download - Vereniging Hendrick de Keyser
download - Vereniging Hendrick de Keyser
download - Vereniging Hendrick de Keyser
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
<strong>Vereniging</strong> <strong>Hendrick</strong> <strong>de</strong> <strong>Keyser</strong><br />
Jaarverslag 2012
vierennegentigste jaarverslag
voorzij<strong>de</strong> omslag:<br />
<strong>de</strong> hof van ‘huis naal<strong>de</strong>n’, Bakpers 9 te Best (foto arjan Bronkhorst)<br />
achterzij<strong>de</strong> omslag<br />
<strong>de</strong> drie belangrijkste vormen in <strong>de</strong> theorie van het plastische getal, hans van <strong>de</strong>r laan<br />
algemeen<br />
<strong>Vereniging</strong> <strong>Hendrick</strong> <strong>de</strong> <strong>Keyser</strong> is opgericht op 3 januari 1918 en<br />
erkend bij Koninklijk Besluit van 26 februari 1918 no. 62.<br />
Haar laatstelijk gewijzig<strong>de</strong> statuten zijn vastgelegd in een notariële<br />
akte d.d. 7 september 2007. De <strong>Vereniging</strong> is ingeschreven in het<br />
verenigingsregister van <strong>de</strong> Kamer van Koophan<strong>de</strong>l en Fabrieken te<br />
Amsterdam on<strong>de</strong>r no. 40530264.<br />
Ie<strong>de</strong>reen kan lid wor<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong>, zowel particulieren als<br />
bedrijven.<br />
De minimum contributies zijn:<br />
• voor een gewoon lid € 25 per jaar;<br />
• voor een lid ‘voor het leven’ (30 jaar) € 450 ineens.<br />
Bedrijven kunnen alleen lid wor<strong>de</strong>n op jaarbasis. Bedrijven en an<strong>de</strong>re<br />
lichamen die aan <strong>de</strong> vennootschapsbelasting zijn on<strong>de</strong>rworpen<br />
kunnen giften aan <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> aftrekken voorzover zij tezamen<br />
met an<strong>de</strong>re giften maximaal 50% van <strong>de</strong> winst betreffen (met een<br />
maximum van € 100.000). Een gift aan <strong>Vereniging</strong> <strong>Hendrick</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>Keyser</strong> mag tot een maximum van € 5.000 met 50% meer aftrek<br />
wor<strong>de</strong>n verwerkt (Culturele ANBI).<br />
Behalve le<strong>de</strong>n kent <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> donateurs. Deze betalen<br />
tenminste € 20 per jaar en adopteren daarmee een pand uit ons<br />
bezit. Zij ontvangen <strong>de</strong> reguliere publicaties van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong>,<br />
doch kunnen ver<strong>de</strong>r geen aanspraak maken op <strong>de</strong> rechten die le<strong>de</strong>n<br />
hebben.<br />
vereniging <strong>Hendrick</strong> <strong>de</strong> <strong>Keyser</strong> wordt structureel gesteund<br />
door <strong>de</strong> Bankgiro loterij en het sns reaal Fonds.<br />
vereniging<br />
hendrick <strong>de</strong> keyser<br />
<strong>de</strong> vereniging heeft tot doel het behoud van architectonisch<br />
of historisch waar<strong>de</strong>volle huizen in ne<strong>de</strong>rland<br />
Voor <strong>de</strong> inkomstenbelasting kunnen giften aan <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong><br />
wor<strong>de</strong>n afgetrokken, voorzover <strong>de</strong>ze giften, tezamen met an<strong>de</strong>re<br />
aftrekbare giften, zowel € 60 als 1 % van het drempelinkomen te<br />
boven gaan. De aftrek bedraagt ten hoogste 10 % van het drempelinkomen.<br />
Giften in <strong>de</strong> vorm van termijnen van lijfrenten, welke<br />
berusten op een bij notariële akte van schenking aangegane verplichting<br />
om termijnen van (nagenoeg) gelijke omvang geduren<strong>de</strong> vijf of<br />
meer jaren ten minste jaarlijks uit te keren, zijn steeds aftrekbaar.<br />
Omdat <strong>Vereniging</strong> <strong>Hendrick</strong> <strong>de</strong> <strong>Keyser</strong> een ‘Culturele ANBI’ is,<br />
kunnen giften tot maximaal € 5.000 voor 125 % in aftrek wor<strong>de</strong>n<br />
verwerkt.<br />
<strong>Vereniging</strong> <strong>Hendrick</strong> <strong>de</strong> <strong>Keyser</strong> is een instelling die <strong>de</strong> bevor<strong>de</strong>ring<br />
van kunst en wetenschap ten doel heeft als bedoeld in <strong>de</strong> Successiewet<br />
en <strong>de</strong> Wet op <strong>de</strong> inkomsten, resp. vennootschapbelasting.<br />
De <strong>Vereniging</strong> is sinds 1 januari 2006 vrijgesteld van het betalen<br />
van zowel schenkbelasting over ontvangen schenkingen als erfbelasting<br />
over ontvangen erfstellingen en legaten. Met ingang van<br />
1 januari 2008 is <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> opnieuw door het Ministerie van<br />
Financiën aangemerkt als een Algemeen Nut Beogen<strong>de</strong> Instelling<br />
(ANBI) en per 1 januari 2012 als ANBI met een Cultureel doel.<br />
Voorts is <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> door het Centraal Bureau Fondsenwerving<br />
gecertificeerd.<br />
Het kantoor van <strong>de</strong> vereniging is gevestigd in:<br />
Huis Bartolotti<br />
Herengracht 172<br />
1016 BP Amsterdam<br />
Telefoon 020 521 06 30<br />
Website www.hendrick<strong>de</strong>keyser.nl<br />
e-mail info@hendrick<strong>de</strong>keyser.nl<br />
Bankrelaties<br />
NL94ABNA0411840207<br />
NL86INGB000048718<br />
(foto arjan Bronkhorst)<br />
3<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
samenstelling Bestuur en<br />
raad van commissarissen<br />
per 31 <strong>de</strong>cember 2012<br />
Bestuur jaar van aftre<strong>de</strong>n<br />
H.J. Brouwer voorzitter 2016<br />
H.B. van Wijk penningmeester 2014<br />
A.A. Schulting secretaris 2015<br />
J.B.H. <strong>de</strong> Haan 2016<br />
K.A. Ottenheym 2014<br />
mw. E.M. van <strong>de</strong>r Pol 2016<br />
raad van commissarissen<br />
A.F.W. Bosman 2016<br />
mw. C.W. Fock 2016<br />
L. van Grunsven 2016<br />
F.Q. Hoebens 2016<br />
mw. J.R. Jas 2016<br />
mw. P. Kruseman 2016<br />
mw. M.C. Kuipers 2016<br />
mw. P.M. Noor<strong>de</strong>rvliet 2016<br />
mw. E. Swaab 2016<br />
H.M.J. Tromp 2016<br />
M.C. van Veen 2016<br />
D.P. <strong>de</strong> Vries 2016<br />
mw. A.C. <strong>de</strong> Bruijn 2013<br />
A.J.C. van Leeuwen 2013<br />
R.J.G. Ban<strong>de</strong>ll 2014<br />
B. Bleker 2014<br />
mw. F.G. van Diepen-Oost* 2014<br />
J.G.P.M. Hel<strong>de</strong>rman* 2014<br />
J.H.M. Lin<strong>de</strong>nbergh 2014<br />
A.J.A.M. Lisman 2014<br />
K.J. Storm* 2014<br />
E. Veen 2014<br />
E. ten Cate 2015<br />
M. Schimmelpenninck 2015<br />
mw. W. Sorgdrager 2015<br />
* audit commissie<br />
directeur<br />
C.S.T.J. Huijts<br />
adjunct directeur<br />
mw. J.L.P.B. Finaly<br />
Best, ‘huis naal<strong>de</strong>n’, <strong>de</strong>tail voor<strong>de</strong>ur en bel (foto arjan Bronkhorst)<br />
Pagina<br />
6<br />
8<br />
13<br />
25<br />
27<br />
29<br />
36<br />
36<br />
37<br />
38<br />
40<br />
42<br />
43<br />
46<br />
48<br />
70<br />
75<br />
i n l e i d i n g<br />
inhoud<br />
verwervingen<br />
instandhouding<br />
voorlichting<br />
Financiële baten<br />
verenigingszaken<br />
verslag raad van commissarissen<br />
Plannen voor <strong>de</strong> korte termijn<br />
Begroting 2013<br />
verantwoordingsverklaring 2012<br />
jaarcijfers 2012<br />
Balans<br />
staat van Baten en lasten<br />
toelichting op <strong>de</strong> Balans en<br />
<strong>de</strong> staat van Baten en lasten<br />
Controleverklaring<br />
artikel<br />
Huis naal<strong>de</strong>n<br />
De architectuurtheorie van<br />
Dom Hans van <strong>de</strong>r laan<br />
in een notendop<br />
door juliet Ol<strong>de</strong>nburger<br />
alfabetische lijst van huizen<br />
verspreidingskaart
administratieve wijziging door in <strong>de</strong> toewijzing van restauratiesub- is <strong>de</strong> ver<strong>de</strong>ling en <strong>de</strong> toekenning van <strong>de</strong> subsidies voor restauratiesidies<br />
die voor ons sterk negatief uitpakt en <strong>de</strong> gevolgen van <strong>de</strong> crisis projecten met ingang van 2012 neergelegd bij <strong>de</strong> provincies. De<br />
sijpel<strong>de</strong>n onmiskenbaar door naar <strong>de</strong> huur<strong>de</strong>rs van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong>. gedachte erachter was, dat ‘in <strong>de</strong> regio’ goed kan wor<strong>de</strong>n ingeschat<br />
welke restauratiebehoeften er zijn en dat <strong>de</strong> inmid<strong>de</strong>ls beperkte<br />
Nadat het in <strong>de</strong> achterliggen<strong>de</strong> jaren betrekkelijk goed bleef gaan Rijksgel<strong>de</strong>n kon<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n samengevoegd met provinciale fondsen.<br />
met onze verhuur, von<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> loop van 2012 enkele ontwikkelin- Hierdoor zou<strong>de</strong>n uitein<strong>de</strong>lijk in <strong>de</strong> restauratiesector ruimere midgen<br />
plaats die <strong>de</strong> huurinkomsten dreigen aan te tasten. Op het eerste <strong>de</strong>len beter kunnen wor<strong>de</strong>n ingezet.<br />
gezicht zijn <strong>de</strong> huurinkomsten in 2012 nog fors toegenomen, zelfs De provincies bleken 2012 vooral nodig te hebben om procedures te<br />
meer dan in <strong>de</strong> voorgaan<strong>de</strong> jaren. Dat beeld wordt echter vooral be<strong>de</strong>nken waarlangs <strong>de</strong>ze gel<strong>de</strong>n kon<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n ingezet. Tezamen<br />
veroorzaakt door enkele pan<strong>de</strong>n die na restauratie weer in <strong>de</strong> verhuur met an<strong>de</strong>re <strong>de</strong>centralisatieprocessen is hiervoor kennelijk onvoldoen-<br />
6 kon<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n gebracht. Achterliggend speel<strong>de</strong> daarentegen slui<strong>de</strong> tijd, want bij het schrijven van dit verslag zijn er nog verschillen<strong>de</strong> 7<br />
pen<strong>de</strong>rwijs, dat verschillen<strong>de</strong> huur<strong>de</strong>rs langer wachtten met het beta- provincies waarvan geen restauratieregeling bekend is.<br />
Uitreiking van <strong>de</strong> erepenning aan<br />
aftre<strong>de</strong>nd voorzitter Pi <strong>de</strong> Bruijn<br />
tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> algemene le<strong>de</strong>nverga<strong>de</strong>ring<br />
len van hun huur en helaas kwamen ook meer huur<strong>de</strong>rs in <strong>de</strong> situatie<br />
dat zij hun huur niet meer kon<strong>de</strong>n betalen. Hierdoor groei<strong>de</strong> in <strong>de</strong><br />
loop van 2012 <strong>de</strong> huurachterstand, aanvankelijk ongemerkt, maar<br />
Als lan<strong>de</strong>lijke <strong>Vereniging</strong> plaatsten wij al meteen kanttekeningen bij<br />
<strong>de</strong>ze ontwikkeling. Dat had niet zozeer betrekking op <strong>de</strong> achterliggen<strong>de</strong><br />
inhou<strong>de</strong>lijke visie; het herstel van een verwaarloosd monument<br />
vanaf augustus dui<strong>de</strong>lijk merkbaar. Tegelijkertijd waren er ook meer wordt immers in <strong>de</strong> directe omgeving het meest als noodzakelijk<br />
huur<strong>de</strong>rs die uit eigen beweging hun huur beëindig<strong>de</strong>n. Vervolgens ervaren. Dus <strong>de</strong> afweging voor welk object <strong>de</strong> beschikbare subsidie<br />
nam in 2012 het aantal kandidaten dat <strong>de</strong> vrijgekomen eenhe<strong>de</strong>n het meest noodzakelijk is, kan heel goed regionaal plaatsvin<strong>de</strong>n (al<br />
weer wil<strong>de</strong> gebruiken in hoog tempo af. Het gevolg van <strong>de</strong>ze samen- zou daarnaast een lan<strong>de</strong>lijke waar<strong>de</strong>stelling voor een juiste afweging<br />
loop was een snel groeien<strong>de</strong> leegstand in ons bezit. Omdat wij <strong>de</strong> onontbeerlijk zijn).<br />
laatste jaren al een terugloop constateren in <strong>de</strong> bijdragen van fondsen In <strong>de</strong> praktijk echter blijkt <strong>de</strong> regionale prioriteitstelling op korte<br />
en een nog veel grotere terugloop in subsidiebijdragen aan onze termijn erg tegen ons als lan<strong>de</strong>lijke organisatie te werken. Wij zijn<br />
restauraties, is handhaving van het inkomstenniveau uit verhuur van immers een lan<strong>de</strong>lijk vangnet, dat pas open gaat wanneer voor een<br />
groot belang.<br />
waar<strong>de</strong>vol monument lokaal geen oplossing voorhan<strong>de</strong>n is. In <strong>de</strong><br />
Met ingang van het vier<strong>de</strong> kwartaal is een specifiek actieplan ontwik- meeste gevallen betekent dat dus dat er lokaal ook geen (voldoen<strong>de</strong>)<br />
keld om dit proces een halt toe te roepen. Voor het ontwikkelen subsidiemogelijkhe<strong>de</strong>n zijn om zo’n monument te restaureren. Voor-<br />
en toepassen van een a<strong>de</strong>quate reactie is binnen <strong>de</strong> organisatie een heen kon<strong>de</strong>n wij dan terugvallen op een lan<strong>de</strong>lijke subsidieregeling,<br />
speciale taakgroep ‘huurherstel’ opgezet. De activiteiten van <strong>de</strong>ze doch die is nu opgeheven.<br />
taakgroep hebben als specifiek doel: voorkomen dat het huurverlies Tegelijk speelt het regionale sentiment in <strong>de</strong>ze nieuwe situatie ons<br />
in 2013 <strong>de</strong>rmate ernstige vormen gaat aannemen, dat <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> niet in <strong>de</strong> kaart. Integen<strong>de</strong>el, helaas ervaren wij nogal eens, dat in <strong>de</strong><br />
hiervan hin<strong>de</strong>r gaat on<strong>de</strong>rvin<strong>de</strong>n. De adviezen van <strong>de</strong> taakgroep heb- provincie het i<strong>de</strong>e bestaat, dat een pand dat eenmaal in bezit is van<br />
ben betrekking op alle facetten van het verhuurproces. Daarbij waren ons als lan<strong>de</strong>lijke organisatie geen steun uit <strong>de</strong> regio meer behoeft.<br />
aanpassingen van interne processen en verbetering van <strong>de</strong> informatie Het onmid<strong>de</strong>llijke gevolg van <strong>de</strong>ze ontwikkeling is, dat ‘<strong>Hendrick</strong><br />
voor <strong>de</strong> potentiële huurkandidaat betrekkelijk snel door te voeren. <strong>de</strong> <strong>Keyser</strong>’ geen noodlij<strong>de</strong>n<strong>de</strong> pan<strong>de</strong>n meer kan opnemen, als daarbij<br />
De ombouw van het verhuuron<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el van onze website verg<strong>de</strong> iets niet <strong>de</strong> zekerheid wordt geleverd, dat er uit <strong>de</strong> provincie subsidiegel-<br />
meer tijd, doch kon voor het ein<strong>de</strong> van het jaar wor<strong>de</strong>n afgerond. <strong>de</strong>n voor <strong>de</strong> restauratie beschikbaar zijn of komen. Om <strong>de</strong> hiervoor<br />
In 2013 zullen plannen wor<strong>de</strong>n uitgewerkt voor <strong>de</strong> aanpassing van genoem<strong>de</strong> re<strong>de</strong>nen is dat in 2012 geen enkele keer gelukt, zodat er<br />
<strong>de</strong> nieuwe erepenning van vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser<br />
ontworpen door elisabeth varga (foto arjan Bronkhorst)<br />
moeilijk verhuurbare eenhe<strong>de</strong>n. In sommige gevallen zal wellicht tot<br />
tij<strong>de</strong>lijke maatregelen moeten wor<strong>de</strong>n besloten, om ingebruikname<br />
geen historische pan<strong>de</strong>n verworven zijn.<br />
van een huureenheid te bewerkstelligen. Tevens zal in 2013 aanslui- In <strong>de</strong> overdracht van <strong>de</strong> Rijksgel<strong>de</strong>n naar <strong>de</strong> provincies is gevraagd of<br />
ting wor<strong>de</strong>n gezocht bij lan<strong>de</strong>lijke verhuursites, zodat <strong>de</strong> doelgroep <strong>de</strong> provincies, via bijvoorbeeld een ‘voorkeursrecht’, een <strong>de</strong>el van <strong>de</strong><br />
Het verslagjaar 2012 werd voor <strong>Vereniging</strong> <strong>Hendrick</strong> <strong>de</strong> <strong>Keyser</strong> op zijn visie dat ‘architectuur’ van alle tij<strong>de</strong>n is en het on<strong>de</strong>rscheid tussen<br />
ons aanbod makkelijker kan vin<strong>de</strong>n.<br />
gel<strong>de</strong>n speciaal aan <strong>de</strong> daartoe opgerichte professionele organisaties<br />
tweeërlei fronten gedomineerd door <strong>de</strong> gevolgen van <strong>de</strong> financiële (mo<strong>de</strong>rne) architectuur enerzijds en erfgoed an<strong>de</strong>rzijds kunstmatig is.<br />
kan toe<strong>de</strong>len, zodat bijvoorbeeld het huidige probleem van onze<br />
crisis. Hierdoor raakte een voor <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> zelf bijzon<strong>de</strong>re ge- De restauratievoorstellen mochten altijd op zijn vakmatige belang-<br />
restauratiesubsidie ‘<strong>Hendrick</strong> <strong>de</strong> <strong>Keyser</strong>’ heeft in 2012 weer <strong>Vereniging</strong> zich niet zou voordoen. Bij het schrijven van dit verslag<br />
beurtenis, <strong>de</strong> wisseling van <strong>de</strong> voorzitter, al snel op <strong>de</strong> achtergrond. stelling rekenen, waarbij ook daar <strong>de</strong> lat zo hoog mogelijk kwam te<br />
twee fantastische huizen kunnen toevoegen aan <strong>de</strong> collectie: een was er echter slechts één provincie (Overijssel) die met dit gegeven in<br />
liggen. Pi <strong>de</strong> Bruijn liet op 23 juni, bij <strong>de</strong> overdracht van ‘zijn’ voor-<br />
typische ‘jaren-<strong>de</strong>rtig’ vakantiewoning van <strong>de</strong> hand van <strong>de</strong> architec- zijn toewijzingsafweging iets gedaan heeft.<br />
voorzitterswisseling De heer P.B. <strong>de</strong> Bruijn was in 1990 toezittershamer, een verjong<strong>de</strong> en bruisen<strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> achter, waar in<br />
ten Ben Merkelbach en Charles Karsten in Groet (N-H) en een icoon Het lijkt noodzakelijk dat <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> in haar voorlichting zich<br />
getre<strong>de</strong>n tot het Bestuur en <strong>de</strong>rhalve zeer ervaren toen hij in 2003 <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rwerpen van een mini-symposium nadrukkelijk aandacht aan<br />
van <strong>de</strong> ‘Bossche-school’ in <strong>de</strong> vorm van een woonhuis van architect dui<strong>de</strong>lijker gaat richten op haar betekenis voor <strong>de</strong> regio. Wij zullen<br />
<strong>de</strong> voorzittershamer overnam van <strong>de</strong> heer P.M. van <strong>de</strong>r Laan. werd besteed. De nieuwe voorzitter, H.J. Brouwer, sprak een lofre<strong>de</strong><br />
Hans van <strong>de</strong>r Laan in Best (N-B). Deze twee geweldige aanwinsten in <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> provincies dui<strong>de</strong>lijker voor het voetlicht moeten<br />
Het was voor het eerst dat <strong>de</strong>ze positie werd ingenomen door <strong>de</strong> uit en reikte zijn voorganger <strong>de</strong> nieuw ontworpen erepenning van<br />
hebben in directe zin niets te maken met ‘restauratiesubsidies’, zoals brengen, dat wij weliswaar een lan<strong>de</strong>lijke paraplu zijn, maar het<br />
‘architect-vertegenwoordiger’ in ons Bestuur. De Bruijn zette <strong>de</strong> het Bestuur uit. De <strong>Vereniging</strong> is <strong>de</strong> heer De Bruijn zeer dankbaar<br />
<strong>de</strong> subkop van dit <strong>de</strong>el van het verslag luidt. Opmerkelijk is echter, ren<strong>de</strong>ment van onze inspanning vooral <strong>de</strong> directe omgeving van het<br />
harmonieuze verga<strong>de</strong>rstijl van zijn voorganger voort; besluiten voor zijn inzet en bijdragen en hoopt nog lang van zijn gevraagd en<br />
dat er in 2012 geen ou<strong>de</strong>r pand verworven is, geen 17<strong>de</strong>- of 18<strong>de</strong>- pand ten goe<strong>de</strong> komt en dat om die re<strong>de</strong>n <strong>de</strong> financiële bijdrage uit<br />
wer<strong>de</strong>n immer met volledige consensus genomen. Hij leg<strong>de</strong> daar- ongevraagd advies gebruik te kunnen maken.<br />
eeuws huis dat voor zijn behoud nodig een zorgvuldige restauratie <strong>de</strong> provincie juist op zijn plaats is, ook aan ons als lan<strong>de</strong>lijke organinaast<br />
nieuwe accenten, bijvoorbeeld door ‘voorlichting’ als kerndoel<br />
moet on<strong>de</strong>rgaan. De re<strong>de</strong>n voor <strong>de</strong>ze – in <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis van <strong>de</strong> satie. Zo’n informatieproces vergt echter een lange a<strong>de</strong>m, zodat wij<br />
te benoemen en meer dan ooit nadruk te leggen op kwalitatief hoog- crisisperikelen Zoals hiervoor opgemerkt werd ‘<strong>Hendrick</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>Vereniging</strong> unieke – gebeurtenis is wel terug te voeren op een op het ervan uit kunnen gaan, dat ook in <strong>de</strong> komen<strong>de</strong> jaren onze vangnetwaardige<br />
publieke uitingen en <strong>de</strong> noodzaak om publiektoegankelijk <strong>Keyser</strong>’ in 2012 langs twee wegen har<strong>de</strong>r dan in <strong>de</strong> voorgaan<strong>de</strong> jaren<br />
eerste gezicht onschuldige beleidswijziging die het Rijk dit jaar heeft functie voor verkrotte monumenten min<strong>de</strong>r groot zal zijn dan in het<br />
naar buiten te tre<strong>de</strong>n. Het verwervingsbeleid werd beïnvloed door geraakt door crisis-gerelateer<strong>de</strong> ontwikkelingen. Het Rijk voer<strong>de</strong> een<br />
doorgevoerd. In het ka<strong>de</strong>r van <strong>de</strong> heersen<strong>de</strong> <strong>de</strong>centralisatiegedachte verle<strong>de</strong>n.<br />
versl ag van <strong>de</strong> vereniging<br />
verslag van <strong>de</strong> vereniging<br />
inleiding<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
8<br />
verslag van <strong>de</strong> vereniging<br />
verwervingen<br />
groet, nieuweweg 2, ‘huis dijkstra’ De beroem<strong>de</strong><br />
zwart-wit foto’s die Eva Besnyö in 1935 van dit zomerhuisje in<br />
Groet maakte, hebben ‘Huis Dijkstra’ tot een icoon van het mo<strong>de</strong>rne<br />
20ste-eeuwse wonen gemaakt. Gepubliceerd in <strong>de</strong> 8 & Opbouw,<br />
het tijdschrift van het Nieuwe Bouwen, illustreren ze een optimis-<br />
Beginselmanifest van <strong>de</strong> 8, 1927<br />
groet, nieuweweg 2, ‘huis dijkstra’<br />
tisch i<strong>de</strong>aal van <strong>de</strong> jaren twintig en <strong>de</strong>rtig: leven zon<strong>de</strong>r formaliteiten<br />
in een eenvoudig, functionalistisch vormgegeven huis. Het ontwerpen<br />
van een zomerhuisje was een gewil<strong>de</strong> opgave voor <strong>de</strong> architecten<br />
van het Nieuwe Bouwen. Dit type opdracht was min<strong>de</strong>r gebon<strong>de</strong>n<br />
aan vaste conventies en leen<strong>de</strong> zich voor een vooruitstreven<strong>de</strong><br />
architectuur. Tegelijk sloot het bouwen van een vakantiehuis aan bij<br />
een i<strong>de</strong>alistisch vooruitgangs<strong>de</strong>nken, waarbij leven in <strong>de</strong> open lucht,<br />
nabij <strong>de</strong> zee, als heilzaam werd gezien.<br />
In 1932 maakten <strong>de</strong> architecten Ben Merkelbach (1901-1961) en<br />
Charles Karsten (1904-1979) ontwerpen voor een zomerhuis op verschillen<strong>de</strong><br />
locaties in <strong>de</strong> omgeving van Schoorl in Noord-Holland.<br />
De opdrachtgever mr Rients Dijkstra was advocaat en journalist in<br />
Amsterdam. Hij was betrokken bij <strong>de</strong> groene amsterdammer en<br />
maakte <strong>de</strong>el uit van een kring Amsterdamse intellectuelen, kunstenaars,<br />
schrijvers en architecten waartoe ook Merkelbach en Karsten<br />
behoor<strong>de</strong>n. Deze jonge architecten waren in 1927 me<strong>de</strong>-oprichters<br />
van ‘De 8’. In een manifest riepen ze op tot een architectuur die<br />
rationeel, on<strong>de</strong>rgeschikt aan <strong>de</strong> opdracht en wars van vormwil was.<br />
De Amsterdamse architectenvereniging ‘De 8’, met le<strong>de</strong>n als Mart<br />
Stam, Jan Duiker en Cornelis Van Eesteren, speel<strong>de</strong> met haar<br />
Rotterdamse evenknie ‘Opbouw’ een belangrijke rol in <strong>de</strong> opkomst<br />
van <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne architectuur. Merkelbach en Karsten vorm<strong>de</strong>n<br />
in 1929 samen een architectenbureau. Ze ontwierpen huizen en<br />
bedrijfsgebouwen en richtten zich op volkswoningbouw. Beken<strong>de</strong><br />
werken van het bureau zijn <strong>de</strong> Avro-studio in Hilversum (1936),<br />
lettergieterij Tettero<strong>de</strong> in Amsterdam (1951) en <strong>de</strong> wijken Landlust<br />
(1939) en Frankendaal (1951) in Amsterdam waar geëxperimenteerd<br />
werd met huizenbouw in open stroken. Merkelbach werd in 1956<br />
benoemd tot stadsarchitect van Amsterdam.<br />
Het zomerhuis voor <strong>de</strong> familie Dijkstra in Groet was één van <strong>de</strong><br />
eerste zelfstandige opdrachten van het bureau. Het werd ontworpen<br />
voor een jong gezin met twee kin<strong>de</strong>ren. Als locatie werd gekozen<br />
voor een weiland aan <strong>de</strong> Wagemakersweg (nu Nieuweweg) met<br />
prachtig uitzicht op <strong>de</strong> duinen. Een groot <strong>de</strong>el van het perceel bleef<br />
in gebruik als hooiland, waarmee een blijvend vrij uitzicht veilig<br />
werd gesteld. De tuin sloot slechts met een greppel en zon<strong>de</strong>r hek<br />
aan op het omringen<strong>de</strong> weiland. Het streven van <strong>de</strong> architecten ‘om<br />
<strong>de</strong> scheiding tusschen natuur en huis zooveel mogelijk te vervagen’ is<br />
er tot op <strong>de</strong> dag van vandaag zeer tastbaar.<br />
De bouw van het huis nam een aanvang in <strong>de</strong> herfst van 1933 en was<br />
gereed in <strong>de</strong> zomer van 1934. Het blokvormige huis is eenvoudig<br />
van bouwwijze en hel<strong>de</strong>r van opzet. Het huis telt twee verdiepingen,<br />
groet, ‘huis dijkstra’, uitzicht op <strong>de</strong> duinen (foto eva Besnyö/Mai)<br />
groet, ‘huis dijkstra’ (foto eva Besnyö/Mai)<br />
buitenmaats niet meer dan ca 6 x 9 meter, en werd opgetrokken in<br />
hout, baksteen, staal en glas. Tegen het huis staat een garage (apart<br />
aanbesteed), als een contrasterend volume, waarin <strong>de</strong> zwarte Ford<br />
van <strong>de</strong> opdrachtgever een plaats had. Op <strong>de</strong> begane grond bevin<strong>de</strong>n<br />
zich <strong>de</strong> entree, <strong>de</strong> woonkamer, <strong>de</strong> keuken, een toilet en <strong>de</strong> aangebouw<strong>de</strong><br />
bijkeuken met garage. Op <strong>de</strong> verdieping zijn vier kamers<br />
en een eenvoudige douchecel. De diagonaal van <strong>de</strong> woonkamer<br />
en het omliggen<strong>de</strong> terras is gericht op het zui<strong>de</strong>n. De woonkamer<br />
opent zich naar het omliggen<strong>de</strong> landschap: licht, lucht en zon kunnen<br />
volop toetre<strong>de</strong>n door grote puien. Dit gebeurt met behulp van<br />
schuif<strong>de</strong>uren die op ingenieuze wijze naar buiten kunnen draaien<br />
en zo windschermen vormen voor een ruim terras. In <strong>de</strong>ze toestand<br />
lopen binnen en buiten letterlijk in elkaar over. Oprolbare zonweringen<br />
kunnen het terras ver<strong>de</strong>re beschutting geven.<br />
9<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
10<br />
verslag van <strong>de</strong> vereniging<br />
De afwerking van het zomerhuis was doordacht sober en functioneel.<br />
Zo zijn <strong>de</strong> binnen<strong>de</strong>uren vlak, met minimale lijsten van<br />
stripstaal rond <strong>de</strong> kozijnen. De compacte keuken, waarvan <strong>de</strong> opzet<br />
verwantschap vertoont met <strong>de</strong> keukens in <strong>de</strong> ‘Weissenhofsiedlung’<br />
in Stuttgart, heeft een zwart granito aanrecht en een doorgeefkast<br />
naar <strong>de</strong> woonkamer. De trap naar <strong>de</strong> verdieping krijgt licht door een<br />
hoog raam met glazen bouwstenen. Prachtig is <strong>de</strong> dubbele trapleuning,<br />
voor volwassenen én kin<strong>de</strong>ren, een staaltje van het functionele<br />
vernuft van <strong>de</strong> architecten. Boven <strong>de</strong> stalen voor<strong>de</strong>ur bevindt<br />
zich een luifel, met gebogen stangen opgehangen aan <strong>de</strong> gevel. De<br />
houten vloer van <strong>de</strong> begane grond was oorspronkelijk afgewerkt met<br />
‘kurk-estrich’ een materiaal dat normaal als on<strong>de</strong>rgrond gebruikt<br />
werd voor linoleum. De verdiepingsvloeren wer<strong>de</strong>n belegd met<br />
kurklinoleum. De plafonds in het huis zijn van zachtboard, <strong>de</strong> na<strong>de</strong>n<br />
en ran<strong>de</strong>n afgewerkt met aluminium strips. Met een gordijnrails kon<br />
<strong>de</strong> woonkamer in compartimenten wor<strong>de</strong>n ver<strong>de</strong>eld. Alles in het huis<br />
was gericht op praktische bewoonbaarheid, onbelemmer<strong>de</strong> toetreding<br />
van licht en lucht en contact met <strong>de</strong> omgeving.<br />
De kleuren van het huis wer<strong>de</strong>n bepaald door <strong>de</strong> met <strong>de</strong> Dijkstra’s<br />
bevrien<strong>de</strong> kunstschil<strong>de</strong>r Wim Schuhmacher. Schuhmacher, <strong>de</strong><br />
‘meester van het grijs’, werd beroemd door het prachtige ‘zilveren<br />
licht’ in zijn schil<strong>de</strong>rijen. In <strong>de</strong> jaren twintig had Schuhmacher een<br />
aantal mo<strong>de</strong>rne architecten leren kennen en in <strong>de</strong> jaren <strong>de</strong>rtig gaf hij<br />
adviezen voor kleurstellingen van gebouwen aan on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re het<br />
bureau Merkelbach en Karsten. Door Jan Duiker werd Schuhmacher<br />
omschreven als <strong>de</strong> ‘schil<strong>de</strong>r van <strong>de</strong> nieuwe zakelijkheid’. De architecten<br />
van het Nieuwe Bouwen had<strong>de</strong>n een voorkeur voor grijzen,<br />
lichte pastelkleuren en <strong>de</strong> kleurloosheid van zilver. De zilverglans<br />
van aluminiumverf op stalen kozijnen (in het interieur aanwezig met<br />
stalen en verchroom<strong>de</strong> buismeubelen) hoor<strong>de</strong> bij een industrieel vocabulaire.<br />
In het huis in Groet adviseer<strong>de</strong> Schuhmacher lichte grijze<br />
tinten, met hel<strong>de</strong>r blauw voor <strong>de</strong> keuken en getemperd geel voor <strong>de</strong><br />
trap en <strong>de</strong> zitbanken in <strong>de</strong> woonkamer. De stalen ramen wer<strong>de</strong>n aan<br />
groet, ‘huis dijkstra’, doorgeefkast naar woonkamer groet, ‘huis dijkstra’<br />
<strong>de</strong> buitenzij<strong>de</strong> aluminiumgrijs geschil<strong>de</strong>rd (later gewijzigd in groen),<br />
aan <strong>de</strong> binnenzij<strong>de</strong> lichtgrijs (later gewijzigd in ‘Corbusier’-rood).<br />
De plafonds waren wit, <strong>de</strong> wan<strong>de</strong>n gebroken wit, met uitzon<strong>de</strong>ring<br />
van <strong>de</strong> woonkamer waar <strong>de</strong>ze een lichtgrijze kleur kregen.<br />
Het huis werd door <strong>de</strong> eigenaren met veel zorg ingericht. In <strong>de</strong><br />
eethoek van <strong>de</strong> woonkamer kwam een eettafel met een verchroomd<br />
stalen on<strong>de</strong>rstel en houten Thonetstoelen. On<strong>de</strong>r het raam stond<br />
een verrijdbare theetafel. Merkelbach en Karsten ontwierpen houten<br />
banken voor <strong>de</strong> zithoek, oorspronkelijk aangevuld met Rietveldstoelen.<br />
Boven een van<br />
<strong>de</strong> banken kwam<br />
een penseeltekening,<br />
‘olijfbomen<br />
op Mallorca’, van<br />
Wim Schuhmacher<br />
te hangen. Een<br />
gietijzeren kolenkachel,<br />
in <strong>de</strong>ze tijd<br />
<strong>de</strong> enige bron van<br />
verwarming in het<br />
huis, stond in <strong>de</strong><br />
hoek van <strong>de</strong> kamer.<br />
Op <strong>de</strong> verdieping<br />
ontwierpen <strong>de</strong><br />
architecten on<strong>de</strong>r<br />
an<strong>de</strong>re een kaptafel<br />
met lage kasten.<br />
Sinds <strong>de</strong> bouw in<br />
1934 is het huis<br />
altijd in gebruik<br />
geweest als zomerhuis<br />
van <strong>de</strong><br />
groet, ‘huis dijkstra’, trappenhuis<br />
familie Dijkstra. In <strong>de</strong> eerste jaren was het een ontmoetingsplek van<br />
<strong>de</strong> vrien<strong>de</strong>nkring van <strong>de</strong> eigenaren. Behalve <strong>de</strong> architecten Merkelbach,<br />
Karsten en Bodon waren schrijvers en dichters als Menno ter<br />
Braak, Edgar du Perron, Jany Roland Holst en Victor van Vriesland,<br />
schil<strong>de</strong>rs als Wim Schuhmacher, Charley Toorop, Edgar Fernhout en<br />
Thé Lau, <strong>de</strong> beeldhouwer John Rä<strong>de</strong>cker, <strong>de</strong> fotografe Eva Besnyö,<br />
<strong>de</strong> cineast John Fernhout en vele an<strong>de</strong>ren uit <strong>de</strong> wereld van kunsten<br />
en journalistiek, regelmatige gasten waarmee op het terras in Groet<br />
lange zomeravon<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n doorgebracht. Voor <strong>de</strong> dorpelingen een<br />
bezienswaardigheid, goed te volgen vanaf <strong>de</strong> straat en <strong>de</strong> omlig-<br />
groet, ‘huis dijkstra’ (foto eva Besnyö/Mai)<br />
gen<strong>de</strong> weilan<strong>de</strong>n. Na <strong>de</strong> oorlog on<strong>de</strong>rging het huis een gelei<strong>de</strong>lijk<br />
transformatieproces. Het radicale mo<strong>de</strong>rnisme werd verzacht door<br />
kleine wijzigingen, on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re in <strong>de</strong> kleurstelling en op kleine<br />
on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len in <strong>de</strong> inrichting, waarmee <strong>de</strong> eigenaren het huis een<br />
vrien<strong>de</strong>lijker uitstraling leken te willen geven. In <strong>de</strong> jaren zestig nam<br />
Tjeerd Dijkstra, architect, hoogleraar in Delft en lange tijd Rijksbouwmeester,<br />
<strong>de</strong> zorg voor het huis op zich. Alle herstelwerkzaamhe<strong>de</strong>n,<br />
wijzigingen en toevoegingen wer<strong>de</strong>n zoveel mogelijk in <strong>de</strong><br />
geest van het oorspronkelijke ontwerp uitgevoerd. In <strong>de</strong> jaren tachtig<br />
bleek een grote restauratie noodzakelijk, waarbij ernstige bouwkundige<br />
problemen wer<strong>de</strong>n aangepakt en enkele mo<strong>de</strong>rne voorzieningen<br />
wer<strong>de</strong>n ingebracht. Door <strong>de</strong> terughou<strong>de</strong>ndheid en zorgvuldigheid<br />
van <strong>de</strong>ze wijzigingen is het huis tot op <strong>de</strong> dag van vandaag een uitzon<strong>de</strong>rlijk<br />
monument van het Nieuwe Bouwen en wonen gebleven.<br />
In 2012 is het huis met zeer genereuze steun van <strong>de</strong> familie Dijkstra<br />
en <strong>de</strong> BankGiro Loterij aan onze <strong>Vereniging</strong> overgedragen. Het<br />
zal in gebruik blijven waar het voor bedoeld is: als zomerhuis in <strong>de</strong><br />
weilan<strong>de</strong>n, in <strong>de</strong> nabije omgeving van duinen, strand en zee.<br />
Best, Bakpers 9, ‘huis naal<strong>de</strong>n’ Onze <strong>Vereniging</strong> koopt<br />
slechts bij uitzon<strong>de</strong>ring een huis ‘uit <strong>de</strong> markt’. In <strong>de</strong> regel gaat het<br />
om overdrachten van bedreig<strong>de</strong> pan<strong>de</strong>n door particulieren en overhe<strong>de</strong>n,<br />
ver bene<strong>de</strong>n <strong>de</strong> marktwaar<strong>de</strong>, waar dan meestal wel een grote<br />
restauratie opgave aan vast zit. De aankoop van ‘Huis Naal<strong>de</strong>n’,<br />
een huis met een belangrijke plaats in <strong>de</strong> architectuurgeschie<strong>de</strong>nis<br />
van het mo<strong>de</strong>rne Ne<strong>de</strong>rlandse woonhuis, vormt een uitzon<strong>de</strong>ring<br />
hierop. De verwerving, mogelijk gemaakt door genereuze steun van<br />
<strong>de</strong> BankGiro Loterij, past in het beleid van <strong>Vereniging</strong> <strong>Hendrick</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>Keyser</strong> om haar collectie zeer selectief uit te brei<strong>de</strong>n met goe<strong>de</strong> voorbeel<strong>de</strong>n<br />
van 19<strong>de</strong> en 20ste-eeuwse Ne<strong>de</strong>rlandse architectuur.<br />
‘Huis Naal<strong>de</strong>n’, ontworpen en gebouwd in 1978-1982, is een<br />
bijzon<strong>de</strong>r monument van <strong>de</strong> ‘Bossche School’-architectuur uit <strong>de</strong><br />
twee<strong>de</strong> helft van <strong>de</strong> twintigste eeuw, een stroming in <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse<br />
11<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
12<br />
verslag van <strong>de</strong> vereniging<br />
architectuur die ook internationaal erkenning heeft gekregen. Het<br />
huis in Best bij Eindhoven werd ontworpen door Dom Hans van <strong>de</strong>r<br />
Laan (1904-1991), grondlegger van <strong>de</strong> Bossche School.<br />
Pater-architect Hans van <strong>de</strong>r Laan heeft een klein, maar prachtig<br />
oeuvre nagelaten dat vooral uit religieuze bouwkunst bestaat. Het<br />
huis in Best is zijn enige woonhuis in Ne<strong>de</strong>rland. Het is ontworpen<br />
