46 | internationaal - Rijksgebouwendienst
46 | internationaal - Rijksgebouwendienst
46 | internationaal - Rijksgebouwendienst
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
12 | Deens bureau aan de slag met Strafhof<br />
16 | De vormgeving van beveiliging<br />
26 | Van gymzaal naar rechtszaal<br />
38 | Oude rechtbank Haarlem schittert weer<br />
44 | Een noodkreet over de crisis in de bouw<br />
blad voor de rijkshuisvesting | april 2010 | jaargang 10 | nummer <strong>46</strong><br />
<strong>46</strong> | <strong>internationaal</strong>
34 De M van Koolhaas gaat<br />
er toch komen<br />
53 Longstay Zeeland lijkt<br />
op studentenflat<br />
60 Documenten slavernij in<br />
rijksarchief Zeeland<br />
30 Wereldtentoonstelling<br />
Shanghai kan beginnen<br />
26 Voormalig AIVD-gebouw geschikt voor Libanon Tribunaal<br />
08 Matsier op bezoek in<br />
beroemdste gevangenis van<br />
Nederland<br />
44 Joop van Oosten (BAM)<br />
trekt aan de bel<br />
12 <strong>Rijksgebouwendienst</strong><br />
gaat bouw Strafhof<br />
begeleiden<br />
48 Slangtafel<br />
wapen tegen<br />
drugssmokkel<br />
42 Vrouwe Justitia tot<br />
neonbalken gereduceerd<br />
38 Logica in oude rechtbank Haarlem hersteld<br />
23 Erasmus MC voorbeeld<br />
van duurzaam restaureren
Op de cover: Vredespaleis, het <strong>internationaal</strong><br />
icoon van Den Haag (foto Marcel Kentin)<br />
smaak, blad voor de rijkshuisvesting, is een<br />
uitgave van de <strong>Rijksgebouwendienst</strong>. smaak<br />
verschijnt vijf maal per jaar. Het aanvragen van<br />
nummers kan schriftelijk via de Rgd-Infofoon<br />
(IPC <strong>46</strong>5), Postbus 20952, 2500 EZ Den Haag of<br />
per email info.infofoon@minvrom.nl. Via deze<br />
adressen zijn ook vorige nummers van smaak<br />
te bestellen.<br />
Meer info bij de Rgd-Infofoon 0800-899 11 03<br />
of op www.rijksgebouwendienst.nl.<br />
Abonneren op smaak kan via<br />
info.infofoon@minvrom.nl, via<br />
smaak@pondres.nl, via nummer<br />
0800-899 11 03 of via<br />
www.rijksgebouwendienst.nl<br />
Prijs voor een jaargang is 25 euro,<br />
losse nummers 5 euro.<br />
smaak is te koop bij Selexyz (Amsterdam,<br />
Den Haag, Rotterdam), Atheneum Nieuwscentrum<br />
(Amsterdam) en de NAi Bookshop<br />
(Rotterdam).<br />
hoofdredacteur/eindredactie:<br />
Jaap Huisman<br />
medewerkers aan dit nummer:<br />
Jaco Boer, Rolf de Boer, Liesbeth Fit, Michiel<br />
Hulshof, Linda Huijsmans, Xandra de Jongh,<br />
Egbert Koster, Ben Maandag, Nicolaas Matsier,<br />
Carien Overdijk, Frank van de Poll, Ilse van Rijn,<br />
Anne Versloot, Anka van Voorthuysen.<br />
fotografen:<br />
Roger Dohmen, Joep Jacobs, Marcel Kentin,<br />
Michiel van Nieuwkerk, Maarten Noordijk,<br />
Eran Oppenheimer, Roelof Pot, Wim Ruigrok,<br />
Frans Schellekens, Janine Schrijver, Levien<br />
Willemse.<br />
vormgeving:<br />
Barlock, Den Haag<br />
druk:<br />
DeltaHage, Den Haag<br />
verspreiding:<br />
Pondres, Tilburg<br />
stedenbouw<br />
monumenten<br />
architectuur<br />
architectuurbeleid<br />
kunst<br />
inhoud<br />
04 | Hoofdredactioneel: less is more<br />
nieuws<br />
05 | ICN gaat op in RCE<br />
05 | Tweede ronde onderzoekslabs<br />
06 | Bouw Zwols gerechtsgebouw begonnen<br />
07 | Provada 2010<br />
07 | Nieuwe site <strong>Rijksgebouwendienst</strong><br />
07 | Kompas Light verbetert aanbestedingen<br />
08 | Nicolaas Matsier over het Oranjehotel<br />
<strong>internationaal</strong><br />
12 | Nieuwe fase in proces Internationaal Strafhof<br />
16 | Beveiliging, een noodzakelijk kwaad<br />
19 | Duurzame stad is compact en autoluw<br />
23 | Erasmus MC voorbeeld van duurzaam renoveren<br />
26 | Voormalige AIVD-gebouw geknipt voor tribunaal<br />
30 | Nederlands paviljoen voor Shanghai is klaar<br />
32 | Grafische kunst van Andreasen in Letterkundig museum<br />
34 | Den Haag stemt in met De Kies van Koolhaas<br />
andere smaken<br />
38 | Rechtbank Haarlem tot in de puntjes gerestaureerd<br />
42 | Spencer Finch minimaliseerde Vrouwe Justitia<br />
44 | Joop van Oosten (BAM) wil de bouwminister terug<br />
48 | Hoe de slangtafel drugssmokkel tegengaat<br />
50 | Landgoed Soestdijk was speels en verrassend<br />
53 | Landschap en architectuur zijn een in longstay Zeeland<br />
57 | Nationaal Historisch Museum: nog geen gebouw, wel een plan<br />
60 | De rijksarchieven, deel 2: de zwarte kant van Nederland<br />
64 | Ziekenbarak veranderd in bed and breakfast<br />
66 | Boeken: Rijkswaterstaat, Vlaamse bouwmeester, TBS Kliniek Almere<br />
nasmaak<br />
68 | Jan van Gils, Tweede Kamer
stedenbouw monumenten architectuur architectuurbeleid<br />
kunst<br />
4<br />
TEKST: jaap HuiSman<br />
FOTOGRAFIE: lEViEn willEmSE<br />
Roerige tijden in Den Haag. Nauwelijks<br />
is de politiek bekomen van de<br />
val van het kabinet, of de partijen<br />
moesten zich in snel tempo gaan<br />
opmaken voor nieuwe verkiezingen.<br />
Voor sommige komen die misschien<br />
te vroeg, voor andere juist precies op<br />
tijd: op 9 juni zal Nederland het<br />
weten. Welke kleur neemt de coalitie<br />
aan en, waarschijnlijk nog belangrijker,<br />
welke ingrepen zal die gaan<br />
plegen om de gevolgen van de crisis<br />
zo veel mogelijk weg te werken?<br />
Voor 18 miljard bezuinigen was de<br />
opdracht aan twintig ambtelijke<br />
werkgroepen. Ze kwamen vlak voor<br />
Pasen met voorstellen en ideeën, die<br />
je zou kunnen beschouwen als een<br />
handreiking aan de politiek. Hoe<br />
pijnlijk de ingrepen ook zullen zijn, ze<br />
kunnen ook kansen bieden, bijvoorbeeld<br />
op bestuurlijke vernieuwing,<br />
op enig geschoffel in het subsidieveld<br />
en het omver kegelen van<br />
heilige huisjes. In de kranten werd<br />
dat laatste al samengevat onder de<br />
noemer het H-woord: durven<br />
partijen het aan de hypotheekrenteaftrek<br />
af te schaffen of anders bij te<br />
van de<br />
redactie<br />
Less is more<br />
stellen? Reden voor De Telegraaf om<br />
in chocoladeletters uit te roepen dat<br />
de woningmarkt hierdoor helemaal<br />
zal instorten.<br />
Die woningmarkt staat er inderdaad<br />
niet best voor. Burgers durven niet te<br />
verhuizen, bang als ze zijn dat hun<br />
huis niet verkocht zal worden;<br />
projecten worden op de lange baan<br />
geschoven, sommige architectenbureaus<br />
hebben de helft van hun<br />
mensen moeten ontslaan, de bouw<br />
kreunt en klaagt – zo valt in deze<br />
editie van SMAAK te lezen in het<br />
interview met Joop van Oosten,<br />
voorzitter van de raad van bestuur<br />
van de BAM-groep. Op de rijksbegroting<br />
zijn de uitgaven van het<br />
ministerie van VROM angstig klein<br />
als je ze vergelijkt met gezondheidszorg<br />
en onderwijs. Het is dan ook<br />
niet verwonderlijk dat de ambtelijke<br />
werkgroepen juist bij die big spenders<br />
hun winst proberen te zoeken. Bij<br />
VROM valt gewoonweg niet zo veel<br />
te halen.<br />
De ambtelijke werkgroepen hebben<br />
zich geconcentreerd op de posten<br />
waar iets te snijden valt, niet met<br />
een kaasschaaf maar met een<br />
slagersmes. Er zijn geen voorstellen<br />
gedaan om te investeren, terwijl het<br />
denkbaar is dat daar op langere<br />
termijn resultaten zijn te boeken.<br />
Hoe verlos je de bouw van zijn status<br />
als zorgenkind? In België is de btw bij<br />
de aankoop van woningen afge-<br />
schaft, zodat er een drempel is<br />
weggehaald. De crisis snijdt daar<br />
veel minder diep in de samenleving,<br />
getuige de grafieken die de dagbladen<br />
regelmatig publiceren over de<br />
ontwikkelingen in de EU. Er zijn ook<br />
andere middelen te verzinnen, zoals<br />
het tijdelijk afschaffen van de<br />
overdrachtsbelasting, het bestrijden<br />
van ‘scheef wonen’, zodat burgers<br />
met een hoger inkomen makkelijker<br />
doorstromen naar een koophuis. De<br />
woningmarkt zit ernstig op slot,<br />
klaagt de sector al jaren – en je hoeft<br />
maar te kijken naar leegstand in<br />
nieuwbouwwijken en de hoeveelheid<br />
te koop-bordjes om daarin je<br />
gelijk te vinden.<br />
Het lijkt me dan ook een interessante<br />
en uitdagende opdracht aan<br />
een nieuw kabinet dat hoogstwaarschijnlijk<br />
pas eind 2010 zal aantreden.<br />
Hoe de bouw, maar ook de<br />
consument uit de impasse te<br />
trekken? Hoe de werkloze architectuurtalenten<br />
weer uit de kaartenbakken<br />
van het UWV te bevrijden?<br />
Misschien moet er inderdaad minder<br />
strikt omgesprongen worden met de<br />
Europese regelgeving bij aanbesteding<br />
en helpen stimulerende<br />
maatregelen als studieopdrachten,<br />
nog meer stageplaatsen en werkbeurzen.<br />
Bezuinigingen als gevolg van een<br />
crisis hoeven niet erg te zijn, schrijft<br />
columnist Pieter Hilhorst in de<br />
Volkskrant van 6 april. Ze kunnen<br />
bevrijdend werken en nieuwe<br />
creativiteit aanwakkeren, mits ze<br />
gekoppeld zijn aan een visie op de<br />
maatschappij – hoe willen we dat die<br />
eruitziet, wat voor soort overheid<br />
verlangen we? Less is more, bepleit<br />
Hilhorst, en dat is een prikkelende<br />
gedachte. De komende maanden<br />
kunnen daarom wel eens interessant<br />
worden – een tijd van keuzes maken<br />
en prioriteiten stellen. Het vraagt om<br />
politici met daadkracht. Het is<br />
jammer dat de Dag van de Bouw net<br />
voor de verkiezingen valt (5 juni),<br />
anders zou de sector weten waar ze<br />
aan toe is.
