Download deel 2 - Textualscholarship.nl
Download deel 2 - Textualscholarship.nl
Download deel 2 - Textualscholarship.nl
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
33<br />
wel de notie `chaotisch', `zonder naspeurbare orde'. Het beeld `het kompas<br />
draait naar alle hemelstreken', staat voor `de wij, of het hoofd - het<br />
oriëntatie-instrument van de mens - die (dat) zonder vast punt te vinden<br />
(de hemel) (a0zoekt of afzoeken' . Het punt van overeenkomst tussen<br />
beeld en `zaak' is `het pogen zich te oriënteren (zonder resultaat)'.<br />
De tweede metafoor is, zoals boven gezegd, de samenstelling hoofdkompas,<br />
een nieuwvorming van het Leopoldiaanse type. hoofdkompas<br />
lijkt in eerste instantie tot het soort samenstellingen te behoren waarvan<br />
de leden in een subject-predicaatverhouding staan die een identiteitsrelatie<br />
of een relatie van schijnbare identiteit uitdrukt. 9 De vraag is dan<br />
welk lid subject en welk lid predicaat is. In de voorbeelden die Van den<br />
Toom geeft (zie noot 9), is doorgaans het tweede lid subject: aapmens<br />
(een mens als een aap), kikvorsman (een man als een kikvors) etc. De<br />
analyse van hoofdkompas moet dan zijn `het kompas als een hoofd' .1°<br />
hoofd is dan beeld, niet kompar. 11 En dat is niet vreemd als we de relatie<br />
met de andere metafoor in ogenschouw nemen. Immers binnen die<br />
metafoor is kompas wel degelijk <strong>deel</strong> van het beeld. Er is sprake van een<br />
metafoor in een metafoor. Het beeld van de overkoepelende metafoor<br />
(A) - `kompas draait naar alle graden' - is de `tenor', het vergelekene in<br />
de `binnenste' metafoor (B) - `kompas'. Terwijl het beeld van B -<br />
`hoofd' -ongeveer gelijk is aan een <strong>deel</strong> uit het vergelekene van A. In<br />
schema:<br />
9 M.C. .C. van dden Toom oo (Nederlandse Nee ^grammatica, p. p 2 3—24 9 7geeft<br />
g een indeling gvan<br />
de<br />
samenstellingen g p op ggrond van hun onderliggende gg structuur. Type Yp I "Subject-predikaat"<br />
wordt behandeld op o p. 239-240. ptyp Dit t e valt uiteen in I. A.1 "identiteitsrelatie" en<br />
"de identiteit is schijnbaar"). l<br />
10 hoofdkompas wordt — los van de context — waarschij<strong>nl</strong>ijk l in de eerste plaats p gelezen g<br />
als `belangrijkste 'hetb g l kompas' p (bijvoorbeeld l `het moederkompas' p van een schip). p Houdt<br />
men deze betekenis aan dan luidt de interpretatie ^ ongeveer: g ons voornaamste kompas, P,<br />
onselan b rijkste g l oriëntatiemiddel is ` edesorienteerd'. g Mij l lijkt lijktdeze opvatting P g—<br />
waarin<br />
hoofd o niet het levende <strong>deel</strong> van het menselijk menselijklichaam is — minder waarschij<strong>nl</strong>ijk (mede<br />
gezien de Franse tekst).<br />
11 .. Oversteegen reeen g deed mij de lgg<br />
gedachte aan de hand dat hoofdkompas een naar analogie<br />
van het Latijn i'ngevormde l samenstellin samenstellingis `ca ut p compassum') passum<br />
waarin beide leden even-<br />
waardigzouden g zijn. zijn. Ik heb deze mogelijkheid gl niet verder onderzocht. Indien men inder-<br />
daad deze interpretatie van het com positum zou volgen g dan dient naar mijn mij idee de<br />
laatstep<br />
lettergreepin laats plaats van de neerste<br />
te worden beklemtoond: ho o dkom ds. Mijn l in-<br />
tute ï i zegt gt mij dat deze accentuering gbinnen het ritmisch-metrisch patroon p van het<br />
kwatrijn l minder r waarschij<strong>nl</strong>ijk aarsc l1l<br />
is (maar `hardere' tegenargumenten heb ik niet tot mijn<br />
beschikking). g