als experiment en theoretische bijdrage aan <strong>de</strong> architectuur. In dat<br />
opzicht is het wel vergelijkbaar met onze ‘mo<strong>de</strong>lwoning’ door Gerrit<br />
Rietveld aan <strong>de</strong> Erasmuslaan in Utrecht: <strong>de</strong> bouw van het huis had<br />
een ruimere betekenis dan het vervullen van <strong>de</strong> specifieke wensen<br />
van <strong>de</strong> opdrachtgever. Het huis werd ontworpen kort nadat Van <strong>de</strong>r<br />
Laan zijn architectuurtheorie ‘De Architectonische Ruimte’ had<br />
gepubliceerd. Het ontwerp is een statement van Van <strong>de</strong>r Laan over<br />
hoe een woonhuis gebouwd zou moeten wor<strong>de</strong>n en van zijn opvat-<br />
Best, Bakpers 9, ‘huis naal<strong>de</strong>n’ (foto arjan Bronkhorst)<br />
Best, Bakpers 9, ‘huis naal<strong>de</strong>n’ (foto arjan Bronkhorst)<br />
tingen over maat, vorm en ruimte op basis van het ‘plastische getal’.<br />
Van <strong>de</strong>r Laan noem<strong>de</strong> het ontwerp “een proeve van architectonische<br />
ruimte”. Het ontwerp breekt volledig met <strong>de</strong> gangbare typologie van<br />
het Ne<strong>de</strong>rlandse woonhuis: het is gebouwd als een compositie van<br />
volumes rondom een binnenhof. Het bestaat uit vier bouw<strong>de</strong>len: een<br />
zaal (woonkamer), een langsvleugel (slaapkamers, keuken en sanitaire<br />
voorzieningen), een open galerij (die tevens als garage dienst kan<br />
doen) en een tuinmuur. Samen vormen ze <strong>de</strong> besloten binnenhof.<br />
In een fonteintje in <strong>de</strong> gang staat <strong>de</strong> inscriptie ‘het buiten in <strong>de</strong> ban<br />
van het binnen’, een bondige typering van het patiohuis. In zijn uitwerking<br />
toont het sobere huis alle kenmerken die <strong>de</strong> Bossche School<br />
zoveel waar<strong>de</strong>ring heeft gegeven.<br />
In een uitgebreid artikel achter in dit jaarverslag gaat Juliet<br />
Ol<strong>de</strong>nburger dieper in op <strong>de</strong> architectuur van dit bijzon<strong>de</strong>re huis.<br />
instandhouding<br />
In 2012 bedroegen <strong>de</strong> uitsluitend voor instandhouding gemaakte<br />
kosten (dus zon<strong>de</strong>r verrekeningen) € 8.979.438. De basis voor <strong>de</strong><br />
duurzame instandhouding van onze pan<strong>de</strong>n wordt gevormd door<br />
<strong>de</strong> huuropbrengst. Deze bedroeg in 2011 € 7.843.282 en werd<br />
aangevuld met € 84.847 tot € 7.928.128 door inci<strong>de</strong>ntele opbrengsten,<br />
waaron<strong>de</strong>r <strong>de</strong> verhuur van enkele van onze bijzon<strong>de</strong>re locaties<br />
voor verga<strong>de</strong>ringen en bijeenkomsten, of als filmlocatie. Net als in<br />
voorgaan<strong>de</strong> jaren is dus meer geld aan instandhouding besteed dan<br />
er aan huurinkomsten binnen kwam. Het verschil (14,5 % extra) is<br />
echter opnieuw bedui<strong>de</strong>nd min<strong>de</strong>r dan in het voorgaan<strong>de</strong> jaar<br />
(40 % in 2011), omdat <strong>de</strong> kosten in veel min<strong>de</strong>re mate kon<strong>de</strong>n<br />
wor<strong>de</strong>n ge<strong>de</strong>kt door bijdragen uit overheidssubsidies of bijdragen<br />
van fondsen. Daardoor moesten, voor het <strong>de</strong>r<strong>de</strong> jaar op rij, enkele<br />
restauraties wor<strong>de</strong>n versoberd, uitgesteld of getemporiseerd. Deze<br />
situatie is in <strong>de</strong> loop van 2012 verergerd door <strong>de</strong> hiervoor genoem<strong>de</strong><br />
problemen met <strong>de</strong> huurinningen. De vorig jaar uitgesproken verwachting<br />
dat <strong>de</strong>ze situatie zich nog enige jaren zal voortzetten blijft<br />
onvermin<strong>de</strong>rd van kracht.<br />
Aan 45 pan<strong>de</strong>n is in 2012 voor meer dan € 25.000 aan instandhoudingkosten<br />
besteed (in 2011 aan 55).<br />
In 8 gevallen (2011: 14) daarvan lag <strong>de</strong> besteding tussen <strong>de</strong><br />
€ 50.000 en <strong>de</strong> € 100.000, te weten bij:<br />
amsterdam<br />
Henri Polaklaan 9<br />
Herengracht 77<br />
Herengracht 284<br />
Lange Leidsedwarsstraat 148<br />
Lange Leidsedwarsstraat 150<br />
Cruquius<br />
Cruquiusdijk 27<br />
’s-Hertogenbosch<br />
Hinthamerstraat 138<br />
naaldwijk<br />
Heilige Geest Hofje 1<br />
Bij <strong>de</strong> pan<strong>de</strong>n in Amsterdam, Henri Polaklaan 9 en Herengracht<br />
284, stoomgemaal <strong>de</strong> Cruquius en het pand in Naaldwijk betrof het<br />
regulier on<strong>de</strong>rhoud aan een groot of bewerkelijk pand. In Herengracht<br />
77 en Lange Leidsedwarsstraat 148 en 150 werd geïnvesteerd<br />
om <strong>de</strong> pan<strong>de</strong>n gereed te maken voor <strong>de</strong> verhuur.<br />
In ’s-Hertogenbosch, <strong>de</strong> Hinthamerstraat 138, betrof het <strong>de</strong>elwerkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
in <strong>de</strong> afronding van <strong>de</strong> restauratie. Bij het pand in<br />
Naaldwijk was sprake van groot on<strong>de</strong>rhoud.<br />
Aan 16 (2011: 18) van <strong>de</strong> hiervoor genoem<strong>de</strong> 45 pan<strong>de</strong>n is in 2012<br />
meer dan € 100.000 besteed (waaron<strong>de</strong>r aan 2 pan<strong>de</strong>n zelfs meer<br />
dan € 500.000) omdat het instandhouding van (grotere) complexen<br />
betrof of het werk betrekking had op volledige restauraties of <strong>de</strong>len<br />
daarvan.<br />
Het ging daarbij om:<br />
amsterdam, Diemerzeedijk 27<br />
Renovatie van het twee<strong>de</strong> bijgebouw (vml. koetshuis).<br />
amsterdam, Keizersgracht 387<br />
Verbouwing en herinrichting eerste etage<br />
amsterdam, Ou<strong>de</strong>zijds voorburgwal 14<br />
Vernieuwing fun<strong>de</strong>ring en renovatie pand<br />
Bolsward, Kleine Dijlakker 17<br />
Deel van een volledige restauratie<br />
Doesburg, Koepoortstraat 26a<br />
Volledige renovatie woning<br />
Dordrecht, Wijnstraat 153<br />
Ge<strong>de</strong>elte van een restauratie<br />
Haarlem, spaarne 15-17<br />
Vervolg restauratie bene<strong>de</strong>nverdieping<br />
Heiloo, Kennemerstraatweg 278<br />
Afronding restauratie<br />
Hoorn, Kerkplein 39<br />
Ge<strong>de</strong>eltelijke restauratie<br />
Hoorn, roo<strong>de</strong>steen 8<br />
Renovatie bovenverdieping<br />
scheveningen, Zwaardstraat 16a<br />
On<strong>de</strong>rhoud<br />
schiedam, aleidastraat/Hofje van Belois 1-37<br />
Renovatie woning<br />
schiedam, Proveniershuis 18<br />
Restauratie achterbouw<br />
velsen-Zuid, rijksweg 134<br />
Restant restauratie Noor<strong>de</strong>lijk Koetshuis<br />
Zwolle, sassenstraat 33<br />
Restauratie<br />
Binnen <strong>de</strong>ze categorie verdient het restauratiewerk aan <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong><br />
pan<strong>de</strong>n aparte aandacht:<br />
amsterdam, Ou<strong>de</strong>zijds voorburgwal 14 Op <strong>de</strong> hoek<br />
van <strong>de</strong> Ou<strong>de</strong>zijds Voorburgwal en <strong>de</strong> Ou<strong>de</strong>zijds Armsteeg staat het<br />
‘Wapen van Riga’, een groot koopmanshuis uit circa 1600, gebouwd<br />
op <strong>de</strong> plek van twee mid<strong>de</strong>leeuwse huisjes. Bijzon<strong>de</strong>r aan het pand is<br />
<strong>de</strong> constructie die een overgangsvorm van hout naar steen laat zien:<br />
een houtskelet van gestapel<strong>de</strong> gebinten, ge<strong>de</strong>eltelijk ingelaten in stenen<br />
muren. Daarnaast heeft het pand ook een prachtige renaissance<br />
pronkgevel aan <strong>de</strong> gracht. Sinds 1950 is het Goodwillcentrum van<br />
het Leger <strong>de</strong>s Heils in het ‘Wapen van Riga’ gevestigd. Ingrijpen<strong>de</strong><br />
nieuwbouwplannen van het Leger <strong>de</strong>s Heils op het achterliggen<strong>de</strong><br />
13<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
14<br />
verslag van <strong>de</strong> vereniging<br />
amsterdam, Ou<strong>de</strong>zijds voorburgwal 14, ‘Wapen van riga’<br />
perceel, een casco-fun<strong>de</strong>ringson<strong>de</strong>rzoek van het Stads<strong>de</strong>el Centrum<br />
en eigen on<strong>de</strong>rzoek naar <strong>de</strong> aantasting van het houtskelet, noopten<br />
<strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> in 2012 tot rigoureuze maatregelen. Het pand was<br />
namelijk aan het verzakken en het houtskelet was ernstig aangetast<br />
door <strong>de</strong> bonte knaagkever. De onvermij<strong>de</strong>lijke trillingen die <strong>de</strong><br />
voorgenomen nieuwbouw op het achterliggen<strong>de</strong> perceel zou veroorzaken,<br />
zou – zon<strong>de</strong>r na<strong>de</strong>re actie onzerzijds – ernstige gevolgen<br />
voor ons pand kunnen hebben. Omdat aanvankelijk <strong>de</strong> omvang van<br />
<strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n nog ondui<strong>de</strong>lijk was en tegelijkertijd <strong>de</strong> uitvoering<br />
van <strong>de</strong> nieuwbouw steeds concreter werd, is besloten het werk<br />
gefaseerd uit te voeren. Doch in elk geval dien<strong>de</strong> <strong>de</strong> constructie van<br />
ons pand weer stabiel en sterk te zijn voordat <strong>de</strong> aanliggen<strong>de</strong> pan<strong>de</strong>n<br />
gesloopt zou<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n.<br />
amsterdam, ‘Wapen van riga’, staalconstructie<br />
amsterdam, ‘Wapen van riga’, sloop achterliggen<strong>de</strong> pan<strong>de</strong>n<br />
met rechts ‘Wapen van riga’<br />
In <strong>de</strong> eerste fase werd op <strong>de</strong> eerste verdieping een staalconstructie<br />
aangebracht omdat <strong>de</strong> stabiliteit van <strong>de</strong> houten on<strong>de</strong>rpui van <strong>de</strong><br />
voorgevel niet vol<strong>de</strong>ed. Een nieuwe constructie, bestaand uit een<br />
aantal platte stalen ban<strong>de</strong>n die aan <strong>de</strong> vier gevels van het huis verankerd<br />
zijn, is onzichtbaar in <strong>de</strong> verdiepingsvloer verstopt.<br />
In <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> fase werd in het souterrain een nieuwe fun<strong>de</strong>ringsconstructie<br />
aangebracht: trillingvrij wer<strong>de</strong>n buispalen in <strong>de</strong> grond<br />
gedrukt tot ca. 20 m diep. De hierover nieuw gestorte kel<strong>de</strong>rvloer<br />
werd vervolgens in <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> muren verankerd. Tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong>ze fase is<br />
het bo<strong>de</strong>marchief goed bekeken. Omdat dit tot het oudste stukje<br />
Amsterdam behoort, was <strong>de</strong> kans op archeologische vondsten groot.<br />
Maar omdat <strong>de</strong> grond bij eer<strong>de</strong>re werkzaamhe<strong>de</strong>n groten<strong>de</strong>els al<br />
eens geroerd was, werd alleen een on<strong>de</strong>rgrondse waterbak gevon<strong>de</strong>n.<br />
In <strong>de</strong> laatste fase werd <strong>de</strong> aantasting van het houtskelet in het pand<br />
aangepakt. Deels werd het traditioneel hersteld, met lassen en aanhelingen<br />
in hout, <strong>de</strong>els door mid<strong>de</strong>l van epoxytechniek bij <strong>de</strong> lastige<br />
houtverbindingen en <strong>de</strong> moerbalk van <strong>de</strong> eerste verdiepingsvloer.<br />
Bureau Monumenten & Archeologie van <strong>de</strong> gemeente Amsterdam<br />
heeft in die fase <strong>de</strong>ndrochronologisch on<strong>de</strong>rzoek uitgevoerd in <strong>de</strong><br />
kapconstructie, waarbij het jongste houtmonster gedateerd werd<br />
op 1605. Dit wijst erop dat dit pand niet eer<strong>de</strong>r dan in 1606 is<br />
gebouwd, waarmee het enkele jaren jonger is dan tot nog toe<br />
was aangenomen. De werkzaamhe<strong>de</strong>n zijn on<strong>de</strong>r eigen directie<br />
uitgevoerd.<br />
Inmid<strong>de</strong>ls zijn <strong>de</strong> achterliggen<strong>de</strong> pan<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> Ou<strong>de</strong>zijds Armsteeg,<br />
zon<strong>de</strong>r gevolgscha<strong>de</strong>, gesloopt en is gestart met <strong>de</strong> nieuwbouw. Vanuit<br />
het ‘Wapen van Riga’, dat weer stevig op haar grondvesten staat,<br />
wordt <strong>de</strong> nieuwbouw vol vertrouwen tegemoet gezien.<br />
Bolsward, kleine dijlakker 17, Woonhuis-bottelarij<br />
albada jelgersma Na een langere perio<strong>de</strong> van planvorming en<br />
fondsenwerving is in 2012 <strong>de</strong> cascorestauratie van het woonhuis met<br />
bottelarij van het familiebedrijf Albada Jelgersma van start gegaan.<br />
Dit uitzon<strong>de</strong>rlijk diepe pand heeft een voor Friesland herkenbare<br />
opbouw in drie achter elkaar gelegen volumes van een voorhuis, een<br />
binnenhaard/tussenkamer en een achterhuis.<br />
Het oudste ge<strong>de</strong>elte is <strong>de</strong> 16<strong>de</strong>-eeuwse achterbouw, met een stinsachtige<br />
kamer op <strong>de</strong> eerste verdieping en een eiken kapconstructie<br />
met gekraste telmerken. Het ge<strong>de</strong>elte voor <strong>de</strong>ze achterbouw, <strong>de</strong> tussenkamer,<br />
heeft een 17<strong>de</strong>-eeuwse balklaag. In <strong>de</strong> 18<strong>de</strong> eeuw wer<strong>de</strong>n<br />
tussen <strong>de</strong> achterkamer en <strong>de</strong> tussenkamer twee bewerkte houten<br />
bedste<strong>de</strong>wan<strong>de</strong>n geplaatst. Vanaf 1830 bewoon<strong>de</strong>n vijf opeenvolgen-<br />
Bolsward, kleine dijlakker 17 (twee<strong>de</strong> huis van rechts)<br />
<strong>de</strong> generaties Albada Jelgersma het pand en dreven daar een bottelarij<br />
en slijterij. In 1876 werd <strong>de</strong> bloei van dit bedrijf gemarkeerd met<br />
een flinke renovatie, waarbij het voorhuis een nieuw winkelinterieur<br />
kreeg en een mo<strong>de</strong>rne bovenwoning.<br />
Bij <strong>de</strong> huidige restauratie moest allereerst een flink bouwkundig<br />
probleem wor<strong>de</strong>n opgelost, want zowel <strong>de</strong> rechterbuitenmuur als<br />
<strong>de</strong> gangmuur ter plaatse van <strong>de</strong> tussenkamer en achterbouw waren<br />
chronisch erg vochtig. Bij verbouwingen in <strong>de</strong> jaren ’50 en ’70 bleek<br />
dit probleem rigoureus aangepakt: om het optrekken<strong>de</strong> vocht tegen<br />
te gaan wer<strong>de</strong>n betonvloeren in <strong>de</strong> achterkamer en <strong>de</strong> tussenkamer<br />
gestort en <strong>de</strong> muren en wan<strong>de</strong>n van een cementlaag voorzien. Die<br />
oplossing moet enkele jaren een prima remedie hebben geleken,<br />
Bolsward, kleine dijlakker 17, achterbouw verdieping met 16<strong>de</strong>-eeuwse balklaag (links) en achterkamer begane grond tij<strong>de</strong>ns restauratie (rechts)<br />
15<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
16<br />
verslag van <strong>de</strong> vereniging<br />
maar allengs kroop het vocht naar <strong>de</strong> plekken waar géén cement<br />
zat: dus nóg hoger in <strong>de</strong> ruimtes en door alle kieren en na<strong>de</strong>n waar<br />
géén cement zat of waar het cement gebarsten was. Het resultaat was<br />
een altijd vochtige, muffe tussenkamer en achterkamer. Nadat <strong>de</strong><br />
betonvloeren eruit waren gehaald, bleek een kapotte riolering nabij<br />
<strong>de</strong> achtergevel <strong>de</strong> grote boosdoener. Jaar in jaar uit heeft hemelwater<br />
en rioolwater van <strong>de</strong> aanbouw on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> vloeren van achterhuis en<br />
tussenkamer kunnen vloeien, om vervolgens ergens – via muren,<br />
vloeren, wan<strong>de</strong>n of via verdamping – een uitweg te zoeken. Bij<br />
gebrek aan ventilatie en een overdaad aan cement werd die uitweg<br />
alleen hoog in kleine na<strong>de</strong>n en kieren, en boven <strong>de</strong> cementlaag (bij<br />
het plafond van <strong>de</strong> kamers) gevon<strong>de</strong>n.<br />
Na verwij<strong>de</strong>ring van <strong>de</strong> betonvloeren en herstel van <strong>de</strong> riolering<br />
droog<strong>de</strong>n <strong>de</strong> muren als vanzelf. Daarmee was <strong>de</strong> oorzaak van alle<br />
ellen<strong>de</strong> weggenomen. De betonvloeren wer<strong>de</strong>n vervangen door<br />
een traditionele vloeropbouw van houten balken met 3 cm dikke<br />
vloerplanken erop en in <strong>de</strong> kruipruimte werd een dikke laag schelpen<br />
gestort. Inclusief een permanente ventilatie van <strong>de</strong> kruipruimte is het<br />
probleem nu voorgoed verholpen. Door verlaging van het vloerniveau<br />
in <strong>de</strong> tussenkamer moest <strong>de</strong> bedste<strong>de</strong>wand wor<strong>de</strong>n ‘aangelengd’.<br />
De cementlaag van <strong>de</strong> muren en wan<strong>de</strong>n is uiteraard groten<strong>de</strong>els<br />
verwij<strong>de</strong>rd; alleen op plekken waar te veel van het historisch<br />
metselwerk werd meegetrokken is <strong>de</strong> cementlaag partieel gehandhaafd,<br />
maar dit kan bouwkundig geen kwaad meer.<br />
haarlem, spaarne 15-17, ‘hodshon huis’ (foto arjan Bronkhorst)<br />
In <strong>de</strong> toekomstige situatie zal het pand gebruikt wor<strong>de</strong>n als woonhuis<br />
met aan huis gebon<strong>de</strong>n bedrijvigheid. Vanwege het ene, smalle<br />
trappenhuis met spiltrap in het mid<strong>de</strong>n van het huis, is het pand niet<br />
geschikt voor méér of geschei<strong>de</strong>n functies.<br />
Deze restauratie loopt tot ver in 2013 door. In dat jaar zal het<br />
interieur wor<strong>de</strong>n gerestaureerd, waarvoor nu reeds vier Bolswar<strong>de</strong>r<br />
stichtingen en enkele regionale fondsen een zeer welkome bijdrage<br />
hebben toegezegd!<br />
haarlem, spaarne 15-17, ‘hodshon huis’ (linker-vleugel<br />
Bg) Het woonhuis van Cornelia Catharina (‘Keetje’) Hodshon<br />
aan het Spaarne is een van <strong>de</strong> rijkst ge<strong>de</strong>coreer<strong>de</strong> woonhuizen uit<br />
<strong>de</strong> late 18<strong>de</strong> eeuw in Ne<strong>de</strong>rland: een waar stadspaleis in neo-classicistische<br />
stijl. In 1995-2001 zijn <strong>de</strong> stijlkamers op <strong>de</strong> bel-etage<br />
al prachtig gerestaureerd. Toch waren ook <strong>de</strong> dienstvertrekken en<br />
secundaire ruimtes op <strong>de</strong> begane grond en <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> verdieping<br />
altijd van belang voor het goed functioneren van zo’n statig huis en<br />
huishou<strong>de</strong>n. Helaas zijn juist die ruimtes vaak als eerste verbouwd of<br />
opgeofferd bij een herbestemming. Zo ook bij het ‘Hodshon Huis’.<br />
De <strong>Vereniging</strong> streeft ernaar om bij <strong>de</strong> renovatie van dat soort ruimtes<br />
<strong>de</strong> oorspronkelijke functie weer zo goed mogelijk herkenbaar te<br />
maken. In 2012 wer<strong>de</strong>n drie opeenvolgen<strong>de</strong> vertrekken in <strong>de</strong> linkervleugel<br />
van <strong>de</strong> begane grond, die in <strong>de</strong> loop <strong>de</strong>r tijd een kantoorfunctie<br />
had<strong>de</strong>n gekregen, on<strong>de</strong>r han<strong>de</strong>n genomen.<br />
<strong>de</strong> redding van twee achttien<strong>de</strong>-eeuwse beel<strong>de</strong>n<br />
De bouw van het ‘Hodshon Huis’ in Haarlem viel samen met<br />
een rumoerige perio<strong>de</strong> in onze va<strong>de</strong>rlandse geschie<strong>de</strong>nis: <strong>de</strong><br />
Bataafse Omwenteling. In 1793 bezetten Franse troepen <strong>de</strong><br />
Zui<strong>de</strong>lijke Ne<strong>de</strong>rlan<strong>de</strong>n. In hetzelf<strong>de</strong> jaar gaf Keetje Hodshon<br />
<strong>de</strong> bouwopdracht voor een groot huis aan het Spaarne.<br />
De politieke situatie liet <strong>de</strong> bouw niet ongemoeid: het ontwerp<br />
werd gewijzigd. In plaats van een familiewapen kreeg <strong>de</strong> gevel<br />
een bekroning met drie beel<strong>de</strong>n: ‘Wijsheid’ (Minerva met helm,<br />
spies en schild), ‘Eendracht’ (met een pijlenbun<strong>de</strong>l) en ‘Welvaart’<br />
(met een hoorn <strong>de</strong>s overvloeds) was een boodschap die in <strong>de</strong>ze<br />
tijd niemand zal zijn ontgaan. Minerva stond als ‘Hollandse<br />
Maagd’ symbool voor <strong>de</strong> Bataafse Republiek en vergelijkbare<br />
voorstellingen waren geliefd bij <strong>de</strong> patriotten.<br />
Al in <strong>de</strong> 19<strong>de</strong> eeuw moet één van <strong>de</strong> beel<strong>de</strong>n zijn verdwenen.<br />
Weer en wind lieten hun sporen na op <strong>de</strong> houten beel<strong>de</strong>n en in<br />
1981 gaf <strong>de</strong> toenmalige eigenaar, <strong>de</strong> Koninklijke Hollandsche<br />
Maatschappij <strong>de</strong>r Wetenschappen opdracht om van <strong>de</strong> twee resteren<strong>de</strong><br />
beel<strong>de</strong>n stenen kopieën te maken. De houten originelen<br />
begonnen aan een zwerftocht die uitein<strong>de</strong>lijk zou lei<strong>de</strong>n naar <strong>de</strong><br />
Algemene Begraafplaats van Haarlem. Aan hun lot overgelaten<br />
en uit hun architectonische context gehaald, leek hun leven daar<br />
in vergetelheid te eindigen. Ze wer<strong>de</strong>n er in 2010 teruggevon<strong>de</strong>n,<br />
aangetast door vocht, houtrot, zwam en ongedierte. Een<br />
gift van <strong>de</strong> Bredius-Stichting maakte vervolgens <strong>de</strong> restauratie<br />
mogelijk.<br />
Beeld- en ornamentsnij<strong>de</strong>r anna stringer<br />
De beel<strong>de</strong>n, die uit massieve stukken naaldhout zijn gemaakt,<br />
moesten eerst drogen. Rotte <strong>de</strong>len wer<strong>de</strong>n verwij<strong>de</strong>rd of<br />
geïmpregneerd en afgebroken on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len gelijmd. Gaten zijn<br />
gevuld met nieuwe stukken grenenhout die door <strong>de</strong> restauratiebeeldhouwster,<br />
Anna Stringer te Enkhuizen, met veel gevoel<br />
zijn gesne<strong>de</strong>n. Een vakkundig werk waarbij zo min mogelijk<br />
oorspronkelijk hout is weggehaald. De invullingen zijn geretoucheerd,<br />
zodat ze het originele beeld niet storen. ‘Wijsheid’<br />
en ‘Eendracht’ zijn in 2012 teruggebracht naar het ‘Hodshon<br />
Huis’. Op het dak staan <strong>de</strong> stenen kopieën, maar in <strong>de</strong> vestibule<br />
vindt u <strong>de</strong> 18<strong>de</strong>-eeuwse originelen. ■<br />
het gevelontwerp van abraham van <strong>de</strong>r hart<br />
met <strong>de</strong> drie beel<strong>de</strong>n<br />
het gevelontwerp van abraham van <strong>de</strong>r hart<br />
met <strong>de</strong> drie beel<strong>de</strong>n (<strong>de</strong>tail)<br />
<strong>de</strong> gerestaureer<strong>de</strong> beel<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n het ‘hodshon huis’<br />
binnengebracht (foto Paul vreeker)<br />
17<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
18<br />
verslag van <strong>de</strong> vereniging<br />
haarlem, ‘hodshon huis’, voorkamer haarlem, ‘hodshon huis’, behangvondst schiedam, Overschiesestraat 1, 7-15, Proveniershuis, achtergevel<br />
Eerst werd on<strong>de</strong>rzoek gedaan naar <strong>de</strong> oorspronkelijke functie van <strong>de</strong><br />
vertrekken, naar hun ontwikkeling en naar <strong>de</strong> bouwsporen.<br />
Het bleken <strong>de</strong> eerste en twee<strong>de</strong> mangelkamer en <strong>de</strong> tuinkamer te zijn<br />
geweest. Helaas waren uit <strong>de</strong>ze perio<strong>de</strong> weinig interieuron<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len<br />
bewaard gebleven, met uitzon<strong>de</strong>ring van het eenvoudige stucplafond<br />
en sporen van <strong>de</strong> schouw en <strong>de</strong> grote linnenkast. Na ge<strong>de</strong>gen on<strong>de</strong>rzoek<br />
kon <strong>de</strong> originele in<strong>de</strong>ling met kastenwand en <strong>de</strong> historische<br />
kleurstelling, groen en oker, wor<strong>de</strong>n teruggebracht. Als verwijzing<br />
naar <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> functie wordt in <strong>de</strong> ruimte een ou<strong>de</strong> mangel uit onze<br />
roeren<strong>de</strong> goe<strong>de</strong>ren collectie geplaatst. In <strong>de</strong> tuinkamer is <strong>de</strong> lambrisering<br />
weer groen geschil<strong>de</strong>rd en een floraal behang aangebracht.<br />
Met <strong>de</strong>ze ingreep is <strong>de</strong> functie en het verhaal van <strong>de</strong>ze vertrekken<br />
in het imposante huishou<strong>de</strong>n van Keetje Hodshon weer herkenbaar<br />
gemaakt.<br />
Voor 2013 staat <strong>de</strong> rechtervleugel in <strong>de</strong> planning, waar <strong>de</strong> afgetimmer<strong>de</strong><br />
kantoren in <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> keuken nog veel verrassingen in petto<br />
lijken te hebben. De werkzaamhe<strong>de</strong>n staan on<strong>de</strong>r eigen directie.<br />
schiedam, Overschiesestraat 1, 7-15, Proveniershuis<br />
Na ruim 14 maan<strong>de</strong>n intensief werk, kon in november 2012<br />
<strong>de</strong> restauratie van het achterhuis van het Proveniershuis te Schiedam<br />
wor<strong>de</strong>n opgeleverd. Het (huidige) Proveniershuis is gebouwd in<br />
1756-’61 voor <strong>de</strong> huisvesting van ‘proveniers’: relatief welgestel<strong>de</strong><br />
burgers die zich voor een vast bedrag inkochten om op hun ou<strong>de</strong><br />
dag voorzien te wor<strong>de</strong>n van kost en inwoning. In het achterhuis<br />
waren <strong>de</strong> keuken, <strong>de</strong> eetzaal en <strong>de</strong> woning van <strong>de</strong> binnenva<strong>de</strong>r en<br />
binnenmoe<strong>de</strong>r on<strong>de</strong>rgebracht. Ver<strong>de</strong>r was <strong>de</strong> Regentenkamer hier<br />
op een tussenverdieping en op <strong>de</strong> verdieping was nog een aantal<br />
kamerwoningen gerealiseerd. Door verschillen<strong>de</strong> verbouwingen was<br />
<strong>de</strong> structuur van het gebouw en <strong>de</strong> in<strong>de</strong>ling geheel verdwenen. Me<strong>de</strong><br />
om constructieve re<strong>de</strong>nen, maar ook om <strong>de</strong> functie van het gebouw<br />
weer begrijpelijk te maken, is bij <strong>de</strong> huidige restauratie <strong>de</strong> historische<br />
in<strong>de</strong>ling vrijwel geheel hersteld.<br />
De inwendige structuur van het achterhuis is eerst teruggebracht:<br />
<strong>de</strong> in het verle<strong>de</strong>n gesloopte muren zijn weer opgemetseld en latere<br />
doorbraken dichtgezet. Daarna is op <strong>de</strong> begane grond waar vroeger<br />
<strong>de</strong> eetzaal was een restaurant-faciliteit gecreëerd, met op <strong>de</strong> plek<br />
van <strong>de</strong> oorspronkelijke keuken een eigentijdse horecakeuken. Op <strong>de</strong><br />
verdieping zijn <strong>de</strong> eenkamerwoningen gecombineerd tot twee appartementen<br />
waarbij elke eenkamerwoning een herkenbaar vertrek is in<br />
het nieuwe appartement. In <strong>de</strong> kap zijn twee nieuwe appartementen<br />
schiedam, Overschiesestraat 1, 7-15, Proveniershuis, voorgevel schiedam, Overschiesestraat 1, 7-15, Proveniershuis, zaal<br />
gerealiseerd waarbij <strong>de</strong> bijzon<strong>de</strong>re structuur van <strong>de</strong> driepuntige kap<br />
het uitgangspunt vorm<strong>de</strong> voor het ontwerp.<br />
Bij het toevoegen van elementen is steeds gekeken of het ging om<br />
<strong>de</strong> reconstructie van een oorspronkelijk element of om een werkelijk<br />
nieuwe toevoeging. In het eerste geval werd een uitvoering in<br />
oorspronkelijk materiaal en met <strong>de</strong> historische <strong>de</strong>taillering toegepast,<br />
zodat het nieuwe element zich naadloos voeg<strong>de</strong> naar het oorspronkelijke<br />
gebouw. In het geval van een nieuwe toevoeging die geen<br />
verband heeft met <strong>de</strong> oorspronkelijk functie of het oorspronkelijke<br />
gebouw, is juist nadrukkelijk gekozen voor mo<strong>de</strong>rne materialisering<br />
en <strong>de</strong>taillering. Door <strong>de</strong>ze werkwijze is het een ie<strong>de</strong>r dui<strong>de</strong>lijk welke<br />
elementen niet oorspronkelijk aanwezig waren.<br />
19<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
20<br />
verslag van <strong>de</strong> vereniging<br />
schiedam, Proveniershuis, regentenkamer<br />
De twee meest in het oog springen<strong>de</strong> voorbeel<strong>de</strong>n hiervan zijn <strong>de</strong><br />
entrees aan <strong>de</strong> pleinzij<strong>de</strong> en <strong>de</strong> insteekvloer in <strong>de</strong> eetzaal. Het achterhuis<br />
was van oorsprong alleen toegankelijk via <strong>de</strong> binnenhof van het<br />
Proveniershuis. In <strong>de</strong> huidige situatie is er echter recent een ste<strong>de</strong>lijk<br />
plein gecreëerd aan <strong>de</strong> achterzij<strong>de</strong> van het achterhuis, waardoor <strong>de</strong>ze<br />
gevel ineens ook een voorzij<strong>de</strong> is gewor<strong>de</strong>n (tussen het station en het<br />
centrum). Voor een aantrekkelijk restaurant was het dus wenselijk<br />
om <strong>de</strong> toegang aan <strong>de</strong> pleinzij<strong>de</strong> te hebben. Bijkomend voor<strong>de</strong>el is<br />
dat <strong>de</strong> rust die zo kenmerkend is voor het binnenhof niet zal wor<strong>de</strong>n<br />
verstoord door af- en aanloop van gasten. De keuze voor entrees aan<br />
<strong>de</strong> achterzij<strong>de</strong> is echter wel een inbreuk op <strong>de</strong> originele routing. Om<br />
dit zo dui<strong>de</strong>lijk mogelijk te laten zien, is gekozen voor een onmiskenbaar<br />
eigentijdse invulling. Deze ging ten koste van het on<strong>de</strong>rge<strong>de</strong>elte<br />
van twee uitbouwen die in 1920 waren aangebracht ten behoeve van<br />
betere sanitaire voorzieningen. Omdat <strong>de</strong> achtergevel <strong>de</strong>stijds aan<br />
een smal donker steegje lag, was er aan die uitbouwen geen enkele<br />
‘vormgeven<strong>de</strong>’ aandacht besteed. De bei<strong>de</strong> uitbouwen moesten<br />
bewaard en herkenbaar blijven om <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis van het pand te<br />
respecteren, maar ze moesten wel wor<strong>de</strong>n getransformeerd naar een<br />
dui<strong>de</strong>lijke en aantrekkelijke entree-partij.<br />
Het ontwerp van <strong>de</strong> insteekvloer in <strong>de</strong> eetzaal was een complexere<br />
opgave. Uit het bouwhistorisch on<strong>de</strong>rzoek bleek onmiskenbaar<br />
dat hier een insteekvloer had gezeten, maar <strong>de</strong> exacte hoogte en<br />
afmetingen waren niet bekend. Wel was uit bouw- en kleurhistorische<br />
sporen op het plafond af te lei<strong>de</strong>n hoe het zaalplafond er heeft<br />
uitgezien en waar <strong>de</strong> wan<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> insteekvloer ston<strong>de</strong>n. Tij<strong>de</strong>ns het<br />
schiedam, Proveniershuis, monumentale trap<br />
schiedam, Proveniershuis, appartement in kap<br />
werk werd een halve boog aangetroffen in het metselwerk van <strong>de</strong> zijwand,<br />
doch helaas kon <strong>de</strong> betekenis hiervan niet wor<strong>de</strong>n vastgesteld.<br />
Zoals gebruikelijk is er voor gekozen om alleen alle ‘zekerhe<strong>de</strong>n’<br />
te reconstrueren (zoals <strong>de</strong> afwerking van het plafond en <strong>de</strong> positie<br />
van ver<strong>de</strong>elwan<strong>de</strong>n), vervolgens alle bouwsporen in het zicht te<br />
laten (zoals <strong>de</strong> boog in het metselwerk) en alle ‘aannames’ dui<strong>de</strong>lijk<br />
te laten zien door ze uit te voeren in mo<strong>de</strong>rne materialen (zoals <strong>de</strong><br />
werkelijke afmetingen en afwerking van <strong>de</strong> insteekvloer zelf). Het is<br />
nu aan <strong>de</strong> kijker zelf om <strong>de</strong> puzzel van <strong>de</strong>ze ruimte op te lossen en<br />
hierover te mijmeren on<strong>de</strong>r het genot van een kop koffie of glas wijn<br />
in het toekomstige restaurant.<br />
Tegelen, hoekstraat 6-10, ‘kranenbreukershuis’<br />
Op <strong>de</strong> valreep van 2011 werd het ‘Kranenbreukershuis’ in Tegelen<br />
verworven: een 18<strong>de</strong>-eeuws industrieel pand met een imposante<br />
eiken kapconstructie en een rijke cultuurgeschie<strong>de</strong>nis, die teruggaat<br />
tot <strong>de</strong> brouwerij van <strong>de</strong> familie Houba in 1767. Het gebouw<br />
verkeer<strong>de</strong> door 40 (!) jaar leegstand in een <strong>de</strong>plorabele staat en <strong>de</strong><br />
on<strong>de</strong>rgang was dichterbij dan <strong>de</strong> redding. Na het noodherstel door<br />
<strong>de</strong> gemeente Venlo kon dit pand dankzij genereuze restauratiesubsidies<br />
van <strong>de</strong> gemeente, <strong>de</strong> Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en<br />
<strong>de</strong> provincie Limburg door onze <strong>Vereniging</strong> wor<strong>de</strong>n verworven en<br />
daarmee behou<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n voor <strong>de</strong> toekomst.<br />
Dit werk betrof vooral een traditionele cascorestauratie, omdat veel<br />
interieurafwerkingen in het verle<strong>de</strong>n al verwij<strong>de</strong>rd waren. Re<strong>de</strong>n te<br />
meer om zuinig te zijn op alle on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len – van casco en interieur –<br />
die wél nog resteer<strong>de</strong>n. De aannemer, aan wie het werk was gegund,<br />
heeft zich consciëntieus van <strong>de</strong>ze taak gekweten, want elke steen, elk<br />
gevelanker, elk stukje gespel<strong>de</strong>rd plafond en elke spaan<strong>de</strong>r hout die<br />
nog te red<strong>de</strong>n was, is gehandhaafd.<br />
Als eerste werd gestart met het schoonmaken en ‘kaal pellen’ van<br />
het gebouw om <strong>de</strong> precieze technische staat van <strong>de</strong> on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len te<br />
beoor<strong>de</strong>len. De eiken kapconstructie van het hoofdhuis bleek nog<br />
verbazingwekkend veel goe<strong>de</strong> on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len te bevatten: het dak was<br />
weliswaar zo lek als een mandje zodat <strong>de</strong> zol<strong>de</strong>rvloer en kapvoet<br />
doorgerot waren, maar door <strong>de</strong> goe<strong>de</strong> ventilatie (het was oorspronkelijk<br />
immers een droogzol<strong>de</strong>r voor het hop) kon<strong>de</strong>n grote <strong>de</strong>len van<br />
<strong>de</strong> spanten, windschoren, flieringen en daksporen gered wor<strong>de</strong>n. De<br />
achteraanbouw, waarvan <strong>de</strong> kapverdieping volledig was ingestort,<br />
moest van een nieuwe kap wor<strong>de</strong>n voorzien.<br />
Door <strong>de</strong> druk van <strong>de</strong> kap op <strong>de</strong> verrotte kapvoet en muurplaten<br />
was <strong>de</strong> kap ‘gespat’ en was het metselwerk van <strong>de</strong> zijgevels uiteen<br />
geweken. Het metselwerk van <strong>de</strong> gevels bleek veel slechter dan op het<br />
eerste gezicht gedacht. De voegmortel was op veel plekken volledig<br />
verzand: hij was met een vinger weg te vegen, of op sommige plaatsen<br />
weg te blazen tot wel 7 cm diep. Als regel wordt bij <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong><br />
voegwerk alleen vervangen op <strong>de</strong> plekken waar het echt slecht<br />
is, maar in dit geval noopte <strong>de</strong> technische staat tot het vervangen<br />
van wel 90% van het voegwerk. Het is hersteld overeenkomstig <strong>de</strong><br />
oorspronkelijke situatie: bij <strong>de</strong> zichtgevels van het hoofdhuis met een<br />
verfraaien<strong>de</strong> dagstreep, bij <strong>de</strong> utilitaire achterbouw uit 1830 met een<br />
platvolle voeg.<br />
Tegelen, ‘kranenbreukershuis’, plaatsen nieuwe kap<br />
Tegelen, hoekstraat 6-10, ‘kranenbreukershuis’ in <strong>de</strong> steigers<br />
De structuur van het pand bleek tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n met<br />
zekerheid herleid te kunnen wor<strong>de</strong>n tot een éénlagig hoofdhuis met<br />
mid<strong>de</strong>ngang, met oorspronkelijk aan weerszij<strong>de</strong>n drie vertrekken.<br />
De scheidingsmuren tussen <strong>de</strong> vertrekken, afge<strong>de</strong>kt met dunne<br />
muurplaten, en <strong>de</strong> vondst van <strong>de</strong> oorspronkelijke stookplekken gaven<br />
hiertoe aanleiding. De vloeren van <strong>de</strong> begane grond waren oorspronkelijk<br />
allemaal met natuursteen of plavuizen afgewerkt (niet met<br />
hout) vanwege <strong>de</strong> regelmatige overstromingen door <strong>de</strong> buiten haar<br />
oevers tre<strong>de</strong>n<strong>de</strong> Maas. Ook <strong>de</strong>ze zijn gerestaureerd en ten <strong>de</strong>le<br />
aangeheeld, want sommige vloeren waren in <strong>de</strong> 20ste eeuw vervangen<br />
door betonvloeren.<br />
Tegelen, ‘kranenbreukershuis’, achteraanbouw voordat <strong>de</strong> nieuwe kap<br />
geplaatst wordt<br />
Tegelen, ‘kranenbreukershuis’ met nieuwe kap (foto roy <strong>de</strong>nessen)<br />
21<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
22<br />
verslag van <strong>de</strong> vereniging<br />