nieuws<br />
FOTOGRAFIE: Eran OppEnHEimEr<br />
Tweede ronde<br />
onderzoekslabs<br />
van start<br />
Taken ICN gaan naar RCE<br />
Het Instituut Collectie Nederland<br />
gaat, als alles volgens plan verloopt,<br />
op in de Rijksdienst voor het<br />
Cultureel Erfgoed. Er wordt naar<br />
gestreefd om ‘de samenvoeging’ per<br />
1 januari 2011 een feit te laten zijn.<br />
Het is een voorgenomen besluit van<br />
de Minister, zegt voorlichter Marina<br />
Raymakers, waarover nu een advies<br />
Rijksbouwmeester Liesbeth van der<br />
Pol roept ontwerpers op zich in te<br />
schrijven voor de tweede ronde van<br />
het Onderzoekslab. Deze pijler van<br />
Nederland wordt anders biedt jonge,<br />
werkzoekende ontwerpers de kans<br />
om betrokken te blijven bij hun vak<br />
en te werken aan toekomstige<br />
opgaven op het gebied van de<br />
ruimtelijke inrichting van Nederland.<br />
In maart zijn in het Atelier van de<br />
Rijksbouwmeester in Den Haag de<br />
nieuwe onderzoeksvragen bekend<br />
gemaakt.<br />
De tweede ronde is medio april van<br />
start gegaan en biedt plaats aan 85<br />
deelnemers in zeven Labs, die<br />
parallel in diverse plaatsen van<br />
wordt gevraagd aan een commissie<br />
van de twee ondernemingsraden. In<br />
de vernieuwde opzet verhuist een deel<br />
van de organisatie, ca. 25 mensen,<br />
vanuit de Gabriel Metsustraat in<br />
Amsterdam naar het kantoor van de<br />
RCE in Amersfoort. Het betreft de<br />
afdelingen Kennisdistributie,<br />
Communicatie en Bedrijfsvoering. In<br />
Nederland plaatsvinden. Binnen de<br />
labs zal onder meer onderzoek<br />
worden verricht naar de gezonde,<br />
ideale basisschool, topdorpen als<br />
antwoord op krimp en ligt Nederland<br />
op de ontwerptafel bij een samenwerking<br />
van de drie Technische<br />
Universiteiten van Nederland.<br />
Meer nog dan in de eerste ronde<br />
vereisen de onderzoeksvragen een<br />
multidisciplinair team. Nederland<br />
wordt anders is op zoek naar creatief<br />
talent, met een gezonde dosis<br />
nieuwsgierigheid, enthousiasme en<br />
een onderzoekende geest. Daarom<br />
zijn, naast ontwerpers, ook aanverwante<br />
vakgenoten als stedenbouwkundigen,<br />
planologen, sociologen en<br />
Amsterdam blijft de afdeling Kennis<br />
met de onderzoekers en de laboratoria<br />
dat sinds 2008 opereert in het<br />
Ateliergebouw, het verbouwde<br />
Veiligheidsinstituut tegenover het<br />
Rijksmuseum. In Rijswijk blijft de<br />
afdeling Collectiebeheer en de<br />
collecties die daar beschikken over<br />
een enorm depot.<br />
ICN en RCE gaan één organisatie<br />
vormen, hét kennisinstituut op het<br />
gebied van cultureel erfgoed. De<br />
samenvoeging betekent sluiting van<br />
het pand aan de Gabriel Metsustraat<br />
dat volgens Raymakers toch al toe<br />
was aan een verbouwing. Bij ICN<br />
werken ca 100 mensen (87 fte).<br />
De kracht van het ICN is de aanwezigheid<br />
van specialistische kennis op<br />
het gebied van behoud en beheer<br />
van roerend erfgoed, het uitstekende<br />
beheer en zichtbaarheid van de<br />
collectie, de interdisciplinaire werkwijze,<br />
de kennisspreiding door middel<br />
van bv publicaties en lezingen, een<br />
unieke boekencollectie op het gebied<br />
van conserveringswetenschap en de<br />
passie en professionaliteit van de<br />
medewerkers.<br />
architectuurhistorici uitgenodigd om<br />
zich in te schrijven.<br />
Nederland wordt anders is een<br />
zoektocht naar nieuw elan en nieuwe<br />
werkvormen in de ruimtelijke sector.<br />
Via de ideeënprijsvragen ‘Zo wil ik<br />
wonen’ en ‘De verticale stad voor<br />
gezinnen’, ontwikkelcompetities en<br />
het onderzoekslab wordt (jong)<br />
ontwerptalent uitgedaagd en het<br />
vakinhoudelijk debat gevoed. Nederland<br />
wordt anders wordt gesteund<br />
door de ministeries van OCW, VROM<br />
en LNV, de TU Delft, de TU Eindhoven,<br />
de Universiteit Twente en<br />
diverse gemeenten, woningcorporaties<br />
en organisaties als de BNA en de<br />
Neprom.<br />
55
stedenbouw monumenten architectuur architectuurbeleid<br />
kunst<br />
6<br />
Met de onthulling van zes bijzondere<br />
panelen met tekeningen van<br />
leerlingen van drie Zwolse scholen is<br />
onlangs symbolisch de nieuwbouw<br />
en renovatie van het gerechtsgebouw<br />
van start gegaan. De panelen<br />
zijn geplaatst langs het bouwterrein<br />
en hebben als thema ‘Ruimte voor<br />
recht’. Bij de onthulling brachten<br />
minister van Justitie Ernst Hirsch<br />
Ballin, directeur-generaal van de<br />
<strong>Rijksgebouwendienst</strong> Peter Jägers en<br />
de president van de Zwolse rechtbank,<br />
Robert Croll, een toast uit.<br />
Robert Croll, toonde zich blij met de<br />
start van de nieuwbouw die na<br />
enkele jaren vertraging nu toch<br />
begonnen is. ‘Vier locaties smelten<br />
samen tot een. Collega’s die tot dan<br />
toe onder een verschillend dak<br />
huisden, komen bij elkaar. Dit<br />
betekent een enorme stimulans<br />
voor de collegialiteit, de kwaliteit en<br />
de sfeer van onze organisatie, om<br />
nog maar niet te spreken over de<br />
verbetering van efficiency en<br />
doelmatigheid van de rechtspraak in<br />
Zwolle.’ Hirsch Ballin was verheugd<br />
dat na jaren van plannen maken<br />
eindelijk gebouwd kan worden.<br />
‘Allereerst ligt het gerechtsgebouw<br />
aan de rand van het centrum van<br />
Zwolle en is hierdoor makkelijk<br />
bereikbaar. Toegankelijkheid is een<br />
voorwaarde voor rechtspraak die<br />
ons voor ogen staat. Rechtspraak<br />
hoort midden in de samenleving.’<br />
Jägers, ten slotte, vindt dat het<br />
gerechtshof het proces symboliseert.<br />
‘Van een gesloten, naar binnen<br />
gerichte bestaande bouw, naar een<br />
open, transparante op de omgeving<br />
gerichte nieuwbouw. Met het nieuwe<br />
gerechtsgebouw krijgt Zwolle een<br />
van de meest duurzame rechtbanken<br />
van Nederland.’<br />
DG <strong>Rijksgebouwendienst</strong> Peter Jagers<br />
verricht de openingshandeling in Zwolle<br />
(boven), onder samen met minister<br />
Kirsch Ballin en rechtbankpresident Croll.<br />
(foto: Eran Oppenhaimer)<br />
Nieuwbouw<br />
Zwolse hof<br />
begonnen<br />
Er is een lange weg afgelegd naar de<br />
uitbreiding van het Zwolse gerechtsgebouw.<br />
Het bestaande gebouw van<br />
de architect Jo Kruger stamt uit 1977.<br />
Vanaf 1996 overlegden de gemeente<br />
Zwolle, de <strong>Rijksgebouwendienst</strong> en<br />
het arrondissement Zwolle-Lelystad<br />
over uitbreiding, maar de eerste<br />
ontwerpen konden niet op een warm<br />
onthaal rekenen. Dat is veranderd<br />
met het laatste ontwerp van<br />
architect Rob Hootsmans, waar<br />
gebruikers, omwonenden en<br />
belangengroeperingen intensief<br />
betrokken waren. Verschillende<br />
vlakken en hoogtes van de gevel<br />
worden bepaald door de omliggende<br />
bebouwing. Hierdoor vormt het<br />
nieuwe gebouw straks een vloeiend<br />
onderdeel van de omgeving. De<br />
nieuwbouw wordt naar verwachting<br />
eind 2012 opgeleverd, daarna komt<br />
de renovatie van het Kruger-gebouw<br />
aan bod.
Op 8,9 en 10 juni is het weer zover:<br />
dan verzamelen alle vastgoedprofessionals<br />
zich op de Provada, de<br />
belangrijkste vastgoedbeurs van<br />
Nederland. Ook de <strong>Rijksgebouwendienst</strong><br />
is met een stand aanwezig in<br />
de Amsterdamse RAI.<br />
Op de Provada van 2009 is uitgebreid<br />
het thema Duurzaamheid op<br />
de agenda geplaatst met een extra<br />
ruimte ‘Provada Green Market’. De<br />
PROVADA Green Market vormde het<br />
centrum van wat ‘de drie duurzame<br />
dagen’ genoemd werd. Leden van de<br />
DGBC (Dutch Green Building Council)<br />
hadden de gelegenheid hun kennis<br />
Nieuwe website<br />
<strong>Rijksgebouwendienst</strong><br />
Kompas Light moet<br />
aanbestedingen<br />
vereenvoudigen<br />
en projecten te etaleren naar de<br />
bezoekers en standhouders van de<br />
PROVADA. Tevens konden organisaties<br />
met innovatieve en duurzame<br />
productoplossingen voor de<br />
vastgoedsector zich presenteren. Dit<br />
kon door middel van diverse stands<br />
en showcases. Hieraan was ook de<br />
Innovator Pitch 2009 gekoppeld.<br />
Provada 2010 Belastingdienst huurt<br />
‘Het Boek’<br />
Met ingang van 1 april is een nieuwe<br />
website van de <strong>Rijksgebouwendienst</strong><br />
in de lucht gegaan. Daarop staan niet<br />
alleen de projecten van de <strong>Rijksgebouwendienst</strong><br />
maar ook een<br />
bladerbare versie van SMAAK.<br />
Het lag in de lijn der verwachting dat<br />
dit onderwerp ook op de Provada<br />
2010 onder de aandacht wordt<br />
gebracht. Tijdens een drietal fora<br />
wordt ingegaan op de tegenstelling<br />
nieuwbouw/bestaande bouw; wat<br />
is betaalbaar en haalbaar? Ander<br />
actueel onderwerp is de binnenstedelijke<br />
gebiedsontwikkeling,<br />
terwijl verder ingegaan wordt op de<br />
locatiekeuze: langs de snelweg of<br />
juist bij een openbaar vervoerknooppunt.<br />
Het Cradle to Cradleprogramma<br />
gaat dit keer in op de<br />
duurzaamheidsmogelijkheden in de<br />
zorg en bij ziekenhuizen (zie verder<br />
in SMAAK Erasmus MC Rotterdam).<br />
Op verzoek van der rijksbouwmeester<br />
heeft voormalige rijksadviseur<br />
Jan Brouwer knelpunten<br />
en oplossingen bij het Europees<br />
aanbesteden in kaart gebracht.<br />
De concrete voorstellen zijn begin<br />
december 2009 in een publicatie<br />
aangeboden aan de VNG, omdat<br />
gemeenten een cruciale rol vervullen<br />
bij publieke opdrachten. Alle<br />
betrokken partijen zijn het met<br />
elkaar eens dat de aanbestedingspraktijk<br />
beter en overzichtelijker<br />
moet worden. Dit heeft geresulteerd<br />
in Kompas Light, opgezet samen met<br />
Architectuur Lokaal – waar het<br />
Steunpunt Architectuuropdrachten<br />
& Ontwerpwedstrijden is ondergebracht.<br />
Kompas Light is een digitale<br />
Het Belastingkantoor in Amsterdam<br />
Sloterdijk kan het gebouw de Knip<br />
weer vijftien jaar huren. Directeur<br />
Eva Klein Schiphorst van de<br />
<strong>Rijksgebouwendienst</strong> en Johan<br />
van der Blom van eigenaar Ping<br />
Properties tekenden het nieuwe<br />
huurcontract op 31 maart. Projectleider<br />
Peter van Heun vindt zijn glas<br />
champagne ‘welverdiend’.<br />
Het gebouw, dat in de volksmond<br />
ook wel het Boek wordt genoemd,<br />
is vijftien jaar geleden voor de<br />
Belastingdienst gehuurd. De<br />
belastingdienst tekent nu voor<br />
vijftien jaar bij. ‘Een mijlpaal’, zegt<br />
projectleider Peter van Heun. De<br />
onderhandelingen over de huurprijs<br />
hebben lang geduurd. In 2004 vroeg<br />
de <strong>Rijksgebouwendienst</strong> een<br />
huurprijstoetsing aan, maar met<br />
de toenmalige eigenaar is geen<br />
overeenstemming bereikt over<br />
de huurprijs.<br />
handleiding voor het opstellen van<br />
de aanbestedingsleidraad voor<br />
architectendiensten. Deze is<br />
eenvoudig te lezen en te gebruiken,<br />
vandaar de term ‘light’. Het streven<br />
is dat deze nieuwe handleiding door<br />
zoveel mogelijk betrokken partijen<br />
erkend en gebruikt gaat worden.<br />
Het Steunpunt moet niet alleen<br />
Kompas Light actualiseren en<br />
uitbreiden, het speelt ook een rol bij<br />
het centraal verstrekken van actuele<br />
en uniforme informatie. Verder<br />
houdt het Steunpunt de aanbestedingsprocedures<br />
in de gaten en<br />
communiceert met opdrachtgevers<br />
om problemen te voorkomen. Ten<br />
slotte is het belast met klachtenafhandeling.<br />
Deze steunverlening is<br />
Het eigendom is vorig jaar overgegaan<br />
naar Ping Properties. Daarmee<br />
is nu een nieuw contract gesloten.<br />
Van Heun: ‘Het is een bijzonder<br />
contract, waarbij ook afspraken zijn<br />
gemaakt over het onderhoud voor<br />
de komende jaren: een zogenaamd<br />
service level agreement.’ De staat<br />
van het pand is niet eerder op zo’n<br />
gedetailleerde wijze vastgelegd.<br />
Afgesproken is dat er koudewarmte<br />
opslag komt en dat er straks<br />
energielabel B wordt afgegeven.<br />
