br />
kemeltenten, koningszaal, luchtgewelf, doodsbokaal (nr. 24),hemelglans (nr. 29),<br />
zonnestof (nr. 30),voorgetoover g (nr. 31).<br />
In tegenstelling tot woorden die hetzelfde metrische patroon hebben, zoals<br />
b.v. Goddelijk (nr. 2), eeuwigheid (nr. 3), oeverloozen (nr. 5), samenspant<br />
(nr. 6), simpelheid, boveneinde (nr. 8) etc., vallen de eerder genoemde<br />
woorden op omdat de samenstellende leden ervan een bijzondere<br />
combinatie vormen. Tot het bijzondere karakter der woorden draagt<br />
het gegeven bij dat het in dezen meren<strong>deel</strong>s gaat om nieuwvormingen.<br />
Door een samenstelling of afleiding te gebruiken worden diverse betekeniskenmerken<br />
in één lexicale vorm samengebracht en op bijzondere<br />
wijze gereleveerd. Hierdoor, door deze concentrering, ontstaat intensivering.<br />
zonnestof is informatie-dichter dan `stof afkomstig van of <strong>deel</strong> uitmakend<br />
van de zon' . Bovendien is de betekenis van de composita dikwijls<br />
complexer. Ten eerste omdat er een zekere polysemie of ambiguïteit<br />
kan ontstaan door het gebruik van een samenstelling of afleiding. De<br />
leden van het compositum kunnen diverse relaties aangaan - deze zijn<br />
immers niet geëxpliciteerd - en zeker als het compositum weinig frequent<br />
gebruikt wordt of zelfs een neologisme is "moet men soms wel<br />
even nadenken, voordat de bedoeling duidelijk wordt" . 7° Zo kan doodsbokaal<br />
onder meer omschreven worden als `bokaal die eigendom is van<br />
de dood', `bokaal die de dood is' of `bokaal die de dood als drank inhoudt'<br />
. Ten tweede wordt de grotere complexiteit van het compositum in<br />
de hand gewerkt - en dit hangt samen met de eerste oorzaak -doordat<br />
er een subtiele betekenisnuancering en -suggerering ontstaat door de<br />
combinatie van twee of meer morfemen. toegeblonken en toegezind zijn<br />
door de prefixen semantisch gecompliceerder en sterker dan de simplices<br />
`geblonken' en 'gezind'. Er ontstaat een nieuwe referent, respectievelijk<br />
een handeling `toeblinken' en een gesteldheid `toegezind'. Nieuwe woorden<br />
scheppen nieuwe denotaties, of bewerken althans een nieuwe `visie'<br />
op bestaande zaken. De werking van dit soort woorden is mijns inziens<br />
dat men intuïtief kan aanvoelen wat er ongeveer bedoeld wordt, maar<br />
moeilijk exact en expliciet kan omschrijven welke betekenistoepassingen<br />
nu gerealiseerd worden. De woorden van het Leopoldiaanse type hebben<br />
vaak een vervagend of suggererend effect.<br />
Aan de hand van het woord buitenschijn (uit nr. 3) wil ik trachten de<br />
verschillende effecten van het gebruik van de `gemarkeerde' woordvorm<br />
samenvattend te demonstreren. buitenschijn heeft een andere waarde dan<br />
`glans die aan de buitenkant zit' . Het ,effect van het gebruik van dat<br />
woord is onder meer het volgende. De aandacht wordt getrokken door<br />
7° Van V dden Toom: o N Nederlandsegrammatica, e nd.ce p3.<br />
2 6.