Zwolle, sassenstraat 33, ‘hof van ittersum’ (foto arjan Bronkhorst)<br />
De cascorestauratie is ultimo 2012 voltooid en opgevolgd door <strong>de</strong><br />
afbouwfase van het interieur. In 2013 zal <strong>de</strong> restauratie wor<strong>de</strong>n afgerond,<br />
waarbij op basis van kleuron<strong>de</strong>rzoek <strong>de</strong> historische kleurstellingen<br />
zo veel mogelijk wor<strong>de</strong>n teruggebracht. In <strong>de</strong> achteraanbouw<br />
zullen dan twee woningen zijn gerealiseerd en het hoofdhuis zal<br />
weer – als vanouds – een semi-openbaar toegankelijke functie van<br />
wonen en werken krijgen. Het werk wordt begeleid door bouwkundig<br />
adviseur J. Selen.<br />
Zwolle, ‘hof van ittersum’, serrekamer na restauratie (foto arjan Bronkhorst)<br />
Zwolle, ‘hof van ittersum’, behangbor<strong>de</strong>r van circa 1820<br />
Zwolle, sassenstraat 31a-33, ‘hof van ittersum’<br />
De restauratie van dit complex is conform <strong>de</strong> planning in 2012<br />
voltooid. Twee vertrekken, <strong>de</strong> zogenoem<strong>de</strong> ‘Serrekamer’ en <strong>de</strong><br />
‘Rid<strong>de</strong>rschapskamer’ in het Karel V-huis (on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el van het ‘Hof<br />
van Ittersum’), verdienen hier bijzon<strong>de</strong>re aandacht.<br />
Ronduit spectaculair was <strong>de</strong> veran<strong>de</strong>ring van <strong>de</strong> Serrekamer in <strong>de</strong><br />
achterbouw. Hier werd na ontmanteling <strong>de</strong> volledige ou<strong>de</strong> wandafwerking<br />
teruggevon<strong>de</strong>n, nog passend bij een herkenbare in<strong>de</strong>ling.<br />
De wan<strong>de</strong>n waren okergeel geschil<strong>de</strong>rd op glad stucwerk. Maar bijzon<strong>de</strong>r<br />
was vooral <strong>de</strong> vondst van <strong>de</strong> bijbehoren<strong>de</strong> ‘behangbor<strong>de</strong>r’ uit<br />
circa 1820, uitgevoerd als gedrapeer<strong>de</strong> groene doeken met spreken<strong>de</strong><br />
witte bloemen erop. Omdat het restant voldoen<strong>de</strong> lengte had om het<br />
hele patroon te herkennen, kon met <strong>de</strong> nieuwste foto- en computertechnieken<br />
<strong>de</strong> bor<strong>de</strong>r wor<strong>de</strong>n gereproduceerd. Na restauratie is dit<br />
vertrek dan ook veran<strong>de</strong>rd van een nogal saaie witgrijze kamer in een<br />
kleurrijk groen- en okerkleurig vertrek met een uitbundige bloemenkrans<br />
langs het plafond, waardoor <strong>de</strong> ‘Serrekamer‘ zijn naam als<br />
verbinding tussen binnen en buiten weer eer aan doet.<br />
restauratie ‘poppecas met silver<br />
poppegoet en an<strong>de</strong>rs’ voltooid<br />
heiloo, kennemerstraatweg 278, nijenburg<br />
Maar liefst twee jaar is er gewerkt aan <strong>de</strong> restauratie van het<br />
kleinste huis van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong>. Een tiental verschillen<strong>de</strong><br />
disciplines, van glasspecialisten tot poppenrestauratoren, wer<strong>de</strong>n<br />
ingezet om het pronkpoppenhuis uit <strong>de</strong> nalatenschap van Maria<br />
van Egmond van <strong>de</strong> Nijenburg te behoe<strong>de</strong>n voor ver<strong>de</strong>r verval.<br />
In mei van dit jaar keer<strong>de</strong> het poppenhuis terug naar <strong>de</strong> plek<br />
waar het thuishoort en waar het nu weer staat te pronken: landgoed<br />
Nijenburg.<br />
In <strong>de</strong> eerste helft van <strong>de</strong> 18<strong>de</strong> eeuw erf<strong>de</strong> Maria van <strong>de</strong> Egmond<br />
van <strong>de</strong> Nijenbrug van haar jongere zus een verzameling poppengoed<br />
en miniatuurzilver. Maria, die op Nijenburg on<strong>de</strong>r<br />
an<strong>de</strong>re <strong>de</strong> Blauwe Kamer liet inrichten, lijkt vol overgave interieuron<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len,<br />
poppen en textilia aan <strong>de</strong> verzameling te hebben<br />
toegevoegd. Een boe<strong>de</strong>linventaris die na haar overlij<strong>de</strong>n werd<br />
opgemaakt, noemt een ‘poppecas met silver poppegoet en an<strong>de</strong>rs’.<br />
In haar testament legateer<strong>de</strong> zij het poppengoed aan haar<br />
neef Cornelis van Foreest en diens kin<strong>de</strong>ren. Zo kwam het poppenhuis,<br />
net als Nijenburg, in bezit van <strong>de</strong> familie Van Foreest.<br />
In 2008 gaf <strong>de</strong> Stichting Van Foreest en Van Egmond van<br />
<strong>de</strong> Nijenburg het poppenhuis in langdurige bruikleen aan <strong>de</strong><br />
<strong>Vereniging</strong>. ‘<strong>Hendrick</strong> <strong>de</strong> <strong>Keyser</strong>’ maakte een plan voor <strong>de</strong><br />
restauratie omdat het poppenhuis in slechte staat verkeer<strong>de</strong>.<br />
On<strong>de</strong>r leiding van een begeleidingscommissie en een conservator<br />
is <strong>de</strong> restauratie door een tiental restauratoren en specialisten<br />
uitgevoerd. Het poppenhuis werd ontmanteld en vervoerd naar<br />
een gespecialiseerd bedrijf waar alle objecten zijn gereinigd met<br />
borsteltjes en een ‘museum-stofzuigertje’. De meer dan 300<br />
objecten wer<strong>de</strong>n geïnventariseerd, beschreven en gefotografeerd.<br />
Vervolgens gingen on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len naar gespecialiseer<strong>de</strong> ateliers,<br />
waaron<strong>de</strong>r een meubelrestaurator, een papierrestaurator, een<br />
textielrestaurator, een metaalrestaurator en een restaurator van<br />
glas, keramiek en ivoor. Op zol<strong>de</strong>r van Huis Bartolotti, het<br />
kantoor van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> aan <strong>de</strong> Amsterdamse Herengracht,<br />
werd ook een restauratieatelier ingericht. Hier werkte textielrestaurator<br />
Emmy <strong>de</strong> Groot maan<strong>de</strong>nlang met veel geduld aan<br />
het reinigen en restaureren van talloze objecten.<br />
De restauratie van het poppenhuis van Nijenburg was kostbaar.<br />
Door <strong>de</strong> genereuze steun van het SNS REAAL Fonds, het dr<br />
Hendrik Muller’s Va<strong>de</strong>rlandsch Fonds, <strong>de</strong> Stichting Bonhomme<br />
Tielens, het Fonds Vijfhon<strong>de</strong>rdtien (on<strong>de</strong>rgebracht bij het Prins<br />
Bernhard Cultuurfonds) en giften van vele particulieren, is <strong>de</strong><br />
restauratie mogelijk gemaakt. Het is zeer uitzon<strong>de</strong>rlijk dat een<br />
Ne<strong>de</strong>rlands poppenhuis met zo’n rijke inboe<strong>de</strong>l nog steeds op<br />
<strong>de</strong> oorspronkelijke locatie te bewon<strong>de</strong>ren is. Op Nijenburg zijn<br />
vrijwel wekelijks rondleidingen, dus ie<strong>de</strong>reen is welkom om het<br />
resultaat zelf te komen bekijken. ■<br />
Poppenhuis van nijenburg (foto Otto kalkhoven)<br />
Flora na restauratie (foto Otto kalkhoven)<br />
een van <strong>de</strong> kamers (foto Otto kalkhoven)<br />
23<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
24<br />
verslag van <strong>de</strong> vereniging<br />
Zwolle, ‘hof van ittersum’, rid<strong>de</strong>rschapskamer (foto arjan Bronkhorst)<br />
In <strong>de</strong> Rid<strong>de</strong>rschapskamer aan <strong>de</strong> straatzij<strong>de</strong> wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> 19<strong>de</strong>-eeuwse<br />
lambriseringen teruggebracht en is het stucplafond met houtimitatie<br />
gerestaureerd. Via twee luikjes in het behang zijn vervolgens <strong>de</strong><br />
16<strong>de</strong>-eeuwse muurschil<strong>de</strong>ringen met wapenschil<strong>de</strong>n nog te zien. De<br />
a<strong>de</strong>llijke wapens zijn door <strong>de</strong> ou<strong>de</strong>rdom lastig te herkennen, maar<br />
daar is bij <strong>de</strong> feestelijke oplevering in oktober 2012 een oplossing<br />
voor gevon<strong>de</strong>n. De Rid<strong>de</strong>rschap van Overijssel verraste onze <strong>Vereniging</strong><br />
met <strong>de</strong> bruikleen van een prachtige 18<strong>de</strong>-eeuwse Wapenkaart<br />
waarop alle a<strong>de</strong>llijke wapens van Overijssel staan. Deze kaart hangt<br />
nu vlakbij <strong>de</strong> muurschil<strong>de</strong>ringen, waardoor ie<strong>de</strong>reen <strong>de</strong> ‘legenda’<br />
direct bij <strong>de</strong> hand heeft. Wij zijn verheugd dat het bestuur van <strong>de</strong><br />
Rid<strong>de</strong>rschap van Overijssel na <strong>de</strong> oplevering met enige regelmaat<br />
weer in <strong>de</strong>ze ‘Rid<strong>de</strong>rschapskamer’ van het ‘Hof van Ittersum’ verga<strong>de</strong>rt,<br />
zodat het zijn oorspronkelijke functie terug heeft. Maar ook<br />
voor an<strong>de</strong>re kleine gezelschappen is <strong>de</strong>ze speciale kamer vanaf he<strong>de</strong>n<br />
beschikbaar voor verga<strong>de</strong>ringen of bijeenkomsten. De restauratie van<br />
dit complex werd on<strong>de</strong>r eigen directie uitgevoerd.<br />
hoorn, Binnenluiendijk 3 en 4, gevelsteen In september<br />
2012 heeft alsnog, een jaar na afronding van <strong>de</strong> restauratie, een<br />
feestelijke opening plaatsgevon<strong>de</strong>n van dit 16<strong>de</strong>-eeuwse kroonjuweel<br />
aan <strong>de</strong> Hoornse haven. Re<strong>de</strong>n hiervan was <strong>de</strong> wens om <strong>de</strong> opening<br />
te combineren met een passend eerbetoon aan <strong>de</strong> schenker van <strong>de</strong><br />
pan<strong>de</strong>n, <strong>de</strong> heer John <strong>de</strong> Visser.<br />
hoorn, Binnenluiendijk 4, beeldhouwer gert Prins aan het werk<br />
Naar aanleiding van een suggestie van een van onze le<strong>de</strong>n is gekozen<br />
voor het aanbrengen van een gevelsteen waarop <strong>de</strong> schenking symbolisch<br />
is uitgebeeld; beeldhouwer Gert Prins heeft dit i<strong>de</strong>e verfijnd<br />
vormgegeven in zandsteen. De steen, aangebracht boven <strong>de</strong> <strong>de</strong>ur van<br />
nr 4, laat een visser zien (John <strong>de</strong> Visser) die niet aan het hengelen<br />
is, maar die twee visjes geeft (twee pan<strong>de</strong>n) aan een kind (<strong>Vereniging</strong><br />
<strong>Hendrick</strong> <strong>de</strong> <strong>Keyser</strong>). Op <strong>de</strong> achtergrond staat <strong>de</strong> gift, <strong>de</strong> twee<br />
pan<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> Binnenluiendijk 3 en 4, uitgebeeld.<br />
voorlichting<br />
De af<strong>de</strong>ling Voorlichting en Le<strong>de</strong>nservice heeft we<strong>de</strong>rom een productief<br />
jaar achter <strong>de</strong> rug. Het le<strong>de</strong>ntal kwam voor het eerst boven<br />
<strong>de</strong> 4.000 uit! Dat is me<strong>de</strong> het gevolg van gerichte acties op dagen<br />
waarop niet-le<strong>de</strong>n <strong>de</strong> mogelijkheid hebben om huizen van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong><br />
te bezoeken, bijvoorbeeld tij<strong>de</strong>ns grote publieksevenementen<br />
zoals <strong>de</strong> Open Monumentendag. Naast het jaarlijks terugkeren<strong>de</strong><br />
Toegankelijke Pan<strong>de</strong>n-boek, verscheen er dit jaar een speciale editie<br />
voor niet-le<strong>de</strong>n: een toekomst voor verle<strong>de</strong>n: 70 open huizen van<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser.<br />
De <strong>Vereniging</strong> verstuur<strong>de</strong> dit jaar 6 persberichten: over <strong>de</strong> opening<br />
van pan<strong>de</strong>n na restauratie, <strong>de</strong> verwervingen en <strong>de</strong> hiervoor<br />
genoem<strong>de</strong> nieuwe publicatie. Deze persberichten wer<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> regio<br />
goed opgepakt; maar liefst 48 artikelen verschenen naar aanleiding<br />
daarvan in <strong>de</strong> regionale dagbla<strong>de</strong>n. In <strong>de</strong> lan<strong>de</strong>lijke dagbla<strong>de</strong>n<br />
verschenen in 2012 drie artikelen; twee in <strong>de</strong> Volkskrant n.a.v. <strong>de</strong><br />
recente verwervingen in Groet en Best en een in NRC-Han<strong>de</strong>lsblad<br />
over <strong>de</strong> openstelling van het Gemeenlandshuis in Amsterdam tij<strong>de</strong>ns<br />
<strong>de</strong> Open Monumentendagen.<br />
In verschillen<strong>de</strong> tijdschriften verschenen 18 artikelen over huizen<br />
van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong>, hun bewoners en/of restauraties en enkele<br />
speciale artikelen over <strong>de</strong> restauratie van het poppenhuis van<br />
Nijenburg te Heiloo.<br />
hoorn, Binnenluiendijk 4, gevelsteen hoorn, Binnenluiendijk 4, gevelsteen boven <strong>de</strong>ur van nr. 4 <strong>de</strong> volkskrant - 22 juni 2012<br />
Open Monumentendag amsterdam, gemeenlandshuis<br />
Tv-momenten Maar liefst vijf keer kwam <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> op<br />
<strong>de</strong> televisie, waarvan twee keer op <strong>de</strong> lan<strong>de</strong>lijke netten in <strong>de</strong> TVprogramma’s<br />
‘Sterren op het doek’ en ‘Koffietijd’.<br />
Voor een van <strong>de</strong> uitzendingen van het programma ‘Sterren op het<br />
doek’ dien<strong>de</strong> <strong>de</strong> recent gerestaureer<strong>de</strong> Burcht aan <strong>de</strong> Henri Polaklaan<br />
in Amsterdam als fantastisch <strong>de</strong>cor. In dit programma staat bij<br />
ie<strong>de</strong>re uitzending een beken<strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlan<strong>de</strong>r centraal van wie door<br />
verschillen<strong>de</strong> kunstenaars een aantal portretten wordt gemaakt. De<br />
BN’er wordt geïnterviewd door Hanneke Groenteman en mag een<br />
van <strong>de</strong> portretten mee naar huis nemen. In <strong>de</strong> aflevering die in <strong>de</strong><br />
Burcht werd opgenomen, was Jenny Arean te gast. Onze directeur,<br />
Carlo Huijts, kreeg een paar minuten zendtijd om het doel en werk<br />
van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> toe te lichten.<br />
Uitmarkt amsterdam<br />
25<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
26<br />
verslag van <strong>de</strong> vereniging<br />
Foto’s van huizen van <strong>de</strong> vereniging op <strong>de</strong> Pan amsterdam<br />
Voor het programma ‘Koffietijd’ werd onze adjunct-directeur, Isja<br />
Finaly, geïnterviewd over en gefilmd bij het poppenhuis in Heiloo.<br />
Met <strong>de</strong> restauratie van het ‘Kranenbreukershuis’ in Tegelen en <strong>de</strong><br />
openingen van het gerestaureer<strong>de</strong> Proveniershuis in Schiedam en het<br />
net voltooi<strong>de</strong> Hof Van Ittersum in Zwolle haal<strong>de</strong> ‘<strong>Hendrick</strong>’ uitgebreid<br />
<strong>de</strong> lokale zen<strong>de</strong>rs.<br />
70 open huizen Dit jaar<br />
bracht <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> een boek<br />
uit met <strong>de</strong> titel een toekomst<br />
voor verle<strong>de</strong>n: 70 open huizen<br />
van vereniging hendrick <strong>de</strong><br />
keyser. Deze uitgave is een<br />
variant op ons le<strong>de</strong>nboekje<br />
Toegankelijke Pan<strong>de</strong>n en<br />
speciaal bedoeld voor nietle<strong>de</strong>n<br />
die aan <strong>de</strong> hand hiervan<br />
70 huizen van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong>,<br />
verspreid over heel Ne<strong>de</strong>rland,<br />
kunnen bezoeken. Omdat het<br />
volledig in kleur is, is het een<br />
fraai ca<strong>de</strong>au-boek. Bij ie<strong>de</strong>r<br />
huis wordt een van <strong>de</strong> vroegere<br />
bewoners uitgelicht en wordt<br />
een beknopte beschrijving van het pand gegeven. De teksten zijn<br />
geschreven door Lidwien van Grieken.<br />
Publieksevenementen Open Tuinendagen, Open Monumentendagen<br />
en <strong>de</strong> Uitmarkt waren <strong>de</strong> grote publiekstrekkers van<br />
het afgelopen jaar. Tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> Open Tuinendagen in juni bezochten<br />
maar liefst 4.175 belangstellen<strong>de</strong>n Huis Van Brienen. Op <strong>de</strong> Open<br />
Monumentendagen in september waren 35 huizen van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong><br />
opengesteld en <strong>de</strong>ze wer<strong>de</strong>n bezocht door maar liefst 16.435<br />
geïnteresseer<strong>de</strong>n. Eind augustus stond <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> op <strong>de</strong> Uitmarkt<br />
om zo het publiek kennis te laten maken met ‘<strong>Hendrick</strong> <strong>de</strong> <strong>Keyser</strong>’<br />
en te informeren over <strong>de</strong> Open Monumentendagen twee weken later.<br />
Al met al drie geslaag<strong>de</strong> evenementen waarbij een breed publiek<br />
concreet kennis kon nemen van het werk van onze <strong>Vereniging</strong>. De<br />
waar<strong>de</strong>ring op dit soort dagen blijkt groot, evenals <strong>de</strong> onbekendheid<br />
Open Tuinendagen amsterdam, huis van Brienen<br />
met monumentenbehoud in Ne<strong>de</strong>rland in het algemeen en ons werk<br />
in het bijzon<strong>de</strong>r. Het zorg<strong>de</strong> ervoor dat alleen al tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> Open<br />
Monumentendagen zich 120 nieuwe le<strong>de</strong>n aanmeld<strong>de</strong>n.<br />
(Mobiele) website In dit verslagjaar is <strong>de</strong> mobiele website<br />
ver<strong>de</strong>r ontwikkeld. De informatie op onze ‘gewone’ website is aangepast<br />
voor mobiele telefoons met internet. Le<strong>de</strong>n die in bezit zijn<br />
van een smartphone kunnen on<strong>de</strong>rweg gegevens opvragen over al<br />
onze huizen. Een GPS en een kaart brengen <strong>de</strong> kijker bij <strong>de</strong> dichtstbijzijn<strong>de</strong><br />
huizen. Ook kan meteen het actuele huuraanbod en <strong>de</strong><br />
activiteitenagenda wor<strong>de</strong>n gezien. Bijzon<strong>de</strong>r is <strong>de</strong> Layar ‘Historische<br />
Huizen’ van ‘<strong>Hendrick</strong> <strong>de</strong> <strong>Keyser</strong>’. Layar is een innovatieve applicatie<br />
voor I-Phone en Android smartphones. Het is een zogenaam<strong>de</strong><br />
‘augmented reality browser’, een gratis applicatie die informatie<br />
ontsluit op een handige manier. Met <strong>de</strong> camera van een smartphone<br />
’scant’ iemand <strong>de</strong> omgeving en Layar legt vervolgens als het ware een<br />
digitale informatielaag over het camerabeeld. Zo kan men door een<br />
stad wan<strong>de</strong>len en automatisch <strong>de</strong> pan<strong>de</strong>n van ‘<strong>Hendrick</strong> <strong>de</strong> <strong>Keyser</strong>’<br />
herkennen, waarna bijzon<strong>de</strong>re afbeeldingen ervan of alle informatie<br />
erover op <strong>de</strong> telefoon kan wor<strong>de</strong>n opgeroepen.<br />
Financiële baten<br />
In <strong>de</strong> voorgaan<strong>de</strong> passages is inhou<strong>de</strong>lijk weergegeven op welke wijze<br />
in 2012 aan <strong>de</strong> in dit verslag toegelichte doelen (verwerven, instandhou<strong>de</strong>n<br />
en geven van voorlichting) in totaal een bedrag van<br />
€ 12.221.116 is besteed. In 2012 verkreeg <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> in totaal<br />
€ 11.267.431 aan baten uit vier bronnen die hierna wor<strong>de</strong>n gespecificeerd.<br />
Dat was slechts 1,8 % min<strong>de</strong>r dan begroot en evenzoveel<br />
min<strong>de</strong>r dan in het voorgaan<strong>de</strong> jaar. Dat verschil is geheel toe te<br />
schrijven aan <strong>de</strong> teruggang in <strong>de</strong> subsidies van overhe<strong>de</strong>n. Opnieuw<br />
werd dus meer (108 %) dan alle baten direct aan onze doelstelling<br />
besteed (in 2011: 102 %).<br />
Baten eigen fondsenwerving In 2012 is uit hoof<strong>de</strong> van<br />
donaties, giften, legaten en erfstellingen een bedrag van € 841.920<br />
verantwoord. Dit bedrag is als volgt te specificeren:<br />
valkenburg, st. Pieterstraat 2a, vml. watermolen, <strong>de</strong>el van het maalwerk<br />
€<br />
Contributies 116.788<br />
De contributie-inkomsten groei<strong>de</strong>n met 14 %<br />
voornamelijk als gevolg van <strong>de</strong> toename van<br />
het le<strong>de</strong>ntal.<br />
schenkingen<br />
T. Dijkstra 410.000<br />
S.F. Winkel 18.000<br />
Anonymus 5.000<br />
M.A.M. Kortenbout van <strong>de</strong>r Sluijs 3.000<br />
J.J.M. Verhoef 2.000<br />
Anonymus 2.000<br />
Spark Holding 1.000<br />
J.J. van Rijn en M.A.T. van Rijn-Kerkhoff 1.000<br />
S. Stigter en R. Aer<strong>de</strong>n 1.000<br />
Koninklijke Hollandsche Maatschappij<br />
<strong>de</strong>r Wetenschappen 1.000<br />
Overige donaties en giften 2.810<br />
Kosten i.v.m. schenkingen – 2.012<br />
————<br />
nalatenschappen/legaten<br />
Dhr. J.C. Wagenaar 130.000<br />
Mw. C.P.M. <strong>de</strong> Bruijn-De Wil<strong>de</strong> 35.000<br />
J.G. Berkhout 10.000<br />
L.H. Boas 3.000<br />
Mw. E.C. Coolhaas-Korpershoek 22.833<br />
————<br />
444.798<br />
200.833<br />
Bijdragen van fondsen<br />
SNS REAAL Fonds 30.000<br />
VSBfonds 18.500<br />
Het Weeshuis <strong>de</strong>r Hervorm<strong>de</strong>n 25.000<br />
Stichting Albada Jelgersma 2.000<br />
Stichting Thurkow Fonds 1.500<br />
Kerkmeijer-De Regt Stichting 1.000<br />
Stichting De Leeuwenberg 1.000<br />
Stichting Pelgrimshoeve 500<br />
————<br />
79.500<br />
Totaal<br />
————<br />
841.920<br />
De bijdrage van het SNS REAAL Fonds was bestemd voor <strong>de</strong><br />
restauratie van (<strong>de</strong> schil<strong>de</strong>ringen van) <strong>de</strong> Hinthamerstraat 138<br />
te ’s-Hertogenbosch. De meerjarige bijdrage van het VSBfonds<br />
is bestemd voor het maalvaardig maken van <strong>de</strong> Ou<strong>de</strong> Molen te<br />
Valkenburg.<br />
27<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
28<br />
verslag van <strong>de</strong> vereniging<br />
Ter verkrijging van al <strong>de</strong>ze baten heeft <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> tijd besteed en<br />
kosten gemaakt: voor het realiseren van <strong>de</strong> aanvragen bij fondsen,<br />
voor gesprekken met particulieren en het on<strong>de</strong>rhou<strong>de</strong>n van contacten.<br />
Deze bedroegen in 2012 € 52.436, nominaal evenveel als<br />
in 2011. Doordat <strong>de</strong> baten echter min<strong>de</strong>r hoog waren, besloegen<br />
<strong>de</strong> kosten voor <strong>de</strong> eigen fondsenwerving in 2012 6 % van <strong>de</strong> baten<br />
(2011 2 %).<br />
<strong>de</strong> benificiënten van <strong>de</strong> Bankgiro loterij op het goed geld gala (foto roy Beusker)<br />
Baten acties van <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n De baten uit acties van <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n<br />
hebben betrekking op <strong>de</strong> BankGiro Loterij voor een bedrag van<br />
€ 1.200.000. Van <strong>de</strong>ze bijdrage is in 2012 € 95.000 besteed aan <strong>de</strong><br />
restauratiekosten van het pand Hinthamerstraat 138 te ’s-Hertogenbosch<br />
en € 26.000 aan <strong>de</strong> renovatie van <strong>de</strong> bene<strong>de</strong>nverdieping van<br />
het ‘Hodshon Huis’ te Haarlem. Vervolgens is € 1.079.000 door het<br />
Bestuur gereserveerd voor <strong>de</strong> verwerving van een bijzon<strong>de</strong>r complex,<br />
waarvan <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rhan<strong>de</strong>lingen niet in het verslagjaar kon<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n<br />
afgerond. Dit ge<strong>de</strong>elte is in <strong>de</strong> balans gereserveerd. De reservering<br />
<strong>de</strong>r<strong>de</strong> van rechts Michiel verboven, managing director van<br />
<strong>de</strong> Bankgiro loterij met v.l.n.r. carlo huijts, isja Finaly en niek smit<br />
van € 1.200.000 die vorig jaar werd gedaan, is in 2012 besteed aan<br />
<strong>de</strong> twee verwervingen, het ‘Huis Dijkstra’ te Groet en het ‘Huis<br />
Naal<strong>de</strong>n’ te Best en ver<strong>de</strong>r aan <strong>de</strong> resteren<strong>de</strong> kosten van <strong>de</strong> hiervoor<br />
genoem<strong>de</strong> renovatie van <strong>de</strong> bene<strong>de</strong>nverdieping van het ‘Hodshon<br />
Huis’ te Haarlem.<br />
Ook voor <strong>de</strong> verkrijging van <strong>de</strong>ze baten was inspanning nodig,<br />
waardoor kosten wer<strong>de</strong>n gemaakt. In 2012 bedroegen die € 83.585,<br />
waardoor 7 % (2011 7 %) van <strong>de</strong>ze baten aan kosten werd besteed.<br />
De <strong>Vereniging</strong> is <strong>de</strong> BankGiro Loterij buitengewoon dankbaar, vanwege<br />
<strong>de</strong> voortzetting van <strong>de</strong>ze stabiele steun, waardoor weer twee<br />
bijzon<strong>de</strong>re pan<strong>de</strong>n kon<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n verworven.<br />
subsidies van overhe<strong>de</strong>n On<strong>de</strong>r <strong>de</strong>ze post kon in 2012<br />
€ 1.291.946 wor<strong>de</strong>n ingeboekt. Dat bedrag is samengesteld uit<br />
ontvangen bijdragen van rijkswege in <strong>de</strong> instandhoudingskosten van<br />
onze pan<strong>de</strong>n, <strong>de</strong> zogenaam<strong>de</strong> BRIM-regeling, ter hoogte van<br />
€ 204.774 en ingeboekte subsidie voor uitgevoer<strong>de</strong> restauraties<br />
(€ 1.087.172) uit verschillen<strong>de</strong> regelingen. Bij <strong>de</strong>ze laatste categorie<br />
wordt alleen subsidie ingeboekt ten aanzien waarvan conform <strong>de</strong> uitgaven<br />
een re<strong>de</strong>lijke verwachting bestaat dat <strong>de</strong>ze zal wor<strong>de</strong>n ontvangen.<br />
Voor 2012 hebben <strong>de</strong> werkzaamhe<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> pan<strong>de</strong>n<br />
zo’n subsidieverwachting opgeleverd: Bolsward, Kleine Dijlakker 17;<br />
Dordrecht, Wijnstraat 153; ’s-Hertogenbosch, Hinthamerstraat 138;<br />
Hoorn, St. Jans Gasthuis; Makkum, Vallaat 22; Naaldwijk, Heilige<br />
Geest Hofje; Schiedam, Proveniershuis 1-30 en Zwolle, Sassenstraat<br />
31A-33.<br />
De op <strong>de</strong>ze wijze verreken<strong>de</strong> subsidies van overhe<strong>de</strong>n betreft maar<br />
liefst ruim € 750.000 min<strong>de</strong>r dan wat voor 2012 begroot was. Dat<br />
is in het verslagjaar verwerkt door uitstel van een groot <strong>de</strong>el van <strong>de</strong><br />
werkzaamhe<strong>de</strong>n aan Kleine Dijlakker 17 te Bolsward, forse besparingen<br />
op <strong>de</strong> restauratie van <strong>de</strong> Sassenstraat 31A-33 te Zwolle en uitstel<br />
van <strong>de</strong> restauratie van Hoogstraat 11 te Maassluis. De uitvoering van<br />
<strong>de</strong> uitgestel<strong>de</strong> projecten is verwerkt in <strong>de</strong> begroting 2013.<br />
Voor <strong>de</strong> verkrijging van <strong>de</strong>ze overheidssubsidies moeten verschil-<br />
len<strong>de</strong> aanvraagprocedures wor<strong>de</strong>n doorlopen. Alhoewel meestal met<br />
een vereenvoudig<strong>de</strong> procedure wordt volstaan, is daarmee toch tijd<br />
(en dus kosten) gemoeid. In 2012 bedroegen die kosten in totaal €<br />
95.691. Aangezien er geen direct verband is tussen <strong>de</strong> kosten voor<br />
<strong>de</strong> verkrijging van overheidssubsidies en <strong>de</strong> baten die aan dat jaar<br />
kunnen wor<strong>de</strong>n toegerekend, is een procentuele vergelijking op dit<br />
on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el niet zinvol.<br />
Overige baten Deze laatste, maar tevens grootste, categorie<br />
baten bedroeg in 2012 € 7.933.564. Omdat <strong>de</strong> rentebaten in 2012<br />
slechts € 5.411 bedroegen, hebben <strong>de</strong> overige baten vrijwel geheel<br />
betrekking op <strong>de</strong> huurinkomsten (€ 7.928.152). Deze huurinkomsten<br />
waren daarmee in 2012 vrijwel gelijk aan <strong>de</strong> begroting (begroot<br />
was € 8.060.000). De groei ten opzichte van het voorgaan<strong>de</strong> jaar<br />
maskeert in enige mate het toch weer aanzienlijke huurverlies van<br />
€ 778.705 (in 2011: 651.532). Met ingang van ultimo 2012 is een<br />
iets veran<strong>de</strong>r<strong>de</strong> in<strong>de</strong>ling gemaakt in <strong>de</strong> achterliggen<strong>de</strong> oorzaken van<br />
dit verlies. Volgens <strong>de</strong> nieuwe in<strong>de</strong>ling on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n wij ‘mutatieleegstand’<br />
en ‘projectleegstand’. Mutatieleegstand betreft pan<strong>de</strong>n die<br />
beschikbaar zijn voor een huur<strong>de</strong>r, omdat <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> huur<strong>de</strong>r vertrokken<br />
is, of omdat het pand na een restauratie of groot on<strong>de</strong>rhoud<br />
weer te gebruiken is. Deze mutatieleegstand bedroeg in 2012<br />
€ 328.756 en was te ver<strong>de</strong>len in frictieleegstand (korter dan 3 maan<strong>de</strong>n,<br />
dus in <strong>de</strong> regel louter huur<strong>de</strong>rswissels), die € 144.828 bedroeg<br />
(2011: € 128.484) en structurele leegstand (langer dan 3 maan<strong>de</strong>n),<br />
die € 183.928 bedroeg (2011: € 115.445). De projectleegstand<br />
betreft pan<strong>de</strong>n die leeg staan omdat <strong>de</strong>ze in <strong>de</strong> huidige staat niet<br />
verhuurbaar zijn. Dat kan zijn omdat ze gerestaureerd moeten<br />
wor<strong>de</strong>n of in restauratie zijn, dan wel omdat ze uit verhuur komen en<br />
niet opnieuw te verhuren zijn, zon<strong>de</strong>r eerst een grondige renovatie te<br />
on<strong>de</strong>rgaan.<br />
Dat laatste doet zich vooral voor bij pan<strong>de</strong>n die een zeer lange tijd<br />
bij een huur<strong>de</strong>r in gebruik zijn geweest. De projectleegstand bedroeg<br />
€ 449.949 (2011: € 407.603), te ver<strong>de</strong>len in restauratieleegstand ad<br />
€ 267.136 en on<strong>de</strong>rhoudsleegstand ad € 182.813. De trend is onmiskenbaar:<br />
er staan niet eens veel meer pan<strong>de</strong>n in ons bezit leeg, maar<br />
<strong>de</strong> pan<strong>de</strong>n die leeg zijn, staan (veel) langer leeg. In november is bin-<br />
Tij<strong>de</strong>ns het goed geld gala van <strong>de</strong> Bankgiro loterij in februari 2013, kreeg<br />
<strong>de</strong> vereniging naast <strong>de</strong> jaarlijkse bijdrage van € 1,2 miljoen, een extra<br />
eenmalige gift van maar liefst € 679.500 voor het project ‘erfgoedlogies’.<br />
in drie jaar tijd zal <strong>de</strong> vereniging twaalf van haar pan<strong>de</strong>n omtoveren tot<br />
vakantiehuizen. ‘huis dijkstra’ in groet is het eerste huis dat in 2013<br />
gerealiseerd werd als vakantiewoning en is reeds als zodanig te huur.<br />
Zon<strong>de</strong>r <strong>de</strong> bijdrage van <strong>de</strong> Bankgiro loterij was het voor <strong>de</strong> vereniging<br />
niet mogelijk geweest dit project te realiseren.<br />
<strong>de</strong> cheque voor het project erfgoedlogies met v.l.n.r. leo van grunsven,<br />
cunera vergeer, Michiel verboven en isja Finaly.<br />
nen <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> een speciale taakgroep in het leven geroepen om<br />
dit probleem aan te pakken.<br />
De huurverhogingen in 2012 hebben, behou<strong>de</strong>ns een enkele<br />
uitzon<strong>de</strong>ring, gevarieerd tussen <strong>de</strong> 1,3 % en <strong>de</strong> 2,3 % (prijsin<strong>de</strong>x per<br />
1-1-2012). Over het gehele bezit bedroeg <strong>de</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> huurverhoging<br />
2,3 % (in 2010 1,5 %). Daarmee kwam <strong>de</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> huurprijsaanpassing<br />
exact overeen met <strong>de</strong> prijsin<strong>de</strong>x van 2012.<br />
Het huurbestand van onze <strong>Vereniging</strong> bevatte eind 2012 691<br />
(2011 688) huureenhe<strong>de</strong>n. Daarvan is ongeveer een kwart verhuurd<br />
als bedrijfsruimte. Deze contracten kennen alleen een in<strong>de</strong>xering<br />
van <strong>de</strong> huurprijs per 1 januari. De overige contracten zijn woningcontracten.<br />
Daarvan bevindt 40 % zich in <strong>de</strong> vrije sector, hetgeen<br />
wil zeggen dat <strong>de</strong> huurwaar<strong>de</strong> is geliberaliseerd. Voor 60 % van ons<br />
woningbestand bepaalt het Ministerie van Binnenlandse Zaken en<br />
Koninkrijksrelaties (voorheen VROM) <strong>de</strong> maximaal re<strong>de</strong>lijke huur<br />
en <strong>de</strong> daaraan gekoppel<strong>de</strong> huuraanpassingspercentages.<br />
verenigingszaken<br />
le<strong>de</strong>n<br />
Per 31 <strong>de</strong>cember 2012 telt onze <strong>Vereniging</strong> 4.121 le<strong>de</strong>n (ultimo<br />
2011: 3.759 le<strong>de</strong>n). Hiermee is niet alleen <strong>de</strong> le<strong>de</strong>ngroei doorgezet<br />
(9,6 %), maar <strong>de</strong> toename was ook groter dan in voorgaan<strong>de</strong> jaren<br />
(6 %). In werkelijkheid meld<strong>de</strong>n zich in 2012 625 nieuwe le<strong>de</strong>n<br />
aan, waarvan maar liefst 20% via ca<strong>de</strong>aulidmaatschappen die door<br />
bestaan<strong>de</strong> le<strong>de</strong>n zijn weggegeven (‘lid werft lid’ campagne). Tegenover<br />
die aanwas stond het verlies van 263 le<strong>de</strong>n, door opzegging of<br />
overlij<strong>de</strong>n. Dat is fors meer dan gebruikelijk (172 gemid<strong>de</strong>ld in <strong>de</strong><br />
laatste 5 jaar) en lijkt een verband te hebben met <strong>de</strong> grootschaliger<br />
speciale le<strong>de</strong>nwervingsacties die wij op ‘publieksdagen’ in onze pan<strong>de</strong>n<br />
voeren. Deze speciale acties verlei<strong>de</strong>n immers mensen meer tot<br />
impuls-lidmaatschappen en die lei<strong>de</strong>n weer gemakkelijker tot opzeggingen.<br />
De verwachting is <strong>de</strong>rhalve, dat het grotere jaarlijkse verlies<br />
aan le<strong>de</strong>n <strong>de</strong> komen<strong>de</strong> jaren blijft bestaan.<br />
De contributieopbrengst groei<strong>de</strong><br />
in 2012 opnieuw naar een totale<br />
bijdrage van € 116.788 (in 2011:<br />
€ 112.405), geheel in lijn met <strong>de</strong><br />
toename van het le<strong>de</strong>ntal.<br />
Bericht aan <strong>de</strong> le<strong>de</strong>n<br />
Afgelopen jaar is het Bericht aan<br />
<strong>de</strong> Le<strong>de</strong>n drie keer verschenen,<br />
in februari, juni en augustus.<br />
Het Bericht is het meest actuele<br />
communicatiemid<strong>de</strong>l met onze<br />
le<strong>de</strong>n. Hierin verschijnen stukjes<br />
over restauraties en verwervingen<br />
en al onze Open Dagen<br />
en Toegankelijke Pan<strong>de</strong>n en<br />
an<strong>de</strong>re evenementen wor<strong>de</strong>n erin<br />
vermeld.<br />
29<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
30<br />
verslag van <strong>de</strong> vereniging<br />
Toegankelijke Pan<strong>de</strong>n In 2012 verscheen <strong>de</strong> zeven<strong>de</strong> editie<br />
van ons boekje Toegankelijke Pan<strong>de</strong>n. Hierin waren opnieuw ruim<br />
100 pan<strong>de</strong>n opgenomen die door le<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> bezocht<br />
kunnen wor<strong>de</strong>n. De pan<strong>de</strong>n zijn on<strong>de</strong>r te ver<strong>de</strong>len in drie categorieen.<br />
De eerste omvat musea, veelal on<strong>de</strong>rgebracht in zeer bijzon<strong>de</strong>re<br />
historische gebouwen. In <strong>de</strong>ze musea geldt over het algemeen voor<br />
onze le<strong>de</strong>n een korting op <strong>de</strong> toegangsprijs. De twee<strong>de</strong> categorie<br />
bestaat uit historische huizen waarin winkels of restaurants zijn gevestigd.<br />
Voor le<strong>de</strong>n geldt dan veelal een korting. De <strong>de</strong>r<strong>de</strong> categorie<br />
is het meest bijzon<strong>de</strong>r; het zijn particulier bewoon<strong>de</strong> pan<strong>de</strong>n die exclusief<br />
voor onze le<strong>de</strong>n één of twee keer per jaar wor<strong>de</strong>n opengesteld.<br />
Dit jaar ging het om 39 bijzon<strong>de</strong>re gebouwen. Minimaal 900 le<strong>de</strong>n<br />
en geïnteresseer<strong>de</strong>n brachten een bezoek aan <strong>de</strong>ze pan<strong>de</strong>n.<br />
Openingen In totaal wer<strong>de</strong>n er dit verslagjaar vier feestelijke openingen<br />
georganiseerd. Het meest uitzon<strong>de</strong>rlijk voor <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong><br />
was <strong>de</strong> opening van het pronk-poppenhuis van Nijenburg in Heiloo.<br />
Na een grondige en minutieuze restauratie kon dit bijzon<strong>de</strong>re poppenhuis<br />
weer in volle pracht wor<strong>de</strong>n getoond op <strong>de</strong> plek waar het van<br />
oudsher thuishoort: landgoed Nijenburg. Hiervoor in dit Jaarverslag<br />
is inhou<strong>de</strong>lijk ingegaan op <strong>de</strong>ze restauratie.<br />
De twee<strong>de</strong> opening betrof <strong>de</strong> onthulling van een gevelsteen aan <strong>de</strong><br />
Binnenluiendijk in Hoorn tij<strong>de</strong>ns Open Monumentendag. Naar een<br />
suggestie van een van onze le<strong>de</strong>n, heeft <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> een gevelsteen<br />
in dit huis geplaatst ter nagedachtenis aan <strong>de</strong> red<strong>de</strong>r, bewoner<br />