‘Voor een ouder pand is dat heel<br />
wat.’<br />
‘Ik ben ontzettend blij dat het nu<br />
rond is. Anderhalf jaar geleden heb<br />
ik dit onderwerp van een collega<br />
overgenomen als vierde of vijfde in<br />
de rij. Ik had me tot doel gesteld om<br />
de klus af te ronden. Dat is gelukt,<br />
dus ik heb wel een glas champagne<br />
verdiend.’<br />
nodig omdat vooral jonge en<br />
startende bureaus misgrijpen naast<br />
een opdracht vanwege de strenge<br />
aanbestedingseisen. Zij moeten<br />
meer kansen krijgen – iets dat door<br />
een overzichtelijke standaard in de<br />
vorm van Kompas Light kan helpen.<br />
Nu Kompas Light is erkend door<br />
uiteenlopende partijen, zoals de<br />
VNG< BNA, Neprom, Pianoo en<br />
Economische Zaken is een belangrijke<br />
stap gezet naar aanvaardbare<br />
en werkbare voorwaarden voor<br />
verschillende partijen. Het advies<br />
van de rijksbouwmeester is onlangs<br />
aangeboden aan de minister van<br />
VROM.<br />
7
8<br />
stedenbouw monumenten architectuur architectuurbeleid<br />
kunst column onderwerp<br />
wauw<br />
gebouw<br />
TEKST: nicOlaaS matSiEr<br />
FOTOGRAFIE: wim ruigrOk<br />
De zes nul een<br />
Op zijn trektocht door historisch gebouwd<br />
Nederland is Nicolaas Matsier aangekomen bij<br />
de Scheveningse gevangenis, een schepping van<br />
architect Metzelaar. Vele veranderingen heeft de<br />
gevangenis ondergaan, de laatste is de special unit<br />
voor verdachten van oorlogsmisdrijven. Maar de<br />
gevangenis zal altijd synoniem zijn met cel 601,<br />
waar Jan Campert zijn beroemde oorlogsgedicht<br />
schreef.<br />
De oude monumentale poort.<br />
De oude Grieken noemden de<br />
Zwarte Zee, berucht om haar<br />
stormen en schipbreuken, de Pontos<br />
Euxeinos: de gastvrije zee. Het is een<br />
klassiek voorbeeld van een eufemisme.<br />
In de Tweede Wereldoorlog<br />
moet iemand uit de kringen van het<br />
verzet op het briljante idee zijn<br />
gekomen om de gevangenis in<br />
Scheveningen het Oranjehotel te<br />
noemen. Het is een benaming<br />
waarin, net als in het oude Griekse<br />
eufemisme, zowel bezwering als<br />
hoop doorklinkt. Het is ook een<br />
ijzersterk blijk van sarcasme. De nare<br />
dingen moeten niet ook nog eens<br />
een nare naam hebben.<br />
De Scheveningse gevangenis,<br />
ontworpen in 1882, vier jaar later in<br />
gebruik genomen, heeft sindsdien<br />
talrijke verbouwingen gekend. De<br />
gebouwen hebben meerdere<br />
justitiële functies en bijbehorende<br />
benamingen gehad. Van Huis van<br />
Bewaring, Gevangenis, Strafgevangenis,<br />
Bijzondere Strafgevangenis,<br />
tot en met Penitentiaire Inrichting en<br />
United Nations Detention Unit. Zulke<br />
neutrale en grijze aanduidingen<br />
horen bij instellingen en organisaties.<br />
De kleurrijke bijnaam Oranjehotel,<br />
slechts vier jaar in effectief gebruik<br />
geweest, is eruit gesprongen en<br />
gebleven.<br />
Een gevangenis is van begin tot eind<br />
mensenwerk. Het duingebied direct<br />
ten noorden van de gevangenis, de<br />
Waalsdorper Vlakte, is dat niet. Het<br />
is in elk geval geen ‘aangelegde<br />
natuur’. Het is de dichter Armando<br />
geweest die de kwalificatie ‘schuldig<br />
landschap’ bedacht heeft voor<br />
plekken in de min of meer vrije<br />
natuur met een oorlogsverleden.<br />
Oorden zoals de Waalsdorper Vlakte<br />
zijn ‘guilty by association’.<br />
De Waalsdorper Vlakte, tot 1941<br />
onschuldig, heeft een zwarte<br />
omranding gekregen. Hier hebben<br />
immers de executies plaatsgevonden.<br />
Allereerst die van de dappere<br />
mannen over wie het gaat in het<br />
bekendste Nederlandse gedicht uit<br />
de oorlog, ‘Het Lied van de Achttien<br />
Dooden’. Na hen zijn er nog ettelijke<br />
honderden anderen geweest die de<br />
gevangenis en het leven vaarwel<br />
hebben gezegd in dit stuk van de<br />
duinen. De naam Waalsdorper Vlakte<br />
is daarvan nooit meer losgekomen.<br />
Gewoonlijk richt een gevangenis niet<br />
het woord tot de voorbijganger. De<br />
Penitentiaire Inrichting Haaglanden<br />
(het woord gevangenis is door<br />
justitie in de ban gedaan) doet dat<br />
wel. Als je langs de hoge muur loopt<br />
die hoewel hij blind is toch uitziet op<br />
de Waalsdorper Vlakte kom je eerst<br />
een plaquette tegen met enkele<br />
dichtregels en een eind verderop ook<br />
nog een gebeeldhouwd reliëf met<br />
een sonore tekst.<br />
De gevangenismuur doet dus<br />
enigermate aan geschiedschrijving,<br />
althans aan het onderhoud van het<br />
historisch bewustzijn, en dat is goed.<br />
Maar je kunt niet zeggen dat de<br />
gevangenis ermee te koop loopt. Het<br />
is de zijkant en je moet weten wat je<br />
zoekt. Als je afloopt op wat vroeger<br />
de monumentale hoofdingang was,<br />
of op de huidige – honderd procent<br />
onmonumentale – nieuwe een<br />
eindje verderop, dan zullen die twee<br />
ingangen je wat dit betreft niet<br />
wijzer maken.<br />
Wat de bezoeker enorm opvalt: hoe<br />
saai die nieuwe ingang is, vergeleken<br />
bij de oude monumentale poort. Die<br />
poort is zo goed als het enige dat<br />
nog resteert van het oorspronkelijke<br />
gebouw. Aanvankelijk heeft de<br />
gevangenis als een vreemd neokasteel<br />
midden in de duinen gelegen.<br />
Musea, gasfabrieken, gevangenissen<br />
– tegen het eind van de negentiende<br />
eeuw konden die er allemaal<br />
neomiddeleeuws uitzien, al dan niet
met een snufje neorenaissance.<br />
De twee flankerende torens, met<br />
hun transen en hun schietgaten, zijn<br />
een soort signatuur geworden van<br />
de architect. In precies dezelfde<br />
vorm zijn ze te zien in nog drie<br />
andere gevangenissen van de hand<br />
van rijksbouwmeester J.F. Metzelaar:<br />
in Groningen, Arnhem en Breda. Hij<br />
en na hem zijn zoon, W.C. Metselaar,<br />
ook rijksbouwmeester geworden, je<br />
zou haast aan erfopvolging denken,<br />
hebben het leeuwendeel van de<br />
justitiële gebouwen in Nederland<br />
ontworpen. Wat zij tussen 1870 en<br />
de Eerste Wereldoorlog bedachten,<br />
staat voor het grootste deel nog<br />
stevig en stijlvol overeind.<br />
Eenmaal binnen in de gevangenis is<br />
er helemaal niets meer dat de<br />
bezoeker aan deze fraaie buitenkant<br />
en aan de jaren van de Metzelaars<br />
herinnert. De diverse afdelingen van<br />
het huis van bewaring, de gevangenis,<br />
de strafgevangenis, de detention<br />
unit, plus het enige penitentiair<br />
ziekenhuis dat Nederland rijk is – ze<br />
zijn of ze worden ongenadig<br />
verbouwd en gesloopt.<br />
Het wordt de schrijver van deze<br />
column en de fotograaf vergund<br />
vanuit de verte een blik te werpen op<br />
de luchtkooi die bestemd is voor de<br />
ongeveer vijftig gedetineerde<br />
ex-politici en ex-militairen uit wat<br />
voorheen Joegoslavië was. Verdacht<br />
van oorlogsmisdaden, etnocide en<br />
nog het een en ander staan zij<br />
terecht voor het elders in Den Haag<br />
gevestigde tribunaal. In dit stuk<br />
gevangenis en dus ook in deze<br />
luchtkooi hebben de Verenigde<br />
Naties het voor het zeggen, daar<br />
mag geen gewone burger in.<br />
Wij eindigen onze visite met de tot<br />
monument verklaarde Zes Nul Eén.<br />
Waar de gevangenis toch al geen<br />
vrolijke omgeving is – met al dat<br />
koude kunstlicht, dat hoge matglas,<br />
die tralies, die tegels, dat beton, die<br />
blinde muren, die lange gangen, die<br />
van elke grasspriet verstoken<br />
binnenplaatsen, die eindeloze reeks<br />
van zware deuren die met het<br />
bijbehorende sleutelgerammel<br />
geopend worden en met de<br />
bijbehorende dreun achter je in het<br />
slot vallen – is daar dan die ene cel.<br />
Die ene cel, gelegen midden in weer<br />
zo’n gang, zorgvuldig in de oorspronkelijke<br />
staat gehouden dan<br />
wel teruggebracht. Met de oude<br />
attributen en het oude nummer.<br />
Honderden gevangenen hebben<br />
vanuit cellen zoals deze hun laatste<br />
gang gemaakt, naar het poortje in de<br />
muur, en naar buiten, de Waalsdorper<br />
Vlakte op, om daar doodgeschoten<br />
en in de grond gestopt te<br />
worden.<br />
Jan Camperts ‘Het Lied der Achttien<br />
Dooden’ begint – zie hieronder –<br />
heel plastisch met de maten van ‘een<br />
cel’. Dat de Zes Nul Eén in werkelijkheid<br />
twee keer zo groot blijkt te zijn,<br />
ongeveer vier bij twee, zal er voor de<br />
lezer van het gedicht misschien niet<br />
echt aan af- of toedoen. De<br />
celruimte van Camperts gedicht<br />
heeft allicht tot doel om de stap naar<br />
het formaat van een graf te kunnen<br />
zetten. Hoe kleiner de cel, hoe<br />
dichterbij het graf. Een geval van<br />
dichterlijke vrijheid. Maar in cel 601<br />
zal elke bezoeker die het gedicht<br />
kent toch even denken dat hij op de<br />
plaats van handeling is aangekomen.<br />
Eén van de cellen is in de oorspronkelijke<br />
staat gehouden.<br />
Nu ja: handeling – wat heet handeling,<br />
in het geval van iemand die zijn<br />
executie afwacht.<br />
Campert schreef het gedicht – op de<br />
geciteerde strofe volgen er nog zes –<br />
nadat hij in de illegale krant Het<br />
Parool een berichtje gelezen had<br />
over de executie op 13 maart 1941.<br />
Hij was zelf nog gewoon vrij man.<br />
Maar hij gaf één van de achttien,<br />
plaatsvervangend, een stem. Er<br />
peinst een anonieme ik in het<br />
gedicht. Gefusilleerd werden vijftien<br />
Geuzen, leden van de allereerste<br />
Nederlandse verzetsgroep, uit<br />
Rotterdam en omstreken, plus drie<br />
Februaristakers, uit Amsterdam.<br />
Het gedicht werd een paar weken<br />
later gepubliceerd, eveneens in Het<br />
Parool, en daarna nog eens in het<br />
illegale Vrij Nederland. Vanzelfsprekend<br />
niet met Camperts naam<br />
eronder. Pas na het bekend worden<br />
van zijn dood in een Duits kamp (12<br />
januari 1943) kon de naam van de<br />
auteur er zonder risico bij. Uitgegeven<br />
als rijmprent werd het gedicht<br />
vervolgens de illegale bestseller die<br />
het startkapitaal heeft geleverd voor<br />
de ondergrondse uitgeverij De<br />
Bezige Bij.<br />
‘Een cel is maar twee meter lang / en<br />
nauw twee meter breed, / wel kleiner<br />
nog is het stuk grond, / dat ik nu nog<br />
niet weet, / maar waar ik naamloos<br />
rusten zal, / mijn makkers bovendien,<br />
/ wij waren achttien in getal, /<br />
geen zal den avond zien.’<br />
De cel van het gedicht is een<br />
verbeelde cel, dat is waar. En de Zes<br />
Nul Eén is echt. Maar het is de<br />
verbeelde cel die de echte een beetje<br />
minder leeg kan maken.<br />
9
monumenten architectuur architectuurbeleid<br />
kunst<br />
10 stedenbouw<br />
<strong>internationaal</strong><br />
Geleidelijk aan worden de ambities van Den Haag om the international capital of justice te<br />
worden, ingevuld. Begin maart werd de knoop doorgehaakt over de nieuwbouw van het Internationaal<br />
Strafhof dat naar een ontwerp van de Deense architecten schmidt hammer lassen<br />
gebouwd zal worden op het terrein van de Alexanderkazerne. Dat gaat deel uitmaken van een<br />
internationale zone, met niet alleen hoofdkantoren van instellingen en organisaties maar ook<br />
met faciliteiten voor de buitenlandse werknemers. De <strong>Rijksgebouwendienst</strong> zal in veel gevallen<br />
een belangrijke rol spelen als ‘ facilitator’ van bepaalde opgaven, dat kan bestaat uit het verkrijgen<br />
van vergunningen, het overleg met de gemeente, het begeleiden van de bouw.<br />
De internationale status van Den Haag krijgt dus gestalte, ook met een markant ontwerp van<br />
OMA (Rem Koolhaas) op het Koningin Julianaplein, en het knap verbouwde AIVD-kantoor ten<br />
behoeve van het Libanon Tribunaal. En dan is er de wereldtentoonstelling van Shanghai die op<br />
1 mei haar poorten opent: daar zal het Nederlandse paviljoen (centraal op deze overzichtsfoto),<br />
zo voorspellen nu al sommigen, een blikvanger zijn. Reden te meer om deze editie van SMAAK te<br />
wijden aan kansen en ontwikkelingen die Nederland in het buitenland op de kaart zetten.