en schenker van het huis <strong>de</strong> heer J.E. <strong>de</strong> Visser. Tevens werd van <strong>de</strong><br />
gelegenheid gebruik gemaakt om het pand na restauratie te tonen<br />
aan <strong>de</strong> le<strong>de</strong>n en an<strong>de</strong>re geïnteresseer<strong>de</strong>n.<br />
Ook <strong>de</strong> restauratie van het achterhuis van het Proveniershuis in<br />
Schiedam kwam dit jaar gereed. De opening werd hier verricht<br />
Opening poppenhuis nijenburg Opening van het Proveniershuis in schiedam (foto roel dijkstra)<br />
door <strong>de</strong> burgemeester, mevrouw ir. J.M. Leemhuis-Stout, waarna<br />
het zaalgebouw en <strong>de</strong> appartementen aan alle aanwezigen getoond<br />
wer<strong>de</strong>n.<br />
Het ‘Hof van Ittersum’ met daarin het Karel V-huis werd 30 november<br />
geopend in bijzijn van <strong>de</strong> wethou<strong>de</strong>r monumentenzorg, <strong>de</strong> heer<br />
G.J. Piek. Ook in Zwolle kon<strong>de</strong>n alle genodig<strong>de</strong>n na <strong>de</strong> toespraken<br />
het pand bezichtigen.<br />
excursies en rondleidingen Het thema voor <strong>de</strong> excursies<br />
en rondleidingen van 2012 was ‘Architectuur vertelt een verhaal’:<br />
op zoek naar achtergron<strong>de</strong>n en bedoelingen van <strong>de</strong> bouwkunst.<br />
De le<strong>de</strong>n kon<strong>de</strong>n een keuze maken uit drie excursies en zes rondleidingen<br />
die op verschillen<strong>de</strong> plaatsen in het land wer<strong>de</strong>n gehou<strong>de</strong>n.<br />
De excursies von<strong>de</strong>n plaats in Dordrecht en op <strong>de</strong> Utrechtse heuvelrug.<br />
In Dordrecht was het classicisme <strong>de</strong> ro<strong>de</strong> draad. Prof. dr Koen<br />
Ottenheym, hoogleraar architectuurgeschie<strong>de</strong>nis en bestuurslid van<br />
onze <strong>Vereniging</strong>, gaf een lezing over classicisme in <strong>de</strong> bouwkunst,<br />
waarna drie huizen van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> aan <strong>de</strong> Wijnstraat wer<strong>de</strong>n<br />
bezocht. Op <strong>de</strong> Utrechtse heuvelrug werd vooral aandacht<br />
besteed aan <strong>de</strong> afwerking van <strong>de</strong> prachtige interieurs.<br />
Kunsthistoricus Richard Harmanni gaf een lezing over behangsels<br />
en met name die op <strong>de</strong> buitenplaatsen Sparrendaal en Amerongen<br />
die daarna in situ wer<strong>de</strong>n bekeken. In Amsterdam kon men <strong>de</strong>elnemen<br />
aan een rondvaart door <strong>de</strong> grachten langs huizen van <strong>de</strong><br />
<strong>Vereniging</strong> én van stadssteenhouwer <strong>Hendrick</strong> <strong>de</strong> <strong>Keyser</strong>.<br />
Rondleidingen wer<strong>de</strong>n gegeven in <strong>de</strong> Burcht, Huis Van Brienen<br />
en het Gemeenlandshuis in Amsterdam, <strong>de</strong> Der<strong>de</strong> Ambachtsschool<br />
in Scheveningen, Nijenburg in Heiloo, Huis Barnaart in Haarlem<br />
en het ‘Hof van Ittersum’ in Zwolle. 833 le<strong>de</strong>n en introducés<br />
namen <strong>de</strong>el aan <strong>de</strong> excursies en 812 le<strong>de</strong>n gaven zich op voor <strong>de</strong><br />
rondleidingen. Het was daarmee weer een prachtig excursiejaar.<br />
Open dagen Dit jaar waren er twee Open Dagen. Op 30 juni<br />
werd Huis Dijkstra in Groet opengesteld, het was prachtig weer en<br />
veel le<strong>de</strong>n maakten van <strong>de</strong> mogelijkheid gebruik om dit pareltje van<br />
het Nieuwe Bouwen te komen bekijken. In Zwolle was het op 8<br />
<strong>de</strong>cember groot feest toen <strong>de</strong> Hanzelijn officieel werd geopend voor<br />
publiek. Er waren allerhan<strong>de</strong> activiteiten door <strong>de</strong> hele stad en <strong>de</strong><br />
<strong>Vereniging</strong> stel<strong>de</strong> het pas gerestaureer<strong>de</strong> ‘Hof Van Ittersum’ open.<br />
Meer dan 1200 bezoekers namen een kijkje of kwamen een van <strong>de</strong><br />
theatervoorstellingen in ons pand bijwonen.<br />
nieuwe le<strong>de</strong>ndag De nieuwe le<strong>de</strong>ndagen die wij sinds 2011<br />
organiseren wor<strong>de</strong>n door onze nieuwe le<strong>de</strong>n zeer gewaar<strong>de</strong>erd.<br />
De nieuwe le<strong>de</strong>n krijgen een lezing over <strong>de</strong> uiteenlopen<strong>de</strong> facetten<br />
van het werk van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> en een rondleiding door een van<br />
onze pan<strong>de</strong>n. In veel gevallen wor<strong>de</strong>n mensen lid omdat zij door<br />
beken<strong>de</strong>n erop gewezen zijn, of een Open Dag hebben bezocht. Die<br />
le<strong>de</strong>n hebben meteen sympathie voor ons werk, terwijl zij nog niet<br />
overzien wat dat precies inhoudt. Wij gaan ervan uit dat <strong>de</strong> nieuwe<br />
le<strong>de</strong>n door <strong>de</strong>ze persoonlijke en bre<strong>de</strong> wijze van kennismaking zich<br />
meteen meer betrokken voelen bij <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong>. In 2012 waren er<br />
drie nieuwe le<strong>de</strong>ndagen op 28 april, 29 september en 24 november,<br />
die bezocht wer<strong>de</strong>n door in totaal 195 nieuwe le<strong>de</strong>n.<br />
rondleidingen heiloo De Historische <strong>Vereniging</strong> Oud<br />
Heiloo verzorg<strong>de</strong> opnieuw rondleidingen op ons landgoed Nijenburg.<br />
Twee zondagen per maand stellen zij het huis open en kan men<br />
on<strong>de</strong>r begeleiding van een goed opgelei<strong>de</strong> gids een rondgang maken<br />
door <strong>de</strong> fraai ingerichte vertrekken van het huis. Deze formule<br />
werd in 2011 gestart en blijkt nog steeds zeer in trek in Heiloo en<br />
omstreken. In het ka<strong>de</strong>r van het ‘Jaar van <strong>de</strong> historische buitenplaats’<br />
werd een aantal extra openstellingen geïnitieerd. In mei werd samen<br />
met <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> Natuurmonumenten een picknickdag opgezet;<br />
bezoekers kon<strong>de</strong>n die dag picknicken in <strong>de</strong> boomgaard. Ondanks<br />
dat het weer helaas te wensen overliet, lieten <strong>de</strong> picknick-liefhebbers<br />
zich niet afschrikken en werd het een gezellige dag. Rondom kerst<br />
wer<strong>de</strong>n er twee concerten gehou<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> grote zaal. Het publiek<br />
was zeer enthousiast over <strong>de</strong> concerten in <strong>de</strong>ze entourage.<br />
Overhandiging van 18<strong>de</strong>-eeuwse Wapenkaart door<br />
<strong>de</strong> rid<strong>de</strong>rschap van Overijssel aan <strong>de</strong> vereniging excursie Utrechtse heuvelrug Boottocht ‘hendrick <strong>de</strong> keyser vanaf het water’<br />
Open dag groet<br />
31<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
32<br />
verslag van <strong>de</strong> vereniging<br />
algemene le<strong>de</strong>nverga<strong>de</strong>ring<br />
In afwijking van an<strong>de</strong>re jaren werd in 2012 <strong>de</strong> Le<strong>de</strong>nverga<strong>de</strong>ring<br />
gehou<strong>de</strong>n op een zaterdag. Op 23 juni kwamen <strong>de</strong> le<strong>de</strong>n voor <strong>de</strong><br />
vierennegentigste Algemene Le<strong>de</strong>nverga<strong>de</strong>ring bijeen in <strong>de</strong> voormalige<br />
Bondsraadzaal van <strong>de</strong> Algemeene Ne<strong>de</strong>rlandsche Diamantbewerkersbond,<br />
<strong>de</strong> ‘Burcht’ in Amsterdam. De verga<strong>de</strong>ring werd<br />
door 150 le<strong>de</strong>n bezocht, die ongetwijfeld door <strong>de</strong> combinatie van<br />
het bijzon<strong>de</strong>re programma en het bijzon<strong>de</strong>re gebouw wer<strong>de</strong>n aangetrokken.<br />
Om 13.00 uur werd <strong>de</strong> verga<strong>de</strong>ring geopend door plaatsvervangend<br />
voorzitter Brouwer, die memoreer<strong>de</strong> dat het <strong>de</strong> laatste<br />
verga<strong>de</strong>ring zou zijn van <strong>de</strong> vigerend voorzitter, <strong>de</strong> heer P.B. <strong>de</strong><br />
Bruijn. Na <strong>de</strong> notulen ging <strong>de</strong> voorzitter, <strong>de</strong> heer De Bruijn, kort in<br />
op ontwikkelingen rondom enkele verwervingen en <strong>de</strong> vermin<strong>de</strong>r<strong>de</strong><br />
subsidiemogelijkhe<strong>de</strong>n voor onze <strong>Vereniging</strong>.<br />
Hierna werd aan <strong>de</strong> hand van beeldmateriaal door <strong>de</strong> directeur getoond<br />
welke verwervingen in 2011 waren gerealiseerd en <strong>de</strong> consequenties<br />
voor <strong>de</strong> jaarrekening die daaruit voortvloei<strong>de</strong>n. Vervolgens<br />
presenteer<strong>de</strong> het hoofd van <strong>de</strong> af<strong>de</strong>ling Instandhouding bijzon<strong>de</strong>re<br />
<strong>de</strong>tails en vondsten bij vijf belangrijke restauraties van 2011. Na het<br />
beantwoor<strong>de</strong>n van een aantal inhou<strong>de</strong>lijke vragen over dit verslag,<br />
werd met grafieken een toelichting gegeven op <strong>de</strong> jaarcijfers en beantwoord<strong>de</strong><br />
<strong>de</strong> penningmeester vragen hierover. Nadat het jaarverslag<br />
en <strong>de</strong> jaarcijfers voldoen<strong>de</strong> waren toegelicht werd het Jaarverslag<br />
2011 aangenomen. De aanwezigen verleen<strong>de</strong>n het Bestuur en <strong>de</strong><br />
commissarissen décharge terzake van het in 2011 gevoer<strong>de</strong> bestuur<br />
en toezicht.<br />
Tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> hierna toe te lichten benoemingen en herbenoemingen<br />
vond <strong>de</strong> overdracht plaats van het voorzitterschap van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong><br />
van <strong>de</strong> heer P.B <strong>de</strong> Bruijn aan <strong>de</strong> heer H.J. Brouwer. De nieuwe<br />
voorzitter sprak een woord van dank uit aan <strong>de</strong> heer De Bruijn, die<br />
maar liefst 22 jaar <strong>de</strong>el heeft uitgemaakt van het Bestuur waarvan<br />
<strong>de</strong> laatste negen jaar als voorzitter. De verga<strong>de</strong>ringen die <strong>de</strong> heer De<br />
Bruijn leid<strong>de</strong> kenmerkten zich door harmonie en een soepel verloop.<br />
algemene le<strong>de</strong>nverga<strong>de</strong>ring in <strong>de</strong> ‘Burcht’ te amsterdam<br />
Tegelijkertijd zorg<strong>de</strong> <strong>de</strong> heer De Bruijn als voorzitter ervoor dat <strong>de</strong><br />
<strong>Vereniging</strong> ‘eigentijds’ bleef, on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re door regelmatige aanpassing<br />
van <strong>de</strong> huisstijl. Kenmerkend was dat bij ie<strong>de</strong>re aanpassing <strong>de</strong><br />
handhaving van <strong>de</strong> hoge kwaliteit voorop stond. Le<strong>de</strong>nwerving en<br />
representatie van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> naar buiten kon<strong>de</strong>n immer op speciale<br />
aandacht van <strong>de</strong> heer De Bruijn als voorzitter rekenen. De heer<br />
Brouwer dankte hem zeer hartelijke voor al zijn werk en bood <strong>de</strong><br />
schei<strong>de</strong>nd voorzitter als dank <strong>de</strong> ere-penning van het Bestuur aan.<br />
Na <strong>de</strong>ze korte ceremonie schetsten het hoofd Instandhouding en<br />
<strong>de</strong> directeur ie<strong>de</strong>r een kort beeld van <strong>de</strong> voorgenomen restauraties<br />
en <strong>de</strong> actuele verwervingen in combinatie met <strong>de</strong> begroting van het<br />
lopen<strong>de</strong> jaar (2012).<br />
Aan het slot van <strong>de</strong> verga<strong>de</strong>ring wer<strong>de</strong>n verschillen<strong>de</strong> vragen van<br />
aanwezigen beantwoord.<br />
Na een korte koffiepauze volg<strong>de</strong> ter gelegenheid van het afscheid<br />
van <strong>de</strong> heer P.B. <strong>de</strong> Bruijn als voorzitter en mevrouw C.W. Fock als<br />
bestuurslid, een klein symposium. Verspreid over twee zalen kon<strong>de</strong>n<br />
<strong>de</strong> aanwezigen korte lezingen van in totaal vier sprekers bijwonen. In<br />
<strong>de</strong> bovenzaal van <strong>de</strong> Burcht gingen mevrouw prof. dr M.C. Kuipers<br />
en prof. dr K.A. Ottenheym in op het dilemma bij interieurrestauraties:<br />
reconstrueren of <strong>de</strong> gelaagdheid behou<strong>de</strong>n? In <strong>de</strong> bene<strong>de</strong>nzaal<br />
bogen mevrouw ir E.M. van <strong>de</strong>r Pol en architect G. van Hoogevest<br />
zich over het thema: Jonge architectuur en ou<strong>de</strong> monumenten: is er<br />
een on<strong>de</strong>rscheid? De bijdragen over <strong>de</strong> twee invalshoeken zorg<strong>de</strong>n in<br />
ie<strong>de</strong>re zaal voor een levendige discussie, waar in <strong>de</strong> ene zaal vertrekkend<br />
bestuurslid en interieur<strong>de</strong>skundige mevrouw C.W. Fock aan<br />
<strong>de</strong>elnam en in <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re zaal <strong>de</strong> schei<strong>de</strong>nd voorzitter, <strong>de</strong> heer P.B.<br />
<strong>de</strong> Bruijn. Het mini-symposium werd met een genoeglijk samenzijn<br />
afgesloten, on<strong>de</strong>r het genot van een drankje en een hapje.<br />
Benoemingen en herbenoemingen De voordrachten voor<br />
<strong>de</strong> benoeming en <strong>de</strong> herbenoeming van <strong>de</strong> le<strong>de</strong>n van het Bestuur<br />
geschie<strong>de</strong>n conform een opgemaakt profiel. Het doel hiervan is een<br />
evenwichtige samenstelling van dit college, gezien <strong>de</strong> beslissingen<br />
die het Bestuur pleegt te nemen. Daartoe wordt gestreefd naar een<br />
samenstelling voor <strong>de</strong> helft uit personen met een financieel-juridische<br />
of maatschappelijke achtergrond en voor <strong>de</strong> helft met een bouw-<br />
kundige of kunsthistorische achtergrond. Bij elke vacature evalueert<br />
het Bestuur dit profiel.<br />
In 2012 waren bij het Bestuur <strong>de</strong> herbenoemingen van <strong>de</strong> heren H.J.<br />
Brouwer, A.A. Schulting en H.B. van Wijk aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong>. Allen waren<br />
beschikbaar voor een nieuwe termijn, zij het dat <strong>de</strong> heer Van Wijk in<br />
2014 moet aftre<strong>de</strong>n en <strong>de</strong> heer Schulting in 2015, bei<strong>de</strong>n vanwege<br />
het bereiken van <strong>de</strong> statutaire leeftijdgrens. Zij wer<strong>de</strong>n gedrieën<br />
on<strong>de</strong>r applaus herbenoemd, waarbij <strong>de</strong> heer Brouwer in <strong>de</strong> functie<br />
van voorzitter werd benoemd.<br />
Vervolgens wer<strong>de</strong>n twee nieuwe le<strong>de</strong>n ter benoeming in het Bestuur<br />
voorgesteld. Mevrouw E.M. van <strong>de</strong>r Pol, architect en oud-Rijksbouwmeester,<br />
en <strong>de</strong> heer J.B.H. <strong>de</strong> Haan, kunsthistoricus en gespecialiseerd<br />
op interieurafwerkingen, wer<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>r applaus benoemd<br />
tot lid van het Bestuur.<br />
v.l.n.r. <strong>de</strong> nieuwe voorzitter <strong>de</strong> heer h.j. Brouwer, aftre<strong>de</strong>nd bestuurslid<br />
mw c.W. Fock en aftre<strong>de</strong>nd voorzitter P.B. <strong>de</strong> Bruijn<br />
tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> algemene le<strong>de</strong>nverga<strong>de</strong>ring<br />
Ook voor <strong>de</strong> samenstelling van <strong>de</strong> Raad van Commissarissen wordt<br />
een profiel gehanteerd. De Raad kent allereerst een regionale<br />
spreiding over het hele land. Daarnaast wordt getracht in <strong>de</strong> Raad<br />
tenminste alle bestuurslagen van <strong>de</strong> Overheid vertegenwoordigd te<br />
hebben. Tenslotte wordt geprobeerd een vergelijkbare ver<strong>de</strong>ling te<br />
hebben als in het Bestuur. Bij benoemingen en herbenoemingen<br />
wordt geëvalueerd aan <strong>de</strong> hand van het profiel van <strong>de</strong> Raad.<br />
Bij <strong>de</strong> Raad van Commissarissen tra<strong>de</strong>n volgens rooster af: <strong>de</strong> heren<br />
A.L.L.M. Asselbergs (voormalig Rijksadviseur voor Cultureel<br />
Erfgoed), A.F.W. Bosman (hoogleraar architectuurgeschie<strong>de</strong>nis<br />
UvA), W.F. Dutilh (General manager ING), J. Franssen (Commissaris<br />
van <strong>de</strong> Koningin Zuid-Holland), L. van Grunsven (historicus),<br />
F.Q.J.L. Hoebens (Lid Bestuur Stichting Bouwcultuurfonds<br />
Zuid-Ne<strong>de</strong>rland), T. <strong>de</strong> Swaan (voorzitter Raad van Commissarissen<br />
Van Lanschot Bankiers), H.M.J. Tromp (Cultuurhistoricus,<br />
Buitenplaats<strong>de</strong>skundige) en M.C. van Veen (voormalig voorzitter<br />
Raad van Bestuur Koninklijke Hoogovens NV) en <strong>de</strong> dames<br />
P. Kruseman (voormalig directeur Amsterdam Museum),<br />
M.C. Kuipers (bijzon<strong>de</strong>r hoogleraar Cultureel Erfgoed te Delft) en<br />
E.H. Swaab (advocaat en voormalig voorzitter Raad voor Cultuur).<br />
De heren Asselbergs, Dutilh, Franssen en De Swaan kon<strong>de</strong>n niet<br />
wor<strong>de</strong>n herbenoemd of waren niet beschikbaar voor een volgen<strong>de</strong><br />
termijn. Zij wer<strong>de</strong>n door <strong>de</strong> voorzitter toegesproken en bedankt voor<br />
hun jarenlange inzet. De heer De Swaan in het bijzon<strong>de</strong>r wegens<br />
zijn jaren als lid van het Bestuur en daarna als Lid van <strong>de</strong> Audit<br />
Commissie. De dames Kruseman, Kuipers en Swaab, evenals <strong>de</strong><br />
heren Bosman, Van Grunsven, Hoebens, Tromp en Van Veen,<br />
waren herkiesbaar voor een nieuwe perio<strong>de</strong> en wer<strong>de</strong>n door <strong>de</strong><br />
aanwezigen herbenoemd.<br />
Als nieuwe kandidaten voor <strong>de</strong> Raad van Commissarissen wer<strong>de</strong>n<br />
voorgedragen: <strong>de</strong> dames C.W. Fock (oud-bestuurslid), J.R. Ras<br />
(conservator Gel<strong>de</strong>rsch Landschap en Gel<strong>de</strong>rsche Kasteelen) en<br />
P.M. Noor<strong>de</strong>rvliet (schrijfster en columniste) en <strong>de</strong> heer D.P. <strong>de</strong><br />
Vries (voorzitter Ottema-Kingma Stichting voor Noord-Ne<strong>de</strong>rland).<br />
Alle vier <strong>de</strong> kandidaten wer<strong>de</strong>n door <strong>de</strong> aanwezigen met applaus<br />
benoemd.<br />
Vervolgens werd uit <strong>de</strong> Raad van Commissarissen <strong>de</strong> heer J.G.P.M.<br />
Hel<strong>de</strong>rman benoemd tot lid van <strong>de</strong> Audit Commissie.<br />
Organisatie<br />
De bureau-organisatie bestond eind 2012 uit 28 personen in vaste<br />
dienst en 4 personen met een contract voor bepaal<strong>de</strong> tijd. Uitgedrukt<br />
in voltijdbanen kwam dit neer op 26 personen (2011: 26,6).<br />
De mutaties zijn on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el van een vergaand proces, waarbij <strong>de</strong> inzet<br />
op <strong>de</strong> af<strong>de</strong>ling Huurzaken wordt vergroot en die op <strong>de</strong> af<strong>de</strong>ling<br />
Instandhouding enigszins wordt ingeperkt.<br />
Het ziekteverzuim on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> me<strong>de</strong>werkers van <strong>Vereniging</strong> <strong>Hendrick</strong><br />
33<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
34<br />
verslag van <strong>de</strong> vereniging<br />
<strong>de</strong> <strong>Keyser</strong> bedroeg in 2012 5%, helaas een verdubbeling ten opzichte<br />
van het voorgaan<strong>de</strong> jaar (2011 2,6%), die groten<strong>de</strong>els te wijten is aan<br />
een langdurige ziekte van een van onze me<strong>de</strong>werkers.<br />
De bureau-organisatie van <strong>Vereniging</strong> <strong>Hendrick</strong> <strong>de</strong> <strong>Keyser</strong> kent,<br />
als afspiegeling van haar doelstelling, drie specifieke af<strong>de</strong>lingen:<br />
Huurzaken, Instandhouding en Voorlichting/Le<strong>de</strong>nservice. Met<br />
uitzon<strong>de</strong>ring van <strong>de</strong> directie en twee me<strong>de</strong>werkers van <strong>de</strong> boekhouding,<br />
zijn alle me<strong>de</strong>werkers bij <strong>de</strong> drie doelgerichte af<strong>de</strong>lingen<br />
on<strong>de</strong>rgebracht.<br />
huurzaken De af<strong>de</strong>ling Huurzaken is verantwoor<strong>de</strong>lijk voor <strong>de</strong><br />
(tij<strong>de</strong>lijke) verhuur, <strong>de</strong> huurinkomsten en het mutatieon<strong>de</strong>rhoud.<br />
Zoals in <strong>de</strong> inleiding reeds is opgemerkt, is het juist in 2012 door<br />
verschillen<strong>de</strong> factoren lastiger gewor<strong>de</strong>n om <strong>de</strong> huurinkomsten op<br />
peil te hou<strong>de</strong>n. Vanwege <strong>de</strong> al langer teruglopen<strong>de</strong> an<strong>de</strong>re geldstromen<br />
(van subsidies en fondsen) raakt dit proces <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> relatief<br />
hard.<br />
Helaas komt het daardoor vaker voor dat geplan<strong>de</strong> projecten moeten<br />
wor<strong>de</strong>n uitgesteld of slechts gefaseerd kunnen wor<strong>de</strong>n uitgevoerd.<br />
Met name aan <strong>de</strong> meer op comfort gerichte wensen van huur<strong>de</strong>rs<br />
kan, (me<strong>de</strong>, maar niet alleen, ingegeven door budgetkeuzes) on<strong>de</strong>r<br />
<strong>de</strong> huidige omstandighe<strong>de</strong>n slechts in beperkte mate tegemoet<br />
gekomen wor<strong>de</strong>n.<br />
De verhuur in <strong>de</strong> zakelijke markt (winkels, kantoorruimten) stagneert<br />
merkbaar. Vanwege persoonlijke of bedrijfsmatige omstandighe<strong>de</strong>n<br />
wordt het betalingsgedrag en ook <strong>de</strong> looptijd van huurcontracten<br />
negatief beïnvloed. Het aantal betalingsregelingen neemt<br />
toe, maar helaas ook het aantal incassoprocedures en <strong>de</strong> hoogte van<br />
<strong>de</strong> vor<strong>de</strong>ringen via <strong>de</strong> gerechts<strong>de</strong>urwaar<strong>de</strong>r.<br />
De af<strong>de</strong>ling werd ultimo 2012 door elf me<strong>de</strong>werkers (9 in <strong>de</strong> voorgaan<strong>de</strong><br />
jaren) bemenst. Een coördinerend me<strong>de</strong>werker is uit dienst<br />
getre<strong>de</strong>n, drie parttime krachten zijn nieuw aangetrokken. On<strong>de</strong>r<br />
leiding van het hoofd Huurzaken, hou<strong>de</strong>n vier (on<strong>de</strong>r wie drie <strong>de</strong>eltijd-)<br />
me<strong>de</strong>werkers zich dagelijks bezig met <strong>de</strong> reguliere verhuur en<br />
het (mutatie)on<strong>de</strong>rhoud van onze pan<strong>de</strong>n en twee met <strong>de</strong> financiële<br />
en administratieve kant daarvan. Een (<strong>de</strong>eltijd) me<strong>de</strong>werker verzorgt<br />
<strong>de</strong> tij<strong>de</strong>lijke verhuur (zaalverhuur voor on<strong>de</strong>r meer lezingen, huwelijken,<br />
private diners, foto- en filmopnamen, etc.) De bekendheid met<br />
en dientengevolge <strong>de</strong> omzet van onze tij<strong>de</strong>lijke verhuuractiviteiten<br />
neemt gestaag toe. Daarnaast ontfermt <strong>de</strong> (<strong>de</strong>eltijd) conservator<br />
roeren<strong>de</strong> goe<strong>de</strong>ren zich over het beheer van onze (inmid<strong>de</strong>ls ruim<br />
1000) roeren<strong>de</strong> goe<strong>de</strong>ren. Eén me<strong>de</strong>werker huurzaken is werkzaam<br />
als beheer<strong>de</strong>r in ons pand <strong>de</strong> Der<strong>de</strong> Ambachtsschool van Jan Duiker<br />
in Scheveningen.<br />
Het aanstellen van een (<strong>de</strong>eltijd) procesadviseur, met zowel een<br />
bouwkundige als architectuurhistorische achtergrond, heeft een<br />
impuls gegeven aan het doorlichten van <strong>de</strong> werkprocessen binnen <strong>de</strong><br />
af<strong>de</strong>ling Huurzaken. Diverse verbeteringen in on<strong>de</strong>r meer <strong>de</strong> interne<br />
informatievoorziening zijn daarvan het resultaat. Voor <strong>de</strong> komen<strong>de</strong><br />
jaren wordt gewerkt aan een min<strong>de</strong>r vraag gestuur<strong>de</strong>, maar juist<br />
meer planmatig gestuur<strong>de</strong> meerjarige on<strong>de</strong>rhoudscyclus. Omdat<br />
<strong>de</strong> ‘winkel’ daarnaast ook gewoon geopend moet blijven, kost dat<br />
proces veel tijd.<br />
Een concrete en voor ie<strong>de</strong>re huur<strong>de</strong>r merkbare veran<strong>de</strong>ring is <strong>de</strong><br />
aanpassing van <strong>de</strong> telefonische bereikbaarheid. Technische kwesties,<br />
vragen, klachten en complimenten kunnen voortaan ie<strong>de</strong>re werkdag<br />
tussen 9 en 12 uur telefonisch, direct aan <strong>de</strong> huurconsulenten wor<strong>de</strong>n<br />
doorgegeven (020 5210640). Buiten <strong>de</strong>ze tij<strong>de</strong>n zijn meldingen<br />
mogelijk per post of email (huren@hendrick<strong>de</strong>keyser.nl). Een an<strong>de</strong>re<br />
aanpassing is, dat huurkandidaten zich voortaan digitaal bij ons kunnen<br />
laten registreren. Daartoe is speciaal een nieuw on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el aan<br />
onze website ontwikkeld.<br />
De <strong>Vereniging</strong> heeft ultimo 2012 in haar pan<strong>de</strong>n 691 verhuureenhe<strong>de</strong>n,<br />
waaron<strong>de</strong>r woningen, kantoren, horecagelegenhe<strong>de</strong>n en zelfs<br />
parkeerplaatsen en sinds <strong>de</strong> zomer van 2012 ook een recreatiewoning<br />
aan <strong>de</strong> Noord-Hollandse kust. In <strong>de</strong>ze verhuureenhe<strong>de</strong>n zijn<br />
het afgelopen jaar 65 (9%) huurwisselingen geweest (in 2011: 80).<br />
Er <strong>de</strong><strong>de</strong>n zich enkele mutaties voor in pan<strong>de</strong>n die reeds <strong>de</strong>cennia<br />
bewoond wer<strong>de</strong>n door <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> trouwe huur<strong>de</strong>rs.<br />
Een huurster woon<strong>de</strong> maar liefst ruim 50 (!) jaar in ons pand,<br />
maar vanwege gezondheidsre<strong>de</strong>nen was dit niet langer mogelijk.<br />
Helaas noopte <strong>de</strong> aanwezigheid van asbest ons in enkele gevallen<br />
onverwachts tot ingrijpen<strong>de</strong> aanpassingen aan onze pan<strong>de</strong>n.<br />
Zoals hiervoor vermeld on<strong>de</strong>r Overige baten, zijn per 1 januari <strong>de</strong><br />
bedrijfshuurovereenkomsten geïn<strong>de</strong>xeerd en per 1 juli <strong>de</strong> woningen<br />
in huurprijs aangepast, met uitzon<strong>de</strong>ring van <strong>de</strong> contracten die<br />
recent waren afgesloten.<br />
instandhouding De af<strong>de</strong>ling Instandhouding is verantwoor<strong>de</strong>lijk<br />
voor het on<strong>de</strong>rhoud en <strong>de</strong> restauraties aan onze pan<strong>de</strong>n. Het<br />
uitvoeren van regulier on<strong>de</strong>rhoud is van groot belang om <strong>de</strong> bouwkundige<br />
staat van <strong>de</strong> gebouwen goed te hou<strong>de</strong>n en dure restauraties<br />
zo lang mogelijk uit te stellen. Door vier inspectie-opzichters wor<strong>de</strong>n<br />
alle pan<strong>de</strong>n regelmatig, minstens een keer per twee jaar, grondig<br />
on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> loupe genomen. Gemid<strong>de</strong>ld wordt het gevelhout bijvoorbeeld<br />
elke 6 jaar geschil<strong>de</strong>rd, afhankelijk van <strong>de</strong> locatie van het pand<br />
(aan zee of in het binnenland), <strong>de</strong> oriëntatie van <strong>de</strong> gevels (zuid en<br />
west hebben meer te lij<strong>de</strong>n dan noord en oost) en het schoonmaken<br />
van het gevelhout (door goed schoonhou<strong>de</strong>n kan een schil<strong>de</strong>rbeurt<br />
wel één à twee jaar wor<strong>de</strong>n uitgesteld!). Het plannen van het werk<br />
wanneer dat nodig is – en niet alles elke 6 jaar automatisch schil<strong>de</strong>ren<br />
– scheelt werk en kosten. Naast schil<strong>de</strong>rwerk wordt ook benodigd<br />
werk aan muren, houtwerk, dak en an<strong>de</strong>re (constructieve) on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len<br />
opgenomen en in een planning gezet. De werkzaamhe<strong>de</strong>n<br />
wor<strong>de</strong>n vervolgens on<strong>de</strong>r leiding van <strong>de</strong> eigen opzichters uitgevoerd.<br />
Toch is regulier on<strong>de</strong>rhoud niet altijd genoeg om <strong>de</strong> pan<strong>de</strong>n in<br />
goe<strong>de</strong> staat te hou<strong>de</strong>n. Soms is ingrijpen<strong>de</strong>r werk nodig, zoals het<br />
restaureren van een hele kap (en inci<strong>de</strong>nteel het verwij<strong>de</strong>ren van asbest<br />
uit <strong>de</strong> jaren ’80), het repareren van een balklaag of het uitvoeren<br />
van fun<strong>de</strong>ringsherstel. Gemid<strong>de</strong>ld hebben ie<strong>de</strong>r jaar ongeveer 15<br />
pan<strong>de</strong>n in ons bezit groot on<strong>de</strong>rhoud nodig. Tenslotte wor<strong>de</strong>n er<br />
ongeveer 10 algehele restauraties uitgevoerd, waarbij het hele pand<br />
tij<strong>de</strong>ns het werk niet verhuurd kan wor<strong>de</strong>n.<br />
In 2012 is aan circa 180 pan<strong>de</strong>n regulier on<strong>de</strong>rhoud uitgevoerd, aan<br />
16 pan<strong>de</strong>n groot on<strong>de</strong>rhoud en waren 8 pan<strong>de</strong>n in restauratie. Alle<br />
werkzaamhe<strong>de</strong>n en projecten zijn on<strong>de</strong>r eigen directie uitgevoerd,<br />
met uitzon<strong>de</strong>ring van <strong>de</strong> restauratie van het ‘Kranenbreukershuis’<br />
in Tegelen en <strong>de</strong> afronding van <strong>de</strong> renovatie van het Koetshuis van<br />
Beeckestijn. Over <strong>de</strong> aard en inhoud van <strong>de</strong> restauraties, die vaak<br />
een forse investering vergen en door hun metamorfose zo fotogeniek<br />
zijn, is hiervoor al verslag gedaan.<br />
Daarnaast zijn door twee stagiaires en een eigen me<strong>de</strong>werker verslagen<br />
gemaakt van <strong>de</strong> restauraties van het ‘Hof van Ittersum’ in<br />
Zwolle, het Proveniershuis in Schiedam en het fun<strong>de</strong>ringsherstel in<br />
het ‘Huis ’s-Hertogenbosch’ in Mid<strong>de</strong>lburg.<br />
Het werk van <strong>de</strong> af<strong>de</strong>ling Instandhouding is in 2012 uitgevoerd<br />
door een team van 11 mensen on<strong>de</strong>r leiding van een af<strong>de</strong>lingshoofd.<br />
De me<strong>de</strong>werkers zijn ver<strong>de</strong>eld in twee teams, die elk bestaan uit een<br />
architect, een bouwkundig me<strong>de</strong>werker en twee inspectie-opzichters.<br />
Een technisch opzichter voert een aantal grote on<strong>de</strong>rhoudsprojecten<br />
uit en treedt in bei<strong>de</strong> teams op als ‘vliegen<strong>de</strong> keep’ bij ad hoc<br />
werkzaamhe<strong>de</strong>n. Een coördinator planning & controle bewaakt <strong>de</strong><br />
instandhoudingsbegroting en <strong>de</strong> uitputting van <strong>de</strong> budgetten per<br />
project. Als laatste was in 2012 op contractbasis één projectme<strong>de</strong>werker<br />
aangesteld, die twee restauratieprojecten begeleid<strong>de</strong>.<br />
voorlichting en le<strong>de</strong>nservice De af<strong>de</strong>ling Le<strong>de</strong>nservice<br />
heeft per 2012 <strong>de</strong> toevoeging Voorlichting gekregen, omdat door<br />
<strong>de</strong> me<strong>de</strong>werkers van <strong>de</strong>ze af<strong>de</strong>ling alle voorlichting naar <strong>de</strong> buitenwereld<br />
wordt uitgevoerd en wij dit on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el van hun taakstelling<br />
(een van <strong>de</strong> doelstellingen van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong>) willen accentueren.<br />
De af<strong>de</strong>ling werd ultimo 2012, net als in 2011, bemand door zes<br />
me<strong>de</strong>werkers. On<strong>de</strong>r leiding van een hoofd Le<strong>de</strong>nservice verzorgt<br />
een me<strong>de</strong>werker <strong>de</strong> publiciteit van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong>, zorgt één voor <strong>de</strong><br />
contacten met le<strong>de</strong>n en kandidaat-le<strong>de</strong>n en één voor <strong>de</strong> contacten<br />
met vrijwilligers. Een freelance me<strong>de</strong>werker verzorgt <strong>de</strong> excursies en<br />
rondleidingen en één me<strong>de</strong>werker verzorgt <strong>de</strong> receptie en wikkelt<br />
het telefoonverkeer af. De werkzaamhe<strong>de</strong>n die wor<strong>de</strong>n uitgevoerd<br />
door <strong>de</strong> af<strong>de</strong>ling Voorlichting en Le<strong>de</strong>nservice zijn apart toegelicht<br />
on<strong>de</strong>r Voorlichting en <strong>Vereniging</strong>szaken. De al eer<strong>de</strong>r genoem<strong>de</strong><br />
vrijwilligers helpen als ontvanger, als toezichthou<strong>de</strong>r of als rondlei<strong>de</strong>r<br />
bij Open Dagen, bij Toegankelijke Pan<strong>de</strong>n of bij verga<strong>de</strong>ringen<br />
of an<strong>de</strong>re gebeurtenissen in onze meest bijzon<strong>de</strong>re pan<strong>de</strong>n. Daarnaast<br />
verricht een groep vrijwilligers on<strong>de</strong>rsteunen<strong>de</strong> taken voor het<br />
kantoor van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong>.<br />
Directie en Bestuur<br />
Het Bestuur heeft een beleidsbepalen<strong>de</strong> taak en is me<strong>de</strong>-executief.<br />
Het Bestuur bestaat uit zes le<strong>de</strong>n, die ie<strong>de</strong>re vier jaar herbenoembaar<br />
zijn. Het aantal herbenoemingen is niet beperkt. Wel geldt<br />
voor <strong>de</strong> le<strong>de</strong>n van het Bestuur een leeftijdgrens van 70 jaar. De (her)<br />
benoeming in 2013 van drie le<strong>de</strong>n van het Bestuur is hiervoor al<br />
toegelicht.<br />
De Directie bestond in 2012 uit één persoon, die het beleid voorbereidt,<br />
uitvoerend is en on<strong>de</strong>rsteuning geeft aan het Bestuur. De<br />
directeur heeft tevens <strong>de</strong> leiding over <strong>de</strong> bureau-organisatie. Het<br />
Bestuur is op <strong>de</strong> hoogte van alle nevenfuncties van <strong>de</strong> directeur die<br />
relevant zijn of kunnen zijn voor het werkveld van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> en<br />
heeft <strong>de</strong>ze goedgekeurd (zie voor een specificatie www.hendrick<strong>de</strong>keyser.nl).<br />
Bij afwezigheid van <strong>de</strong> directeur wordt diens plaats<br />
waargenomen door <strong>de</strong> adjunct-directeur.<br />
De vergoeding voor <strong>de</strong> Directie is in lijn met <strong>de</strong> richtlijnen die <strong>de</strong><br />
Commissie Wijffels (Co<strong>de</strong> Goed Bestuur) heeft opgesteld. De le<strong>de</strong>n<br />
van het Bestuur ontvangen geen vergoeding. Voor een weergave van<br />
<strong>de</strong> relevante nevenfuncties van <strong>de</strong> le<strong>de</strong>n van het Bestuur verwijzen<br />
wij naar <strong>de</strong> website van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong>.<br />
Het Bestuur kwam in 2012 negen maal bijeen op het kantoor van <strong>de</strong><br />
<strong>Vereniging</strong> aan <strong>de</strong> Herengracht 172 te Amsterdam. Aan <strong>de</strong> hand van<br />
kwartaaloverzichten wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> financiële ontwikkelingen gevolgd.<br />
Uiteraard werd in april <strong>de</strong> jaarrekening van het voorgaan<strong>de</strong> jaar<br />
opgesteld en in oktober <strong>de</strong> begroting voor het nieuwe jaar. In <strong>de</strong><br />
loop van het jaar besprak het Bestuur 21 voorstellen voor mogelijke<br />
verwervingen, waarvan er uitein<strong>de</strong>lijk 2 wer<strong>de</strong>n gerealiseerd. Van 6<br />
pan<strong>de</strong>n kwamen voorstellen ter tafel voor uit te voeren restauraties,<br />
dan wel afwijkingen in het verloop ervan.<br />
Geduren<strong>de</strong> het hele jaar is het verloop van <strong>de</strong> leegstand een punt van<br />
bespreking geweest, waarbij aan het ein<strong>de</strong> van het jaar <strong>de</strong> teruggang<br />
in <strong>de</strong> huurinkomsten zich dui<strong>de</strong>lijk manifesteer<strong>de</strong> en het Bestuur besloot<br />
tot uitvoering van een gericht actieplan. Naast <strong>de</strong>ze operationele<br />
zaken is on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re besloten tot on<strong>de</strong>rzoek naar <strong>de</strong> mogelijkheid<br />
om overnachting op tij<strong>de</strong>lijke basis (erfgoedlogies) in onze pan<strong>de</strong>n te<br />
realiseren. In <strong>de</strong> loop van het jaar is aandacht besteed aan <strong>de</strong> oprichting<br />
van <strong>de</strong> Nationale Monumenten Organisatie en <strong>de</strong> positie van<br />
‘<strong>Hendrick</strong> <strong>de</strong> <strong>Keyser</strong>’ in dat proces, in verband waarmee ook <strong>de</strong> door<br />
het Rijk gewenste afstoting van enkele monumentale eigendommen<br />
werd bespiegeld.<br />
Naast voornoem<strong>de</strong> bijzon<strong>de</strong>re on<strong>de</strong>rwerpen wer<strong>de</strong>n door het Bestuur<br />
<strong>de</strong> voorstellen tot huuraanpassing goedgekeurd.<br />
Het Bestuur kent een adviescommissie inzake geschillen tussen <strong>de</strong><br />
<strong>Vereniging</strong> en <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n, niet zijn<strong>de</strong> huurgeschillen. De commissie<br />
bestaat uit twee le<strong>de</strong>n van het Bestuur en een lid van <strong>de</strong> Raad van<br />
Commissarissen. De commissie behan<strong>de</strong>lt intern geschillen die door<br />
<strong>de</strong>r<strong>de</strong>n schriftelijk en met re<strong>de</strong>nen omkleed aan het Bestuur wor<strong>de</strong>n<br />
voorgelegd. De commissie reageert, in beginsel eveneens schriftelijk,<br />
door een advies daarover aan het Bestuur. Het Bestuur beslist vervolgens<br />
op het hem voorgeleg<strong>de</strong> geschil.<br />
In het verslagjaar is geen beroep gedaan op <strong>de</strong> geschillencommissie.<br />
35<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
36<br />
verslag van <strong>de</strong> vereniging<br />
verslag van <strong>de</strong> raad<br />
van commissarissen<br />
Aan <strong>de</strong> Raad van Commissarissen is <strong>de</strong> rol toebe<strong>de</strong>eld van adviseur,<br />
van controleur op afstand en van toezichthou<strong>de</strong>r. De le<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n<br />
benoemd door <strong>de</strong> Algemene Le<strong>de</strong>nverga<strong>de</strong>ring op voorstel van <strong>de</strong><br />
Raad voor een termijn van vier jaar. Zij kunnen tweemaal wor<strong>de</strong>n<br />
herbenoemd. De benoeming van drie nieuwe le<strong>de</strong>n en <strong>de</strong> herbenoeming<br />
van vijf le<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> Raad van Commissarissen is hiervoor<br />
on<strong>de</strong>r Algemene Le<strong>de</strong>nverga<strong>de</strong>ring al aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> geweest. Le<strong>de</strong>n<br />
van <strong>de</strong> Raad van Commissarissen zijn lid van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> en aan<br />
hen wor<strong>de</strong>n geen vergoedingen verstrekt. Voor een weergave van <strong>de</strong><br />
relevante nevenfuncties van <strong>de</strong> le<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> Raad van Commissarissen<br />
verwijzen wij naar <strong>de</strong> website van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong>.<br />
De Raad van Commissarissen komt tenminste tweemaal per jaar bij<br />
elkaar. Op 26 april 2012 vond – zoals gebruikelijk in Huis Van Brienen<br />
aan <strong>de</strong> Herengracht 284 te Amsterdam – <strong>de</strong> eerste verga<strong>de</strong>ring<br />
van <strong>de</strong> Raad van Commissarissen met het Bestuur plaats, inzake het<br />
verslag van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> over 2011 en <strong>de</strong> jaarrekening. Daarnaast<br />
wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> lopen<strong>de</strong> ontwikkelingen ten aanzien van verwervingen en<br />
restauraties uiteengezet en toegelicht. Me<strong>de</strong> in relatie tot <strong>de</strong> teruglopen<strong>de</strong><br />
subsidie inkomsten bepleitten verschillen<strong>de</strong> commissarissen<br />
een versobering van het afwerkingsniveau van onze restauraties. De<br />
verwerving van het vakantiehuis in Groet leid<strong>de</strong> tot discussie over<br />
<strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n van erfgoedlogies. Tenslotte werd het Communicatieplan<br />
2012 besproken, naar aanleiding waarvan werd vastgesteld<br />
dat in <strong>de</strong> huidige tijd evenveel voorlichten<strong>de</strong> aandacht naar overhe<strong>de</strong>n<br />
noodzakelijk is, als naar het gewone publiek. Tenslotte kwam<br />
kort <strong>de</strong> toenemen<strong>de</strong> rol van vrijwilligers binnen <strong>de</strong> organisatie van <strong>de</strong><br />
<strong>Vereniging</strong> ter sprake.<br />
Na <strong>de</strong> bespreking van het verslag van <strong>de</strong> audit commissie wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong><br />
jaarstukken goedgekeurd ter vaststelling door <strong>de</strong> Algemene Le<strong>de</strong>nverga<strong>de</strong>ring.<br />
Tenslotte stel<strong>de</strong> <strong>de</strong> Raad het aftreedschema vast.<br />
De najaarsverga<strong>de</strong>ring van <strong>de</strong> Raad van Commissarissen met het<br />
Bestuur vond plaats op zaterdag 24 november te Heiloo, waar <strong>de</strong><br />
restauratie van <strong>de</strong> hoofdverdieping met het terugplaatsen van het<br />
poppenhuis recent volledig was afgerond. Nadat <strong>de</strong> commissarissen<br />
van <strong>de</strong> recente ontwikkelingen op <strong>de</strong> hoogte waren gebracht, werd<br />
uitvoerig stilgestaan bij <strong>de</strong> vor<strong>de</strong>ringen inzake het in 2010 afgesproken<br />
meerjaren restauratieplan voor <strong>de</strong> perio<strong>de</strong> 2011 tot 2015. In<br />
dat ka<strong>de</strong>r werd door <strong>de</strong> commissarissen een grotere toena<strong>de</strong>ring tot<br />
<strong>de</strong> provinciale overhe<strong>de</strong>n bepleit. Bovendien werd <strong>de</strong> beschikbaarheid<br />
van restauratiesubsidie bij <strong>de</strong> verwervingsafweging nog eens<br />
on<strong>de</strong>rstreept.<br />
Vervolgens is, voorafgaan<strong>de</strong> aan <strong>de</strong> vaststelling, <strong>de</strong> begroting voor<br />
2013 uitgebreid besproken. Daarbij was er met name aandacht voor<br />
het grotere huurrisico dat <strong>de</strong> huidige crisisontwikkeling met zich<br />
meebrengt en het beleid inzake huurverlies. Tenslotte besloot <strong>de</strong><br />
Raad van Commissarissen een aan <strong>de</strong> Algemene Le<strong>de</strong>nverga<strong>de</strong>ring<br />
voor te leggen contributieverhoging van € 25 naar € 30 per 2014<br />
goed te keuren.<br />
jaarstukken 2012 De le<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> audit commissie van <strong>de</strong><br />
<strong>Vereniging</strong> kwamen op 2 april 2013 ten kantore van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong><br />
bijeen, ter bespreking van <strong>de</strong> Jaarrekening 2012. Bij die gelegenheid<br />
heeft <strong>de</strong> commissie zich op <strong>de</strong> hoogte gesteld van <strong>de</strong> Jaarrekening<br />
2012 en <strong>de</strong> achtergron<strong>de</strong>n daarvan. Op grond hiervan heeft <strong>de</strong> audit<br />
commissie aan <strong>de</strong> Raad van Commissarissen geadviseerd om <strong>de</strong> jaarstukken<br />
over het jaar 2012 goed te keuren. De Raad van Commissarissen<br />
heeft vervolgens op 25 april 2013 besloten om het jaarverslag<br />
en <strong>de</strong> jaarrekening voor te leggen ter bespreking en kennisneming<br />
respectievelijk vaststelling door <strong>de</strong> Algemene Le<strong>de</strong>nverga<strong>de</strong>ring,<br />
met het verzoek aan <strong>de</strong> Algemene Le<strong>de</strong>nverga<strong>de</strong>ring om décharge te<br />
verlenen aan <strong>de</strong> le<strong>de</strong>n van het Bestuur en <strong>de</strong> le<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> Raad van<br />
Commissarissen.<br />
Plannen voor <strong>de</strong><br />
korte termijn<br />
Het meest opvallen<strong>de</strong> verschil tussen afgelopen jaren en 2013 is<br />
<strong>de</strong> verwachte afname van subsidies overhe<strong>de</strong>n. Dit komt doordat<br />
overhe<strong>de</strong>n min<strong>de</strong>r budget beschikbaar stellen voor restauratie van<br />
monumenten en omdat criteria strenger en steeds specifieker wor<strong>de</strong>n.<br />
Daardoor wordt <strong>de</strong> kans op subsidie kleiner. Alleen herbestemming<br />
van monumenten is een populair selectiecriterium, maar juist in die<br />
categorie heeft onze <strong>Vereniging</strong> traditioneel min<strong>de</strong>r restauratieprojecten.<br />
Reguliere Brim (on<strong>de</strong>rhouds-)subsidie, die beschei<strong>de</strong>n is van<br />
omvang, zal in <strong>de</strong> nieuwe subsidieregeling Brim 2013 wél beschikbaar<br />
blijven voor ons en an<strong>de</strong>re ‘Professionele Organisaties voor<br />
Monumentenbehoud’.<br />
De an<strong>de</strong>re baten in ogenschouw nemend, valt op dat <strong>de</strong> Baten uit<br />
eigen fondsenwerving niet teruglopen maar eer<strong>de</strong>r iets groeien: we<br />
merken dat mensen – ondanks <strong>de</strong> economisch min<strong>de</strong>re tij<strong>de</strong>n – blijven<br />
schenken aan onze <strong>Vereniging</strong> hetgeen ons uiteraard verheugt.<br />
De inkomsten uit fondsen dalen (nog) niet en het le<strong>de</strong>ntal – en<br />
daarmee <strong>de</strong> contributies – groeit langzaam maar gestaag. De Baten<br />
uit acties <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n heeft betrekking op <strong>de</strong> jaarlijks (t/m 2014) terugkeren<strong>de</strong><br />
bijdrage van <strong>de</strong> BankGiro Loterij.<br />
De huurinkomsten, die on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> post Overige baten zijn geschaard,<br />
laten een lichte stijging zien. Binnen <strong>de</strong>ze post is rekening gehou<strong>de</strong>n<br />
met een kleine in<strong>de</strong>xering, enkele grote restauratie-projecten die eind<br />
2012 opgeleverd wer<strong>de</strong>n en in 2013 huur gaan opleveren en met<br />
<strong>de</strong> Inci<strong>de</strong>ntele Verhuur van twaalf bijzon<strong>de</strong>re locaties welke laatste<br />
steeds beter loopt.<br />
Aan <strong>de</strong> uitgavenkant is <strong>de</strong> post verwerving pan<strong>de</strong>n terug op het<br />
niveau van vóór 2012. Nu <strong>de</strong> verwerving van een bijzon<strong>de</strong>r object<br />
– tegen alle verwachtingen in – geen doorgang heeft gevon<strong>de</strong>n, is er<br />
geen aanleiding om <strong>de</strong>ze post hoog te begroten. Eventuele verwervingen<br />
laten zich immers niet plannen.<br />
De post instandhouding pan<strong>de</strong>n is <strong>de</strong> grootste post aan <strong>de</strong> uitgavenkant<br />
en is in omvang vergelijkbaar met vorig jaar. Inhou<strong>de</strong>lijk zal er<br />
binnen <strong>de</strong>ze post niet bezuinigd wor<strong>de</strong>n op het reguliere bouwkundig<br />
on<strong>de</strong>rhoud (dat essentieel is om geen restauratie-achterstan<strong>de</strong>n<br />
op te lopen) en op het exploitatie-on<strong>de</strong>rhoud (dat nodig is voor een<br />
goe<strong>de</strong> verhuur van <strong>de</strong> pan<strong>de</strong>n). Wel zal het aantal grote restauratieprojecten<br />
net als vorig jaar beperkt zijn: binnen <strong>de</strong> elf geplan<strong>de</strong><br />
restauraties zijn maar er vier grote projecten: het Gemeenlandshuis<br />
aan <strong>de</strong> Diemerzeedijk in Amsterdam (fun<strong>de</strong>rings- en cascoherstel en<br />
renovatie eerste verdieping), het voormalig woonhuis met bottelarij<br />
van Albada Jelgersma in Bolsward (casco- en interieurrestauratie),<br />
Huis Barnaart in Haarlem (restauratie/herin<strong>de</strong>ling 1e verdieping en<br />
kap) en het voormalig Weeshuis <strong>de</strong>r Hervorm<strong>de</strong>n in Schiedam (eerste<br />
fase van casco-restauratie en herin<strong>de</strong>ling).<br />
De post voorlichting is vergelijkbaar met afgelopen jaren. Binnen<br />
het budget is rekening gehou<strong>de</strong>n met enige extra uitgaven in het<br />
ka<strong>de</strong>r van het gelegenheidssamenwerkingsverband met het Nationaal<br />
Muziekinstrumenten Fonds (dat in 2013 haar 25-jarig jubileum<br />
viert), waarbij onze <strong>Vereniging</strong> maar liefst 100 historische pan<strong>de</strong>n<br />
beschikbaar stelt voor 100 bijzon<strong>de</strong>re concerten van het NMF.<br />
Voorts zullen er naast <strong>de</strong> reguliere publicaties van o.a. het Jaarverslag<br />
en het boekje Toegankelijke Pan<strong>de</strong>n enkele publicaties verschijnen<br />
n.a.v. afgeron<strong>de</strong> restauratieprojecten (Hinthamerstraat in<br />
’s-Hertogenbosch en het ‘Kranenbreukershuis’ in Tegelen).<br />
De kosten voor excursies e.d. blijven gelijk, maar het aanbod zal<br />
wat verbreed wor<strong>de</strong>n door ook stadswan<strong>de</strong>lingen aan te bie<strong>de</strong>n.<br />
Het sobere uitgavenklimaat heeft zijn weerslag op <strong>de</strong> organisatie: <strong>de</strong><br />
formatie bij <strong>de</strong> af<strong>de</strong>ling Instandhouding (uitgavenkant) is met 1 fte<br />
verkleind, maar <strong>de</strong>ze is toegevoegd aan <strong>de</strong> af<strong>de</strong>ling Huurzaken om<br />
juist <strong>de</strong> inkomstenkant te versterken. Het aantal me<strong>de</strong>werkers is iets<br />
toegenomen, maar <strong>de</strong> feitelijke formatie is gelijkblijvend begroot.<br />
De organisatie- en uitvoeringskosten zijn toegerekend aan <strong>de</strong> doelstellingen<br />
van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> die terug te vin<strong>de</strong>n zijn in <strong>de</strong> kostenplaatsen<br />
‘Verwerving pan<strong>de</strong>n’ en ‘Instandhouding pan<strong>de</strong>n’<br />
(= restauratie en on<strong>de</strong>rhoud); voorts aan <strong>de</strong> drie kostenplaatsen<br />
on<strong>de</strong>r ‘Werving baten’ en aan <strong>de</strong> algemene kostenplaats on<strong>de</strong>r<br />
‘Kosten beheer en administratie’.<br />
Het totaal van <strong>de</strong> organisatiekosten fluctueert normaal gesproken<br />
tussen <strong>de</strong> 20 en 25 % van <strong>de</strong> huurinkomsten, maar is in 2013<br />
– vanwege <strong>de</strong> sobere begroting – procentueel gezien hoog (25 %).<br />
Het streven is om dit percentage in komen<strong>de</strong> jaren weer omlaag te<br />
brengen (door <strong>de</strong> huurinkomsten ver<strong>de</strong>r te verhogen).<br />
continuïteit<br />
De grote sympathie die <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> maatschappelijk ervaart,<br />
gepaard aan het voorzichtige financiële beleid, geven alle vertrouwen<br />
dat het werk van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> tot in lengte van jaren kan wor<strong>de</strong>n<br />
voortgezet.<br />
Begroting 2013<br />
(bedragen x € 1.000)<br />
Baten<br />
Baten uit eigen fondsenwerving 645<br />
Baten uit acties van <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n 1.200<br />
Subsidies van overhe<strong>de</strong>n 739<br />
Overige baten 8.460<br />
————<br />
Som <strong>de</strong>r baten 11.044<br />
lasten<br />
Besteed aan doelstellingen<br />
Verwerving pan<strong>de</strong>n (181)<br />
Instandhouding pan<strong>de</strong>n (9.980)<br />
Voorlichting (391)<br />
————<br />
Totaal besteed aan doelstellingen (10.552)<br />
% besteed aan doelstelling tov baten: 96 %<br />
Werving baten<br />
Kosten eigen fondsenwerving (55)<br />
Kosten acties <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n (91)<br />
Kosten verkrijging subsidies overhe<strong>de</strong>n (101)<br />
————<br />
Totaal besteed aan werving baten (247)<br />
% eigen fondsenwerving tov baten: 8,5%<br />
Beheer en administratie<br />
Rente en bankkosten (270)<br />
Kosten beheer en administratie (53)<br />
————<br />
Totaal besteed aan beheer en administratie (323)<br />
————<br />
Som <strong>de</strong>r lasten (11.122)<br />
—————<br />
Saldo Baten en Lasten (78)<br />
dankwoord<br />
Het Bestuur dankt <strong>de</strong> directie en <strong>de</strong> staf voor <strong>de</strong> grote inspanningen<br />
die ook in 2012 weer nodig waren om ons groeien<strong>de</strong> bezit goed te<br />
beheren. Directie en staf zijn daar alleszins in geslaagd.<br />
Een bijzon<strong>de</strong>r woord van dank willen wij richten tot <strong>de</strong> velen die<br />
ons werk een warm hart toedragen en tot hen die ons be<strong>de</strong>nken met<br />
giften, schenkingen, legaten en erfstellingen. Zoals uit het voorgaan<strong>de</strong><br />
is op te maken, is hun steun meer en meer noodzakelijk, in<br />
het bijzon<strong>de</strong>r voor <strong>de</strong> groei van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong>.<br />
Bestuur, directeur<br />
25 april 2013<br />
37<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
38 39<br />
veranTWOOrdingsverklaring<br />
verantwoordingsverklaring<br />
2012<br />
Op verzoek van het centraal Bureau Fondsenwerving wordt hieron<strong>de</strong>r<br />
<strong>de</strong> ‘verantwoordingsverklaring’ van vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser<br />
integraal afgedrukt. <strong>de</strong>ze verklaring is on<strong>de</strong>rtekend door ie<strong>de</strong>r<br />
Bestuurslid en commissaris.<br />
“<strong>Vereniging</strong> <strong>Hendrick</strong> <strong>de</strong> <strong>Keyser</strong> on<strong>de</strong>rschrijft <strong>de</strong> drie algemene<br />
principes van <strong>de</strong> Co<strong>de</strong> Goed Bestuur voor Goe<strong>de</strong> Doelen (zoals<br />
opgenomen in het Reglement CBF-keur). De drie principes zijn:<br />
1. On<strong>de</strong>rscheid <strong>de</strong> functies toezicht hou<strong>de</strong>n, besturen en<br />
uitvoeren;<br />
2. Optimaliseer <strong>de</strong> effectiviteit en efficiency van bestedingen;<br />
3. Optimaliseer <strong>de</strong> omgang met belanghebben<strong>de</strong>n.<br />
Deze drie principes zijn doorgevoerd in <strong>de</strong> wijze waarop <strong>de</strong><br />
<strong>Vereniging</strong> is georganiseerd en haar werk uitvoert. Zij zijn waar<br />
relevant weergegeven in het jaarverslag. De le<strong>de</strong>n van het Bestuur<br />
en <strong>de</strong> raad van commissarissen hebben ie<strong>de</strong>r een verklaring<br />
on<strong>de</strong>rtekend waarbij zij <strong>de</strong>ze principes formeel on<strong>de</strong>rschrijven.<br />
1. On<strong>de</strong>rscheid <strong>de</strong> functies toezicht<br />
hou<strong>de</strong>n, besturen en uitvoeren.<br />
De ver<strong>de</strong>ling van rollen en taken is vastgelegd in <strong>de</strong> Statuten d.d.<br />
7 september 2007, die via <strong>de</strong> website van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> zijn in<br />
te zien.<br />
<strong>de</strong> algemene verga<strong>de</strong>ring van le<strong>de</strong>n controleert<br />
Jaarlijks binnen zes maan<strong>de</strong>n na afloop van het boekjaar brengt<br />
het Bestuur in een algemene verga<strong>de</strong>ring verslag uit aan <strong>de</strong> le<strong>de</strong>n<br />
en legt aan hen verantwoording af voor het gevoer<strong>de</strong> Bestuur.<br />
Het jaarverslag wordt tevoren aan <strong>de</strong> le<strong>de</strong>n toegezon<strong>de</strong>n, met<br />
daarin een samenvatting van <strong>de</strong> jaarrekening. Van <strong>de</strong> volledige<br />
jaarrekening kan via <strong>de</strong> website kennis wor<strong>de</strong>n genomen.<br />
De algemene verga<strong>de</strong>ring stelt <strong>de</strong> jaarstukken vast en verleent<br />
<strong>de</strong>charge aan <strong>de</strong> le<strong>de</strong>n van het Bestuur en <strong>de</strong> raad van commissarissen<br />
voor het gevoer<strong>de</strong> Bestuur respectievelijk het gehou<strong>de</strong>n<br />
toezicht.<br />
het Bestuur bestuurt<br />
Het Bestuur bepaalt het beleid en is (naast <strong>de</strong> directie) me<strong>de</strong> uitvoerend.<br />
Het Bestuur stelt <strong>de</strong> begroting vast. In ie<strong>de</strong>re bestuursverga<strong>de</strong>ring<br />
rapporteert <strong>de</strong> directie aan het Bestuur over <strong>de</strong><br />
voortgang van het beleid (<strong>de</strong> verwervingen en <strong>de</strong> restauraties).<br />
Ten minste eens per kwartaal krijgt het Bestuur van <strong>de</strong> directie<br />
verslag van <strong>de</strong> financiële ontwikkelingen, zodat het Bestuur <strong>de</strong>sgewenst<br />
op basis hiervan kan bijsturen. Na afloop van het jaar<br />
maakt het Bestuur <strong>de</strong> jaarrekening en het jaarverslag op en stelt<br />
het Bestuur <strong>de</strong>ze na goedkeuring door <strong>de</strong> raad van commissarissen<br />
in concept vast.<br />
<strong>de</strong> raad van commissarissen houdt toezicht<br />
De raad van commissarissen houdt toezicht op het beleid van het<br />
Bestuur en op <strong>de</strong> algemene gang van zaken bij <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong>.<br />
De raad van commissarissen keurt <strong>de</strong> jaarstukken goed voordat<br />
zij door <strong>de</strong> algemene verga<strong>de</strong>ring van le<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n vastgesteld.<br />
Voor een goe<strong>de</strong> oor<strong>de</strong>elsvorming wordt <strong>de</strong> jaarrekening in opdracht<br />
van <strong>de</strong> raad van commissarissen door een registeraccountant<br />
on<strong>de</strong>rzocht. Daarnaast benoemt <strong>de</strong> raad uit zijn mid<strong>de</strong>n een<br />
audit commissie die <strong>de</strong> jaarrekening en het jaarverslag on<strong>de</strong>rzoekt<br />
en daarover aan <strong>de</strong> raad en het Bestuur verslag uitbrengt.<br />
<strong>de</strong> organisatie (on<strong>de</strong>r leiding van <strong>de</strong> directeur)<br />
voert uit<br />
De <strong>Vereniging</strong> beschikt voor <strong>de</strong> verwezenlijking van haar<br />
doelstelling over een eigen organisatie. De directeur heeft <strong>de</strong><br />
dagelijkse leiding over <strong>de</strong> organisatie en wordt daarbij bijgestaan<br />
door een adjunct-directeur. De directeur bereidt <strong>de</strong> (beleids-)<br />
besluiten van het Bestuur voor, levert bij het nemen daarvan on<strong>de</strong>rsteuning<br />
aan het Bestuur en voert <strong>de</strong> genomen besluiten uit.<br />
In ie<strong>de</strong>re bestuursverga<strong>de</strong>ring legt <strong>de</strong> directeur verantwoording<br />
af over <strong>de</strong> bereikte resultaten en ten minste eens per kwartaal<br />
over het verloop van <strong>de</strong> inkomsten en <strong>de</strong> uitgaven.<br />
2. Optimaliseer <strong>de</strong> ef fectiviteit en<br />
efficiency van bestedingen<br />
De <strong>Vereniging</strong> besteedt haar mid<strong>de</strong>len voor het overgrote <strong>de</strong>el<br />
aan haar doelstelling: het verwerven, restaureren en in stand<br />
hou<strong>de</strong>n van architectonisch of historisch belangrijke gebouwen<br />
(en hun interieur) in Ne<strong>de</strong>rland en het geven van voorlichting<br />
daarover. Het resteren<strong>de</strong> <strong>de</strong>el van haar mid<strong>de</strong>len wordt besteed<br />
aan kosten voor <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> en haar organisatie.<br />
Een meerjaren beleidsplan (5 jaar) geeft <strong>de</strong> richting aan voor <strong>de</strong><br />
besteding van <strong>de</strong> mid<strong>de</strong>len en <strong>de</strong> prioriteiten daarin. Ie<strong>de</strong>r jaar<br />
wordt in een jaarplan vastgelegd aan welke on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len uitvoering<br />
wordt gegeven. Over <strong>de</strong> voortgang vindt regelmatig afstemming<br />
plaats tussen <strong>de</strong> me<strong>de</strong>werkers en <strong>de</strong> af<strong>de</strong>lingshoof<strong>de</strong>n. Vervolgens<br />
rapporteren <strong>de</strong> af<strong>de</strong>lingshoof<strong>de</strong>n daarover maan<strong>de</strong>lijks<br />
aan <strong>de</strong> directie, als ook over het verloop van <strong>de</strong> inkomsten en <strong>de</strong><br />
uitgaven. Bij <strong>de</strong> besteding van <strong>de</strong> mid<strong>de</strong>len wordt erop toegezien<br />
dat zo veel mogelijk wordt gewerkt op basis van een offerte en<br />
daar waar dat effectief en nuttig is op basis van tenminste twee<br />
offertes.<br />
3. Optimaliseer <strong>de</strong> omgang met<br />
belanghebben<strong>de</strong>n<br />
De <strong>Vereniging</strong> on<strong>de</strong>rscheidt verschillen<strong>de</strong> groepen belanghebben<strong>de</strong>n<br />
voor wie en met wie het werk wordt gedaan.<br />
• De le<strong>de</strong>n: <strong>de</strong> le<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n geïnformeerd over <strong>de</strong> belangrijkste<br />
restauraties en verwervingen, zowel via <strong>de</strong> website als via het Bericht<br />
aan <strong>de</strong> Le<strong>de</strong>n. Zij kunnen <strong>de</strong> resultaten van het werk op <strong>de</strong><br />
Open Dagen of via het programma Toegankelijke Pan<strong>de</strong>n met<br />
eigen ogen zien. De le<strong>de</strong>n kunnen hun kennis verdiepen door<br />
kennisneming van <strong>de</strong> toelichting en <strong>de</strong> artikelen in het jaarverslag<br />
en door <strong>de</strong>elneming aan <strong>de</strong> excursies van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong>.<br />
• Eigenaren van kwetsbare pan<strong>de</strong>n: <strong>de</strong> doelstelling van <strong>de</strong><br />
<strong>Vereniging</strong> wordt bereikt door architectonisch of historisch<br />
waar<strong>de</strong>volle pan<strong>de</strong>n die wor<strong>de</strong>n bedreigd in eigendom over<br />
te nemen. Het is daarvoor van belang dat die eigenaren <strong>de</strong>ze<br />
mogelijkheid kennen. De <strong>Vereniging</strong> tracht zoveel mogelijk haar<br />
werk via publiciteit on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> aandacht te brengen van gemeentes,<br />
branchegenoten en particulieren. Daarvoor wordt, met succes,<br />
ook een beroep op <strong>de</strong> le<strong>de</strong>n en <strong>de</strong> commissarissen gedaan.<br />
• Vrijwilligers: <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> wordt in <strong>de</strong> uitvoering van haar<br />
taak on<strong>de</strong>rsteund door vrijwilligers, zowel op kantoor als in<br />
verschillen<strong>de</strong> pan<strong>de</strong>n in het land. Vrijwilligers geven rondlei-<br />
dingen, regelen <strong>de</strong> opening van pan<strong>de</strong>n en hou<strong>de</strong>n toezicht of<br />
helpen met het archiveren of digitaliseren van documenten en<br />
foto’s. Voor <strong>de</strong> vrijwilligers wor<strong>de</strong>n ter verdieping en on<strong>de</strong>rlinge<br />
uitwisseling van kennis bijeenkomsten georganiseerd.<br />
De contacten met vrijwilligers lopen via <strong>de</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijke<br />
projectme<strong>de</strong>werker.<br />
• Fondsen en subsidiegevers: voor <strong>de</strong> verwerving van pan<strong>de</strong>n is<br />
in veel gevallen specifieke steun van <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n noodzakelijk. Vooral<br />
van <strong>de</strong> BankGiro Loterij ontvangt <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> hiervoor regelmatig<br />
steun. Hierover wordt in jaarlijkse rapportages verantwoording<br />
afgelegd. Ten behoeve van <strong>de</strong> restauraties is subsidie<br />
van overhe<strong>de</strong>n of steun van particuliere fondsen onontbeerlijk.<br />
Aan hen wordt per project verantwoording afgelegd over <strong>de</strong><br />
bestedingen. Zowel <strong>de</strong> fondsen als <strong>de</strong> subsidiegevers krijgen het<br />
jaarverslag, met uitgebrei<strong>de</strong> inhou<strong>de</strong>lijke verantwoording over<br />
het gedane werk en een samenvatting van <strong>de</strong> jaarrekening.<br />
• Branchegenoten: vooral op het gebied van monumentenbehoud<br />
kent <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> nogal wat an<strong>de</strong>re organisaties met een<br />
vergelijkbare doelstelling. Doordat <strong>de</strong> afbakening van ie<strong>de</strong>rs<br />
doelstelling, dan wel ie<strong>de</strong>rs werkgebied dui<strong>de</strong>lijk is, bestaat er<br />
een goe<strong>de</strong> samenwerking. Via <strong>de</strong> Fe<strong>de</strong>ratie Instandhouding<br />
Monumenten wordt met al <strong>de</strong>ze organisaties regelmatig overleg<br />
gevoerd en vind afstemming van belangenbehartiging plaats.<br />
• De samenleving: in wezen is het grote publiek <strong>de</strong> uitein<strong>de</strong>lijke<br />
belanghebben<strong>de</strong>. De <strong>Vereniging</strong> doet haar werk, opdat<br />
goe<strong>de</strong> voorbeel<strong>de</strong>n van architectuur en monumenten voor het<br />
nageslacht behou<strong>de</strong>n blijven. Zij doet dit in het bijzon<strong>de</strong>r met<br />
het doel om toekomstige generaties van <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis van<br />
het wonen in Ne<strong>de</strong>rland in zijn ontwikkeling en variaties door<br />
<strong>de</strong> eeuwen heen te laten kennisnemen en zo mogelijk te laten<br />
beleven. Daartoe doet <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> on<strong>de</strong>rzoek naar <strong>de</strong> huizen<br />
in haar bezit en brengt zij met regelmaat <strong>de</strong> resultaten daarvan<br />
naar buiten in eigen publicaties, boeken en artikelen, of door<br />
lezingen. Ie<strong>de</strong>re dag kan het publiek het resultaat van het werk<br />
van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> van buiten bekijken en – bij sommige pan<strong>de</strong>n<br />
altijd en bij an<strong>de</strong>re op speciale dagen – ook van binnen.”<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
40<br />
Balans Per 31 <strong>de</strong>ceMBer 2012<br />
Balans per<br />
31 <strong>de</strong>cember 2012<br />
na bestemming saldo baten en lasten (x € 1.000)<br />
activa 2012 2011<br />
Materiële vaste activa<br />
Pan<strong>de</strong>n 43.925 41.920<br />
Bedrijfsmid<strong>de</strong>len 132 141<br />
–––––––– ––––––––<br />
Totaal materiële vaste activa 44.057 42.061<br />
Financiële vaste activa<br />
Langlopen<strong>de</strong> vor<strong>de</strong>ringen 705 359<br />
vor<strong>de</strong>ringen 2.664 2.756<br />
liqui<strong>de</strong> mid<strong>de</strong>len 61 948<br />
–––––––– ––––––––<br />
Totaal activa 47.487 46.124<br />
–––––––– ––––––––<br />
Passiva 2012 2011<br />
reserves en fondsen<br />
Reserves<br />
• Bestemmingsreserve 27.453 26.200<br />
• Bijzon<strong>de</strong>re bestemmingsreserve 1.079 1.200<br />
• Overige reserve 4.930 5.491<br />
Fondsen<br />
• Bestemmingsfonds – –<br />
–––––––– ––––––––<br />
Totaal reserves en fondsen 33.462 32.891<br />
langlopen<strong>de</strong> schul<strong>de</strong>n 9.448 8.736<br />
Kortlopen<strong>de</strong> schul<strong>de</strong>n 4.577 4.497<br />
–––––––– ––––––––<br />
Totaal passiva 47.487 46.124<br />
–––––––– ––––––––<br />
41<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
42<br />
sTaaT van BaTen en lasTen Over 2012<br />
Baten<br />
lasten<br />
staat van Baten en lasten<br />
over 2012<br />
(x € 1.000)<br />
2012 2012 2011<br />
werkelijk begroot werkelijk<br />
Baten uit eigen fondsenwerving 842) 590 907<br />
Baten uit acties van <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n 1.200) 1.200 1.200<br />
Subsidies van overhe<strong>de</strong>n 1.292) 1.624 2.058<br />
Overige baten 7.933) 8.060 7.311<br />
–––––––––– –––––––––– ––––––––––<br />
som <strong>de</strong>r baten 11.267) 11.474) 11.476)<br />
Besteed aan doelstellingen<br />
Verwerving pan<strong>de</strong>n (1.413) (3.024) (676)<br />
Instandhouding pan<strong>de</strong>n (10.383) (9.490) (10.649)<br />
Voorlichting (425) (349) (382)<br />
–––––––––– –––––––––– ––––––––––<br />
Totaal besteed aan doelstellingen (12.221) (12.863) (11.707)<br />
Werving baten<br />
Kosten eigen fondswerving (52) (52) (52)<br />
Kosten acties <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n (84) (85) (85)<br />
Kosten verkrijging subsidies overhe<strong>de</strong>n (96) (95) (96)<br />
–––––––––– –––––––––– ––––––––––<br />
Totaal besteed aan werving baten (232) (232) (233)<br />
Beheer en administratie<br />
Rente en bankkosten (325) (430) (253)<br />
Kosten beheer en administratie (49) (52) (48)<br />
–––––––––– –––––––––– ––––––––––<br />
Totaal besteed aan beheer en administratie (374) (482) (301)<br />
––––––––––– ––––––––––– –––––––––––<br />
som <strong>de</strong>r lasten (12.827)) (13.577) (12.241)<br />
––––––––––– ––––––––––– –––––––––––<br />
saldo baten en lasten (1.560)) (2.103)) (765)<br />
––––––––––– ––––––––––– –––––––––––<br />
Dit resultaat is als volgt<br />
in het eigen vermogen verwerkt:<br />
Bijzon<strong>de</strong>re bestemmingsreserve (121) 500)<br />
Overige reserve (1.439) (1.265)<br />
––––––––––– –––––––––––<br />
(1.560)) (765)<br />
Toelichting<br />
op <strong>de</strong> balans per 31 <strong>de</strong>cember 2012 en <strong>de</strong> staat van baten en lasten over 2012<br />
(alle cijfers x € 1.000)<br />
1 grondslagen van waar<strong>de</strong>ring<br />
en van bepaling van het<br />
resultaat<br />
Voor zover niet an<strong>de</strong>rs is vermeld zijn <strong>de</strong> posten in <strong>de</strong> balans opgenomen<br />
voor <strong>de</strong> nominale waar<strong>de</strong>.<br />
Materiële vaste activa<br />
Pan<strong>de</strong>n<br />
De hieron<strong>de</strong>r begrepen pan<strong>de</strong>n zijn als volgt te on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n:<br />
• pan<strong>de</strong>n in vol eigendom, danwel pan<strong>de</strong>n die in eeuwigduren<strong>de</strong><br />
erfpacht zijn verkregen tegen een canon van € 0,-. Deze wor<strong>de</strong>n<br />
gewaar<strong>de</strong>erd tegen vijfmaal <strong>de</strong> bruto huur per jaar per het ein<strong>de</strong><br />
van het boekjaar;<br />
• pan<strong>de</strong>n in eigendom belast met vruchtgebruik of het recht van<br />
bewoning. Deze wor<strong>de</strong>n gewaar<strong>de</strong>erd tegen vijfmaal <strong>de</strong> door een<br />
<strong>de</strong>skundige vastgestel<strong>de</strong> huur per jaar bij <strong>de</strong> aanvang van het<br />
vruchtgebruik, resp. het recht van bewoning. Deze waar<strong>de</strong> wordt<br />
in het jaar van verwerving tevens on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> langlopen<strong>de</strong> schul<strong>de</strong>n<br />
opgenomen. Jaarlijks wordt een <strong>de</strong>el van dit bedrag on<strong>de</strong>r <strong>de</strong><br />
huuropbrengsten verantwoord.<br />
• pan<strong>de</strong>n in eigendom belast met erfpacht. Deze wor<strong>de</strong>n gewaar<strong>de</strong>erd<br />
tegen vijfmaal <strong>de</strong> jaarlijkse canon.<br />
De jaarlijkse waar<strong>de</strong>aanpassing tot vijfmaal <strong>de</strong> bruto huur wordt<br />
rechtstreeks in het eigen vermogen verwerkt, on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> Overige<br />
reserve.<br />
Tenein<strong>de</strong> in <strong>de</strong> staat van baten en lasten inzicht te verschaffen in <strong>de</strong><br />
exploitatie van <strong>de</strong> pan<strong>de</strong>n wordt 2,5 % van <strong>de</strong> balanswaar<strong>de</strong> aan het<br />
begin van het boekjaar als afschrijvingslast in aanmerking genomen.<br />
Door <strong>de</strong> jaarlijkse waar<strong>de</strong>aanpassing van <strong>de</strong> pan<strong>de</strong>n tot vijfmaal <strong>de</strong><br />
bruto huur op 31 <strong>de</strong>cember, heeft <strong>de</strong> afschrijving geen invloed op <strong>de</strong><br />
waar<strong>de</strong>ring van <strong>de</strong> pan<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> balans. Bij tenminste gelijkblijven<strong>de</strong><br />
huur wordt <strong>de</strong> afschrijving in <strong>de</strong> waar<strong>de</strong>ring geheel gecompenseerd.<br />
Bedrijfsmid<strong>de</strong>len<br />
De bedrijfsmid<strong>de</strong>len bij <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> bestaan uitsluitend uit <strong>de</strong><br />
inventaris van het kantoor.<br />
De kantoorinventaris, waaron<strong>de</strong>r <strong>de</strong> communicatie- en<br />
computerapparatuur, wordt gewaar<strong>de</strong>erd tegen <strong>de</strong> aanschaffingswaar<strong>de</strong>,<br />
vermin<strong>de</strong>rd met lineaire afschrijvingen op basis van <strong>de</strong><br />
geschatte economische levensduur. De afschrijvingstermijn bedraagt<br />
10 jaar voor kantoorinventaris en 4 jaar voor communicatie- en<br />
computerapparatuur.<br />
Het aan <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> toebehoren<strong>de</strong> antieke meubilair en <strong>de</strong><br />
inventaris in <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> pan<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n p.m. gewaar<strong>de</strong>erd,<br />
omdat <strong>de</strong>ze goe<strong>de</strong>ren geen afzon<strong>de</strong>rlijke opbrengst genereren en<br />
tevens duurzaam wor<strong>de</strong>n aangehou<strong>de</strong>n.<br />
2 Materiële vaste activa<br />
Het verloop van <strong>de</strong> post pan<strong>de</strong>n is als volgt:<br />
Pan<strong>de</strong>n<br />
Totaal<br />
Boekwaar<strong>de</strong> per 1 januari 41.920<br />
Mutaties<br />
Investeringen 150)<br />
Geactiveer<strong>de</strong> restauratiekosten 772)<br />
Waar<strong>de</strong>aanpassing 2.131)<br />
Afschrijvingen (1.048)<br />
–––––––<br />
Totaal mutaties 2.005<br />
–––––––<br />
Boekwaar<strong>de</strong> per 31 <strong>de</strong>cember 43.925<br />
––––––––<br />
43<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
44 45<br />
TOelichTing OP <strong>de</strong> Balans Per 31 <strong>de</strong>ceMBer 2012 en <strong>de</strong> sTaaT van BaTen en lasTen Over 2012<br />
3 reserves en fondsen<br />