architectuur architectuurbeleid<br />
huisvesting<br />
12 Deens<br />
<strong>Rijksgebouwendienst</strong><br />
geeft Nederlands<br />
gastheerschap vorm<br />
bureau gaat<br />
Internationaal Strafhof bouwen<br />
<strong>internationaal</strong><br />
TEKST: bEn maanDag<br />
FOTOGRAFIE: rOElOf pOt<br />
ARTIST IMPRESSIONS: ScHmitt,<br />
HammEr, laSSEn<br />
Boven: de Deense architecten schmitt,<br />
hammer, lassen.<br />
p.13 boven: maquette van het winnend<br />
ontwerp.<br />
onder: de architecten samen met<br />
vertegenwoordigers van het ICC.<br />
De <strong>Rijksgebouwendienst</strong> is nauw betrokken geweest bij de voorbereiding van de nieuwbouw en<br />
de architectenselectie van het Internationaal Strafhof, die uiteindelijk is gewonnen door het<br />
Deense bureau schmidt hammer lassen. Na die uitkomst blijft de <strong>Rijksgebouwendienst</strong> bij de<br />
bouw van het strafhof betrokken, maar in een andere, meer faciliterende rol. Binnen de dienst is<br />
het Atelier Huisvesting Internationale Organisaties het aanspreekpunt voor buitenlandse<br />
instellingen die zich in Nederland te vestigen of al gevestigd zijn. Projectmanager Roel van der<br />
Mark en Rogier Bekkers, projectdirecteur van het Atelier, blikken terug en kijken vooruit.<br />
Met de afronding van de architectenselectie<br />
voor de permanente<br />
huisvesting van het Internationaal<br />
Strafhof (International Criminal<br />
Court, ICC) is voor de <strong>Rijksgebouwendienst</strong><br />
een enerverende periode<br />
ten einde gekomen. ‘Nu begint het<br />
eigenlijke project,’ zegt Roel van der<br />
Mark. Ook bij dat ‘eigenlijke project’,<br />
de bouw van het nieuwe ICC-complex<br />
op het door duinen omgeven<br />
terrein van de Alexanderkazerne aan<br />
de Waalsdorperweg in Den Haag,<br />
blijft de <strong>Rijksgebouwendienst</strong> nauw<br />
betrokken.<br />
Terugblikkend zien Roel van der<br />
Mark en Rogier Bekkers de bijeenkomst<br />
van de jury voor de architec-<br />
tenselectie eind oktober 2008 als het<br />
voorlopige hoogtepunt in de<br />
ontwikkeling van het permanente<br />
onderkomen van het ICC. In de<br />
benedenzaal van het Museon wees<br />
de jury, onder voorzitterschap van<br />
rijksbouwmeester Liesbeth van der<br />
Pol en bestaande uit <strong>internationaal</strong><br />
bekende architecten, vertegenwoordigers<br />
van staten die in het ICC<br />
deelnemen en vertegenwoordigers<br />
van het ICC zelf, drie winnende<br />
ontwerpen aan uit de negentien<br />
inzendingen. Deze waren na een<br />
selectie uit 171 architectenbureaus uit<br />
de gehele wereld overgebleven.<br />
Kurken knalden van de champagneflessen<br />
toen op vrijdagmiddag 31<br />
oktober 2008 het winnende drietal<br />
bekend werd: Ingenhoven Architects<br />
uit Duitsland, schmidt hammer<br />
lassen architects uit Denemarken en<br />
Wiel Arets Architects uit Nederland.<br />
Begin dit jaar bleek, na afsluiting van<br />
de onderhandelingsfase door het<br />
projectbureau van het ICC, welk van<br />
de drie bureaus het ontwerp voor<br />
het ICC-onderkomen mag maken. De<br />
keuze van het ICC is gevallen op het<br />
Deense bureau schmidt hammer<br />
lassen.<br />
kOrtE tErmijn<br />
De <strong>Rijksgebouwendienst</strong> is sinds<br />
begin 2002 betrokken bij de<br />
huisvesting van het Internationaal<br />
Strafhof. ‘Het ICC is in 2002 begonnen<br />
met zijn werk in Den Haag,’ zegt
Van der Mark. ‘Het heeft toen een<br />
tijdelijke huisvesting betrokken op<br />
bedrijventerrein Binckhorst, in de<br />
Haagse Arc, het vroegere hoofdkantoor<br />
van KPN. Het probleem was<br />
alleen dat er geen rechtszaal in het<br />
gebouw zat. Die moest op heel korte<br />
termijn worden gemaakt, maar er<br />
was in feite geen programma van<br />
eisen noch een projectteam. Het was<br />
een kwestie van snel keuzes maken.<br />
We hebben in hoog tempo een<br />
projectteam geformeerd en zijn aan<br />
de slag gegaan. Het resultaat was<br />
dat in 2004 de rechtszaal kon<br />
worden opgeleverd.’<br />
Terwijl de aanpassing van de<br />
tijdelijke voorziening in volle gang<br />
was, begon ook het nadenken over<br />
een mogelijke permanente huisvesting<br />
van het ICC. Nederland had als<br />
gastland onder meer op zich<br />
genomen om een stuk grond<br />
beschikbaar te stellen en de<br />
architectenselectie voor de nieuwbouw<br />
te verzorgen. Het ministerie<br />
van Buitenlandse Zaken, de<br />
<strong>Rijksgebouwendienst</strong> en de<br />
gemeente Den Haag als meest<br />
betrokken overheidspartijen<br />
presenteerden het ICC een stuk<br />
grond dat deel uitmaakte van de<br />
Alexanderkazerne. ‘Er was toen ook<br />
nog geen echt programma van eisen<br />
voor de permanente huisvesting,’<br />
herinnert Van der Mark zich.<br />
‘Ambities voor een wereldwijde<br />
Artist’s impressions van het toekomstige<br />
ICC, de manier waarop het gebouw in de<br />
omgeving staat.<br />
architectenselectie waren er al wel,<br />
men wilde liefst zo snel mogelijk<br />
beginnen met een “architectenconcours”.’<br />
Toen duidelijker werd welke eisen<br />
het ICC aan zijn gebouw stelde en<br />
hoeveel vierkante meters kantooroppervlak<br />
er nodig was, bleek het<br />
beschikbare stuk grond aan de<br />
krappe kant. Van der Mark: ‘Je zou<br />
dan al snel de lucht in moeten,<br />
hoogbouw moeten plegen. We<br />
vroegen ons telkens af of dat wel<br />
verstandig was met zoveel randvoorwaarden<br />
op het gebied van<br />
veiligheid en de wens dat er ook<br />
uitbreidingsmogelijkheden moesten<br />
zijn. Uiteindelijk heeft het ministerie<br />
van Buitenlandse Zaken na enkele<br />
13
huisvesting<br />
architectuurbeleid<br />
architectuur<br />
14<br />
massastudies door het Atelier<br />
Rijksbouwmeester besloten het<br />
gehele terrein van de Alexanderkazerne<br />
beschikbaar te stellen.’<br />
nauwE SamEnwErking<br />
Met de gemeente Den Haag<br />
ontstond een nauwe samenwerking<br />
om het nieuwe complex zo zorgvuldig<br />
mogelijk in de omgeving in te<br />
passen en daarbij maximaal rekening<br />
te houden met de buurt en de<br />
omliggende natuur. ‘We hebben er<br />
toen ook voor gekozen een Milieu<br />
Effect Rapportage te laten opstellen,’<br />
zegt Van der Mark, ‘al was dat<br />
misschien niet nodig. We hebben<br />
daar stevig aan vastgehouden.<br />
Ervaring heeft geleerd dat je het<br />
maar beter wel kunt doen, om je<br />
later veel ellende te besparen. We<br />
hebben daar tot nu toe ook veel<br />
profijt van: je vangt in een vroeg<br />
stadium een belangrijk risico af en<br />
het maken van het rapport zorgde<br />
voor vertrouwen bij de bewoners<br />
van de omliggende wijken.’<br />
Zo raakte de <strong>Rijksgebouwendienst</strong><br />
steeds verder betrokken bij de<br />
bouwplannen van het ICC. Toch<br />
verliep het proces aanvankelijk niet<br />
zo snel als gedacht. ‘Dat kwam<br />
doordat het niet meeviel de<br />
nieuwbouw op de agenda van het<br />
ICC te krijgen,’ analyseert Roel van<br />
der Mark. De Assembly of State<br />
Parties (ASP), de lidstaten van het<br />
ICC, moest over de uitgangspunten<br />
van de nieuwbouw beslissen, maar<br />
vergadert slechts één keer per jaar.<br />
Lukt het niet een onderwerp tijdig op<br />
de agenda te krijgen, dan zit er niets<br />
anders op dan een jaar te wachten.<br />
Van der Mark: ‘Het was een kwestie<br />
van goed voorbereiden en vooruit<br />
denken. Bovendien was er ook lang<br />
onzekerheid over het programma<br />
van eisen, de locatie en het benodigde<br />
budget.’<br />
Toen begin 2007 een ‘facilitator’ was<br />
aangesteld in de persoon van Masud<br />
Husain, beleidsmedewerker van de<br />
Canadese ambassade, raakte het<br />
proces in een stroomversnelling. Hij<br />
organiseerde vanaf voorjaar 2007<br />
expertmeetings met deskundigen uit<br />
een aantal aangesloten landen.<br />
Daardoor begon de nieuwbouw<br />
urgentie te krijgen en tekende zich<br />
langzaam maar zeker het ideaalbeeld<br />
van een tastbaar strafhof af. De<br />
<strong>Rijksgebouwendienst</strong> droeg in die<br />
fase vooral zorg voor adviezen over<br />
programma, tijd, geld en de<br />
mogelijke organisatie van het<br />
project. Eind 2007 wierp de nieuwe<br />
aanpak zijn vruchten af: tijdens de<br />
jaarvergadering in New York stemde<br />
de ASP in met de locatie van de<br />
Alexanderkazerne, met het voorgestelde<br />
programma en budget, koos<br />
bovendien voor het organisatieschema<br />
om tot nieuwbouw te komen en<br />
gaf ‘groen licht’ voor de start van de<br />
architectenselectie.<br />
OnDEr DE kErStbOOm<br />
‘Toen die beslissing eenmaal was<br />
gevallen, ging het snel,’ zegt Roel<br />
van der Mark. ‘Het bureau ANP,<br />
afkomstig uit het Duitse Kassel en<br />
gespecialiseerd in dergelijke<br />
omvangrijke architectenselecties,<br />
stond al klaar in de coulissen om aan<br />
de slag te gaan. Er was nu haast mee<br />
gemoeid, we moesten echt direct<br />
aan de slag. Ik weet nog dat ik in<br />
december 2007 onder de kerstboom<br />
alles wat van belang zou zijn bij deze<br />
architectenselectie op papier heb<br />
gezet in een soort draaiboek. De<br />
bedoeling was om in 2009 met het<br />
ontwerp te beginnen, dus moest<br />
eind 2008 de architect bekend zijn.<br />
En daar mochten we op vriendelijk<br />
verzoek van het ICC gerust al oktober<br />
van maken. En dat is uiteindelijk<br />
gelukt. Het mandje met de drie<br />
prijswinnaars is vervolgens half<br />
november tijdens een feestelijke<br />
bijeenkomst in het Haagse stadhuis<br />
overgedragen aan het ICC.’<br />
Na de juryuitspraak van oktober<br />
2008 is de rol van de <strong>Rijksgebouwendienst</strong><br />
veranderd. ‘Eerst waren<br />
we in opdracht van Buitenlandse<br />
Zaken namens het gastland leidend<br />
ten dienste van het ICC, na de<br />
uitspraak van de jury begeleidend,’<br />
vat Van der Mark die veranderde rol<br />
samen. Dat betekende dat het<br />
projectbureau van het ICC de<br />
verantwoordelijkheid had voor de<br />
onderhandelingen met de winnende<br />
architecten om tot een uiteindelijke<br />
Aan competitie ging gecompliceerd proces vooraf
keuze te komen. ‘De <strong>Rijksgebouwendienst</strong><br />
zat in het onderhandelingsteam<br />
als adviseur van Buitenlandse<br />
Zaken. De onderhandelingen waren<br />
veel complexer en vergden veel meer<br />
tijd dan iedereen had gedacht,’ zegt<br />
Van der Mark. Ze leidden ertoe dat<br />
het bureau schmidt hammer lassen,<br />
als winnaar van de tweede prijs,<br />
uiteindelijk werd uitgekozen. Het<br />
Deense bureau wist binnen het<br />
budget te blijven en speelde goed in<br />
op onder meer de functionele<br />
aanbevelingen van het ICC.<br />
Stap tErug<br />
‘We doen nu als gastland een stap<br />
terug,’ zegt Roel van der Mark. ‘Het<br />
is nu echt een ICC-project geworden,<br />
uitgevoerd onder regie van hun<br />
eigen projectorganisatie. Waar de<br />
<strong>Rijksgebouwendienst</strong> nog voor zorgt<br />
is dat het terrein bouwrijp wordt<br />
opgeleverd. Voor het overige hebben<br />
wij nu een meer faciliterende rol, om<br />
te zorgen dat procedures gemakkelijk<br />
verlopen en vergunningen soepel<br />
worden verstrekt.’ Daarbij is ook de<br />
gemeente Den Haag een belangrijke<br />
partij. ‘De gemeente heeft de aanpak<br />
van het project erg goed opgepakt.<br />
De ambities zijn hoog en dat moet in<br />
dit geval ook. Onze taak is nu om als<br />
overheid eenduidig op te treden<br />
namens het gastland bij de bouw<br />
van het strafhof en hierdoor een<br />
maximale facilitering van het ICC<br />
mogelijk te maken.’ De <strong>Rijksgebouwendienst</strong><br />
zal naar verwachting tot<br />
het einde van het project, dat eind<br />
2015 is voorzien, bij het project<br />
betrokken blijven.<br />
‘Een organisatie als het ICC moet zich<br />
hier thuis voelen,’zegt Rogier<br />
Bekkers. ‘Dan gaat het om gastheerschap<br />
en dienstbaarheid. Dat begint<br />
ermee dat je als gastland één gezicht<br />
toont. Daarin hebben we de<br />
afgelopen jaren veel geïnvesteerd.<br />