De Reserves van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> zijn beschikbaar voor pan<strong>de</strong>n direct<br />
in gebruik voor <strong>de</strong> doelstelling.<br />
De Reserves wor<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n in Bestemmingsreserve en<br />
Overige reserve. De Bestemmingsreserve wordt aangewend voor<br />
<strong>de</strong> financiering van activa, met een omvang gelijk aan 5/8 <strong>de</strong>el<br />
van <strong>de</strong> boekwaar<strong>de</strong> van <strong>de</strong> pan<strong>de</strong>n. De Overige reserve dient voor<br />
verwervingen, restauraties en voorlichting, conform <strong>de</strong> doelstellingen<br />
van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong>. Er zijn voor <strong>de</strong> gel<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> Overige reserve<br />
nog geen concrete projecten vastgesteld. Ten laste van <strong>de</strong> Overige<br />
reserve wordt in 2012 een Bijzon<strong>de</strong>re Bestemmingsreserve gevormd<br />
voor een verwerving, waarvan <strong>de</strong> investering wordt betaald uit het<br />
grootste <strong>de</strong>el van <strong>de</strong> toekenning 2012 van <strong>de</strong> BankGiro Loterij,<br />
doch waarvan <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rhan<strong>de</strong>lingen in 2012 niet kon<strong>de</strong>n wor<strong>de</strong>n<br />
voltooid. De Bijzon<strong>de</strong>re Bestemmingsreserve ad € 1.200 die in 2011<br />
was gevormd is in 2012 aangewend voor <strong>de</strong> verwerving van het pand<br />
in Groet en Best en <strong>de</strong> restauratiewerkzaamhe<strong>de</strong>n aan het ‘Hodshon<br />
Huis’ te Haarlem.<br />
Het totaal aan reserves en fondsen bedraagt eind 2012 € 33.462.<br />
De <strong>Vereniging</strong> maakt inzichtelijk dat tenminste 5/8 van <strong>de</strong> boekwaar<strong>de</strong><br />
van onze pan<strong>de</strong>n met eigen mid<strong>de</strong>len moet wor<strong>de</strong>n gefinancierd,<br />
vastgelegd in <strong>de</strong> Bestemmingsreserve. Het resteren<strong>de</strong><br />
3/8 ge<strong>de</strong>elte van <strong>de</strong> boekwaar<strong>de</strong> van onze pan<strong>de</strong>n mag met vreemd<br />
vermogen wor<strong>de</strong>n gefinancierd.<br />
Door dit beleid van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> kunnen <strong>de</strong> schul<strong>de</strong>n altijd binnen<br />
8 jaar wor<strong>de</strong>n afgelost.<br />
Mutaties in <strong>de</strong> Bestemmingsreserves vin<strong>de</strong>n plaats vanuit<br />
<strong>de</strong> Overige reserves.<br />
Het verloop van <strong>de</strong>ze reserve is als volgt:<br />
2012 2011<br />
––––––– –––––––<br />
Stand per 1 januari 26.200 23.964<br />
Toevoeging vanuit Overige reserves 1.253 2.236<br />
––––––– –––––––<br />
Stand per 31 <strong>de</strong>cember 27.453 26.200<br />
––––––––– –––––––––<br />
Het verloop van <strong>de</strong> Bijzon<strong>de</strong>re<br />
Bestemmingsreserves is als volgt:<br />
2012 2011<br />
––––––– –––––––<br />
Stand per 1 januari 1.200) 700)<br />
Onttrekking naar Overige reserves (1.200) (600)<br />
Onttrekking naar Kortlopen<strong>de</strong> Schul<strong>de</strong>n –) (100)<br />
Toevoeging vanuit Overige reserves 1.079) 1.200)<br />
––––––– –––––––<br />
Stand per 31 <strong>de</strong>cember 1.079) 1.200)<br />
––––––––– –––––––––<br />
Het verloop van <strong>de</strong> Overige reserves<br />
geduren<strong>de</strong> het boekjaar is als volgt:<br />
2012 2011<br />
––––––– –––––––<br />
Stand per 1 januari 5.491) 6.157)<br />
Waar<strong>de</strong>aanpassingen pan<strong>de</strong>n 2.131) 2.935)<br />
Resultaatbestemming (1.560) (765)<br />
Dotatie aan Bijzon<strong>de</strong>re Bestemmingsreseve (1.079) (1.200)<br />
Ontvangst uit Bijzon<strong>de</strong>re Bestemmingsreserve 1.200) 600)<br />
Mutatie Bestemmingsreserves (1.253) (2.236)<br />
––––––– –––––––<br />
Stand per 31 <strong>de</strong>cember 4.930) 5.491)<br />
––––––––– –––––––––<br />
4 Kosten eigen organisatie<br />
In <strong>de</strong> Staat van Baten en Lasten zijn <strong>de</strong> kosten van <strong>de</strong> eigen<br />
organisatie ver<strong>de</strong>eld naar hun bestemming. De specificatie is als<br />
volgt:<br />
Bestemming doelstelling Werving baten Beheer Totaal<br />
admin.<br />
Verwer- Instand- Voor- Eigen Acties Subsidies Werkelijk<br />
vingen houding lichting fondsen- <strong>de</strong>r<strong>de</strong>n overhe<strong>de</strong>n 2012<br />
werving<br />
Bestuurskosten 7 5 1 0 0 0 0 13<br />
Salarissen 91 772 183 23 46 53 8 1.176<br />
Sociale lasten 19 158 37 5 9 11 2 241<br />
Pensioenkosten 14 121 29 4 7 8 1 184<br />
Overige personeelskosten 2 17 4 1 1 1 0 26<br />
Reis-/verblijfkosten 9 72 2 2 2 4 0 91<br />
Huisvestingskosten 9 84 2 2 2 5 12 116<br />
Kantoorkosten/afschrijv. 7 70 2 2 2 4 10 97<br />
<strong>Vereniging</strong>skosten 6 12 2 2 2 2 2 28<br />
Overige algemene kosten 9 99 3 3 3 3 13 133<br />
––––– ––––– ––––– ––––– ––––– ––––– ––––– –––––<br />
173 1.410 265 44 74 91 48 2.105<br />
––––– ––––– ––––– ––––– ––––– ––––– ––––– –––––<br />
Bovenstaan<strong>de</strong> ver<strong>de</strong>ling van <strong>de</strong> kosten komt tot stand door mid<strong>de</strong>l<br />
van een procentuele toe<strong>de</strong>ling van kosten naar rato van <strong>de</strong> tijdsbesteding<br />
van me<strong>de</strong>werkers binnen <strong>de</strong> organisatie aan <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong><br />
doelstellingen van <strong>de</strong> <strong>Vereniging</strong> en <strong>de</strong> inspanningen die verricht<br />
wor<strong>de</strong>n om <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> baten voor <strong>de</strong> Verenging te realiseren.<br />
Deze procentuele ver<strong>de</strong>ling is door <strong>de</strong> jaren heen consistent.<br />
Bovenstaan<strong>de</strong> financiële overzichten zijn ontleend aan <strong>de</strong> volledige<br />
Jaarrekening 2012 d.d. 2 april 2013, die ten kantore van <strong>de</strong><br />
<strong>Vereniging</strong> beschikbaar is, of op www.hendrick<strong>de</strong>keyser.nl is op<br />
te vragen.<br />
Bestuur, directeur<br />
25 april 2013<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
accountant<br />
46 47<br />
cOnTrOleverklaring van <strong>de</strong> OnaFhankelijke accOUnTanT<br />
controleverklaring<br />
van <strong>de</strong> onafhankelijke<br />
Aan het bestuur van <strong>Vereniging</strong> <strong>Hendrick</strong> <strong>de</strong> <strong>Keyser</strong><br />
Bijgesloten op pagina 40 tot en met 45 opgenomen samengevatte<br />
Jaarrekening, bestaan<strong>de</strong> uit <strong>de</strong> samergevatte balans per 3l <strong>de</strong>cember<br />
2012, <strong>de</strong> samengevatte rekening van baten en lasten, zijn ontleend<br />
aan <strong>de</strong> gecontroleer<strong>de</strong> jaarrekening van <strong>Vereniging</strong> <strong>Hendrick</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>Keyser</strong> per 3l <strong>de</strong>cember 2012.<br />
Wij hebben een goedkeurend oor<strong>de</strong>el verstrekt bij die jaarrekening<br />
in onze controleverklaring van 19 april 2013. Desbetreffen<strong>de</strong> jaarrekening<br />
en <strong>de</strong>ze samenvatting daarvan, bevatten geen weergave van<br />
gebeurtenissen die hebben plaatsgevon<strong>de</strong>n sinds <strong>de</strong> datum van onze<br />
controleverklaring van19 april 2013.<br />
De samengevatte jaarrekening bevat niet alle toelichtingen die zijn<br />
vereist op basis van <strong>de</strong> RJ 650 Organisaties zon<strong>de</strong>r Winststreven en<br />
<strong>de</strong> daaruit voortvloeien<strong>de</strong> regelgeving. Het kennisnemen van <strong>de</strong><br />
samengevatte jaarrekening kan <strong>de</strong>rhalve niet in <strong>de</strong> plaatstre<strong>de</strong>n<br />
van het kennisnemen van <strong>de</strong> gecontroleer<strong>de</strong> jaarrekening van<br />
<strong>Vereniging</strong> <strong>Hendrick</strong> <strong>de</strong> <strong>Keyser</strong>.<br />
verantwoor<strong>de</strong>lijkheid van het bestuur<br />
Het bestuur van <strong>Vereniging</strong> <strong>Hendrick</strong> <strong>de</strong> <strong>Keyser</strong> is verantwoor<strong>de</strong>lijk<br />
voor het opstellen van een samenvatting van <strong>de</strong> gecontroleer<strong>de</strong> jaarrekening<br />
in overeenstemming met <strong>de</strong> grondslagen zoals omschreven<br />
in paragraaf 1 van <strong>de</strong> toelichting.<br />
verantwoor<strong>de</strong>lijkheid van <strong>de</strong> accountant<br />
Onze verantwoor<strong>de</strong>lijkheid is het geven van een oor<strong>de</strong>el over <strong>de</strong><br />
samengevatte jaarrekening op basis van onze werkzaamhe<strong>de</strong>n,<br />
uitgevoerd in overeenstemming met Ne<strong>de</strong>rlands Recht, waaron<strong>de</strong>r<br />
<strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse Standaard 810. ‘Opdrachten om te rapporteren<br />
betreffen<strong>de</strong> samengevatte financiële overzichten’.<br />
Oor<strong>de</strong>el<br />
Naar ons oor<strong>de</strong>el is <strong>de</strong> samengevatte jaarrekening in alle van<br />
materieel belang zijn<strong>de</strong> aspecten consistent met <strong>de</strong> gecontroleer<strong>de</strong><br />
jaarrekening van <strong>Vereniging</strong> <strong>Hendrick</strong> <strong>de</strong> <strong>Keyser</strong> per 31 <strong>de</strong>cember<br />
2012 en in overeenstemming met <strong>de</strong> grondslagen zoals omschreven<br />
in paragraaf 1 van <strong>de</strong> toelichting.<br />
Den Haag, 19 april 2013<br />
Deloltte accountants B.v.<br />
Was getekend: drs. v.W.j.a. van stijn ra Mga<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
48<br />
‘huis naal<strong>de</strong>n’. <strong>de</strong> architectuurtheorie van dom hans van <strong>de</strong>r laan in een notendop<br />
Huis Naal<strong>de</strong>n<br />
De architectuurtheorie<br />
van Dom Van <strong>de</strong>r Laan<br />
in een notendop<br />
afb. 1: <strong>de</strong> abdij sint Benedictusberg te mamelis bij<br />
vaals. links <strong>de</strong> abdijkerk van dom hans van <strong>de</strong>r laan<br />
(1956-1967), rechts het klooster naar ontwerp<br />
(1921-1923) van dominikus Böhm en martin Weber<br />
(foto maarten Brinkgreve, 2004)<br />
1. Twee an<strong>de</strong>re ontwerpen voor atelierwoningen<br />
wer<strong>de</strong>n niet uitgevoerd. Daarnaast zijn er in<br />
het Belgische Waasmunster nog twee kleinere<br />
directeurswoningen gebouwd: bij <strong>de</strong> abdij<br />
Roosenberg en bij het Moe<strong>de</strong>rhuis van <strong>de</strong><br />
Mariazusters van St. Franciscus in <strong>de</strong> Kerk-<br />
straat.<br />
door juliet ol<strong>de</strong>nburger<br />
in het afgelopen jaar kocht vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser<br />
‘huis naal<strong>de</strong>n’ in Best, het enige ne<strong>de</strong>rlandse woonhuis 1<br />
van <strong>de</strong> monnik-architect dom hans van <strong>de</strong>r laan, die vooral<br />
bekendheid verwierf door zijn kerk en crypte van <strong>de</strong> abdij<br />
sint Benedictusberg bij vaals (1956-1967).<br />
menig architectuurliefhebber<br />
is al eens afgereisd naar dit<br />
zui<strong>de</strong>lijke puntje in ons land<br />
en werd niet alleen getroffen<br />
door <strong>de</strong> architectuur van het<br />
gebouw, dat opvalt door <strong>de</strong><br />
eenvoud van zijn vormentaal,<br />
harmonische verhoudingen en<br />
ruimtelijke werking, maar ook<br />
door een wereld, waarvan hij<br />
het bestaan niet meer vermoed<strong>de</strong>. achtmaal per dag komt<br />
in <strong>de</strong> kerk een kleine gemeenschap in het zwart gehul<strong>de</strong><br />
monniken bijeen om <strong>de</strong> eeuwenou<strong>de</strong> psalmen te zingen.<br />
het is in <strong>de</strong>ze omgeving dat van <strong>de</strong>r laan, voortbouwen<br />
op <strong>de</strong> traditie, maar an<strong>de</strong>rzijds niet van <strong>de</strong> tegenwoordige<br />
tijd verstoken, zocht naar <strong>de</strong> algemene beginselen van <strong>de</strong><br />
architectuur en dat hij <strong>de</strong>ze heeft kunnen uitwerken tot<br />
een samenhangen<strong>de</strong> visie, die ten grondslag ligt aan het<br />
bijzon<strong>de</strong>re woonhuis dat <strong>de</strong> vereniging nu heeft verworven.<br />
afb. 2: interieur van <strong>de</strong> in 1967 gebouw<strong>de</strong> kerk van <strong>de</strong> abdij sint Benedictusberg naar ontwerp van dom h. van <strong>de</strong>r laan<br />
(foto maarten Brinkgreve, 2004)<br />
Net als veel an<strong>de</strong>re architectuur van Van <strong>de</strong>r Laan is ‘Huis Naal<strong>de</strong>n’ aan <strong>de</strong><br />
buitenzij<strong>de</strong> weinig opvallend: een lange, rechte en tamelijk gesloten gevel<br />
met een carport daarnaast aan een pleintje op het eind van een woonerf.<br />
De gevel wordt gekenmerkt door een ritme van twee aan twee gekoppel<strong>de</strong><br />
vensters – nog net niet helemaal saai, met name omdat het ritme wordt<br />
verlevendigd doordat er aan <strong>de</strong> linkerkant ook een enkel raam tussen uit<br />
springt. De vensters zijn met elkaar verbon<strong>de</strong>n door een doorlopen<strong>de</strong> latei<br />
en een bolvormige waterlijst. Het enige wat <strong>de</strong> rechthoekigheid doorbreekt<br />
is <strong>de</strong> golven<strong>de</strong> dakrand van ‘Italiaanse’ holle en bolle pannen, die <strong>de</strong> muren<br />
bekroont.<br />
afb. 3: Best, Bakpers 9,‘huis naal<strong>de</strong>n’, voorzij<strong>de</strong><br />
(foto arjan Bronkhorst)<br />
49<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
50<br />
‘huis naal<strong>de</strong>n’. <strong>de</strong> architectuurtheorie van dom hans van <strong>de</strong>r laan in een notendop<br />
afb. 4: <strong>de</strong> woonkamer van ‘huis naal<strong>de</strong>n’<br />
(foto rob van Wen<strong>de</strong>l <strong>de</strong> joo<strong>de</strong>)<br />
Aan <strong>de</strong> binnenzij<strong>de</strong> vin<strong>de</strong>n we drie vleugels – drie bouwblokken en een<br />
muur die een hof omsluiten. Hier zijn <strong>de</strong> wan<strong>de</strong>n niet doorbroken door<br />
vensterrijen, maar geleed als galerijen, a-symmetrisch, maar harmonieus<br />
geproportioneerd. Ook van binnen bevat het gebouw echter weinig<br />
aardige vormen of <strong>de</strong>tails waar het oog zich even aan kan hechten, alles<br />
is even rechthoekig en kaal. De wan<strong>de</strong>n, opgetrokken uit zogenaam<strong>de</strong><br />
‘B2-blokken’: flinke holle, bimsbetonnen bouwblokken, zijn niet gestuct of<br />
geschil<strong>de</strong>rd en <strong>de</strong> plafonds zijn samengesteld uit ongeschaaf<strong>de</strong> vurenhouten<br />
planken.<br />
Het is wel een <strong>de</strong>gelijk huis. En in al zijn eenvoud en soberheid heeft het<br />
ontegenzeggelijk ook iets kloosterlijks. De keuze en combinatie van materialen<br />
is vaak bijzon<strong>de</strong>r en ook heeft Dom Van <strong>de</strong>r Laan alle meubels voor<br />
het huis ontworpen – tot <strong>de</strong> kleerhangers aan <strong>de</strong> kapstok toe. De kleuren<br />
van het houtwerk zijn door Wim van Hooff (1918-2002), schil<strong>de</strong>r en kleuradviseur,<br />
zorgvuldig afgestemd op het palet van warme en koele grijzen<br />
van <strong>de</strong> muren, vloeren – van Belgisch hardsteen – en betonnen dorpels en<br />
lateien. Het houtwerk buiten is zinkgrijs gelakt, <strong>de</strong> <strong>de</strong>uren binnen staalblauw<br />
gebeitst, <strong>de</strong> meubels transparant mosgroen, maar <strong>de</strong> plafonds zijn in<br />
een opvallen<strong>de</strong> steenro<strong>de</strong> kleur gesausd, wat al het grijs een soort warme<br />
gloed geeft.<br />
Er zijn geen fratsen, niets is gekunsteld en alles is met zorg en tot in het<br />
kleinste <strong>de</strong>tail op elkaar afgestemd. Het fonteintje in <strong>de</strong> gang en <strong>de</strong> uitgebouw<strong>de</strong><br />
schouw in <strong>de</strong> zaal hebben iets uitgesproken monumentaals, als een<br />
gebaar waaraan <strong>de</strong> vertrekken hun specifieke karakter ontlenen: <strong>de</strong> fontein<br />
benadrukt het karakter van <strong>de</strong> gang als passage, als overgang van <strong>de</strong> ene<br />
naar <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re ruimte, en door <strong>de</strong> schouw met <strong>de</strong> houtkachel wordt <strong>de</strong> zaal<br />
direct <strong>de</strong> woonkamer van het huis.<br />
Toch is dit allemaal niet waar het in <strong>de</strong> architectuur van Van <strong>de</strong>r Laan in <strong>de</strong><br />
eerste plaats om draait. Op een grijze, bewolkte dag behoudt het huis zijn<br />
stijl van e<strong>de</strong>le eenvoud, maar kan het ook wat somber zijn. Zodra <strong>de</strong> wolken<strong>de</strong>ken<br />
echter dunner wordt en er op een enkele plaats wat licht door schijnt,<br />
komt het gebouw op onvergelijkbare wijze tot leven. Van <strong>de</strong>r Laan kon<br />
toveren met ruimte en beheerste als geen an<strong>de</strong>r het spel om ongelijke maten<br />
en volumes tot een evenwichtig geheel samen te sme<strong>de</strong>n. Bij het ontwerpen<br />
gaat hij uit van <strong>de</strong> verhoudingen; hij begint met het uitzetten van een aantal<br />
maten tegenover elkaar, een bekwaamheid die in <strong>de</strong> architectuur van <strong>de</strong><br />
afgelopen eeuw verloren lijkt te zijn gegaan. Het gebouw maakt nieuwsgierig:<br />
wie was <strong>de</strong>ze architect en hoe heeft hij met eenvoudige mid<strong>de</strong>len zulke<br />
harmonieuze gebouwen tot stand kunnen brengen, die toch dui<strong>de</strong>lijk van<br />
<strong>de</strong>ze tijd zijn?<br />
Hans van <strong>de</strong>r Laan (1904-1991) werd geboren in een Leids architecten-<br />
gezin. Behalve zijn va<strong>de</strong>r Leonard (1864-1942), kozen ook zijn oudste<br />
broer Jan (1896-1966) en jongste broer Nico (1908-1986) voor het vak van<br />
architect. Hans stu<strong>de</strong>er<strong>de</strong> van 1923 tot 1926 bouwkun<strong>de</strong> in Delft, o.m.<br />
bij prof. M.J. Granpré Molière (1883-1972), die in 1924 tot hoogleraar<br />
was benoemd. Vanaf zijn studietijd heeft hij<br />
altijd gezocht naar <strong>de</strong> grondbeginselen van <strong>de</strong><br />
architectuur. Wat is architectuur? Wat is haar<br />
functie? Wat is <strong>de</strong> taak van een architect? Dergelijke<br />
vragen wer<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> colleges van Granpré<br />
Molière wel gesteld, maar naar het oor<strong>de</strong>el<br />
van Van <strong>de</strong>r Laan niet afdoen<strong>de</strong> beantwoord.<br />
Om die re<strong>de</strong>n heeft hij in 1925 samen met<br />
Sam van Emb<strong>de</strong>n <strong>de</strong> – nog altijd bestaan<strong>de</strong> –<br />
Bouwkundige Studiekring (B.S.K.) opgericht,<br />
waar in kleine kring, buiten het officiële curriculum<br />
van <strong>de</strong> studie om, het werk van on<strong>de</strong>r<br />
meer H.P. Berlage, <strong>de</strong> Stijlgroep en <strong>de</strong> Franse<br />
filosoof Jacques Maritain werd bediscussieerd.<br />
Misschien zou men kunnen zeggen dat Van<br />
<strong>de</strong>r Laan zijn leven heeft gewijd aan het verzoenen<br />
van <strong>de</strong> vaak tegenstrijdige opvattingen<br />
tussen functionalistische en expressionistische<br />
richtingen die zich in zijn studietijd in <strong>de</strong><br />
architectuur begonnen af te tekenen, waarbij<br />
hij alle tegengestel<strong>de</strong> aspecten probeer<strong>de</strong> op te<br />
lossen en een plaats te geven in één gestructureerd,<br />
hiërarchisch verband.<br />
afb. 5: dom hans van <strong>de</strong>r laan<br />
(foto Frans <strong>de</strong> la cousine)<br />
afb. 6: <strong>de</strong> broers nico (links) en hans van <strong>de</strong>r laan<br />
(foto Frans <strong>de</strong> la cousine)<br />
51<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
52<br />
‘huis naal<strong>de</strong>n’. <strong>de</strong> architectuurtheorie van dom hans van <strong>de</strong>r laan in een notendop<br />
afb. 7: jos naal<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> binnenhof van zijn woonhuis,<br />
ca 1984 (foto collectie jos naal<strong>de</strong>n)<br />
afb. 8 : plattegrond van <strong>de</strong> patiowoning van<br />
j.B. Bakema in <strong>de</strong> eindhovense wijk ’t hool<br />
(archief Broekbakema, rotterdam)<br />
Na zijn kandidaatsexamen trad Hans van <strong>de</strong>r Laan in 1927 in bij <strong>de</strong> Benedictijner<br />
St-Paulusabdij te Oosterhout om monnik te wor<strong>de</strong>n; in 1929 <strong>de</strong>ed<br />
hij zijn monastieke professie. Naast zijn geestelijke vorming en voorbereiding<br />
op zijn priesterwijding (1934) kreeg hij <strong>de</strong> eerste jaren praktisch werk in het<br />
paramentenatelier en in <strong>de</strong> sacristie. In het jaar na zijn intre<strong>de</strong> vond Van <strong>de</strong>r<br />
Laan het ‘plastische getal’, een maatverhouding waaruit hij een matenstelsel<br />
ontwikkel<strong>de</strong>, dat hij van meet af aan gebruikte bij al zijn ontwerpen, in<br />
<strong>de</strong> eerste jaren vooral voor <strong>de</strong> liturgische kleding en voorwerpen die in het<br />
atelier van <strong>de</strong> abdij wer<strong>de</strong>n vervaardigd, later ook voor zijn gebouwen.<br />
Zijn leven lang heeft pater Van <strong>de</strong>r Laan nauw samengewerkt met zijn<br />
jongere broer Nico. De ontwerpen van Nico, met name die voor kerken,<br />
wer<strong>de</strong>n door Hans nog eens grondig on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> loep genomen en <strong>de</strong> architectuurontwerpen<br />
van <strong>de</strong> monnik wer<strong>de</strong>n vrijwel altijd tot bestektekeningen<br />
uitgewerkt op het bureau van Nico, en later door diens zonen Rik (H. van<br />
<strong>de</strong>r Laan, geb. 1939) en Hans (J.W. van <strong>de</strong>r Laan, geb. 1941) – welke laatste<br />
ook verantwoor<strong>de</strong>lijk was voor <strong>de</strong> praktische uitvoering en <strong>de</strong> bestektekeningen<br />
van ‘Huis Naal<strong>de</strong>n’. Daarnaast was Nico directeur van <strong>de</strong> ‘cursus<br />
Kerkelijke Architectuur’.<br />
Bossche school<br />
Na <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog werd door het bisdom ’s-Hertogenbosch <strong>de</strong><br />
cursus Kerkelijke Architectuur (1946-1973) in het leven geroepen met het<br />
doel om <strong>de</strong> vele tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> oorlog in Brabant verwoeste kerken weer op te<br />
bouwen. Deze driejarige cursus in het Kruithuis in Den Bosch bood afgestu<strong>de</strong>er<strong>de</strong><br />
architecten en bouwkundigen <strong>de</strong> mogelijkheid zich in kerkelijke<br />
bouwkunst te specialiseren. Hoewel pater Van <strong>de</strong>r Laan door het nauwe<br />
contact met zijn broer van meet af aan een sterke invloed op <strong>de</strong> inhoud van<br />
het programma had, was hij in het begin slechts een van <strong>de</strong> vele docenten<br />
die aan <strong>de</strong>ze cursus waren verbon<strong>de</strong>n. Naarmate zijn i<strong>de</strong>eën over architectuur<br />
zich na verloop van tijd ver<strong>de</strong>r ontwikkel<strong>de</strong>n, werd zijn aan<strong>de</strong>el in het<br />
lesprogramma groter en kreeg <strong>de</strong> cursus een steeds algemener karakter. In<br />
<strong>de</strong> loop <strong>de</strong>r jaren wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> lessen ook vaker bijgewoond door kunstenaars<br />
en an<strong>de</strong>re geïnteresseer<strong>de</strong>n en vanaf het ein<strong>de</strong> van <strong>de</strong> jaren ’50 kreeg <strong>de</strong> architectuur<br />
van <strong>de</strong> cursisten steeds meer een eigen stijl, die achteraf, vanwege<br />
<strong>de</strong> locatie van <strong>de</strong> cursus, <strong>de</strong> ‘Bossche School’ werd genoemd. Als resultaat<br />
van <strong>de</strong> studie in Den Bosch verscheen in 1977 <strong>de</strong> architectonische ruimte.<br />
vijftien lessen over <strong>de</strong> dispositie van het menselijk verblijf, <strong>de</strong> architectuurtheorie<br />
van Dom Van <strong>de</strong>r Laan, waarin hij zijn i<strong>de</strong>eën heeft samengevat.<br />
De Bossche School-architectuur wordt gekenmerkt door een eigen<br />
vormentaal en door een specifiek kleur- en materiaalgebruik. In zijn theorie<br />
heeft Van <strong>de</strong>r Laan echter altijd naar objectiviteit gezocht en alle concrete<br />
voorbeel<strong>de</strong>n – en daarmee alle verwijzingen naar een bepaal<strong>de</strong> bouwstijl –<br />
willen vermij<strong>de</strong>n.<br />
Maquette<br />
Een van <strong>de</strong> cursisten van <strong>de</strong> Bossche cursus was Jos Naal<strong>de</strong>n, een bouwkundige,<br />
die later een van <strong>de</strong>genen was die aan <strong>de</strong> basis stond van <strong>de</strong> faculteit<br />
bouwkun<strong>de</strong> van <strong>de</strong> TH in Eindhoven. Toen Van <strong>de</strong>r Laan Naal<strong>de</strong>n een<br />
keer bezocht in zijn patiowoning van J.B. Bakema (1914-1981) in <strong>de</strong><br />
Eindhovense wijk ’t Hool, vond hij het concept daarvan wel aardig, maar<br />
<strong>de</strong> uitvoering liet naar zijn smaak toch te wensen over. ‘Ik zal eens een echt<br />
woonhuis voor je tekenen’, zei hij tegen hem. In 1978, ter gelegenheid van<br />
diens 50ste verjaardag, voeg<strong>de</strong> pater Van <strong>de</strong>r Laan <strong>de</strong> daad bij het woord en<br />
gaf hij Naal<strong>de</strong>n een maquette van een woonhuis ca<strong>de</strong>au, ontworpen voor<br />
een nog onbeken<strong>de</strong> locatie. In dit ontwerp, dat dateert uit het jaar volgend<br />
op <strong>de</strong> publicatie van <strong>de</strong> architectonische ruimte, heeft Van <strong>de</strong>r Laan geprobeerd<br />
alle uitgangspunten van zijn theorie te verwerkelijken.<br />
Op 19 april 1979 schrijft pater Van <strong>de</strong>r Laan Jos Naal<strong>de</strong>n een brief, waarin<br />
hij zijn ontwerp na<strong>de</strong>r toelicht aan <strong>de</strong> hand van <strong>de</strong> opeenvolgen<strong>de</strong> hoofdstukken<br />
(of ‘lessen’) van <strong>de</strong> architectonische ruimte. Omdat het uitein<strong>de</strong>lijk<br />
in 1982 gebouw<strong>de</strong> huis niet wezenlijk van <strong>de</strong> maquette verschilt, wil ik<br />
proberen aan <strong>de</strong> hand van citaten uit <strong>de</strong>ze brief <strong>de</strong> architectuur van ‘Huis<br />
Naal<strong>de</strong>n’ na<strong>de</strong>r toe te lichten.<br />
‘Het geteken<strong>de</strong> huis en <strong>de</strong> maquette zijn dus niet meer dan een specimen<br />
van <strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n die door <strong>de</strong> studie in het Kruithuis aan het licht gekomen<br />
zijn ... Voor een of an<strong>de</strong>r punt van ie<strong>de</strong>re les uit dat boek zou dit huis<br />
als voorbeeld te gebruiken zijn, en als het eventueel gebouwd zou zijn kan<br />
het door zijn architectonische werking tot een levend getuigenis wor<strong>de</strong>n.’<br />
Van <strong>de</strong>r Laan noemt het ontwerp een ‘specimen’ waarin hij <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong><br />
uitgangspunten en oplossingen van zijn boek heeft willen beproeven.<br />
De architectonische ruimte<br />
<strong>de</strong> architectonische ruimte is een boek over architectuur als een boek over<br />
eetcultuur: over het nut van eten voor lichaam, ziel en geest, over <strong>de</strong> evenwichtige<br />
samenstelling van een maaltijd en over het koken van een feestmaal,<br />
zon<strong>de</strong>r dat daar echter ook maar een concreet ingrediënt of recept in voorkomt.<br />
Grofweg valt <strong>de</strong> verhan<strong>de</strong>ling in twee <strong>de</strong>len uiteen. In het eerste <strong>de</strong>el<br />
van het boek wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> architectonische aspecten behan<strong>de</strong>ld:<br />
ruimte, vorm en grootte, het twee<strong>de</strong> gaat over <strong>de</strong> samenstelling van <strong>de</strong>ze<br />
afb. 9: <strong>de</strong> maquette die jos naal<strong>de</strong>n van pater van <strong>de</strong>r<br />
laan voor zijn vijftigste verjaardag kreeg (uitvoering<br />
josef engelberts - 1978, foto rob van Wen<strong>de</strong>l <strong>de</strong> joo<strong>de</strong>)<br />
53<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
54<br />
‘huis naal<strong>de</strong>n’. <strong>de</strong> architectuurtheorie van dom hans van <strong>de</strong>r laan in een notendop<br />
afb. 10: schematische weergave van <strong>de</strong> centrale (links)<br />
en perifere dispositie (rechts) van bouwblokken op een<br />
terrein (tekening dom h. van <strong>de</strong>r laan, De architectonische<br />
ruimte, hoofdstuk iii)<br />
uitgangspunten tot een gearticuleerd en samenhangend geheel. Het eerste<br />
<strong>de</strong>el han<strong>de</strong>lt over <strong>de</strong> functie van <strong>de</strong> architectuur: het bewoonbaar maken van<br />
<strong>de</strong> natuur, het twee<strong>de</strong> over wat Van <strong>de</strong>r Laan beschouw<strong>de</strong> als haar expressie:<br />
<strong>de</strong> gelijkenis met <strong>de</strong> natuur. Om een ‘echt’ woonhuis te kunnen zijn moet<br />
een bouwwerk volgens hem niet alleen beantwoor<strong>de</strong>n aan onze lichamelijke<br />
behoeften, maar ook aan onze zintuigen en ons verstand. De verschillen<strong>de</strong><br />
aspecten van <strong>de</strong> architectuur: ruimte, vorm en grootte, laat hij aan <strong>de</strong>ze<br />
verschillen<strong>de</strong> niveaus van ons bestaan beantwoor<strong>de</strong>n.<br />
‘In <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> les komen <strong>de</strong> grote thema’s van het huis naar voren voor zover<br />
het in relatie staat met onszelf’, schrijft Van <strong>de</strong>r Laan vervolgens in <strong>de</strong> brief<br />
aan Jos Naal<strong>de</strong>n. ‘Het drievoudig contact van ons menselijk bestaan met het<br />
ruimtelijk gegeven om ons heen, d.w.z. het lichamelijk ervaren van <strong>de</strong> ruimte<br />
door er zich in te bewegen en te verplaatsen; het zintuiglijk waarnemen van<br />
<strong>de</strong> vorm door er zich een beeld van te vormen en tenslotte het verstan<strong>de</strong>lijk<br />
waar<strong>de</strong>ren van <strong>de</strong> grootte door <strong>de</strong>ze te meten, is aanleiding tot het cultiveren<br />
van een architectonische ruimte … Ruimte, vorm en grootte weerspiegelen<br />
dan in het huis <strong>de</strong> drie niveaus van ons menselijk bestaan en van hun<br />
kant vin<strong>de</strong>n ervaring, waarneming en kennis in het huis <strong>de</strong> nodige steun.’<br />
Ruimte, vorm en grootte vormen zo <strong>de</strong> drie belangrijkste uitgangspunten<br />
waarop Van <strong>de</strong>r Laan zijn architectuurtheorie baseert.<br />
Ruimte<br />
Van <strong>de</strong>r Laan stelt dat wij ruimte alleen kunnen ervaren als <strong>de</strong>ze is afgebakend;<br />
een plein wordt pas een plein als het zich on<strong>de</strong>rscheidt van <strong>de</strong><br />
uitgestrekte ruimte van <strong>de</strong> natuur, wanneer <strong>de</strong> ruimte wordt besloten. Dit<br />
geldt niet alleen voor ste<strong>de</strong>lijke ruimtes, maar ook voor <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong><br />
vertrekken van het huis. Zoals gebouwen een plein omsluiten, zo wor<strong>de</strong>n<br />
kamers afgebakend door wan<strong>de</strong>n. Wanneer <strong>de</strong>ze wan<strong>de</strong>n echter te ver uit<br />
elkaar staan, gaat <strong>de</strong> ruimtelijke werking verloren. Om toch grotere ruimtes<br />
te kunnen omspannen laat Van <strong>de</strong>r Laan ruimtes tussen ruimtes ontstaan:<br />
zalen en hoven wor<strong>de</strong>n ingesloten door gele<strong>de</strong> bouwvolumes en galerijen.<br />
Hiertoe plaatst hij <strong>de</strong> gebouwen of <strong>de</strong> vleugels van een bouwwerk steeds<br />
‘perifeer’, d.w.z. aan <strong>de</strong> buitenzij<strong>de</strong> van een centraal gelegen plein of hof. Uit<br />
on<strong>de</strong>rstaan<strong>de</strong> tekeningetjes blijkt bovendien dat door een perifere positie van<br />
bouwvolumes <strong>de</strong> overgebleven ruimte ook veel groter lijkt dan wanneer <strong>de</strong><br />
bouwmassa gecentreerd op het terrein staat (afb. 10).<br />
‘In dit huis zijn dus alle woonruimtes om <strong>de</strong> hof heen gedisponeerd.<br />
Hierdoor komt een grote eenheid tot stand tussen <strong>de</strong> ruimte, want <strong>de</strong> hof<br />
constitueert zich nu niet door een eigen afbakening, maar door <strong>de</strong> afbake-<br />
afb. 11: <strong>de</strong> maquette uit 1978 van boven<br />
gezien. het wegnemen van <strong>de</strong> daken geeft<br />
inzicht in <strong>de</strong> innerlijke ver<strong>de</strong>ling van het huis<br />
(uitvoering josef engelberts, foto rob van<br />
Wen<strong>de</strong>l <strong>de</strong> joo<strong>de</strong>)<br />
ning door <strong>de</strong> omlig-<br />
gen<strong>de</strong> ruimtes. In <strong>de</strong><br />
laatste punten van <strong>de</strong><br />
les is hiervan sprake.<br />
Bovendien wordt door<br />
<strong>de</strong> perifere dispositie,<br />
ondanks het grote<br />
<strong>de</strong>el van het terrein<br />
dat bebouwd wordt,<br />
een grote hof uitgespaard.<br />
Hier is precies<br />
het geval aanwezig dat<br />
in punt 12 van les III<br />
behan<strong>de</strong>ld wordt. Het<br />
bebouw<strong>de</strong> oppervlak<br />
bedraagt 4/7 van<br />
het terrein, zodat dit<br />
in bei<strong>de</strong> richtingen<br />
voor 3/4 bezet zou<br />
zijn, zoals fig. c laat<br />
zien. 2 Deze perifere<br />
dispositie die wij voor<br />
<strong>de</strong> drie grote thema’s van het huis op <strong>de</strong> cursus hebben doorgevoerd, is één<br />
van <strong>de</strong> belangrijkste trouvailles geweest. Zij wor<strong>de</strong>n echter nog te weinig<br />
geëxploiteerd.’<br />
Van <strong>de</strong>r Laan zoekt steeds een afbakening van <strong>de</strong> ruimte waardoor tevens<br />
een tegenstelling ontstaat tussen binnen- en buitenruimtes. Dit geeft een<br />
an<strong>de</strong>re ruimte-ervaring dan in <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rnistische architectuurstromingen,<br />
waar vaak wordt nagestreefd om <strong>de</strong> ruimtes in het huis en <strong>de</strong> buitenruimte<br />
van <strong>de</strong> natuur zoveel mogelijk in elkaar over te laten lopen.<br />
afb. 12: maatvoering van <strong>de</strong> plattegrond<br />
van <strong>de</strong> maquette uit 1978<br />
(tekening rik van <strong>de</strong>r laan)<br />
2. 3/4 x 3/4 komt bij bena<strong>de</strong>ring overeen met 4/7.<br />
55<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
56<br />
‘huis naal<strong>de</strong>n’. <strong>de</strong> architectuurtheorie van dom hans van <strong>de</strong>r laan in een notendop<br />
afb. 13: schematische weergave van het principe<br />
van nabijheid. Wan<strong>de</strong>n die tweemaal zo dik zijn,<br />
staan tweemaal zo dicht bij elkaar. <strong>de</strong> dikte van<br />
<strong>de</strong> wand beïnvloedt bovendien <strong>de</strong> vorm van <strong>de</strong><br />
ruimte daartussen (tekening dom h. van <strong>de</strong>r laan,<br />
De architectonische ruimte, hoofdstuk iv)<br />
3. In een latere tekst over ‘Huis Naal<strong>de</strong>n’, geschreven<br />
d.d. 2 <strong>de</strong>cember 1982, schrijft Van <strong>de</strong>r Laan: ‘Ditzelf<strong>de</strong><br />
verschil [tussen ‘gevormd’ en ‘ontstaan’] bestaat tussen<br />
een muur waarin een venster is gemaakt en een muur<br />
die samengesteld is uit pijlers en lateien.’<br />
Vorm<br />
Het twee<strong>de</strong> uitgangspunt van Van <strong>de</strong>r Laans theorie heeft betrekking op <strong>de</strong><br />
vorm, met name over <strong>de</strong> vorm van <strong>de</strong> ruimte die ontstaat tussen objecten die<br />
in elkaars nabijheid staan. Hiertoe maakt hij een verschil tussen afstand en<br />
nabijheid. In tegenstelling tot <strong>de</strong> afstand is <strong>de</strong> ‘nabijheid’ afhankelijk van <strong>de</strong><br />
omvang van voorwerpen; wij staan eer<strong>de</strong>r in <strong>de</strong> nabijheid van een gebouw<br />
dan van een lantaarnpaal.<br />
Van <strong>de</strong>r Laan heeft opgemerkt dat wij een vorm alleen kunnen waarnemen<br />
tegen <strong>de</strong> ongevormdheid van zijn achtergrond. Dit houdt on<strong>de</strong>r meer in dat<br />
<strong>de</strong> vorm van een ruimte niet alleen bepaald kan wor<strong>de</strong>n door <strong>de</strong> contouren<br />
of oppervlakken die haar begrenzen – zoals bij een venster in een muur of<br />
een kuil in <strong>de</strong> grond – , maar ook ‘indirect’: wanneer twee of meer zelfstandige<br />
voorwerpen zich in elkaars nabijheid bevin<strong>de</strong>n, ontstaat daar tussen<br />
een ruimte met een eigen vorm. De vorm van <strong>de</strong>ze ruimte wordt volgens<br />
Van <strong>de</strong>r Laan niet bepaald door <strong>de</strong> contouren van <strong>de</strong> objecten die <strong>de</strong> ruimte<br />