Voor dit project betekent dat een<br />
consequent nauwgezette afstemming<br />
tussen Buitenlandse Zaken, de<br />
gemeente Den Haag en de <strong>Rijksgebouwendienst</strong>.’<br />
Het is zaak dat<br />
gastheerschap voortdurend actueel<br />
te houden, benadrukt Bekkers: ‘Er is<br />
een toenemende concurrentie van<br />
andere Europese steden. Bovendien<br />
hebben internationale organisaties<br />
inmiddels een veel breder behoeftepakket<br />
dan alleen een kantoorgebouw.<br />
Denk aan kinderopvang, delen<br />
van facilitaire voorzieningen,<br />
adequate huisvesting van veelal<br />
buitenlands personeel.’<br />
rarE Spagaat<br />
Ging het vroeger nog om het tot<br />
stand brengen van een enkel<br />
gebouw, nu komt het accent veel<br />
meer te liggen op het bieden van een<br />
totaalarrangement. De Internationale<br />
Zone in Den Haag moet het<br />
platform worden om die ambitie<br />
inhoud te geven. Bekkers: ‘Zeker met<br />
het huidige economisch tij zitten we<br />
in een rare spagaat. We willen een<br />
ruimhartig gastheer zijn, maar<br />
worden tegelijk meer dan voorheen<br />
geconfronteerd met beperkte<br />
financiële middelen. De vraag wordt<br />
dan: willen we nationaal handelen<br />
in een internationale omgeving of<br />
willen we <strong>internationaal</strong> handelen<br />
in een nationale omgeving?’<br />
Het ICC is voor de beoogde ontwikkeling<br />
van een meer strategisch<br />
huisvestingsbeleid zonder meer<br />
belangrijk geweest, onderstreept<br />
Bekkers. ‘Evenals de thans lopende<br />
projecten als Libanon tribunaal,<br />
Europol, Eurojust en de verplaatsing<br />
van de Franse ambassade is het een<br />
bouwsteen voor het actueel houden<br />
van het profiel Nederland Gastland.<br />
Het gaat om drive en krachtdadig<br />
optreden, want er moet nu eenmaal<br />
huisvesting komen. Maar ook is<br />
fingerspitzengefühl voor politiekbestuurlijke<br />
verhoudingen nodig, in<br />
het nationale en in het internationale<br />
domein. Die combinatie en het<br />
vermogen het projectresultaat<br />
daarmee te versterken, dat is de<br />
meerwaarde die wij als Atelier van<br />
de Directie Projecten van de<br />
<strong>Rijksgebouwendienst</strong> te bieden<br />
hebben.’<br />
Artist impression van de de toegang<br />
(boven) en de toekomstige zittingszaal<br />
(onder).<br />
15
16 architectuurbeleid<br />
expertise<br />
TEKST: jaap HuiSman<br />
FOTOGRAFIE: marcEl kEntin, jOEp<br />
jacObS, rOgEr DOHmEn, cHriStian<br />
ricHtErS<br />
<strong>internationaal</strong><br />
Sinds de gemeente Den Haag<br />
besloten heeft juridische hoofdstad<br />
van de wereld te worden, is er een<br />
nieuwe, of liever gezegd, uitgebreidere<br />
opgave bijgekomen: hoe alle<br />
internationale organisaties afdoende<br />
te beschermen? Dat gold al voor het<br />
Joegoslavië Tribunaal, het Vredespaleis,<br />
Europol, Eurojust, de<br />
organisatie voor het verbod op<br />
Chemische Wapens en de tijdelijke<br />
behuizing van het Internationaal<br />
Strafhof (ICC). Daar komen dit jaar<br />
het Libanon Tribunaal bij, volgend<br />
jaar de nieuwbouw van Europol en<br />
over enkele jaren de nieuwbouw van<br />
het ICC. Den Haag is zelfs een hele<br />
internationale zone aan het<br />
ontwikkelen die de instellingen met<br />
elkaar verbindt. Dan spreken we nog<br />
niet eens over de ambassades in de<br />
residentie, waarvoor bij de een meer<br />
dan voor de ander een bepaalde<br />
gradatie van beveiliging geldt. Vorig<br />
jaar viel om die reden na lange<br />
onderhandelingen het besluit de<br />
Amerikaanse ambassade op de hoek<br />
van de Korte Voorhout te verplaatsen<br />
naar de Waalsdorperlaan in<br />
Alternatieven gezocht voor hekken,<br />
grachten en heggen<br />
Beveiliging<br />
als ontwerpvraagstuk<br />
Wassenaar mede omdat die daar<br />
beter beschermd zou zijn: bovendien<br />
vond de gemeente de provisorisch<br />
geplaatste buffers rondom het<br />
gebouw geen esthetische aanwinst.<br />
Tot de verhuizing is de ambassade<br />
achter een hek geplaatst.<br />
In dat licht bezien valt het verzoek te<br />
begrijpen van de Nationaal Coordinator<br />
Terrorismebestrijding (NCTb)<br />
aan het Atelier Rijksbouwmeester<br />
om de komende tijd met concepten<br />
te komen van betere en fraaiere<br />
beveiligingsmogelijkheden. Is er nog<br />
iets anders mogelijk dan een hek,<br />
gracht of muur, zeker in een<br />
compacte stedelijke omgeving?<br />
Te vaak, zo oordelen NCTb en het<br />
Atelier, komt de ontwerpvraag naar<br />
een geïntegreerde beveiliging in een<br />
te laat stadium, als het gebouw er al<br />
lang en breed staat. Of, een andere<br />
ongewenste situatie, dat het te<br />
beveiligen object in feite op een<br />
verkeerde locatie staat en daarom<br />
moeilijk te beveiligen is. In dat<br />
opzicht lijkt de plaats van het<br />
Libanon Tribunaal in Leidschendam<br />
ideaal: vrijstaand, voldoende afstand<br />
tot een woonwijk en omgeven door<br />
een brede sloot. Er is ook een<br />
voorbeeld van hoe het liever niet<br />
moet. De hekken rondom de Haagse<br />
Arc waar het tijdelijk ICC zetelt, zijn<br />
geen toonbeeld van een fraaie<br />
oplossing, maar hier moet gezegd<br />
dat dat gebouw ook niet specifiek<br />
voor een strafhof was ontwikkeld.<br />
In enkele workshops op het Atelier<br />
zullen voorstellen op tafel komen die<br />
bij eerstvolgende opgaven hun nut<br />
kunnen bewijzen. De workshops zijn<br />
te vergelijken met de ‘competitie’ die<br />
voormalig Rijksbouwmeester Mels<br />
Crouwel opzette rondom het ‘meest<br />
duurzame kantoorgebouw’, ook een<br />
conceptueel vraagstuk. Dé oplossing<br />
zit er niet bij, of hoeft er niet bij te<br />
zitten, het gaat vooral om de<br />
uitwisseling van ideeën. Zo ook met<br />
de opgave beveiliging. Zes specialisten,<br />
onder wie architecten, landschapsarchitecten<br />
en industrieel<br />
ontwerpers, zullen aan de hand van<br />
verschillende locaties schetsen<br />
maken, die NCTb weer op een idee<br />
kunnen brengen. NCTb draagt zorg<br />
voor de veilige omgeving, dus voor
p 16<br />
het Vredespaleis (foto Marcel Kentin)<br />
p 17<br />
Security booth van architect Fokke van<br />
Dijk aan het Libanon Tribunaal (foto<br />
Roger Dohmen)<br />
alles wat zich rondom een instelling<br />
voor een hek afspeelt. Charles van<br />
Marrelo, architect bij ARBM en een<br />
van de leiders van de workshops, is<br />
betrekkelijk nuchter over de staat<br />
van beveiliging. ‘Je kunt niet alles<br />
tackelen. Je kunt hooguit voorwaarden<br />
creëren waardoor aanvallers de<br />
wind uit de zeilen wordt geslagen,<br />
door vertraging in te bouwen, door<br />
extra obstakels.’ Tegen grof geschut,<br />
‘professionals’ volgens Van Marrelo,<br />
zal elke beveiliging machteloos<br />
staan, hoe fraai ook vormgegeven.<br />
Natuurlijk is beveiliging zo oud als de<br />
wereld. Kastelen omringd door een<br />
slotgracht, ophaalbruggen, ommuurde<br />
steden, vestingen, afscheidingen<br />
(met de muur door Israël en Palestina<br />
als meest recente voorbeeld) geven<br />
aan hoe de mens steevast behoefte<br />
heeft gehad aan de afbakening<br />
tussen het eigen en openbaar domein.<br />
Van Marrelo verzamelde voorbeelden,<br />
niet alleen architectonische, die<br />
de opvattingen in een bepaalde<br />
cultuur weerspiegelen. ‘Ik denk dat<br />
men in Zuid-Europa meer hecht aan<br />
een zichtbare beveiliging, met<br />
patrouillerende marechaussee of<br />
soldaten, met lijfwachten, en dat de<br />
cultuur in Nederland juist is om<br />
beveiliging onzichtbaar te laten zijn.<br />
Wij concentreren ons eerder op de<br />
psychologie van een gebouw en<br />
omgeving. Daarom vonden we die<br />
stootblokken rondom de Amerikaanse<br />
ambassade ook zo on-<br />
Nederlands. Veiligheid of onveiligheid<br />
willen we liever verstoppen.’ In<br />
dat verband wordt wel als voorbeeld<br />
aangehaald de commotie die<br />
ontstond rondom de bodyscan op<br />
Schiphol. In hoeverre tast die de<br />
menselijke privacy aan? In andere,<br />
meer hierarchisch geleide landen,<br />
zou dat geen issue zijn.<br />
De opgave tijdens de workshop<br />
betreft gebouwen in het stedelijk<br />
weefsel enerzijds en vrijstaande<br />
complexen anderzijds, opnieuw het<br />
onderscheid tussen de huidige plaats<br />
van de Amerikaanse ambassade en<br />
de toekomstige plaats in Wassenaar.<br />
De vraag die nu al opkomt, is of je<br />
een afschrikwekkend effect beoogt,<br />
of juist een subtiele omheining –<br />
daarbij speelt uiteraard een rol wat<br />
een specifieke organisatie of ambassade<br />
aan bedreiging kan verwachten.<br />
Een land als Israël zal in elke diplomatieke<br />
hoofdstad om een vrije<br />
positie vragen, en liefst ook uit de<br />
buurt van een ander ‘gecompliceerd’<br />
land, zo werd duidelijk bij de opgave<br />
in Rome enkele jaren geleden.<br />
Waar het om gaat is hoe beveiliging<br />
zo goed mogelijk geïntegreerd kan<br />
worden in de architectuur (of anders<br />
in het stedenbouwkundig ontwerp).<br />
Een paar geslaagde voorbeelden zijn<br />
de Nederlandse ambassade van<br />
Claus en Kaan in Maputo (Mozambique)<br />
waar het gebouw als het ware<br />
overgaat in een verticaal geperforeerde<br />
muur rondom een patio.<br />
17
18<br />
Mooi is ook de ambassade van<br />
Mexico in Berlijn. Het monumentale<br />
hek maakt deel uit van de voorgevel.<br />
Dat geldt ook voor de Nederlandse<br />
ambassade van Warschau, door<br />
architect Erick van Egeraat vormgegeven<br />
als een ‘decoratieve afleiding’.<br />
En afleiding is maar een lettergreep<br />
verwijderd van verleiding, want<br />
gebouwen zoals ambassades,<br />
rechtbanken en tribunalen moeten<br />
wel toegankelijk blijven. Anders kun<br />
je net zo goed een bunker neerzetten.<br />
Een oplossing die veel voorkomt –<br />
en ook opduikt bij het winnend<br />
ontwerp van het ICC – is de eigentijdse<br />
variant van de slotgracht. Een<br />
flink stuk water dat de instelling<br />
afscheidt ‘van de boze buitenwereld’.<br />
Effectief tot het moment dat de vorst<br />
binnenvalt. Interessant dilemma is<br />
verder, verwacht Van Marrelo, het<br />
botsende belang tussen een publieke<br />
functie die bijvoorbeeld het Congresgebouw<br />
heeft en de juist gesloten<br />
organisaties ernaast. Wat te doen<br />
met een manifestatie die voor een<br />
buurman onwelgevallig is. Hoe dat<br />
conflict op te lossen? En soms kun je<br />
alles ontwerpen maar toch een<br />
zwakke plek over het hoofd zien –<br />
dan staat er wel een fraaie security<br />
booth, maar is er tien meter verderop<br />
een onbeschermde toegang.<br />
Dat is zeker niet het geval met de<br />
security booth die architect Fokke<br />
van Dijk van de <strong>Rijksgebouwendienst</strong><br />
ontwierp voor het Libanon<br />
Tribunaal. Het is dankzij zijn facade<br />
van gestrekt aluminium een kleinood<br />
waartegen het beschermende hek<br />
wegvalt. Onzichtbaar zijn de security<br />
scans van tassen en lichamen die in<br />
de paar vierkante meter moesten<br />
worden weggewerkt, de standaard<br />
apparatuur zoals die ook op Schiphol<br />
voorkomt. Een aparte cabine is<br />
gereserveerd voor een toezichthoudende<br />
beveiligingsbeambte. Alles<br />
draait om het veiligheidscircuit.<br />
Van Dijk: ‘Men komt binnen, wordt<br />
gecontroleerd en kan dan doorlopen<br />
naar het hoofdgebouw. Als ontwerper<br />
moest ik de vermenging van<br />
bezoekersstromen vermijden. Wie<br />
teruggaat, loopt buitenom het<br />
gebouwtje heen.’ Het is het idee<br />
van een portiersloge, maar dan een<br />
eigentijdse versie, met als doel dat<br />
een tribunaal ongestoord kan gaan<br />
draaien. Beveiliging is daarom nodig,<br />
maar liefst in een zo vriendelijk<br />
mogelijke vorm. Voor architecten en<br />
industrieel ontwerpers ligt daar een<br />
braak liggend terrein.<br />
Bron: Verbouwen, de architectuur van<br />
ambassades, Sander Grip. 2009.<br />
rechts: meldkamer (foto Joep Jacobs)<br />
onder: Nederlandse Ambassade in<br />
Warschau ontworpen door Erick van<br />
Egeraat (foto: Christian Richters)
Terugdringing auto bevordert<br />
duurzame stedenbouw<br />
<strong>internationaal</strong><br />
Duurzame architectuur is een stap in de goede<br />
richting maar duurzame stedenbouw zet pas echt<br />
zoden aan de dijk. Binnen het College van Rijksadviseurs<br />
maakt Ton Venhoeven zich sterk voor<br />
ontwerpend onderzoek naar nieuwe vormen van<br />
stedenbouw die zuiniger met energie omgaan en<br />
aanzienlijk minder mobiliteit genereren.<br />
Rotterdam<br />
Rijksadviseur<br />
Venhoeven<br />
voegt thema<br />
toe aan<br />
discussie<br />
TEKST: EgbErt kOStEr<br />
ARTIST IMPRESSIONS:<br />
– DOEpEl StrijkErS arcHitEctS<br />
(OpDracHt rOttErDam)<br />
– ZuS (OpDracHt apElDOOrn)<br />
– jDS arcHitEctS (OpDracHt tilburg)<br />
– 2012 arcHitEctEn (OpDracHt HEErlEn)<br />
– VHp StEDEnbOuwkunDigEn, arcHitEctEn<br />
En lanDScHapSarcHitEctEn<br />
(OpDracHt grOningEn).<br />
stedenbouw studie<br />
19
studie<br />
stedenbouw<br />
20<br />
boven: illustratie van 2012 architecten voor de<br />
krimpregio Heerlen.<br />
rechts: datapark met energieproducerende<br />
voetbalvelden van Doepel Strijkers Architecten,<br />
voor de Stadshavens in Rotterdam.<br />
Waarom houdt de Rijksadviseur voor<br />
Infrastructuur zich met duurzame<br />
stedenbouw bezig?<br />
‘Dat ligt heel simpel. Als je nagaat<br />
dat sommige steden vijftien keer<br />
meer energie verspillen aan<br />
mobiliteit dan andere steden, dan<br />
kun je op je vingers natellen dat er<br />
een heel duidelijke relatie is tussen<br />
mobiliteit, energieverbruik en<br />
stedenbouw.<br />
In Houston wordt per inwoner<br />
vijftien keer zoveel energie gebruikt<br />
voor mobiliteit als in Shanghai. Dat<br />
komt door de grote afstanden tussen<br />
wonen, werken en winkelen in<br />
Houston die allemaal per auto<br />
worden afgelegd. De experimenten<br />
die momenteel wereldwijd plaatsvinden<br />
om een klimaatneutrale stad<br />
te ontwerpen gaan allemaal uit van<br />
de voetganger als dominante<br />
verkeersdeelnemer in combinatie<br />
met openbaar vervoer voor het<br />
overbruggen van grotere afstanden.<br />
Dat is een radicaal verschil met de<br />
gangbare praktijk in de stedenbouw<br />
sinds de jaren dertig waarin – zeker<br />
in de VS – structureel werd vertrokken<br />
vanuit de auto. Rond 1900 waren<br />
de steden als gevolg van de enorme<br />
industrialisatie veranderd in<br />
stinkende metropolen. Om de<br />
leefomstandigheden van de<br />
bewoners te kunnen verbeteren<br />
moesten de steden dus als het ware<br />
‘oplossen’ in het omringende<br />
landschap. En in de jaren dertig<br />
maakte de auto dat mogelijk. De<br />
auto lag ten grondslag aan het grote<br />
succes van de suburbs.<br />
Die slingerbeweging gaat nu<br />
wereldwijd geleidelijk de andere<br />
kant op. Steeds meer mensen<br />
realiseren zich dat ze helemaal niet<br />
in het groen wonen maar op een<br />
parkeerterrein. Dat ze, zoals<br />
bijvoorbeeld in Los Angeles, vijf uur<br />
per dag aan het forensen zijn. Met<br />
als gevolg kinderen die thuis alleen<br />
opgroeien, lid worden van gangs<br />
etcetera.’<br />
Maar stedenbouw omvat toch meer dan<br />
mobiliteit?<br />
‘De relatie tussen vestigen en<br />
bewegen is al heel oud. De eerste<br />
steden zijn ontstaan op knooppunten<br />
van routes en bij doorwaadbare<br />
plekken in rivieren waar overnachtingsplekken<br />
kwamen. Stedenbouw<br />
is een statisch iets dat complementair<br />
is aan de dynamiek van bewegende<br />
mensen.<br />
Als Rijksadviseur voor Infrastructuur<br />
houd ik mij niet alleen met wegen<br />
bezig maar denk ik na over infrastructuur,<br />
mobiliteitsnetwerken en<br />
de relatie tussen mobiliteitsnetwerken<br />
en ruimtelijke kwaliteit. Hoe ga<br />
je bestaande, op automobiliteit<br />
gebaseerde steden herontwikkelen<br />
om ze duurzamer te maken?<br />
Vancouver is daarvoor een heel<br />
interessant voorbeeld. In Vancouver<br />
hebben ze in de jaren zeventig<br />
besloten om geen nieuwe stadsuitbreidingen<br />
meer te maken maar<br />
knooppunt-ontwikkelingen in<br />
suburbane gebieden te gaan<br />
stimuleren. Die knooppunten<br />
maakten het mogelijk om een<br />
ov-systeem op te zetten dat de<br />
leefbaarheid enorm heeft verbeterd.<br />
Als je praat in termen van knooppunten,<br />
dan kunnen de verschillen<br />
tussen bouwen in hoge en in lage<br />
dichtheid heel gemakkelijk gecombineerd<br />
worden. Buiten een straal van<br />
een kilometer laat je de bebouwingsdichtheid<br />
afnemen tot de<br />
dichtheid van suburbaan gebied.<br />
Dan kun je gewoon met fiets naar<br />
het knooppunt en stap je daar op de<br />
trein. Daarin kun je mobiel internetten<br />
zodat je je werk af hebt tegen de<br />
tijd dat je aankomt. Dat zijn heel<br />
belangrijke ontwikkelingen.’<br />
OpEn ruimtE<br />
‘Niet toevallig hebben de gemeenten<br />
in de zuidvleugel van de Randstad er<br />
onlangs voor gekozen om tachtig<br />
procent van de bouwopgave – zowel<br />
wonen als werken – binnenstedelijk<br />
te gaan realiseren rondom de<br />
knooppunten. Men is daar tot het<br />
inzicht gekomen dat verdere<br />
stadsuitbreiding het volbouwen van<br />
de resterende open ruimte betekent.<br />
Dat die gemeenten met elkaar<br />
afspraken moeten maken om de<br />
ruimtelijke ontwikkelingen te sturen<br />
omdat anders de wal het schip<br />
keert.’<br />
‘Een ander voorbeeld: de nieuwe<br />
rondweg van Eindhoven. Daar was<br />
het de uitdaging om de economie<br />
van de regio, die heel sterk gericht is<br />
op high tech, een impuls te geven<br />
door tegelijkertijd zowel de leefkwaliteit<br />
als de bereikbaarheid sterk te<br />
verbeteren. En dat voor een groep<br />
mensen die eigenlijk gewend is om<br />
suburbaan te wonen. We hebben het<br />
hier over de internationale concurrentiepositie<br />
van Eindhoven op de<br />
wereldwijde arbeidsmarkt voor high<br />
potentials. De regio die er het best in<br />
slaagt om dat soort mensen aan te<br />
trekken, die trekt ook de beste<br />
bedrijven aan en is dus het meest<br />
competitief. Daarom is de aanleg<br />
van de nieuwe rondweg gecombineerd<br />
met de reconstructie van De<br />
Dommel, inclusief nieuwe ecologische<br />
oevers. Vanuit de binnenstad<br />
kunnen bewoners nu met de fiets<br />
langs De Dommel, onder de in de<br />
rondweg opgenomen fly-overs door,<br />
het landschap in trekken en kunnen<br />
omgekeerd de dieren ook de stad<br />
bereiken. Een project van voor mijn<br />
tijd, maar wel een heel geslaagd<br />
voorbeeld van het geïntegreerd<br />
verbeteren van zowel ruimtelijke<br />
kwaliteit, mobiliteit, landschap als<br />
economie. Allevier de ministeries die<br />
bij het Meerjaren Investeringsprogramma<br />
Ruimte en Mobiliteit zijn<br />
betrokken (V&W, VROM, LNV en EZ)<br />
werkten in dit project nauw samen.’<br />
‘Hoe het niet moet kunje zien je in<br />
sommige delen van de Drechtsteden.<br />
Daar wordt het landschap door<br />
infrastructuur met gigantische<br />
geluidsschermen kapotgesneden,<br />
waardoor de leefkwaliteit zwaar<br />
achteruit gaat en mensen de neiging<br />
hebben om nog verder weg te gaan<br />
wonen.’<br />
rEStwarmtE<br />
Waarin verschilt duurzame stedenbouw<br />
van duurzame architectuur?<br />
‘Dat is geen fundamenteel verschil.<br />
Theoretisch heb je de trias energetica<br />
die bestaat uit drie stappen. Stap<br />
1: zo zuinig mogelijk omgaan met<br />
energie. Stap 2: zo veel mogelijk in<br />
de resterende energiebehoefte<br />
voorzien door energie die duurzaam<br />
wordt opgewekt. Stap 3: voor zover<br />
je niet ontkomt aan fossiele<br />
brandstoffen deze zo slim mogelijk<br />
inzetten. Bijvoorbeeld door<br />
zogeheten cascadering waarbij de<br />
restwarmte van energiecentrales<br />
steeds op een lager temperatuurniveau<br />
wordt benut voor bijvoorbeeld<br />
industriële processen, het verwarmen<br />
van kantoren of woningen en<br />
het kweken van vis of verbouwen<br />
van voedsel.’<br />
‘Onderzoek heeft geleerd dat het<br />
overslaan van stap 1 geen optie is.<br />
Om de totale energiebehoefte van<br />
het Verenigd Koninkrijk duurzaam
op te wekken zou je drie keer de hele<br />
oppervlakte van het land nodig<br />
hebben om windmolens en<br />
zonnepanelen neer te zetten. Dus als<br />
je de trias energetica op stedenbouwkundig<br />
niveau wil toepassen,<br />
dan begin je met beperken van de<br />
energievraag. Stel dat het je zou<br />
lukken om gebouwen of buurten qua<br />
energiegebruik zelfvoorzienend te<br />
krijgen, dan ben je al een flink stuk<br />
verder. Maar dan heb je nog de<br />
energiebehoefte van transport,<br />
datacenters voor internet, openbare<br />
verlichting en noem maar op. Vooral<br />
transport gebruikt heel veel energie,<br />
dus is het van belang om door<br />
middel van stedenbouw de mobiliteit<br />
drastisch terug te dringen. Van<br />
alle mobiliteit heeft negentig<br />
procent betrekking op afstanden van<br />
minder dan zestig kilometer per dag.<br />
Dat is het schaalniveau van de<br />
stedelijke regio. Dus als je op dat<br />
niveau dingen slimmer kunt<br />
organiseren maak je een enorme<br />
duurzaamheidsslag. Daartoe moet je<br />
compact bouwen en er voor zorgen<br />
dat de bevolking binnen een regio<br />
kan profiteren van een bruisend<br />
cultureel leven, goede scholen en<br />
mooie stadsparken. Als je al dat<br />
soort dingen goed regelt, beperk je<br />
niet alleen de mobiliteit maar<br />
gebruik je ook je infrastructuur veel<br />
optimaler en kan je aanzienlijk<br />
besparen op aanleg- en onderhoudskosten.’<br />
kOElwagEnS<br />
‘Daarnaast moet je gaan bedenken<br />
hoe je je economie anders kan<br />
organiseren. Nu worden garnalen<br />
bijvoorbeeld gevangen in de Waddenzee,<br />
gaan ze vervolgens met koelwagens<br />
naar Marokko om gepeld te<br />
worden, waarna ze weer terugkomen<br />
naar Groningen om daar vandaan<br />
over de hele wereld geëxporteerd te<br />
worden. Dat soort dingen moet<br />
gewoon slimmer en efficiënter kunnen.<br />
De belangrijkste reden dat veel<br />
productiewerk uit de EU en de VS<br />
wordt verplaatst naar opkomende<br />
economieën is dat arbeid daar<br />
gewoon veel goedkoper is. Maar er<br />
zijn ook dingen die wel lokaal kunnen.<br />
Rotterdam zet met het Climate<br />
Initiative bijvoorbeeld in op het<br />
creëren van vele duizenden banen in<br />
het installeren en onderhouden van<br />
slimme apparatuur die woningen en<br />
bedrijven energiezuiniger maakt<br />
doordat men van elkaars energieoverschotten<br />
en -tekorten kan gaan<br />
profiteren. Die banen worden<br />
gecreëerd met geld dat anders weg<br />
zou vloeien naar het Verre Oosten.’<br />
‘Vanuit het principe om zoveel<br />
mogelijk energie te besparen<br />
ontstaat er behoefte aan een heel<br />
ander model van stedenbouw dat<br />
veel meer uitgaat van mengen. Een<br />
kantoor vraagt overdag energie, een<br />
woonhuis vooral ’s avonds. Als je die<br />
vlak bij elkaar zet kun je hun dal- en<br />
piekuren onderling vereffenen.<br />
Doordat er nu een enorme afstand<br />
tussen piekbelasting en daluren zit,<br />
is er heel veel overproductie van<br />
stroom. Amsterdam is met het geld<br />
dat het heeft gekregen voor haar<br />
aandeel in Nuon nu bezig om een<br />
energienet op te richten dat<br />
particulieren de mogelijkheid biedt<br />
om onderling energie uit te wisselen.<br />
Een zogenaamd ‘smart grid’ dat er<br />
voor zorgt dat je wasmachine gaat<br />
draaien of je elektrische auto zich<br />
begint op te laden zodra er in je buurt<br />
veel aanbod van stroom is en weinig<br />
vraag. Daarmee creëer je een ander<br />
businessmodel dan een energiebedrijf<br />
dat alleen maar probeert<br />
stroom af te zetten en, zodra er geen<br />
afnemers zijn, de elektriciteit in de<br />
grond laat wegstromen.’<br />
‘Duurzaam opwekken van energie<br />
kun je op verschillende schaalniveaus<br />
doen. Dus is er binnenkort<br />
niet langer één systeem dat alles<br />