begrenzen, maar <strong>de</strong>ze houdt pas op bij <strong>de</strong> mid<strong>de</strong>ns van die objecten.<br />
Dit vraagt om een toelichting.<br />
Als wij ons op enige afstand van een steen bevin<strong>de</strong>n, is <strong>de</strong> afstand tussen<br />
ons en <strong>de</strong> steen onafhankelijk van <strong>de</strong> grootte van <strong>de</strong> steen. Een grotere of<br />
kleinere steen op <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> plaats lijkt even ver van ons verwij<strong>de</strong>rd. Toch is dit<br />
laatste niet zo, want als wij een steen na<strong>de</strong>ren bevin<strong>de</strong>n wij ons eer<strong>de</strong>r in <strong>de</strong><br />
nabijheid van een grote dan van een kleine steen.<br />
Dat wij eer<strong>de</strong>r in <strong>de</strong> nabijheid van een grote dan van een kleine steen staan,<br />
komt omdat wij niet <strong>de</strong> afstand meten tot <strong>de</strong> kant van <strong>de</strong> steen die naar ons<br />
is toegekeerd, maar tot het mid<strong>de</strong>n van die steen. Datzelf<strong>de</strong> principe geldt<br />
ook voor objecten die zich in elkaars nabijheid bevin<strong>de</strong>n: wanneer hun<br />
afstand gelijk is, liggen twee grote stenen dichter bij elkaar dan twee kleine.<br />
Dat wil zeggen dat <strong>de</strong> ‘afstand’ van bei<strong>de</strong> stenen onafhankelijk is van hun<br />
grootte. De ‘nabijheid’ van <strong>de</strong> stenen is echter ten nauwste met hun grootte<br />
verbon<strong>de</strong>n: op <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> afstand liggen stenen die tweemaal zo groot zijn<br />
tweemaal zo dicht bij elkaar (afb. 13).<br />
Op <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> manier laat Van <strong>de</strong>r Laan <strong>de</strong> inwendige ruimtes van een huis<br />
ontstaan tussen wan<strong>de</strong>n die in elkaars nabijheid staan. De vorm van <strong>de</strong> binnenruimte<br />
wordt bepaald door <strong>de</strong> nabijheid van massieven – dat wil zeggen door<br />
een combinatie van <strong>de</strong> afstand van <strong>de</strong> wan<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> muurdikte. De vorm is<br />
onafhankelijk van <strong>de</strong> concrete grootte; grote en kleine kamers kunnen wat hun<br />
schaal betreft verschillend, maar wat hun vorm betreft geheel gelijk zijn.<br />
‘Overal zijn dus in het ontworpen huis <strong>de</strong> vormen van <strong>de</strong> wan<strong>de</strong>n door het<br />
tonen van hun diktes dui<strong>de</strong>lijk naar voren gebracht. Ook bij <strong>de</strong> vorm van <strong>de</strong><br />
wan<strong>de</strong>n en van <strong>de</strong> binnenruimtes is aan <strong>de</strong> perifere dispositie alle aandacht<br />
besteed. Overal zijn <strong>de</strong> massieve pijlers gevormd en zijn daardoor <strong>de</strong> openingen<br />
ertussen ontstaan; 3 behalve bij <strong>de</strong> grote zaal, daar zijn <strong>de</strong> openingen van<br />
<strong>de</strong> drie tuin<strong>de</strong>uren gevormd, hetgeen aan die ruimte zijn beslotenheid geeft,<br />
en waardoor <strong>de</strong> inwendige ruimtelijke dispositie beter tot zijn recht komt.<br />
Hier zijn namelijk twee zijruimtes direct door muren gevormd om tussen<br />
hen in <strong>de</strong> grote zaal te laten ontstaan.’<br />
Bij een galerij zijn <strong>de</strong> pijlers ‘gemaakt’ terwijl <strong>de</strong> ruimtes tussen <strong>de</strong> pijlers van<br />
<strong>de</strong> wand ‘ontstaan’. An<strong>de</strong>rsom kan een wand ook door openingen wor<strong>de</strong>n<br />
doorbroken: dan zijn <strong>de</strong> vormen van <strong>de</strong> <strong>de</strong>uren of vensters juist bewust<br />
gemaakt.<br />
Bij <strong>de</strong> vorm van een bouwwerk gaat het steeds om <strong>de</strong> samenstelling van<br />
vorm en ruimte; om gebouwen of bouw<strong>de</strong>len die (buiten)ruimtes omsluiten,<br />
om wan<strong>de</strong>n die tussen zich binnenruimtes invangen, en – binnen <strong>de</strong><br />
wand – om wan<strong>de</strong>n die geleed zijn in open en dichte <strong>de</strong>len. In tegenstelling<br />
tot veel architecten uit zijn tijd, die <strong>de</strong> wan<strong>de</strong>n in hun gebouwen zo dun en<br />
doorzichtig mogelijk wil<strong>de</strong>n maken, bakent Van <strong>de</strong>r Laan steeds met flinke<br />
muren kleinere ruimtes af, die op hun beurt weer grotere ruimtes kunnen<br />
omspannen. Toch doen <strong>de</strong> muren van zijn gebouwen nergens overdreven<br />
zwaar aan.<br />
Grootte<br />
Het <strong>de</strong>r<strong>de</strong> belangrijke principe van Van <strong>de</strong>r Laans architectuurtheorie heeft<br />
betrekking op <strong>de</strong> discrepantie tussen tellen en meten. Een van <strong>de</strong> moeilijkhe<strong>de</strong>n<br />
van ontwerpen is om groottes te bepalen, om inzicht te krijgen in <strong>de</strong><br />
grootte <strong>de</strong>r dingen überhaupt. In <strong>de</strong> natuur kunnen dingen en ruimten zich<br />
in alle richtingen ein<strong>de</strong>loos uitstrekken en <strong>de</strong> opeenvolgen<strong>de</strong> groottes volgen<br />
elkaar continu op. De dingen hebben grootte, maar wij kunnen die alleen<br />
maar tellen. We kunnen <strong>de</strong> dingen tellen tot in het oneindige, uitgaan<strong>de</strong> van<br />
<strong>de</strong> eenheid van <strong>de</strong> dingen die we tellen, en we kunnen <strong>de</strong> dingen <strong>de</strong>len tot<br />
in het oneindige uitgaan<strong>de</strong> van hun grootte.<br />
De grootte heeft geen in zichzelf geken<strong>de</strong> maatstaf. Een kunstmatig inge-<br />
stel<strong>de</strong> eenheid als <strong>de</strong> meter is in wezen een willekeurig gekozen maatstaf. 4<br />
Het voor<strong>de</strong>el is dat <strong>de</strong>ze over <strong>de</strong> hele wereld gelijk is – vóór <strong>de</strong> instelling van<br />
<strong>de</strong> meter had elke stad zijn eigen systeem van duim-, voet- en roe<strong>de</strong>maten – ,<br />
het na<strong>de</strong>el is echter dat <strong>de</strong>ze geen verband houdt met <strong>de</strong> te meten dingen en<br />
dat het metrieke stelsel uit zichzelf weinig geleding en begrenzingen kent:<br />
een bouwwerk kan hon<strong>de</strong>r<strong>de</strong>n meters in lengte, breedte en hoogte uitstrekken.<br />
Volgens Dom Van <strong>de</strong>r Laan getuigt <strong>de</strong> lelijkheid van <strong>de</strong> dingen die wij<br />
maken van het feit dat alle generaties behalve <strong>de</strong> onze zich over dit kwantiteitsprobleem<br />
hebben gebogen.<br />
Van <strong>de</strong>r Laan heeft geprobeerd <strong>de</strong>ze moeilijkheid op te lossen door een pa-<br />
radox. Aan individuele groottes kunnen we geen naam geven, maar dingen<br />
die ongeveer even groot zijn kunnen wij wel een naam geven: hoewel ze niet<br />
precies even groot zijn, noemt Van <strong>de</strong>r Laan <strong>de</strong>ze van een zelf<strong>de</strong> grootte. Nu<br />
gaat het niet meer om <strong>de</strong> grootte van een ding, maar om een ding van een<br />
bepaal<strong>de</strong> grootte. Deze groottes volgen elkaar bovendien niet meer continu<br />
op, maar sprongsgewijs; naarmate voorwerpen groter zijn, wordt ook het<br />
verschil om nog even groot genoemd te wor<strong>de</strong>n groter. Dit betekent dat <strong>de</strong><br />
opeenvolgen<strong>de</strong> groottes beantwoor<strong>de</strong>n aan een meetkundige reeks of ‘rij’,<br />
zoals <strong>de</strong> gul<strong>de</strong>n sne<strong>de</strong> of <strong>de</strong> wortel-2-verhouding (herkenbaar in <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong><br />
zij<strong>de</strong>n van een velletje A4-papier). De maten van een <strong>de</strong>rgelijke reeks<br />
wor<strong>de</strong>n steeds met een zelf<strong>de</strong> <strong>de</strong>el van zichzelf groter, terwijl <strong>de</strong> verhouding<br />
tussen <strong>de</strong> opeenvolgen<strong>de</strong> maten gelijk blijft.<br />
4. De meter werd pas in 1799 door Napoleon ingesteld.<br />
Het metrieke, <strong>de</strong>cimale stelsel werd in 1816 in Ne<strong>de</strong>rland<br />
ingevoerd.<br />
57<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
58<br />
‘huis naal<strong>de</strong>n’. <strong>de</strong> architectuurtheorie van dom hans van <strong>de</strong>r laan in een notendop<br />
afb. 14: <strong>de</strong> acht maten van het matenstelsel dat<br />
dom van <strong>de</strong>r laan ontwikkel<strong>de</strong> verhou<strong>de</strong>n zich steeds<br />
als circa 3 : 4 en bena<strong>de</strong>ren <strong>de</strong> getalwaar<strong>de</strong>n 1, 4/3,<br />
7/4, 7/3, 3, 4, 5 1/3 en 7. <strong>de</strong> or<strong>de</strong> van grootte wordt<br />
begrensd door het verschil tussen <strong>de</strong> vijf<strong>de</strong> en <strong>de</strong> zes<strong>de</strong><br />
maat enerzijds en <strong>de</strong> som van <strong>de</strong>ze bei<strong>de</strong> maten an<strong>de</strong>rzijds.<br />
(tekening dom h. van <strong>de</strong>r laan, De architectonische<br />
ruimte, hoofdstuk viii)<br />
5. Bij <strong>de</strong> gul<strong>de</strong>n sne<strong>de</strong> wordt een lijnstuk in twee ongelijke<br />
<strong>de</strong>len ver<strong>de</strong>eld, waarvan <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> zich verhoudt tot <strong>de</strong><br />
eerste, zoals <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> tot <strong>de</strong> som van bei<strong>de</strong><br />
(a : b = b : [a + b]). De ‘re<strong>de</strong>n’ (x) van <strong>de</strong> opeenvolgen<strong>de</strong><br />
maten van <strong>de</strong> gul<strong>de</strong>n sne<strong>de</strong> is dan x² - 1, wat bij<br />
bena<strong>de</strong>ring neerkomt op 1 : 1,618 of als 5 : 8. Bij het<br />
plastische getal wordt een lijnstuk in drie ongelijke <strong>de</strong>len<br />
ver<strong>de</strong>eld, waarvan <strong>de</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> zich verhoudt tot <strong>de</strong> twee<strong>de</strong><br />
en <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> tot <strong>de</strong> eerste, zoals <strong>de</strong> <strong>de</strong>r<strong>de</strong> zich verhoudt<br />
tot <strong>de</strong> som van <strong>de</strong> eerste en <strong>de</strong> twee<strong>de</strong><br />
(a : b : c = b : c : [a + b]). De re<strong>de</strong>n (y) van <strong>de</strong> opeenvolgen<strong>de</strong><br />
maten van het plastische getal is dan y³ - 1, wat<br />
bij bena<strong>de</strong>ring neerkomt op 1 : 325 of als 3 : 4.<br />
6. Volgens Godfried Kruijtzer bestaan er maar twee meet-<br />
kundige reeksen die aan <strong>de</strong>ze laatste voorwaar<strong>de</strong> vol-<br />
doen: <strong>de</strong> gul<strong>de</strong>n sne<strong>de</strong> en het plastische getal.<br />
Zie: Godfried Kruijtzer, Ruimte en getal. Het Plastische<br />
getal en Het Gul<strong>de</strong>n sne<strong>de</strong>getal, Amsterdam 1998/Delft<br />
2010.<br />
Het plastische getal<br />
Uit onvre<strong>de</strong> met <strong>de</strong> praktische toepassingen van <strong>de</strong> gul<strong>de</strong>n sne<strong>de</strong> voor <strong>de</strong><br />
architectuur vond Van <strong>de</strong>r Laan in 1928 door <strong>de</strong> ver<strong>de</strong>ling van een lijnstuk<br />
in drie ongelijke <strong>de</strong>len een maatverhouding, of eigenlijk een reeks van verhoudingen,<br />
die hij door haar eigenschappen en gelijkenis met onze driedimensionale<br />
perceptie van <strong>de</strong> dingen om ons heen als <strong>de</strong> meest geëigend<br />
voor <strong>de</strong> architectuur beschouw<strong>de</strong>: het ‘plastische getal’. 5 Het matenstelsel<br />
dat Van <strong>de</strong>r Laan hieruit ontwikkel<strong>de</strong> is gebaseerd op <strong>de</strong> meetkundige reeks,<br />
waarvan zowel het verschil als <strong>de</strong> som van twee opeenvolgen<strong>de</strong> maten een<br />
an<strong>de</strong>re maat uit hetzelf<strong>de</strong> stelsel oplevert6 en waarvan <strong>de</strong> opeenvolgen<strong>de</strong><br />
maatverhoudingen zich bij bena<strong>de</strong>ring verhou<strong>de</strong>n als 3 : 4. Bovendien wordt<br />
door het verschil van twee opeenvolgen<strong>de</strong> maten enerzijds (1) en <strong>de</strong> som<br />
van <strong>de</strong>ze bei<strong>de</strong> maten an<strong>de</strong>rzijds (7) <strong>de</strong> omvang van een gamma vastgelegd,<br />
vergelijkbaar met een toonlad<strong>de</strong>r in <strong>de</strong> muziek, die Van <strong>de</strong>r Laan een ‘or<strong>de</strong><br />
van grootte’ noemt. Een or<strong>de</strong> van grootte wordt begrensd door een kleinste<br />
maat die als eenheid optreedt en <strong>de</strong> grootste die nog net met <strong>de</strong> eenheid in<br />
verhouding kan tre<strong>de</strong>n.<br />
Samenvattend kunnen we zeggen dat ruimte, vorm en grootte <strong>de</strong> drie<br />
principes zijn waarop Dom Van <strong>de</strong>r Laan zijn architectuurtheorie baseer<strong>de</strong>.<br />
Bij al <strong>de</strong>ze drie aspecten valt op dat hij steeds een ongrijpbaar fenomeen dat<br />
zich van nature oneindig uitstrekt of ein<strong>de</strong>loos gevarieerd is, ten behoeve<br />
van onze lichamelijke ervaring, zintuiglijke waarneming of verstan<strong>de</strong>lijke<br />
kennis ‘invangt’ tussen kunstmatig ingestel<strong>de</strong> begrenzingen. Zelf was<br />
Van <strong>de</strong>r Laan ervan overtuigd dat hij niet <strong>de</strong> eerste was die over <strong>de</strong>rgelijke<br />
kwesties had nagedacht en dat het plastische getal en het matenstelsel dat hij<br />
hieruit ontwikkel<strong>de</strong> bijvoorbeeld ook in <strong>de</strong> oudheid moest zijn toegepast.<br />
De wand<br />
Han<strong>de</strong>lt het eerste <strong>de</strong>el van <strong>de</strong> architectonische ruimte over <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong><br />
aspecten die in <strong>de</strong> architectuur een rol spelen: ruimte, vorm en grootte,<br />
het twee<strong>de</strong> <strong>de</strong>el gaat over het samenstellen van <strong>de</strong>ze verschillen<strong>de</strong> factoren<br />
tot wan<strong>de</strong>n, huizen en ste<strong>de</strong>n. Op elk van <strong>de</strong>ze schaalniveaus – wand, huis<br />
en stad – spelen <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> aspecten van <strong>de</strong> theorie – ruimte, vorm<br />
en grootte – tegelijkertijd een rol, maar steeds staat een an<strong>de</strong>r aspect meer<br />
centraal. Bij <strong>de</strong> wand zijn <strong>de</strong> maten en <strong>de</strong> afstand tussen wan<strong>de</strong>lementen<br />
on<strong>de</strong>rling het belangrijkst, in het huis komt <strong>de</strong> vorm van <strong>de</strong> ruimte het beste<br />
tot uitdrukking en bij <strong>de</strong> stad krijgt <strong>de</strong> ervaring van <strong>de</strong> ruimte <strong>de</strong> meeste<br />
nadruk.<br />
Door combinatie van <strong>de</strong> gevon<strong>de</strong>n maten van het stelsel in drie verschil-<br />
len<strong>de</strong> richtingen (lengte, breedte en hoogte) ontwikkelt Van <strong>de</strong>r Laan een<br />
gamma van driedimensionale grondvormen, een soort blokkendoos van 120<br />
verschillen<strong>de</strong> blokken, staven en platen. Alle on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len van het huis zijn uit<br />
<strong>de</strong>ze verschillen<strong>de</strong> gekantrechte vormen opgebouwd, of an<strong>de</strong>rs gezegd: om<br />
<strong>de</strong> maatverhoudingen dui<strong>de</strong>lijk te laten uitkomen, zijn alle vormen teruggebracht<br />
tot dit beperkte gamma van blokken, staven en platen.<br />
‘In les V [over <strong>de</strong> grootte] is <strong>de</strong> nadruk gelegd op het kantrechten <strong>de</strong>r mas-<br />
sieve vormen om in <strong>de</strong> ontmoetingslijnen van <strong>de</strong> vlakken die <strong>de</strong> volumes<br />
begrenzen het houvast te hebben voor <strong>de</strong> maatvoering nodig om <strong>de</strong> groottes<br />
te kunnen waar<strong>de</strong>ren. Deze kantrechting is hier tot in alle vormen doorgevoerd,<br />
door het ontbreken van schuine dakvlakken.’<br />
Omdat het matenstelsel relatief is, kan in principe elke willekeurige grootte<br />
als eenheid optre<strong>de</strong>n, maar in <strong>de</strong> gebouwen van Van <strong>de</strong>r Laan wordt<br />
gewoonlijk <strong>de</strong> muurdikte als maatstaf gekozen. Vanwege het principe van<br />
‘nabijheid’ hecht Van <strong>de</strong>r Laan groot belang aan <strong>de</strong> zichtbaarheid van <strong>de</strong><br />
dikte van <strong>de</strong> wand en wordt <strong>de</strong>ze waar mogelijk getoond door <strong>de</strong> wan<strong>de</strong>n te<br />
gele<strong>de</strong>n. Ook in ‘Huis Naal<strong>de</strong>n’ is <strong>de</strong> wanddikte als maatstaf genomen (39<br />
cm), terwijl <strong>de</strong> or<strong>de</strong> van grootte aan <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re kant wordt begrensd door<br />
het ‘zevenvoud’ daarvan (0,39 m x 7,16 = 2,80 m). Eenheid en zevenvoud<br />
bepalen tevens <strong>de</strong> uiterste maten van <strong>de</strong> <strong>de</strong>len waaruit Van <strong>de</strong>r Laan zijn<br />
wan<strong>de</strong>n samenstelt.<br />
afb. 15: dom h. van <strong>de</strong>r laan,<br />
ontwerp voor ‘huis naal<strong>de</strong>n’, 1981/1982<br />
(archief abdij sint Benedictusberg)<br />
afb. 16: <strong>de</strong> wan<strong>de</strong>n van ‘huis naal<strong>de</strong>n’ zijn opgetrokken<br />
uit grote bimsbetonnen B2-blokken van 29 x 19 x 19 cm.<br />
muur naast <strong>de</strong> hoofdingang van het huis met hardstenen<br />
brievenbus, betonnen latei boven <strong>de</strong> <strong>de</strong>ur en ongeschaafd<br />
vurenhouten plafond (foto arjan Bronkhorst)<br />
59<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
60<br />
‘huis naal<strong>de</strong>n’. <strong>de</strong> architectuurtheorie van dom hans van <strong>de</strong>r laan in een notendop<br />
afb. 17: overzicht van <strong>de</strong> hof naar het noordoosten. in <strong>de</strong><br />
binnenhof zorgen dorpels en lateien voor on<strong>de</strong>rscheid en<br />
samenhang van <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> vleugels van het gebouw.<br />
het verhar<strong>de</strong> plaveisel voor <strong>de</strong> zaal en <strong>de</strong> gang markeren<br />
het woonge<strong>de</strong>elte (foto rob van Wen<strong>de</strong>l <strong>de</strong> joo<strong>de</strong>).<br />
afb. 18: overzicht van <strong>de</strong> hof naar het noordoosten.<br />
ook <strong>de</strong> lantaarn is ontworpen door dom hans van <strong>de</strong>r laan.<br />
(foto rob van Wen<strong>de</strong>l <strong>de</strong> joo<strong>de</strong>)<br />
7. Ne<strong>de</strong>rlandse vertaling door Ton Peters: Vitruvius,<br />
‘Handboek bouwkun<strong>de</strong>’, Amsterdam 1997, bk. III, 3.<br />
‘Voor <strong>de</strong> pijlerstellingen van <strong>de</strong>ze open galerij[en] is <strong>de</strong> eustylos gekozen<br />
… ; voor <strong>de</strong> dichte galerijwand van <strong>de</strong>ze langsvleugel daarentegen <strong>de</strong> meer<br />
gesloten pycnostylos’, schrijft Van <strong>de</strong>r Laan vervolgens in <strong>de</strong> brief aan Jos<br />
Naal<strong>de</strong>n.<br />
De Griekse benamingen heeft hij ontleend aan Vitruvius. In boek 3 van <strong>de</strong><br />
architectura on<strong>de</strong>rscheidt <strong>de</strong> Romeinse architect vijf tempeltypen. 7 Ie<strong>de</strong>re<br />
tempel of eigenlijk ie<strong>de</strong>re zuilengalerij wordt gekenmerkt door een eigen verhouding<br />
tussen zuilbreedte en zuilafstand, waardoor verschillen<strong>de</strong> typen galerijwan<strong>de</strong>n<br />
ontstaan met een meer open of juist een meer gesloten karakter.<br />
‘De drie openingen van <strong>de</strong> zaal zijn zo wijd mogelijk gemaakt, zodat hun<br />
verhouding tot het dichte ge<strong>de</strong>elte tussen <strong>de</strong> gaten in, is als 4 : 3. Voor <strong>de</strong><br />
[voor]gevel met <strong>de</strong> zes dubbele ramen is ie<strong>de</strong>r wandstuk in tweeën ge<strong>de</strong>eld<br />
zoals dat in XI.14 beschreven staat. Hier zijn <strong>de</strong> penanten gemaakt en <strong>de</strong><br />
openingen ontstaan, juist zoals bij <strong>de</strong> galerijwan<strong>de</strong>n, hetgeen wordt on<strong>de</strong>rstreept<br />
door <strong>de</strong> doorlopen<strong>de</strong> lateien en dorpels.’<br />
Bij <strong>de</strong> open galerij langs <strong>de</strong> garage en <strong>de</strong> galerijwand van <strong>de</strong> langsvleugel<br />
waren <strong>de</strong> pijlers ‘gemaakt’, dat wil zeggen bewust vormgegeven en ‘gemaatvoerd’,<br />
terwijl <strong>de</strong> ruimte tussen <strong>de</strong> pijlers ‘ontstond’. Bij <strong>de</strong> meer gesloten<br />
wand van <strong>de</strong> zaal daarentegen zijn <strong>de</strong> openingen gemaakt, terwijl <strong>de</strong> ‘ongevorm<strong>de</strong>’<br />
wand als achtergrond fungeert waartegen <strong>de</strong>ze openingen zich<br />
kunnen aftekenen.<br />
Het huis<br />
afb. 19: vogelvlucht van het in 1982 gebouw<strong>de</strong> ‘huis naal<strong>de</strong>n’ te Best (foto jos naal<strong>de</strong>n)<br />
‘Deze maatverhoudingen en grondvormen zijn in het huis op <strong>de</strong> meest ele-<br />
mentaire wijze gerealiseerd. … Er is bijvoorbeeld uitgegaan van een terrein<br />
met een lengte en breedte in <strong>de</strong> grondverhouding die praktisch drie op vier<br />
bedraagt. Dit terrein is omlijst door een zaal, een langsvleugel, een garage<br />
waarlangs een open galerij loopt, en een enkelvoudige galerij.’<br />
In het uitein<strong>de</strong>lijk gebouw<strong>de</strong> huis is <strong>de</strong>ze laatste galerij vervangen door een<br />
stenen muur waarvoor een rij zuilvormige taxusbomen is geplant, maar<br />
ver<strong>de</strong>r is het ontwerp in essentie hetzelf<strong>de</strong> gebleven. Net als zijn eer<strong>de</strong>re huis<br />
in <strong>de</strong> Eindhovense wijk ’t Hool is het huis dat Dom Van <strong>de</strong>r Laan voor Jos<br />
Naal<strong>de</strong>n ontwierp een patiowoning. De hele opzet bestaat uit niets meer<br />
dan drie bouwblokken en een muur die een hof insluiten: een zaal, <strong>de</strong> langsvleugel<br />
waar langs een gang verschillen<strong>de</strong> kleinere vertrekken liggen en een<br />
open galerij die tevens als carport fungeert. De zaal ligt op het zuidwesten,<br />
d.w.z. aan <strong>de</strong> noordoostkant van het huis, <strong>de</strong> langsvleugel op het zuidoosten,<br />
dus aan <strong>de</strong> noordwestkant, en <strong>de</strong> open galerij aan <strong>de</strong> zuidwestkant.<br />
De ruimtes van het huis zijn juist een or<strong>de</strong> van grootte groter dan die van <strong>de</strong><br />
wand. Net als bij een octaaf, waar <strong>de</strong> laatste toon van een toonlad<strong>de</strong>r tevens<br />
<strong>de</strong> eerste van het volgen<strong>de</strong> octaaf vormt, is <strong>de</strong> grootste maat van <strong>de</strong> wand<br />
tevens <strong>de</strong> kleinste maat van <strong>de</strong> or<strong>de</strong> van grootte van het huis. Hierboven<br />
hebben we gezien dat <strong>de</strong> afmetingen van wand<strong>de</strong>len het zevenvoud van <strong>de</strong><br />
wanddikte in principe niet overschrij<strong>de</strong>n. Datzelf<strong>de</strong> zevenvoud wordt ook<br />
gebruikt om tussen wan<strong>de</strong>n een ruimte te laten ontstaan, een soort kleinste<br />
ruimte-eenheid of ruimtecel, die Van <strong>de</strong>r Laan ‘cella’ noemt. Omdat ruimtes<br />
die dat zevenvoud overschrij<strong>de</strong>n niet meer on<strong>de</strong>r invloed van <strong>de</strong> wand<br />
staan – er zijn immers uitersten waarbinnen men maten nog met elkaar kan<br />
vergelijken –, moet naar een an<strong>de</strong>re manier wor<strong>de</strong>n gezocht om grotere<br />
afb.20: situatieschets uit het bestek waaruit<br />
<strong>de</strong> oriëntatie van huis naal<strong>de</strong>n blijkt<br />
(tekening van <strong>de</strong>r laan en van hal architekten)<br />
61<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
62<br />
‘huis naal<strong>de</strong>n’. <strong>de</strong> architectuurtheorie van dom hans van <strong>de</strong>r laan in een notendop<br />
afb. 21: <strong>de</strong> ‘cella’ of ruimtelijke eenheid<br />
van het huis beslaat precies een zeven<strong>de</strong><br />
<strong>de</strong>el van het terreinoppervlak.<br />
(tekening ronald merlin)<br />
afb. 22. <strong>de</strong> open galerij van ‘huis naal<strong>de</strong>n’. lengte en breedte<br />
van het plaveisel vóór <strong>de</strong> galerij verhou<strong>de</strong>n zich als 3 : 4,<br />
precies een zeven<strong>de</strong> van het oppervlak van het gehele terrein.<br />
dit plaveisel is uitgevoerd in een an<strong>de</strong>re kleur klinker en<br />
wordt gemarkeerd door <strong>de</strong> 40 cm bre<strong>de</strong> betonrand<br />
rechtson<strong>de</strong>r (foto rob van Wen<strong>de</strong>l <strong>de</strong> joo<strong>de</strong>).<br />
ruimtes te omspannen. Van <strong>de</strong>r Laan doet dat door<br />
grote ruimtes tussen kleine in te vangen. De kleinste<br />
ruimte-eenheid, gevormd tussen wan<strong>de</strong>n, constitueert<br />
zo op haar beurt een twee<strong>de</strong> or<strong>de</strong> van grootte,<br />
die zich uitstrekt van <strong>de</strong>ze ‘ruimtecel’ tot aan het<br />
zevenvoud van die ruimte-eenheid, die bij ‘Huis<br />
Naal<strong>de</strong>n’ het oppervlak van het gehele terrein beslaat.<br />
Op <strong>de</strong> schaal van het huis treedt het zevenvoud<br />
van <strong>de</strong> wanddikte op als eenheid van <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong><br />
or<strong>de</strong> van grootte, die zich uitstrekt van <strong>de</strong> cella met<br />
zijn ‘i<strong>de</strong>ale’ wandafstand (bij ‘Huis Naal<strong>de</strong>n’:<br />
2,80 m) tot <strong>de</strong> ‘hof’: het zevenvoud daarvan<br />
(2,80 m x 7,16 = 20,05 m).<br />
‘Huis Naal<strong>de</strong>n’ is gebouwd op een kavel van<br />
20 x 26,50 meter, twee maten die zich verhou<strong>de</strong>n als<br />
3 : 4, <strong>de</strong> grondverhouding van het plastische getal.<br />
Het oppervlak van <strong>de</strong> ruimtecel, die als ruimte-<br />
afb. 23: Blik in <strong>de</strong> zaal of woonkamer met meubels naar ontwerp van<br />
lijke eenheid fungeert, is precies een zeven<strong>de</strong> <strong>de</strong>el<br />
dom van <strong>de</strong>r laan, situatie 1985 (foto rob van Wen<strong>de</strong>l <strong>de</strong> joo<strong>de</strong>)<br />
daarvan (2,80 x 3,70 m). Bij <strong>de</strong> eerste stap die men<br />
op het terrein zet, komt men hiermee in aanraking.<br />
Door <strong>de</strong> iets an<strong>de</strong>re kleur van het plaveisel wordt dit grondvlak op subtiele<br />
wijze van <strong>de</strong> straat en van <strong>de</strong> galerij on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n.<br />
De meest monumentale ruimte van het huis is <strong>de</strong> langgerekte huiskamer met<br />
uitgebouw<strong>de</strong> schouw, die door drie enorme venster-<strong>de</strong>uren wordt verlicht.<br />
Deze zaalvormige ruimte wordt omlijst door twee nevenruimtes waarin we<br />
het dubbele grondvlak van <strong>de</strong> cella kunnen herkennen (zie <strong>de</strong> analyseteke-<br />
afb. 24: <strong>de</strong> keuken in een van <strong>de</strong> nevenruimtes van <strong>de</strong> langsvleugel<br />
(foto rob van Wen<strong>de</strong>l <strong>de</strong> joo<strong>de</strong>)<br />
ning van Rik van <strong>de</strong>r Laan). De zaal is een soort inge-<br />
korte basilica van een dubbele travee diep, een variant<br />
op <strong>de</strong> ingekorte zaal waarvan Van <strong>de</strong>r Laan in zijn boek<br />
een voorbeeld geeft (afb. 25).<br />
‘De bei<strong>de</strong> galerijen van <strong>de</strong> zaal schrompelen in tot een<br />
dubbele cella. De lengte van <strong>de</strong> zaal komt daardoor<br />
dwars te liggen, zodat hier sprake is van een zogenaamd<br />
dwarshuis dat in <strong>de</strong> oudheid bekend was en een eigen<br />
naam had. 8 Het is aan <strong>de</strong> bei<strong>de</strong> korte galerijruimtes dat<br />
<strong>de</strong> zaal haar vorm en aan <strong>de</strong> dikte van <strong>de</strong> galerijwan<strong>de</strong>n,<br />
die hier in <strong>de</strong> vooruitspringen<strong>de</strong> penant getoond wordt,<br />
dat <strong>de</strong> zaal indirect haar maat ontleent. De wanddikte is<br />
juist een zeven<strong>de</strong> <strong>de</strong>el van <strong>de</strong> galerijbreedte, en die galerijbreedte<br />
juist een zeven<strong>de</strong> <strong>de</strong>el van <strong>de</strong> terreinbreedte,<br />
of liever gezegd van <strong>de</strong> breedte van het hele huis.<br />
Hierdoor komen <strong>de</strong> twee or<strong>de</strong>s van grootte die het huis<br />
behoren te beheersen, dui<strong>de</strong>lijk naar voren.’<br />
Alle an<strong>de</strong>re vertrekken van het huis, een keuken, twee<br />
slaapkamers en <strong>de</strong> sanitaire voorzieningen, zijn opgenomen<br />
in <strong>de</strong> langsvleugel die eveneens twee cella’s diep is of 2/7 van <strong>de</strong> diepte<br />
van het terrein beslaat. De ruimtes zijn gelegen langs een gang of smalle<br />
galerij, die <strong>de</strong> entree van het huis met <strong>de</strong> zaal verbindt. De afstand tussen<br />
<strong>de</strong> wan<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> gang is een maat kleiner dan <strong>de</strong> i<strong>de</strong>ale wandafstand, terwijl<br />
<strong>de</strong> open galerij waarin <strong>de</strong> garage is opgenomen juist een maat groter is. Het<br />
oppervlak van <strong>de</strong> grote slaapkamer in <strong>de</strong> zuidwesthoek is net een type groter<br />
dan die van <strong>de</strong> ‘cella’ – <strong>de</strong> ruimte-eenheid van het huis.<br />
afb. 25: schematische weergave van een<br />
dwarshuis omlijst door ingekorte galerijen van<br />
slechts twee traveeën diep<br />
(dom h. van <strong>de</strong>r laan, De architectonische<br />
ruimte, hoofdstuk Xii)<br />
afb. 26: <strong>de</strong> grote slaapkamer in <strong>de</strong> langsvleugel<br />
(foto rob van Wen<strong>de</strong>l <strong>de</strong> joo<strong>de</strong>)<br />
8. In <strong>de</strong> tekst d.d. 2 <strong>de</strong>cember 1982 noemt Van <strong>de</strong>r Laan<br />
dit dwarshuis ‘chalcidicum’.<br />
63<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
64<br />
‘huis naal<strong>de</strong>n’. <strong>de</strong> architectuurtheorie van dom hans van <strong>de</strong>r laan in een notendop<br />
afb. 27: Zicht langs <strong>de</strong> zaal naar <strong>de</strong> <strong>de</strong>ur in <strong>de</strong> langsvleugel<br />
(foto arjan Bronkhorst)<br />
afb. 29: Bijdrage van dom van <strong>de</strong>r laan in het gastenboek<br />
van ‘huis naal<strong>de</strong>n’ (collectie jos naal<strong>de</strong>n)<br />
afb. 28: overzicht van <strong>de</strong> hof met <strong>de</strong> open galerij en links <strong>de</strong> rij zuilvormige<br />
taxussen die <strong>de</strong> stenen galerij uit <strong>de</strong> eer<strong>de</strong>re ontwerpen vervangt<br />
(foto rob van Wen<strong>de</strong>l <strong>de</strong> joo<strong>de</strong>)<br />
De hof<br />
‘De hof is zo groot, dat <strong>de</strong>ze aan <strong>de</strong> omringen<strong>de</strong> galerijen nog juist geen<br />
maat en vorm kan ontlenen, zoals dat in <strong>de</strong> zaal wel het geval is. Hierdoor<br />
wordt die hof een echt buiten en als een aanzet voor <strong>de</strong> ste<strong>de</strong>lijke dispositie.<br />
De hele dispositie van het ontworpen huis is er op gericht geweest om<br />
<strong>de</strong>ze hof tot stand te brengen; waar het huis eindigt, daar begint <strong>de</strong> stad<br />
…. Je ziet dus dat in <strong>de</strong>ze proeve van architectonische ruimte alle stellingen<br />
van het boek op één of an<strong>de</strong>re wijze geëxploiteerd wor<strong>de</strong>n. Het is maar een<br />
vluchtig overzicht dat punt voor punt uitgewerkt zou kunnen wor<strong>de</strong>n, maar<br />
dit is het werk van <strong>de</strong> studiegroepen die nu aan het draaien zijn. Dit zou dan<br />
moeten gebeuren aan <strong>de</strong> hand van <strong>de</strong> maquette en wie weet, later aan <strong>de</strong><br />
hand van een echt huis.’<br />
De hof is dus waar <strong>de</strong> hele architectuur van ‘Huis Naal<strong>de</strong>n’ om draait. Net als<br />
in <strong>de</strong> muziek waar het octaaf <strong>de</strong> ene toonlad<strong>de</strong>r voltooit, terwijl het tegelijkertijd<br />
het begin vormt van <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> toonlad<strong>de</strong>r, is <strong>de</strong> hof zo groot – zijn<br />
afmetingen zijn het zevenvoud van die van <strong>de</strong> cella – dat <strong>de</strong>ze een ‘kantelpunt’<br />
vormt. De hof heeft <strong>de</strong> afmetingen van een ‘klein plein’ en vormt volgens<br />
<strong>de</strong> theorie van Van <strong>de</strong>r Laan <strong>de</strong> schakel naar <strong>de</strong> ste<strong>de</strong>lijke ruimte. Ten<br />
opzichte van het binnen van het huis is het buiten ein<strong>de</strong>loos, maar door dit<br />
buiten opnieuw tussen bouwvolumes in te sluiten wordt een nieuwe ruimtelijke<br />
zone geïntroduceerd. Behoren <strong>de</strong> ruimtes van het huis nog tot <strong>de</strong> zone<br />
van het han<strong>de</strong>len, <strong>de</strong> ruimte van <strong>de</strong> hof hoort tot <strong>de</strong> zone van het wan<strong>de</strong>len<br />
– het ‘verplaatsen’, zegt van <strong>de</strong>r Laan. In zijn theorie neemt <strong>de</strong> hof <strong>de</strong> plaats<br />
in tussen cella en domein, waarbij <strong>de</strong> cella <strong>de</strong> meest stenige ruimtezone is en<br />
het domein – <strong>de</strong> zone van het uitzicht – een ruimte die nog wel is gecultiveerd<br />
en van <strong>de</strong> natuur afgebakend, maar waarvan <strong>de</strong> vórm niet meer on<strong>de</strong>r<br />
invloed staat van <strong>de</strong> bouwvolumes die hem al dan niet omringen.<br />
Een hof wordt nog ingevangen door verschillen<strong>de</strong> bouwvolumes, zoals<br />
ruimtes wor<strong>de</strong>n ingevangen tussen wan<strong>de</strong>n, maar op het domein, waarvan<br />
<strong>de</strong> afmetingen nog zevenmaal zo groot zijn als die van <strong>de</strong> hof, hebben<br />
gebouwen geen invloed meer: het is eer<strong>de</strong>r een afgepaald oppervlak dan een<br />
ruimtelijke vorm.<br />
Nu is dat allemaal mooi bedacht, maar werkt het ook zo? De theorie van<br />
Van <strong>de</strong>r Laan roept <strong>de</strong> vraag op of <strong>de</strong> vorm van <strong>de</strong> buitenruimte zich in <strong>de</strong><br />
praktijk ook daadwerkelijk aan <strong>de</strong> invloed van <strong>de</strong> galerijen begint te onttrekken<br />
en zich alleen nog als een door bouwvolumes begrensd oppervlak<br />
aan onze ervaring voordoet of dat <strong>de</strong> ruimte nog juist on<strong>de</strong>r invloed staat<br />
van <strong>de</strong> galerijen die haar omringen. Aan <strong>de</strong> oostkant wordt <strong>de</strong> hof besloten<br />
door een tuinmuur, waarvoor een rij van zuilvormige taxussen is geplant<br />
(Taxus baccata ‘Fastigiata’). Deze taxusrij vervangt <strong>de</strong> galerij uit <strong>de</strong> eer<strong>de</strong>re<br />
ontwerpen. Ondanks hun habitus, ‘zuilvormig’, zijn <strong>de</strong> bomen na <strong>de</strong>rtig<br />
afb. 30: het ron<strong>de</strong> zwembad dat <strong>de</strong> vorige bewoner in <strong>de</strong> hof heeft laten aanleggen (foto arjan Bronkhorst)<br />
65<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
66<br />
‘huis naal<strong>de</strong>n’. <strong>de</strong> architectuurtheorie van dom hans van <strong>de</strong>r laan in een notendop<br />
afb. 31: gangfonteintje met <strong>de</strong> inscriptie ‘het Buiten in <strong>de</strong> Ban van het Binnen’<br />
(foto coen van <strong>de</strong>r hei<strong>de</strong>n)<br />
afb. 32: dom hans van <strong>de</strong>r laan,<br />
ontwerp voor het gangfonteintje<br />
(archief abdij sint Benedictusberg vaals)<br />
jaar zo dicht tegen elkaar aan gegroeid, dat ze een dichte wand in plaats van<br />
een groene galerij vormen en het beoog<strong>de</strong> effect teniet doen. Ook het ron<strong>de</strong><br />
zwembad dat door <strong>de</strong> voormalige eigenaars mid<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> hof is aangelegd<br />
doet <strong>de</strong> bedoel<strong>de</strong> ruimtewerking geen goed. Door zijn opvallend afwijken<strong>de</strong><br />
vorm doorbreekt het niet alleen <strong>de</strong> eenheid van het complex dat zorgvuldig<br />
is opgebouwd uit gekantrechte vormen, maar ook is met het zwembad een<br />
nieuwe ruimtevorm aan <strong>de</strong> hof toegevoegd die ten opzichte van <strong>de</strong> galerijen<br />
nu een concurreren<strong>de</strong> rol speelt: als een soort cella, mid<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> hof<br />