domineert, zoals we dat de afgelopen<br />
eeuw hebben gehad met olie.<br />
Straks heb je niet alleen op het dak<br />
van je woning maar ook op het dak<br />
van je auto zonnecellen en is er ook<br />
kleding waar zonnecelletjes in zitten.<br />
Maar tegelijkertijd staan er ook grote<br />
windmolens op de Noordzee te<br />
draaien. Daarnaast heb je ook nog<br />
de opkomst van urban agriculture<br />
met gestapelde kassen waarin<br />
intensieve groenteteelt plaatsvindt.<br />
Dat biedt heel veel mogelijkheden<br />
voor het uitwisselen van warmte,<br />
energie en CO2. Er bestaat op dit<br />
21
studio<br />
stedenbouw<br />
22<br />
vijf case-studies<br />
Wat is duurzame stedenbouw? Op initatief van het Planbureau voor de<br />
Leefomgeving zijn het afgelopen jaar op diverse locaties in het land<br />
workshops met 100 stakeholders georganiseerd om op deze vraag een<br />
gefundeerd antwoord te kunnen geven. Vervolgens heeft Ton Venhoeven,<br />
namens het Atelier Rijksbouwmeester, vijf architectenbureaus voorgedragen<br />
die, op basis van door deze experts geformuleerde criteria voor<br />
duurzame stedenbouw, elk een studieontwerp hebben gemaakt voor het<br />
duurzaam herontwikkelen van een specifiek type bestaand stedelijk<br />
gebied in Apeldoorn, Groningen, Parkstad Limburg, Rotterdam en Tilburg.<br />
De idee achter deze casestudies is dat de architecten onderzoeken en<br />
visualiseren hoe de actuele theorievorming over duurzame stedenbouw<br />
anno 2040 in de praktijk uit zou kunnen pakken. Omdat elk stedelijk<br />
gebied zijn eigen mogelijkheden en beperkingen heeft (arm of rijk, dicht<br />
of dun bevolkt, groei of krimp) bieden de vijf ontwerpende onderzoeken<br />
een breed palet aan oplossingen voor duurzame stedenbouw in heel<br />
Nederland. Tot 2020 zullen elke twee jaar dit soort workshops en<br />
casestudies worden georganiseerd. Door aldus de voortschrijdende<br />
inzichten over duurzame stedenbouw steeds opnieuw aan de praktijk te<br />
toetsen en de praktijkervaringen van de ontwerpers weer terug te<br />
koppelen naar de theorie en zal gestaag steeds meer kennis over ‘best<br />
practices’ worden opgebouwd.<br />
moment al een energieproducerende<br />
kas in het Westland die zijn<br />
restwarmte afdraagt aan omliggende<br />
functies.’<br />
buurtkantinES<br />
‘Het gaat er dus niet meer om dat je<br />
op het niveau van huis of buurt<br />
volledig autarkisch moet zijn. Wat je<br />
niet op buurtniveau kan regelen, dat<br />
schaal je op naar de stad, de regio of<br />
verder. Dat leidt onvermijdelijk tot<br />
meer functiemenging in combinatie<br />
met smart grids, multimodale<br />
bereikbaarheid en een slimmere<br />
omgang met ruimte. Als je het zo<br />
bekijkt begint zich een soort<br />
biotopen te ontwikkelen waarin alle<br />
verschillende functies van elkaar<br />
profiteren: woningen, kantoren,<br />
bejaardenhuisvesting, kinderopvang,<br />
winkeltjes. Waarbij kantoren geen<br />
eigen inpandige kantines meer<br />
hebben maar die kantine op straat<br />
zit, zodat de buurt er ook profijt van<br />
heeft. Wanneer buurten op die<br />
manier beter gaan functioneren,<br />
krijg je ook minder piekbelasting in<br />
je transportnetwerken. Nu is het zo<br />
dat treinen een groot deel van de<br />
dag bijna leeg rondrijden. En die<br />
multimodale knooppunten gaan<br />
alleen maar functioneren als het de<br />
hele dag door bruisende plekken<br />
zijn.’<br />
Hoe kan de overheid deze ontwikkelingen<br />
faciliteren en stimuleren?<br />
‘We hebben afgelopen honderd jaar<br />
allerlei wet- en regelgeving opgetuigd<br />
om de suburbanisatie mogelijk<br />
te maken. Daarbij is er niet of<br />
nauwelijks gelet op milieueffecten.<br />
Wat we nu moeten doen is dat hele<br />
systeem ombouwen naar een<br />
systeem dat ons leven op lange<br />
termijn duurzamer maakt. Door<br />
andere vormen van belastingheffing,<br />
andere vormen van subsidiëring en<br />
andere vormen van kostprijsberekening.<br />
Zodat iemand niet meer gesubsidieerd<br />
wordt om het verkeerde<br />
gedrag te vertonen. Het principe van<br />
de vervuiler betaalt. Bijvoorbeeld<br />
door wegenbelasting en bpm te<br />
vervangen door de kilometerheffing.<br />
Of denk op mondiaal niveau aan<br />
Apeldoorn<br />
emissiehandel. Aan inefficiënt<br />
transport over grote afstanden zal<br />
door de emissiehandel in de<br />
toekomst een steeds forser prijskaartje<br />
komen te hangen.<br />
Een belegger die nu overweegt om in<br />
een overslagterrein of kantorenpark<br />
te investeren houdt rekening met dit<br />
soort langetermijn-ontwikkelingen.<br />
De vastgoedwereld constateert dat<br />
bedrijven die vroeger hun personeel<br />
vijf dagen per week in de spits naar<br />
kantoor lieten komen nu steeds<br />
meer neigen om hun medewerkers<br />
een dag per week thuis te laten<br />
werken en een dag per week te laten<br />
flexwerken op een satelietlocatie. De<br />
overige werkdagen komen de<br />
medewerkers bij elkaar in een<br />
compact, dynamisch kantoor op een<br />
aantrekkelijke locatie waar zij bij<br />
wijze van spreken ook hun kind in de<br />
peuterspeelzaal kunnen zetten.’<br />
wagEnpark<br />
‘Het nadenken over dit soort nieuwe<br />
arrangementen - die ook dienen om<br />
de mobiliteitsvraag onder controle<br />
te krijgen - gaat nu volop beginnen.<br />
Dat heeft onder andere te maken<br />
met het besluit van de overheid om<br />
met ingang van dit jaar duurzaam te<br />
gaan inkopen. Een besluit met<br />
enorme consequenties. Als je er<br />
bijvoorbeeld als ondernemer met<br />
driehonderd medewerkers een<br />
wagenpark van driehonderd<br />
leaseauto’s op nahoudt verlaag je je<br />
kansen op het verwerven van een<br />
overheidsopdracht. Als architect ben<br />
ik zelf ondernemer, dus zelf word ik<br />
daar ook keihard mee geconfronteerd.<br />
Voor tachtig procent van onze<br />
opdrachten op het gebied van<br />
architectuur en stedenbouw zijn wij<br />
afhankelijk van Europese aanbestedingen.<br />
Duurzaamheid in je<br />
bedrijfsvoering is daarbij een belangrijk<br />
criterium waarop je kan scoren.<br />
Een slechte duurzaamheidsscore is<br />
weliswaar geen reden voor uitsluiting<br />
maar verlaagt wel je kansen op<br />
een opdracht.’
TEKST: jacO bOEr<br />
FOTOGRAFIE: lEViEn willEmSE<br />
<strong>internationaal</strong><br />
C2C zorgt voor gezond<br />
en aantrekkelijk<br />
leefklimaat<br />
Operatiekamer in het Erasmus MC<br />
Over enkele jaren wordt de hoofdzetel van het<br />
ministerie van VROM aan de Haagse Rijnstraat<br />
ingrijpend vernieuwd. De <strong>Rijksgebouwendienst</strong><br />
overweegt de operatie volgens de duurzaamheidsprincipes<br />
van ‘cradle to cradle’ uit te voeren. Het<br />
Erasmus MC in Rotterdam zoekt ook naar manieren<br />
om deze filosofie in praktijk te brengen en een aangenaam<br />
en gezond leefklimaat te realiseren. Zowel<br />
in de oudbouw als de geplande nieuwbouw wordt<br />
zwaar op duurzaamheid ingezet.<br />
<strong>Rijksgebouwendienst</strong> laat zich<br />
inspireren door Erasmus MC<br />
Taco van Iersel is om. Het Erasmus<br />
MC in Rotterdam moet aan de slag<br />
met ‘cradle to cradle’. De projectmanager<br />
huisvesting staat niet alleen in<br />
zijn enthousiasme over de nieuwe<br />
duurzaamheidsfilosofie, waarin afval<br />
als voedsel wordt gebruikt voor<br />
nieuwe producten. Tot in de Raad<br />
van Bestuur leeft de overtuiging dat<br />
de organisatie als semi-publieke<br />
partij en belangrijke speler in de<br />
gezondheidszorg een specifieke<br />
verantwoordelijkheid heeft in het<br />
realiseren van een duurzame en<br />
gezonde omgeving. “Als grootinkoper<br />
kunnen we de markt ook een<br />
flinke duw in de goede richting<br />
geven”, aldus Van Iersel. “We<br />
beheren op dit moment al zo’n<br />
380.000 vierkante meter aan<br />
gebouwen, die voortdurend worden<br />
aangepast. Over acht jaar is dat<br />
443.000 vierkante meter geworden.<br />
Bovendien kan duurzaamheid je op<br />
langere termijn financieel voordeel<br />
opleveren. Onze apparaten gebruiken<br />
nu bijvoorbeeld nog veel<br />
stroom. Maar je zou meer kunnen<br />
doen met de restwarmte die daar<br />
vrijkomt. Het zou toch fantastisch<br />
zijn als we niet alleen energie<br />
verbruiken, maar het ook opwekken<br />
binnen ons bedrijf.”<br />
SamEnwErking mEt rgD<br />
Er moet bij het Erasmus MC nog wel<br />
veel gebeuren, voordat alle kansen<br />
van C2C ook werkelijk benut worden.<br />
“We zijn pas een half jaar serieus met<br />
het onderwerp bezig. Er moet nog<br />
heel veel worden uitgezocht”, vertelt<br />
collega projectmanager Henri<br />
Scholten. De organisatie krijgt<br />
daarbij steun van Senter Novem en<br />
de medewerkers van C2C-grondlegger<br />
Michael Braungart die een<br />
bijzondere leerstoel aan de Erasmus<br />
Universiteit bekleedt. Bovendien<br />
bezoekt het tweetal regelmatig<br />
referentieprojecten en wisselt<br />
ervaringen uit met andere partijen<br />
die C2C willen toepassen in hun<br />
organisatie. Eén van de organisaties<br />
waarmee wordt gepraat, is de<br />
<strong>Rijksgebouwendienst</strong>. Deze bereidt<br />
op dit moment de grootschalige<br />
duurzaamheid<br />
architectuurbeleid<br />
23
24<br />
vernieuwing van het VROM-hoofdgebouw<br />
aan de Haagse Rijnstraat<br />
voor. Daarbij wordt het toepassen<br />
van C2C-principes serieus overwogen.<br />
“We zijn beiden niet alleen een<br />
grote opdrachtgever die de markt in<br />
beweging kan krijgen, maar we<br />
zitten ook in dezelfde fase van<br />
onderzoek”, aldus Scholten. Hij<br />
erkent dat de <strong>Rijksgebouwendienst</strong><br />
met haar onderzoek naar de<br />
renovatie van het VROM-departement<br />
andere accenten legt dan het<br />
Erasmus MC. Maar dat belet de twee<br />
organisaties niet om waar mogelijk<br />
met elkaar samen te werken. “We<br />
zijn allebei behoorlijk enthousiast<br />
over C2C. Dat schept een band.”<br />
DriE SpEErpuntEn<br />
Voorlopig heeft het universitair<br />
medisch centrum drie projecten<br />
uitgekozen, waar in de komende<br />
jaren met de nieuwe duurzaamheidsfilosofie<br />
wordt geëxperimenteerd.<br />
Zo wordt bekeken op welke<br />
manier C2C kan worden ingezet bij<br />
de grootschalige renovatie van de 40<br />
jaar oude faculteitstoren. Geen<br />
gemakkelijke klus, want het is een<br />
gemeentelijk monument. Bovendien<br />
komt bij die operatie veel afval vrij,<br />
dat volgens C2C zoveel mogelijk zal<br />
moeten worden hergebruikt. “Hoe<br />
we dat precies gaan aanpakken, is<br />
nog niet bekend”, aldus Van Iersel.<br />
Binnen de faculteitstoren gaat het<br />
Erasmus MC ook proberen om de<br />
laboratoria zoveel mogelijk in te<br />
richten naar C2C-principes. Zo wordt<br />
geprobeerd om de kringloop van<br />
rubber- en latexhandschoenen te<br />
sluiten. En voor de afzuiging van de<br />
zuurkasten wordt naar een duurzame<br />
oplossing gezocht. Tenslotte<br />
zal de organisatie bij de inkoop van<br />
zijn producten ook meer naar de<br />
‘total cost of ownership’ kijken in<br />
plaats van kale aanschafprijzen als<br />
uitgangspunt te nemen. “Van alle<br />
producten gaan we de kosten<br />
gedurende hun hele levensduur op<br />
een rij zetten, voordat over de<br />
aankoop wordt beslist”, licht Van<br />
Iersel toe.<br />
In de afgelopen oktobereditie van<br />
SMAAK is dieper ingegaan op het<br />
begrip ‘cradle to cradle’ en de<br />
mogelijkheden van deze<br />
duurzaamheidsfilosofie voor de<br />
vernieuwing van de VROMhoofdzetel<br />
aan Rijnstraat 8.<br />
Van EcO-VErf tOt<br />
c2c-bEDrijfSrEStaurant<br />
Behalve in deze drie belangrijke<br />
thema’s zal C2C in het Erasmus MC<br />
steeds vaker in kleine verbouwingen<br />
en projecten mee lopen. Dat kan<br />
variëren van het besluit om een<br />
bepaalde afdeling met LED-verlichting<br />
uit te rusten tot een experiment<br />
met een C2C- bedrijfsrestaurant. Ook<br />
zullen traditionele materiaalkeuzen<br />
voor vloerbedekking, verf en<br />
plafondplaten worden heroverwogen.<br />