geplaatst, die in verhouding treedt met <strong>de</strong> omringen<strong>de</strong> bebouwing, terwijl<br />
<strong>de</strong> hele opzet van het ontwerp juist is om te laten zien hoe ver <strong>de</strong> galerijen<br />
uiteen kunnen staan om <strong>de</strong> leegte daartussen nog te beheersen.<br />
Hoewel <strong>de</strong> architectonische ruimte met een hoofdstuk over ruimte begint<br />
en het boek hier tot op zekere hoogte haar titel aan ontleent, vorm<strong>de</strong> <strong>de</strong><br />
vraag hoe hij ‘architectonische’ binnenruimtes kon verbin<strong>de</strong>n met ‘ste<strong>de</strong>lijke’<br />
buitenruimtes <strong>de</strong> kwestie die Van <strong>de</strong>r Laan het laatst heeft opgelost.<br />
Pas in <strong>de</strong> laatste vijf jaar van <strong>de</strong> cursus in Den Bosch (1968-1973) komt<br />
dit on<strong>de</strong>rwerp voor het eerst aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong> en ten opzichte van zijn vorige<br />
grote publicatie, le nombre plastique (1960), was <strong>de</strong> beheersing van <strong>de</strong><br />
ruimte op verschillen<strong>de</strong> niveaus zijn belangrijkste inventie. ‘Huis Naal<strong>de</strong>n’<br />
is een ‘specimen’, schreef Van <strong>de</strong>r Laan aan het begin van zijn brief aan Jos<br />
Naal<strong>de</strong>n; het vorm<strong>de</strong> niet alleen een voorbeeld, maar tevens <strong>de</strong> beproeving<br />
van zijn theorie. Ie<strong>de</strong>reen die het huis bezoekt wordt opnieuw voor <strong>de</strong> vraag<br />
gesteld of <strong>de</strong> ruimte nu een binnen- of een buitenhof is, maar Dom Van <strong>de</strong>r<br />
Laan was er in ie<strong>de</strong>r geval van overtuigd dat zijn ‘proef’ geslaagd was en <strong>de</strong><br />
ruimte een overgang vorm<strong>de</strong> tussen huis en stad. ‘HET BUITEN IN DE<br />
BAN VAN HET BINNEN’ liet hij als kernachtige typering van het huis in<br />
het gangfonteintje beitelen.<br />
expressie<br />
De natuurlijke ruimte blijft voor ons onervaarbaar, haar vorm blijft<br />
onzichtbaar en haar grootte onmeetbaar totdat <strong>de</strong>ze wordt ingevangen<br />
door <strong>de</strong> dingen die wij maken. Deze verzoening tussen natuur en mens<br />
beschouwt Van <strong>de</strong>r Laan als <strong>de</strong> functie van <strong>de</strong> architectuur. De natuur moet<br />
volgens hem echter niet alleen door het huis wor<strong>de</strong>n aangevuld, maar ook<br />
wor<strong>de</strong>n uitgedrukt. Deze uitdrukking of expressie wordt in <strong>de</strong> eerste plaats<br />
veroorzaakt door gelijkenissen tussen <strong>de</strong> natuur en <strong>de</strong> architectuur: tussen<br />
<strong>de</strong> ein<strong>de</strong>loos uitgestrekte ruimte en <strong>de</strong> beperkte architectonische ruimte,<br />
tussen een oneindige gevarieerdheid aan vormen en een beperkt gamma<br />
van architectonische ‘blokken, staven en platen’, en tussen <strong>de</strong> elkaar continu<br />
opvolgen<strong>de</strong> groottes en een beperkt aantal maten van een of meer<strong>de</strong>re or<strong>de</strong>s<br />
van grootte.<br />
Op secundair niveau wordt <strong>de</strong>ze uitdrukking tot stand gebracht binnen het<br />
huis zelf. Dat gebeurt door articulatie en gelijkenissen binnen <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong><br />
aspecten van <strong>de</strong> architectuur: op het vlak van <strong>de</strong> ruimte tussen cella,<br />
hof en domein; op het vlak van <strong>de</strong> vorm tussen het spel van volle en holle<br />
vormen van <strong>de</strong> wand en die van het huis, en op het vlak van <strong>de</strong> grootte<br />
doordat <strong>de</strong> grootste maat van <strong>de</strong> or<strong>de</strong> van grootte van <strong>de</strong> wand op haar<br />
beurt eenheid wordt voor <strong>de</strong> opvolgen<strong>de</strong> or<strong>de</strong> van grootte van het huis.<br />
Zoals wij in het blad het silhouet van <strong>de</strong> boom terugvin<strong>de</strong>n, zo wil Van <strong>de</strong>r<br />
Laan ook graag op klein niveau weerspiegeld zien wat zich op een hoger<br />
niveau afspeelt.<br />
En tenslotte bestaan er nog gelijkenissen tussen <strong>de</strong> verschillen<strong>de</strong> niveaus<br />
on<strong>de</strong>rling: tussen ruimte, vorm en grootte. Zoals het ‘binnen’ wordt ingevangen<br />
tussen wan<strong>de</strong>n en het ‘buiten’ ontstaat, zo wordt <strong>de</strong> grondverhouding<br />
bepaald door <strong>de</strong> marge waarbinnen wij <strong>de</strong> dingen even groot noemen<br />
die op haar beurt een or<strong>de</strong> van grootte in het leven roept. Op elk niveau<br />
wordt een ongrijpbaar fenomeen dat zich van nature oneindig uitstrekt of<br />
ein<strong>de</strong>loos gevarieerd is beperkt tussen kunstmatig ingestel<strong>de</strong> begrenzingen.<br />
Door die gelijkenissen gaat <strong>de</strong> architectuur ‘spreken’ en ‘keert zij’ volgens<br />
Van <strong>de</strong>r Laan ‘terug naar ons verstand, zoals zij van ons verstand is uitgegaan’.<br />
En hoewel <strong>de</strong> uitgangspunten van zijn theorie zoals hierboven<br />
beschreven volstrekt algemeen zijn, zag hij als monnik of gelovige in <strong>de</strong><br />
omgang van <strong>de</strong> mens met <strong>de</strong> dingen die hij maakt een grote gelijkenis met<br />
<strong>de</strong> Schepper, die na het heelal in het leven te hebben geroepen zijn werk<br />
aanschouw<strong>de</strong> en ‘zag dat het goed was’.<br />
Het huis staat nu leeg en mist een bewoner, die het weer leven geeft. ■<br />
afb. 33: dom hans van <strong>de</strong>r laan,<br />
ontwerp voor <strong>de</strong> tekst op het gangfonteintje<br />
(archief abdij sint Benedictusberg vaals)<br />
• ‘Alfabet in steen’, het lettertype gebruikt in <strong>de</strong> kop en<br />
tussenkopjes van dit artikel, is ontworpen door Dom<br />
Hans van <strong>de</strong>r Laan en onlangs geschikt gemaakt voor<br />
grafische toepassingen door Studio Autobahn.<br />
• Thematismos nr 6 (april 2007), een uitgave van <strong>de</strong> Van<br />
<strong>de</strong>r Laan Stichting, is geheel gewijd aan ‘Huis Naal<strong>de</strong>n’<br />
en bevat o.m. <strong>de</strong> brief aan Jos Naal<strong>de</strong>n waaruit hierboven<br />
is geciteerd, een interview met Jos Naal<strong>de</strong>n, een be-<br />
schouwing van het huis door Hil<strong>de</strong> <strong>de</strong> Haan en analyses<br />
van <strong>de</strong> maatverhoudingen van het huis en <strong>de</strong> maquette.<br />
Het tijdschrift is verkrijgbaar bij <strong>Vereniging</strong> <strong>Hendrick</strong><br />
<strong>de</strong> <strong>Keyser</strong>.<br />
• Zie voor meer informatie over Dom H. van <strong>de</strong>r Laan:<br />
www.van<strong>de</strong>rlaanstichting.nl<br />
Details van ‘Huis Naal<strong>de</strong>n’<br />
pag. 47:<br />
<strong>de</strong> jaartalsteen die <strong>de</strong> datum van het ontwerp en<br />
die van <strong>de</strong> inzegening van het huis aangeeft<br />
(letters naar het ontwerp van dom h. van <strong>de</strong>r laan;<br />
foto rob van Wen<strong>de</strong>l <strong>de</strong> joo<strong>de</strong>)<br />
pag. 68 en 69, van links naar rechts:<br />
<strong>de</strong> lijsten van holle en bolle pannen, die <strong>de</strong> muren<br />
bekronen (foto arjan Bronkhorst), <strong>de</strong> bolvormige<br />
waterlijst in <strong>de</strong> voorgevel (foto rob van Wen<strong>de</strong>l<br />
<strong>de</strong> joo<strong>de</strong>), <strong>de</strong> lantaarn op <strong>de</strong> binnenhof en <strong>de</strong> bel<br />
naast <strong>de</strong> voor<strong>de</strong>ur (foto’s arjan Bronkhorst)<br />
67<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
68<br />
‘huis naal<strong>de</strong>n’. <strong>de</strong> architectuurtheorie van dom hans van <strong>de</strong>r laan in een notendop<br />
69<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
70<br />
alFaBeTische lijsT van PlaaTsen in ne<strong>de</strong>rland MeT Pan<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> vereniging<br />
alfabetische lijst van<br />
plaatsen in ne<strong>de</strong>rland met<br />
pan<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> vereniging<br />
Jaar van verwerving<br />
alblasserdam<br />
1 Cortgene 7-9,<br />
vml. ambachtsherenhuis 2006<br />
(overdracht gemeente alblasserdam;<br />
met steun Bankgiro loterij)<br />
alkmaar<br />
1 Mient 31 1925<br />
2 Mient 33 1925<br />
amersfoort<br />
1 Havik 33-35 1941<br />
amsterdam<br />
1 Beulingstraat 25 1928<br />
2 Blauwburgwal 22 1976<br />
(legaat mw c.M. al<strong>de</strong>rding-krull)<br />
3 Bloemgracht 9 1962<br />
4 Bloemgracht 87 1929<br />
5 Bloemgracht 89 1929<br />
6 Bloemgracht 91 1927<br />
7 Bloemgracht 108 1962<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
8 Brouwersgracht 48 1918<br />
9 Brouwersgracht 50 1918<br />
10 Brouwersgracht 54 1965<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
11 Brouwersgracht 56 1949<br />
12 Brouwersgracht 218 1946<br />
13 Diemerzeedijk 27,<br />
vml. gemeenlandshuis 2008<br />
(met steun Bankgiro loterij)<br />
14 Egelantiersgracht 73 1962<br />
15 Enge Kerksteeg 2 1918<br />
16 Enge Kerksteeg 4 1918<br />
17 Fre<strong>de</strong>riksplein 10 1975<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
18 Henri Polaklaan 9, ‘<strong>de</strong> Burcht’ 2007<br />
(met steun Bankgiro loterij en het sns reaal Fonds)<br />
19 Herengracht 39 1963<br />
20 Herengracht 59 1918<br />
21/22 Herengracht 77 /<br />
Korsjespoortsteeg 24 1958<br />
23 Herengracht 170,<br />
‘Huis Bartolotti’ 1924<br />
24 Herengracht 172,<br />
‘Huis Bartolotti’ 1971<br />
(schenking koopsom Merrem & la Porte n.v.)<br />
25 Herengracht 241 2006<br />
(schenking dhr j.j.M. Bor<strong>de</strong>ns en mw e.h. heesen)<br />
26 Herengracht 284,<br />
‘Huis Van Brienen’ 1933<br />
(schenking comte d'alsace, Prince d'henin)<br />
27 Herengracht 394 1918<br />
28 Herengracht 476 1953<br />
(schenking mw g.l.c.a. Mirandolle)<br />
29 Herengracht 524 1995<br />
(met steun van nOg verzekeringen)<br />
30 Hui<strong>de</strong>nstraat 19 1977<br />
31 Kattengat 4 1926<br />
32 Kattengat 6 1926<br />
33 Keizersgracht 387 1955<br />
(nalatenschap mw j.M. Worst-kalff)<br />
34 Keizersgracht 743 1978<br />
(nalatenschap mw j.a.W. Westerman holstijn-<br />
van hettinga Tromp)<br />
35 Kerkstraat 19 1969<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
36 Kerkstraat 288 1986<br />
(schenking ‘johanna van riemsdijk’ stichting)<br />
37 Kerkstraat 290 1986<br />
(schenking ‘johanna van riemsdijk’ stichting)<br />
38 Kerkstraat 292 1986<br />
(schenking ‘johanna van riemsdijk’ stichting)<br />
39 Kerkstraat 294 1986<br />
(schenking ‘johanna van riemsdijk’ stichting)<br />
40 Kerkstraat 324 1957<br />
41 Koestraat 10/12,<br />
vml. wijnkopersgil<strong>de</strong>huis 1947<br />
42 Lange Leidsedwarsstraat 144 1964<br />
43 Lange Leidsedwarsstraat 146 1964<br />
44 Lange Leidsedwarsstraat 148 1964<br />
45 Lange Leidsedwarsstraat 150 1964<br />
46 Lange Leidsedwarsstraat 152 1972<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
47 Lijnbaansgracht 334 1966<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
48 Nieuwebrugsteeg 13 1918<br />
49 Nieuwebrugsteeg 15 /<br />
St. Olofspoort 9 1967<br />
(schenking Fries-groningse hypotheekbank n.v.)<br />
50 Nieuwendammerdijk 283-285 1959<br />
50 Nieuwezijds Voorburgwal 75,<br />
vml. makelaers comptoir 2002<br />
(overdracht commissarissen van het Makelaars-<br />
gil<strong>de</strong> / gemeente amsterdam)<br />
52/53 Nieuwezijds Voorburgwal<br />
264 / Wij<strong>de</strong>steeg 1 1929<br />
54 Nieuwmarkt 20-22 1918<br />
55 Noor<strong>de</strong>rmarkt 17 1963<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
56 Noor<strong>de</strong>rmarkt 20 1962<br />
57 St. Olofspoort 1 / Zeedijk 2 1967<br />
(schenking Fries-groningse hypotheekbank n.v.)<br />
58 St. Olofspoort 2 1918<br />
59 St. Olofspoort 3 1967<br />
(schenking Fries-groningse hypotheekbank n.v.)<br />
60 St. Olofspoort 4 1918<br />
61 St. Olofspoort 5 1967<br />
(schenking Fries-groningse hypotheekbank n.v.)<br />
62 St. Olofspoort 7 1967<br />
(schenking Fries-groningse hypotheekbank n.v.)<br />
63 St. Olofssteeg 8, ‘het Jopenvat’ 1924<br />
64 Ou<strong>de</strong>kerksplein 50 1955<br />
65 Ou<strong>de</strong>zijds Achterburgwal 151 1956<br />
(schenking koopsom n.n.)<br />
66 Ou<strong>de</strong>zijds Achterburgwal 153 1956<br />
(schenking koopsom n.n.)<br />
67 Ou<strong>de</strong>zijds Achterburgwal 155 1984<br />
68 Ou<strong>de</strong>zijds Achterburgwal 187 /<br />
Spinhuissteeg 2 1980<br />
69 Ou<strong>de</strong>zijds Voorburgwal 14 1929<br />
70/71 Ou<strong>de</strong>zijds Voorburgwal 57 /<br />
Ou<strong>de</strong>zijds Achterburgwal 46A 1946<br />
72 Ou<strong>de</strong>zijds Voorburgwal 73 1963<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
73 Ou<strong>de</strong>zijds Voorburgwal 100 1918<br />
74 Palmgracht 20-26,<br />
‘Bossche Hofje’ 1997<br />
(schenking stichting arent dirksz Bosch hofje)<br />
75 Prinsengracht 2 1918<br />
76 Prinsengracht 4 1918<br />
77 Prinsengracht 36 1918<br />
78 Prinsengracht 997 1986<br />
(schenking ‘johanna van riemsdijk’ stichting)<br />
79 Prinsengracht 999 1986<br />
(schenking ‘johanna van riemsdijk’ stichting)<br />
80 Prinsengracht 1001 1986<br />
(schenking ‘johanna van riemsdijk’ stichting)<br />
81 Rapenburg 13 1918<br />
82 Sloterka<strong>de</strong> 21,<br />
‘Aalsmeer<strong>de</strong>r Veerhuis’ 1925<br />
83 Spuistraat 233 1961<br />
(nalatenschap mw h.h. Fruyt-Martens)<br />
84 Warmoesstraat 83 1918<br />
85 Zandhoek 4 1949<br />
86 Zeedijk 1 1920<br />
appingedam<br />
1 Dijkstraat 30 1998<br />
2 Solwer<strong>de</strong>rstraat 14 1987<br />
arnhem<br />
1 Bovenbeekstraat 21 1991<br />
(overdracht gemeente arnhem)<br />
Balk<br />
(gem. gaasterland – sloten)<br />
1 Raadhuisstraat 11 1970<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
2 van Swin<strong>de</strong>renstraat 7 1971<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
Bergen op Zoom<br />
1 St. Catharinaplein 1 1993<br />
2 St. Catharinaplein 2 1993<br />
Best<br />
1 Bakpers 9, ‘Huis Naal<strong>de</strong>n’ 2012<br />
(schenking koopsom Bankgiro loterij)<br />
Blaricum<br />
1 Bloemlandseweg 3,<br />
‘Huis Hil<strong>de</strong>brand’ 2000<br />
(met steun Bankgiro loterij en dankzij<br />
nalatenschap mw e.c. coolhaas-korpershoek)<br />
Blokker (gem. hoorn)<br />
1 Westerblokker 39,<br />
‘Barmhartige Samaritaan’ 1990<br />
Blokzijl<br />
(gem. steenwijkerland)<br />
1 Bierka<strong>de</strong> 6 1961<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
2 Bierka<strong>de</strong> 7 1961<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
3 Bierka<strong>de</strong> 8 1960<br />
(overdracht coöperatieve Zuivelindustrie nOvac)<br />
4 Kerkstraat 2 1926<br />
5 Kerkstraat 16 1961<br />
6 Kerkstraat 20-22 1926<br />
7 Kerkstraat 24 1926<br />
8 Kerkstraat 26 1926<br />
9 Kerkstraat 28 1926<br />
Bolsward<br />
(gem. Zuidwest Friesland)<br />
1 Kleine Dijlakker 17 2008<br />
(nalatenschap j.P. albada jelgersma)<br />
Breda<br />
1 Moerenpad 10,<br />
kapel van Gageldonk 1918<br />
Brielle<br />
1 Maarland NZ 10 1948<br />
2 Maarland NZ 24 1925<br />
3 Maarland NZ 29/30 1949<br />
4 Voorstraat 27 1928<br />
Broek in Waterland<br />
(gem. Waterland)<br />
1 Havenrak 1 2007<br />
(schenking mw W.a.a. Bruigom-six)<br />
2 Leetein<strong>de</strong> 4/6 1962<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
3 Leetein<strong>de</strong> 12 1964<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
cruquius<br />
(gem. haarlemmermeer)<br />
1 Cruquiusdijk 27,<br />
vml. stoomgemaal ‘<strong>de</strong> Cruquius’ 2009<br />
(met steun Bankgiro loterij)<br />
culemborg<br />
1 Slotstraat 8 1989<br />
2 Slotstraat 10/Lange Meent 1-7 1977<br />
(schenking koopsom n.n.)<br />
<strong>de</strong>lft<br />
1 Markt 2 1962<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
2 Markt 4 1962<br />
3 Van <strong>de</strong>r Mastenstraat 24 1979<br />
(overdracht ‘stichting hofje van gratie’)<br />
4 Van <strong>de</strong>r Mastenstraat 26 t/m 40,<br />
complex ‘Hofje van Gratie’ 1979<br />
(overdracht ‘stichting hofje van gratie’)<br />
5 Ou<strong>de</strong> Delft 49 1936<br />
6/7 Wijnhaven 16 / Boterbrug 17 1925<br />
<strong>de</strong>n hel<strong>de</strong>r<br />
1 Molenstraat 63 2006<br />
(schenking mw j. hillerström en erfgenamen a.a. Zon)<br />
<strong>de</strong>venter<br />
1 Boterstraat 3 1977<br />
(schenking stichting n.n.)<br />
2 Brink 47 1977<br />
(schenking stichting n.n.)<br />
3 Noor<strong>de</strong>nbergstraat 6 1965<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
doesburg<br />
1 Koepoortstraat 26 /<br />
Hogestraat 1 1980<br />
2 Meipoortstraat 57 1958<br />
3 Meipoortstraat 59 1958<br />
dokkum<br />
(gem. dongera<strong>de</strong>el)<br />
1 Keppelstraat 40 1963<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
dordrecht<br />
1 Bolwerk 2 / Merweka<strong>de</strong> 102 2006<br />
(schenking dhr M.c.M. schless en<br />
dhr l.h.M. stroekxs van <strong>de</strong>n Broek)<br />
2 Bolwerk 4 2007<br />
(schenking dhr M.c.M. schless en<br />
dhr l.h.M. stroekxs van <strong>de</strong>n Broek)<br />
3 Engelenburgerbrug 1-3,<br />
vml. ron<strong>de</strong>el 1975<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
4 Grotekerksbuurt 50 1970<br />
( (schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
5 Grotekerksbuurt 54 1959<br />
6 Grotekerksbuurt 56 1959<br />
7 Kuipershaven 41/42 1955<br />
8 Voorstraat 170<br />
9/10 Voorstraat 173 /<br />
1919<br />
Nieuwbrug 1/3 1971<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
11 Wijnstraat 71/73 1965<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
12 Wijnstraat 113, ‘het Zeepaert’ 1996<br />
(met steun nalatenschap mw c.M. van <strong>de</strong>r Meulen-jensma)<br />
13 Wijnstraat 123/125,<br />
‘<strong>de</strong> Onbeschaam<strong>de</strong>’ 1994<br />
(overdracht gemeente dordrecht)<br />
14 Wijnstraat 124, 126 en 128 1997<br />
(dankzij nalatenschap mw c.M. van <strong>de</strong>r Meulen-jensma)<br />
15 Wijnstraat 127,<br />
‘In Beverenburch’ 2006<br />
(schenking koopsom Bankgiro loterij)<br />
16 Wijnstraat 153, ‘Ro<strong>de</strong>nburch’ 2007<br />
(overdracht gemeente dordrecht)<br />
driebergen-rijsenburg<br />
(gem. Utrechtse heuvelrug)<br />
1 Hoofdstraat 87-91,<br />
‘Sparrendaal’ 2000<br />
(overdracht gemeente driebergen-rijsenburg en<br />
dankzij nalatenschap mw e.c. coolhaas-korpershoek)<br />
driehuis (gem. velsen)<br />
1 P.C. Hooftlaan 93, kapelwoning<br />
‘Beeckestijn’ 2010<br />
(met steun Bankgiro loterij)<br />
dronrijp<br />
(gem. Menalduma<strong>de</strong>el)<br />
1 Tsjerkebuorren 12 2005<br />
(schenking mevrouw a.dijkstra-Ossewaar<strong>de</strong>)<br />
edam (gem. edam-volendam)<br />
1 Achterhaven 105 1920<br />
2 Doelland 3 1946<br />
3 Doelland 5 1940<br />
4 Spui 6 1927<br />
elburg<br />
1 Krommesteeg 11 1925<br />
71<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
72<br />
alFaBeTische lijsT van PlaaTsen in ne<strong>de</strong>rland MeT Pan<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> vereniging<br />
2/3 Sme<strong>de</strong>straat 22 /<br />
Rozemarijnsteeg 14, sme<strong>de</strong>rij 1987<br />
4 Smeesteeg 4 1980<br />
enkhuizen<br />
1 Bagijnestraat 3 1957<br />
2 Breedstraat 32 1919<br />
3 Breedstraat 102 1956<br />
4 Breedstraat 121 1928<br />
5 Torenstraat 11 1962<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
6 Vissersdijk 44 1928<br />
7 Westerstraat 76 1919<br />
8 Zui<strong>de</strong>rspui 3 1925<br />
9 Zui<strong>de</strong>rspui 4 1918<br />
Franeker<br />
(gem. Franekera<strong>de</strong>el)<br />
1 Eise Eisingastraat 2 1985<br />
(met steun ‘P.W. janssens Friesche stichting’)<br />
2 Raadhuisplein 13 1966<br />
(schenking erven l. van <strong>de</strong>r Wou<strong>de</strong> en g. donia)<br />
Fre<strong>de</strong>riksoord<br />
(gem. Westerveld)<br />
1 M.E. van <strong>de</strong>r Meulenweg 5 1992<br />
(legaat mw M. helbers-Molt)<br />
goes<br />
1 Turfka<strong>de</strong> 11, ‘Karel V-huis’ 1928<br />
gorinchem<br />
1 Burgstraat 30/Vismarkt 20-21 1919<br />
2 Molenstraat 109, vml. tolhuis 1977<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
gouda<br />
1 Naaierstraat 6 1929<br />
’s-gravenhage<br />
1 Beeklaan 303 1995<br />
2 Statenlaan 4 1987<br />
(nalatenschap dhr d. Bolten)<br />
groet (gem. Bergen)<br />
1 Nieuweweg 2, ‘Huis Dijkstra’ 2012<br />
(met steun dhr T. dijkstra, mw h. dijkstra-van emb<strong>de</strong>n<br />
en Bankgiro loterij)<br />
groningen<br />
1 Ossenmarkt 5 1930<br />
haarlem<br />
1 Donkere Spaarne 56 1992<br />
(overdracht stichting diogenes haarlem)<br />
2 Goudsmidspleintje 1 /<br />
Donkere Begijnhof 8 1992<br />
(overdracht stichting diogenes haarlem)<br />
3 Goudsmidspleintje 2/3 1992<br />
(overdracht stichting diogenes haarlem)<br />
4 Groot Heiligland 19 1992<br />
(overdracht stichting diogenes haarlem)<br />
5 Groot Heiligland 22 /<br />
Omvalspoort 11 1992<br />
(overdracht stichting diogenes haarlem)<br />
6 Groot Heiligland 46 1992<br />
(overdracht stichting diogenes haarlem))<br />
7 Groot Heiligland 48 1992<br />
(overdracht stichting diogenes haarlem)<br />
8 Groot Heiligland 63 t/m 85,<br />
complex ‘Gasthuishuisjes’ 1992<br />
(overdracht stichting diogenes haarlem)<br />
9 Houtmarkt 17 1934<br />
10 Korte Spaarne 15 /<br />
Spaarnwou<strong>de</strong>rstraat 19 1992<br />
(overdracht stichting diogenes haarlem)<br />
11 Korte Spaarne 23/25/27 1929/1961<br />
12 Korte Spaarne 29/31 /<br />
Wij<strong>de</strong>steeg 3 1929<br />
13 Korte Wijngaardstraat 14 1992<br />
(overdracht stichting diogenes haarlem)<br />
14 Nassaulaan 14 1979<br />
(met steun Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
15 Nassaulaan 16 1979<br />
(met steun Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
16 Nieuwe Gracht 7,<br />
‘Huis Barnaart’ 2002<br />
(met steun Bankgiro loterij en dankzij<br />
nalatenschap dhr c.W. Zeeman)<br />
17 Spaarne 15-17, ‘Hodshon Huis’ 2008<br />
(met steun Bankgiro loterij)<br />
18 Spaarne 69 1963<br />
19 Spaarne 108 1924<br />
20 Spaarnwou<strong>de</strong>rstraat 15 1961<br />
har<strong>de</strong>garijp<br />
(gem. Tietjerkstera<strong>de</strong>el)<br />
1 Rijkstraatweg 24 2010<br />
(met steun Bankgiro loterij)<br />
harlingen<br />
1 Havenplein 14 1963<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
2 Havenplein 28 1964<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
3 Noor<strong>de</strong>rhaven 106 1930<br />
4 Voorstraat 61 1955<br />
5 Zui<strong>de</strong>rhaven 2 1955<br />
hasselt<br />
(gem. Zwartewaterland)<br />
1 Hoogstraat 33 1963<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
2 Markt 1, vml. raadhuis 1995<br />
(overdracht gemeente hasselt)<br />
3 Rosmolenstraat 1 1977<br />
(schenking koopsom n.n.)<br />
4 Rosmolenstraat 3 1972<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
heiloo<br />
1 Kennemerstraatweg 278,<br />
‘Nijenburg’ 2004<br />
(overdracht vereniging natuurmonumenten)<br />
’s-hertogenbosch<br />
1 Hinthamerstraat 138 2009<br />
(met steun Bankgiro loterij)<br />
2 2e Korenstraatje 18 /<br />
Do<strong>de</strong> Nieuwstraat 43 1927<br />
honselersdijk<br />
(gem. Westland)<br />
1 Hofstraat 27-29, vml. Ne<strong>de</strong>rhof 2006<br />
(overdracht gemeente Westland)<br />
hoorn<br />
1 Achter <strong>de</strong> Vest 1,<br />
‘Maria- of Kruittoren’ 1993<br />
(overdracht gemeente hoorn)<br />
2 Achterstraat 2 /<br />
On<strong>de</strong>r <strong>de</strong> Boompjes 1 t/m 1c,<br />
vml. doelen 1987<br />
3 Binnenluiendijk 3 en 4 1998<br />
(schenking dhr j.e. <strong>de</strong> visser)<br />
4 Grote Oost 82 1987<br />
5 Grote Oost 84 1987<br />
6 Grote Oost 132 1987<br />
7 Hoofd 2, ‘Hoofdtoren’ 2003<br />
(overdracht gemeente hoorn)<br />
8 Italiaanse Zeedijk 106 1987<br />
9 Kerkplein 39,<br />
‘St. Jans Gasthuis’ 2003<br />
(overdracht gemeente hoorn)<br />
10 Korenmarkt 8 1970<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
11 Kuil 32 1965<br />
(overdracht gemeente Hoorn)<br />
12 Munnickenveld 2 1921<br />
13 Munnickenveld 21a t/m 21g,<br />
complex ‘Claes Stapelshofje’ 1987<br />
14 Muntstraat 6 2001<br />
(schenking koopsom Bankgiro loterij)<br />
15 Oosterplantsoen 1 en 1a,<br />
‘Oosterpoort’ 2003<br />
(overdracht gemeente hoorn)<br />
16 Ro<strong>de</strong> Steen 8, vml. waag 2003<br />
(overdracht gemeente hoorn)<br />
17 Slapershaven 1 1987<br />
18 Slapershaven 2 1987<br />
19 West 50 1987<br />
20 Wisselstraat 8 /<br />
Kloosterpoort 1 2003<br />
(overdracht gemeente hoorn)<br />
kampen<br />
1 Buiten Nieuwstraat 62,<br />
‘Bethlehemsverga<strong>de</strong>ring’ 1975<br />
2 Burgwalstraat 6 1925<br />
3 Burgwalstraat 8 1972<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
kuinre<br />
(gem. steenwijkerland)<br />
1 Henric <strong>de</strong> Cranestraat 38,<br />
vml. raadhuis en waag 1977<br />
(schenking gemeente ijsselham)<br />
leeuwar<strong>de</strong>n<br />
1 Auckamastraatje 4 1976<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
2 Auckamastraatje 6 1976<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
3 Grote Hoogstraat 14 1957<br />
4 St. Jacobsstraat 13 1928<br />
lei<strong>de</strong>n<br />
1 Herengracht 82 1929<br />
2 Lorentzka<strong>de</strong> 5 2004<br />
(nalatenschap dhr h.M.j.W.j. kortmann)<br />
3 Rapenburg 25,<br />
‘Bibliotheca Thysiana’ 1997<br />
(overdracht stichting Bibliotheca Thysiana)<br />
4 Vliet 9 1983<br />
lexmond (gem. Ze<strong>de</strong>rik)<br />
1 Kom Lekdijk 1 1965<br />
(overdracht gemeente lexmond)<br />
linschoten (gem. Montfoort)<br />
1 Dorpsstraat 28 1969<br />
(legaat dhr g. ribbius Peletier jr.)<br />
2 Dorpsstraat 30 1969<br />
(legaat dhr g. ribbius Peletier jr.)<br />
3 Dorpsstraat 32/34 1969<br />
(legaat dhr g. ribbius Peletier jr.)<br />
Maassluis<br />
1 Ankerstraat 16, vml. kuiperij 2002<br />
(overdracht gemeente Maassluis)<br />
2 Hoogstraat 11,<br />
vml. gemeenlandshuis 2010<br />
(met steun Bankgiro loterij)<br />
3 Markt 18 1978<br />
(met steun Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
Maastricht<br />
1 Achter <strong>de</strong> Molens 26 1972<br />
(overdracht gemeente Maastricht)<br />
2 Achter <strong>de</strong> Molens 28 1972<br />
(overdracht gemeente Maastricht)<br />
3 Achter <strong>de</strong> Molens 30 1972<br />
(overdracht gemeente Maastricht)<br />
4 Cellebroe<strong>de</strong>rsstraat 4,<br />
vml. cellebroe<strong>de</strong>rskapel 2006<br />
(overdracht stichting cellebroe<strong>de</strong>rskapel)<br />
5 Rid<strong>de</strong>rstraat 2A /<br />
Bisschopsmolengang 2B 1971<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
6 Stenenbrug 2 1954<br />
Makkum<br />
(gem. Zuidwest Friesland)<br />
1 Turfmarkt 5 1999<br />
(schenking dhr ir P.j. Tichelaar)<br />
2 Turfmarkt 7 1999<br />
3 Vallaat 22 2009<br />
(overdracht stichting Monumenten Makkum<br />
kingma-stichting)<br />
Me<strong>de</strong>mblik<br />
1 Vooreiland 11 1968<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
2 Vooreiland 12 1968<br />
(overdracht door n.v. aannemersbedrijf Wou<strong>de</strong>nberg)<br />
3 Vooreiland 22 1968<br />
(gekocht met Monumentenprijs 1988 van<br />
Prins Berhard cultuurfonds)<br />
Mid<strong>de</strong>lburg<br />
1 Gortstraat 30 1930<br />
2 Laan van Nieuwenhove 2,<br />
‘<strong>de</strong> Geuzenhoek’ 2004<br />
(schenking e.P.d. van Ooijen)<br />
3 Lon<strong>de</strong>nsekaai 9 1965<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
4 Lon<strong>de</strong>nsekaai 11 1960<br />
5 Rotterdamsekaai 1 /<br />
Schuitvlotstraat 4 1964<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
6 Schuiffelstraat 18,<br />
‘<strong>de</strong> Rosmolen’ 2004<br />
(schenking dhr Th. laurentius)<br />
7 Vlasmarkt 49 1999<br />
8 Vlasmarkt 51,<br />
‘Huis ’s-Hertogenbosch’ 1999<br />
(met steun nalatenschap dhr j. acquoy<br />
en mw e.a.a. nairac<br />
9 Wagenaarstraat 1 1973<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
Mod<strong>de</strong>rgat<br />
(gem. dongera<strong>de</strong>el)<br />
1 Séwei 49 1995<br />
Monnickendam<br />
(gem. Waterland)<br />
1 Noor<strong>de</strong>in<strong>de</strong> 5, vml. raadhuis 1996<br />
(overdracht gemeente Waterland)<br />
2 Noor<strong>de</strong>in<strong>de</strong> 10 1929<br />
3 Weezenland 7 1961<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
naaldwijk (gem. Westland)<br />
1 Heilige Geest Hofje 1-12,<br />
‘Heilige Geest Hofje’ 2006<br />
(overdracht gemeente Westland)<br />
naar<strong>de</strong>n<br />
1 Kloosterstraat 9 1957<br />
2 Kloosterstraat 11 1926<br />
3 Kloosterstraat 13 1926<br />
nieuwkoop<br />
1 Reghthuysplein 1, vml. raadhuis 1949<br />
noordwijk<br />
1 Voorstraat 19 1971<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
nijmegen<br />
1 St. Anthoniusplaats 9 /<br />
Ottengas 15,<br />
vml. cellenbroe<strong>de</strong>renhuis 2002<br />
(stichting restauratiefonds cellenbroe<strong>de</strong>renhuis)<br />
Ol<strong>de</strong>boorn<br />
(gem. Boornsterhem)<br />
1 Weaze 30 1989<br />
Oostvoorne<br />
(gem. Westvoorne)<br />
1 Burg. Letteweg 5,<br />
‘Schoenmakershuisje’ 1969<br />
(schenking n.v. Mij tot expl. van O.g. ‘voorne’s duin’)<br />
2 Hoflaan 17, ‘Overburgh’ 1934<br />
(schenking ‘bloot eigendom’ n.v. Mij tot<br />
expl. van O.g. ‘voorne’s duin’)<br />
Ou<strong>de</strong>water<br />
1 Kapellestraat 5 1918<br />
Purmerend<br />
1 Bierka<strong>de</strong> 9/ Whereplantsoen 7 1929<br />
rotterdam<br />
1 Glazoenowlaan 3 2001<br />
(schenking dhr d.e. van raalte)<br />
rouveen (gem. staphorst)<br />
1 Ou<strong>de</strong> Rijksweg 264 2006<br />
(schenking koopsom sns reaal Fonds)<br />
scheveningen<br />
(gem. ’s-gravenhage)<br />
1 Zwaardstraat 16,<br />
‘Der<strong>de</strong> Ambachtsschool’ 2004<br />
(met steun Bankgiro loterij)<br />
schiedam<br />
1 Aleidastraat /<br />
Hofje van Belois 1-37,<br />
‘Hofje van Belois’ 2005<br />
(overdracht stichting Woonplus schiedam)<br />
2 Lange Achterweg 36-82, vml.<br />
‘Weeshuis <strong>de</strong>r Hervorm<strong>de</strong>n’ 2009<br />
(overdracht stichting Woonplus schiedam)<br />
3 Overschiesestraat 1, 7-15 /<br />
Proveniershuis 1-30,<br />
vml. proveniershuis 2005<br />
(overdracht stichting Woonplus schiedam)<br />
4 Ou<strong>de</strong> Kerkhof 5-7-9 /<br />
Bagijnhof 7 2005<br />
(overdracht stichting Woonplus schiedam)<br />
schoonhoven<br />
1 Lange Weistraat 87 1961<br />
(schenking Firma l. Wou<strong>de</strong>nberg & Zonen)<br />
2 Bij <strong>de</strong> Watertoren 25,<br />
vml. watertoren 2006<br />
(overdracht stichting Behoud Watertoren schoonhoven)<br />
3 Lopikerstraat 37 1961<br />
(schenking Firma l. Wou<strong>de</strong>nberg & Zonen)<br />
4 Voorhaven 6 1965<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
schoorl (gem. Bergen)<br />
1 Duinweg 3, vml. rechthuis 1931<br />
(overdracht gemeente schoorl)<br />
sint-annaland<br />
(gem. Tholen)<br />
1 Voorstraat 68, ‘Nonnetjeshuis’ 2011<br />
(schenking dhr ir g.M.l. van loon)<br />
Tegelen (gem. venlo)<br />
1 Hoekstraat 6-10,<br />
‘Kranenbreukershuis’ 2011<br />
(overdracht gemeente venlo)<br />
Usquert (gem. eemsmond)<br />
1 Raadhuisstraat 3, vml. raadhuis 1990<br />
(overdracht stichting tot behoud van het Berlagehuis)<br />
73<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
74<br />
alFaBeTische lijsT van Pl a aTsen in ne<strong>de</strong>rl and MeT Pan<strong>de</strong>n van <strong>de</strong> vereniging<br />
Utrecht<br />
1 Boothstraat 2A 1973<br />
(legaat jhr j.c. Martens van sevenhoven)<br />
2 Erasmuslaan 9 1999<br />
(nalatenschap mw e.c. coolhaas-korpershoek / met<br />
steun van het van enter-Westerman holstijn Fonds)<br />
3 Janskerkhof 16 1973<br />
(legaat jhr j.c. Martens van sevenhoven)<br />
4 Prins Hendriklaan 112 1996<br />
(met steun Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
valkenburg (gem. valkenburg<br />
aan <strong>de</strong> geul)<br />
1 St. Pieterstraat 2a,<br />
vml. watermolen 2003<br />
veere<br />
1 Kaai 2-6, ‘Campveerse Toren’ 2005<br />
(overdracht gemeente veere)<br />
2 Kaai 21 1989<br />
3 Kaai 89 1987<br />
(nalatenschap dhr d. Bolten)<br />
4 Markt 2 1921<br />
5 Markt 3 1981<br />
(legaat mw W. abbeleven-labberton)<br />
6 Markt 4 1947<br />
7 Markt 6 1947<br />
8 Markt 10 2000<br />
(schenking familie Oosterhoff)<br />
velp (gem. rhe<strong>de</strong>n)<br />
1 Den Bruijl 35, ‘Huis Slegers’ 2012<br />
(met steun Bankgiro loterij)<br />
velsen-Zuid (gem. velsen)<br />
1 Rijksweg 130-136, ‘Beeckestijn’ 2007<br />
(met steun louisa van <strong>de</strong>r vel<strong>de</strong>n stichting)<br />
venlo<br />
1 Grote Kerkstraat 19-21 1987<br />
2 Henry Dunantstraat 4 2010<br />
(met schenking van e.a.c. <strong>de</strong> Bruyn – haenen)<br />
3 Kwartelenmarkt 1 1925<br />
vianen<br />
1 Achterstraat 88 1968<br />
(overdracht gemeente vianen)<br />
vierpol<strong>de</strong>rs (gem. Brielle)<br />
1 Mid<strong>de</strong>lweg 5, ‘Esterenburg’ 2002<br />
(met steun louisa van <strong>de</strong>r vel<strong>de</strong>n stichting)<br />
vlaardingen<br />
1 Westhavenka<strong>de</strong> 45,<br />
vml. re<strong>de</strong>rshuis 1998<br />
(overdracht gemeente vlaardingen<br />
2 Westhavenplaats 37,<br />
vml. visbank 1998<br />
vlieland<br />
1 Dorpsstraat 99,<br />
‘Tromp’s Huys’ 2001<br />
(overdracht gemeente vlieland)<br />
2 Dorpsstraat 148, vml. raadhuis 2001<br />
(overdracht gemeente vlieland)<br />
3 Duinkersoord 33,<br />
vml. reddingbootloods 2001<br />
(overdracht gemeente vlieland)<br />
vlissingen<br />
1 Beursplein 11, vml. beurs 1928<br />
(overdracht gemeente vlissingen)<br />
vollenhove<br />
(gem. steenwijkerland)<br />
1 Kerkplein 1/3, vml. raadhuis 1991<br />
2 Kerkplein 2,<br />
toren Hervorm<strong>de</strong> Kerk 1991<br />
3 Kerkplein 15,<br />
vml. Franse school 1992<br />
voorschoten<br />
1 Woelwijklaan 11,<br />
‘Jachthuis Woelwijk’ 1975<br />
(schenking dhr en mw j.g. van Manen-Fabius)<br />
Wanneperveen<br />
(gem. steenwijkerland)<br />
1 Veneweg 56 1991<br />
2 Veneweg 83, vml. schultehuis 1990<br />
Warnsveld (gem. Zutphen)<br />
1 Molenstraat 8-10 2001<br />
(schenking jhr ir. j.Ph. laman Trip)<br />
Workum<br />
(gem. Zuidwest Friesland)<br />
1 Noard 5 1932<br />
Woudrichem<br />
1 Hoogstraat 5 1970<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
2 Hoogstraat 9 1970<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
ijlst<br />
(gem. Zuidwest Friesland)<br />
1 Eegracht 31/32,<br />
‘<strong>de</strong> Messingklopper’ 1919<br />
Zaandam (gem. Zaanstad)<br />
1 Dam 1 en 1b,<br />
vml. accijnshuisjes 1997<br />
Zaltbommel<br />
1 Kerkstraat 26 1961<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
2 Oenselsestraat 15 1970<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
3 Oenselsestraat 17 1964<br />
(met steun van dhr c. Philips)<br />
4 Oenselsestraat 50 1978<br />
(met steun Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
5 Ruiterstraat 18 1948<br />
Zierikzee<br />
(gem. schouwen-duiveland)<br />
1 Nieuwe Bogerdstraat 16 1964<br />
(schenking koopsom Prins Bernhard cultuurfonds)<br />
Zutphen<br />
1 Groenmarkt 7 1988<br />
Zwolle<br />
1 Sassenstraat 31A 1943<br />
2 Sassenstraat 33, ‘Karel V-huis’ 1943<br />
(‘overdracht’ staat voor een verwerving voor een symbolische<br />
waar<strong>de</strong>, over het algemeen met <strong>de</strong> verplichting tot restauratie)<br />
N<br />
Mid<strong>de</strong>lburg<br />
Veere<br />
Vlissingen<br />
Zierikzee<br />
Goes<br />
verspreidingskaart<br />
Bergen op Zoom<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser heeft haar bezittingen<br />
in on<strong>de</strong>rstaan<strong>de</strong> plaatsen in ne<strong>de</strong>rland.<br />
Groet<br />
Schoorl<br />
Me<strong>de</strong>mblik<br />
Enkhuizen<br />
Blokker Vollenhove<br />
Blokzijl<br />
Wanneperveen<br />
Alkmaar<br />
Heiloo<br />
Purmerend<br />
Hoorn<br />
Edam<br />
Rouveen<br />
Hasselt<br />
Kampen<br />
Velsen-Zuid<br />
Driehuis<br />
Zaandam<br />
Monnickendam<br />
Broek in Waterland<br />
Elburg<br />
Zwolle<br />
Haarlem<br />
Cruquius<br />
Amsterdam<br />
Naar<strong>de</strong>n<br />
Delft<br />
Maassluis<br />
Oostvoorne<br />
Brielle<br />
Gorinchem<br />
Dordrecht<br />
Zaltbommel<br />
Gouda<br />
Noordwijk<br />
Blaricum<br />
Nieuwkoop<br />
Lei<strong>de</strong>n<br />
Amersfoort<br />
Voorschoten<br />
Linschoten Utrecht<br />
Scheveningen<br />
Driebergen<br />
’s-Gravenhage<br />
Ou<strong>de</strong>water<br />
Honselersdijk<br />
Vianen<br />
Naaldwijk<br />
Vlaardingen<br />
Schiedam<br />
Lexmond Culemborg<br />
Schoonhoven<br />
Rotterdam Alblasserdam<br />
Vierpol<strong>de</strong>rs<br />
Woudrichem<br />
Sint-Annaland<br />
Den Hel<strong>de</strong>r<br />
Vlieland<br />
Breda<br />
Harlingen<br />
Makkum<br />
Franeker<br />
Workum<br />
Balk<br />
’s-Hertogenbosch<br />
Best<br />
Maastricht<br />
Dronrijp<br />
Bolsward<br />
IJlst<br />
Leeuwar<strong>de</strong>n<br />
Kuinre<br />
Velp<br />
Dokkum<br />
Har<strong>de</strong>garijp<br />
Ol<strong>de</strong>boorn<br />
Arnhem<br />
Nijmegen<br />
Tegelen<br />
Valkenburg<br />
Mod<strong>de</strong>rgat<br />
Fre<strong>de</strong>riksoord<br />
Deventer<br />
Warnsveld<br />
Zutphen<br />
Doesburg<br />
Venlo<br />
Usquert<br />
Groningen<br />
Appingedam<br />
VERENIGING<br />
<strong>Hendrick</strong> <strong>de</strong> <strong>Keyser</strong><br />
75<br />
vereniging hendrick <strong>de</strong> keyser jaarverslag 2012
76<br />
cOlOFOn<br />
colofon<br />
Ontwerp Studio Bauman b n o, Vlaardingen<br />
Fotografie HdK, tenzij an<strong>de</strong>rs vermeld<br />
druk Veenman+, Rotterdam<br />
© 2013