Voorlopig ligt het accent op het<br />
zoeken naar duurzame producten<br />
die het gebouw ingaan. “Daar<br />
kunnen we op korte termijn al het<br />
verschil mee maken en aanpassingen<br />
in de toekomst mee voorkomen”,
aldus Scholten. Voor het scheiden en<br />
hergebruiken van afgedankte<br />
materialen moet de organisatie nog<br />
veel onderzoek doen. Toch zal ook<br />
op dit terrein duurzaamheid<br />
uiteindelijk leidend worden. Zo<br />
wordt een parkeerdek dat overbodig<br />
is geworden, over enige tijd uit<br />
elkaar gehaald en aan een nieuwe<br />
gebruiker verkocht.<br />
DuurZamE niEuwbOuw<br />
Voor het eerste deel van de ambitieuze<br />
nieuwbouwplannen van het<br />
Erasmus Medisch Centrum kwam het<br />
denken over C2C te laat. De eerste<br />
duizend heipalen voor de 185.000<br />
nieuwe vierkante meters aan<br />
vloeroppervlak zitten al in de grond.<br />
Over zeven jaar zal het gezondheidscentrum<br />
op Hoboken behoorlijk zijn<br />
uitgebreid. Zo wordt het Sophia<br />
Kinderziekenhuis uitgebreid en<br />
verhuist de Daniël den Hoed kliniek<br />
uit Rotterdam-Zuid naar de<br />
centrumlocatie. Ook worden zowel<br />
het Thoraxcentrum als het onderwijscentrum<br />
ingrijpend vernieuwd.<br />
Toch zal in de nieuwbouw duurzaamheid<br />
een grote rol spelen, legt<br />
nieuwbouwmanager Stephan<br />
Versteege uit. “Het levert op langere<br />
termijn niet alleen lagere exploitatielasten<br />
op, maar op korte termijn<br />
ook een gezond en prettig werk- en<br />
leefklimaat.” Op de nieuwbouw van<br />
het Erasmus MC komen daarom<br />
groene daken en worden er veel<br />
duurzame materialen zoals hout met<br />
het FSC-keurmerk, gebruikt.<br />
Bovendien bereikt de organisatie<br />
met een uitgebreid isolatieprogramma,<br />
de toepassing van warmtekoude<br />
opslag in de bodem en de<br />
installatie van energiezuinige verlichting<br />
en ventilatiesystemen een<br />
EPC-waarde (energieprestatiecoëfficiënt)<br />
die lager ligt dan de eisen uit<br />
het Bouwbesluit. Volgens Versteege<br />
is zelfs aan het beperken van<br />
bouwafval bij toekomstige interne<br />
verhuizingen gedacht: in de<br />
nieuwbouw worden op plekken waar<br />
veel verbouwingen worden verwacht,<br />
demontabele wandsystemen<br />
gebruikt en is het mogelijk om de<br />
capaciteit van de ventilatielucht te<br />
vergroten. “De gebouwen kunnen<br />
daardoor zonder veel schade aan de<br />
omgeving veel flexibeler worden<br />
gebruikt.”<br />
boven: Laboratorium. Ook over de ver-<br />
werking van afval wordt nu nagedacht.<br />
p. 24: overzicht van het ziekenhuiscomplex.<br />
25
26 architectuur<br />
huisvesting<br />
Rechtszaal in oude<br />
AIVD-gebouw is een<br />
digitaal wonder<br />
Het Libanon Tribunaal is een<br />
<strong>internationaal</strong><br />
Het is de klassieke foto die gewoonlijk<br />
van een uiterlijk wordt gemaakt:<br />
vóór en na de behandeling. Dat<br />
procédé kan ook op een interieur<br />
worden toegepast. In het vroege<br />
voorjaar van 2009 verzamelde de<br />
pers zich in een gymzaal in Leidschendam,<br />
een ruimte met een groene<br />
rubberen vloer met belijning,<br />
ventilatieroosters, patrijspoortramen.<br />
Het was de voormalige sportzaal van<br />
de AIVD die het pand in 2007 heeft<br />
verlaten. Een jaar later is daar niets<br />
meer van te herkennen. Een stemmige<br />
rechtszaal in bruintinten is er<br />
voor in de plaats gekomen met op<br />
een verhoging de zetels van de vijf<br />
rechters. Rechts van die rechters<br />
zullen de beklaagden plaatsnemen,<br />
aan de andere zijde links de aan -<br />
klagers. De beklaagden worden<br />
geflankeerd door het bewakend<br />
personeel. Pal tegenover het<br />
presidium bevindt zich de plaats<br />
waar de getuigen kunnen worden<br />
gehoord. Daarboven steekt een<br />
publieke tribune over de volle<br />
breedte de zaal in, afgescheiden van<br />
de rechtszaal met beveiligd en<br />
akoestisch glas. De wanden zijn<br />
bekleed met vierkante panelen in<br />
een suede-look die ook een gedempte<br />
akoestiek garanderen – dusdanig<br />
effectief dat zelfs gefluister hoorbaar<br />
blijft. Het geheim van de non-woven<br />
wandbespanning is dat ze met<br />
klittenband is vastgezet. Ze kan er<br />
dus ook weer eenvoudig af.<br />
Het voormalige AIVD-hoofdkantoor in<br />
Leidschendam is omgebouwd tot hoofdvestiging<br />
van het Libanon Tribunaal.<br />
Pronkstuk is de rechtszaal, maar vooral het<br />
proces: in een ongelofelijk hoog tempo is een<br />
kantoorgebouw veranderd in een gerechtsgebouw.<br />
TEKST: jaap HuiSman<br />
FOTOGRAFIE: rOgEr DOHmEn<br />
p. 26<br />
links: gang voor het publiek in de patio.<br />
midden: Publieke tribune achter een<br />
stevige glaswand.<br />
p 27 links: exterieur van het tribunaal.<br />
rechts: ontvangsthal in zachtgroen.
gebouw in een gebouw<br />
Zie daar het hart van STL, het Special<br />
Tribunal for Lebanon.<br />
Er is reden voor trots. In de onwaarschijnlijk<br />
korte tijd van een jaar is het<br />
interieur van het nondescripte<br />
gebouw van de AIVD getransformeerd<br />
tot een zwaar beveiligd tribunaal.<br />
Men is binnen het budget gebleven,<br />
dat ook. Succesfactor daarvoor is het<br />
samen optrekken van de direct<br />
betrokken partijen gedurende het<br />
gehele proces. En niet te vergeten de<br />
servicegerichte opstelling van de<br />
gemeente Leidschendam-Voorburg.<br />
De <strong>Rijksgebouwendienst</strong>, vertegenwoordigd<br />
door Aad Kouwenhoven<br />
en Rogier Bekkers, beiden van het<br />
Atelier Huisvesting Internationale<br />
Organisaties, overlegde soepel met<br />
de vertegenwoordigers van het<br />
tribunaal, Herman Von Hebel<br />
(waarnemend griffier) en Philip<br />
Mitnick (hoofd interne zaken),<br />
bijgestaan door Jan Brands (hoofd<br />
facilitair bedrijf). En dan was er nog<br />
de architect die het interieur zou<br />
transfomeren, Piet Grouls van<br />
Architecten Van Mourik. De laatste<br />
kent het klappen van de zweep. Hij<br />
verbouwde eerder de Haagse Arc als<br />
tijdelijk onderkomen voor het ICC.<br />
Maar, zo luidde de uitdrukkelijke<br />
opdracht van de Rijksbouwmeester:<br />
‘het mag geen kopie worden’. Het<br />
Libanon Tribunaal diende een eigen<br />
identiteit te krijgen. Het heeft ook<br />
een eigen opdracht, namelijk de<br />
verdachten van de aanslag op<br />
oud-premier Hariri te berechten.<br />
Daarvoor wordt nu onderzoek<br />
gedaan in Beiroet. Zodra dat is<br />
afgerond, zullen de beklaagden,<br />
getuigen en rechters naar Leidschendam<br />
komen. Von Hebel schat dat er<br />
een klein aantal verdachten terecht<br />
zal staan – het Libanon Tribunaal is<br />
daarmee duidelijk van een andere<br />
orde dan het Joegoslavië Tribunaal.<br />
‘We zijn ook korter actief’. Drie,<br />
hooguit vier jaar, schat hij de<br />
doorlooptijd in. Die tijdelijkheid is<br />
niet aan de kwaliteit van de<br />
verbouwing af te zien.<br />
fOrt<br />
Toen de VN aandrong op een<br />
berechting van de verdachten van de<br />
aanslag en Den Haag polste om een<br />
27
28<br />
geschikte locatie, ging Philip Mitnick,<br />
met vertegenwoordigers van de<br />
<strong>Rijksgebouwendienst</strong> en het<br />
Ministerie van Buitenlandse zaken<br />
een drietal panden af. Men was<br />
ogenblikkelijk gecharmeerd van het<br />
voormalige AIVD-kantoor. Mitnick:<br />
‘Als hier de Nederlandse veiligheidsdienst<br />
heeft gezeteld, weet je zeker<br />
dat het optimaal beveiligd is. Het<br />
staat vrij in de omgeving en wordt<br />
omringd door een gracht. Het is net<br />
een fort.’ Een kunstwerk op de<br />
binnenplaats, nog geplaatst in de<br />
AIVD-tijd, is een vernuftige afweer<br />
tegen mogelijke helikopterlandingen,<br />
de bestaande garage is geschikt<br />
om verdachten geïsoleerd per auto<br />
naar binnen te voeren.<br />
Maar het belangrijkste is wel dat er<br />
een gescheiden circulatie in het<br />
vierkante gebouw gerealiseerd kon<br />
worden. Architect Grouls boorde op<br />
sommige plekken stalen trappen<br />
door de vloeren, bracht een speciale<br />
lift voor de verdachten aan en aparte<br />
tracés voor de rechters, getuigen en<br />
belangstellenden. ‘We hebben een<br />
volledige nieuwe routing in het<br />
gebouw aangelegd.’ Uiteraard was<br />
er ook dagdetentie nodig, achter de<br />
zittingzaal voor korte onderbrekingen.<br />
Zijn analyse van het gebouw: ‘Het is<br />
niet uitnodigend, want nogal<br />
hermetisch, maar dat maakt het zeer<br />
geschikt voor zo’n speciale rechtbank.<br />
Die heeft geen nadrukkelijke<br />
buitenkant nodig.’ Een bord op de<br />
gevel ontbreekt dan ook, men<br />
volstaat met een subtiele vlag met<br />
daarop het logo. Typerend voor het<br />
gebouw is de vierkante vorm met<br />
vier hoektorens van glazen bouwstenen.<br />
‘Dat is niet zo’n makkelijk<br />
uitgangspunt’, zegt Grouls, ‘omdat je<br />
je binnen niet zo goed kunt oriënteren.’<br />
Dat blijkt ook bij een rondleiding<br />
door de rechtbank – je raakt in<br />
het gangenstelsel met zijn gescheiden<br />
looproutes al gauw je richtinggevoel<br />
kwijt. Voor je er erg in hebt,<br />
zwaait een deur open naar de<br />
rechtszaal die bijna onzichtbaar in de<br />
wand opgaat. Grouls voegde er nog<br />
een gang aan toe, in de patio, die het<br />
publiek naar de tribune moet leiden.<br />
Om te voorkomen dat buitenstaanders<br />
bijvoorbeeld getuigen zouden<br />
ontmoeten, zijn sommige ramen<br />
rond de patio geblindeerd. Een<br />
tribunaal kent zo zijn eigen wetmatigheden.<br />
Een daarvan is de tafel<br />
voor de getuigen (blind witnesses) die<br />
desgewenst onder de overhangende<br />
publieke tribune geschoven kan worden<br />
om herkenning te voorkomen.<br />
cOmputErS<br />
Boven de derde verdieping veranderde<br />
er niets. Grouls concentreerde<br />
zich op de onderste twee etages, en<br />
dan met name op de rechtszaal. ‘Dat<br />
heeft toch altijd iets van een theater.<br />
De rechters die opkomen, de sfeer,<br />
de setting. De wereld van de<br />
rechtspraak heeft een eigen jargon<br />
en een eigen logica. Wat stel je daar<br />
dan als architect tegenover?<br />
Opvallen wat moet opvallen, dat was<br />
mijn uitgangspunt.’ Met trots laten<br />
Mitnick en Von Hebel zien wat<br />
Grouls heeft bedoeld: de ontvangstruimte<br />
heet je welkom met een<br />
zachtgroene kleur die zich uitstrekt<br />
van vloer tot balie, de persruimte<br />
baadt in een babyblauw, de andere<br />
kleur van het logo van het STL.<br />
Mitnick: ‘Het is een volledig<br />
gedigitaliseerd complex, een<br />
papierloze rechtbank.’ Elke journalist<br />
heeft een aansluiting voor zijn<br />
laptop, de rechtbank zelf is uitgerust<br />
met een computervloer, overal<br />
hangen schermen waarop de<br />
zittingen zijn te volgen. De zittingzaal<br />
heeft de meest geavanceerde<br />
courtroom technology die ooit is<br />
toegepast. Omdat zoveel beeldschermen<br />
het blikveld in de<br />
zittingszaal wel eens zouden<br />
verstoren, heeft Grouls een list<br />
bedacht. De computerschermen zijn<br />
verzonken aan het uiteinde van het<br />
tafelblad, zodat de rechters over hun<br />
medewerkers kunnen heenkijken in<br />
de richting van de getuigen. Het
Libanon Tribunaal fungeert grotendeels<br />
onder het Libanese recht – dat<br />
is ontleend aan het Franse stelsel.<br />
Libanon heeft voor de helft bijgedragen<br />
aan het budget, de rest komt<br />
van een aantal afzonderlijke<br />
VN-lidstaten. Von Hebel hoopt nog<br />
op wat fondsen die de ontbrekende<br />
vijf procent van de begroting moeten<br />
dekken, en heeft daar alle vertrouwen<br />
in. Mitnick bracht zijn ervaring<br />
als professioneel opdrachtgever mee<br />
als procescoördinator bij het<br />
Joegoslavië Tribunaal en het<br />
Cambodja Tribunaal. Daar is geleerd<br />
hoe het nog beter en efficiënter kan.<br />
Dat manifesteert zich in de gescheiden<br />
verkeersroutes en de voorzieningen.<br />
Zo zijn er vier cabines voor<br />
tolken aan de koppen van de<br />
zittingszaal ingericht, want er zal ook<br />
Engels, Arabisch en Frans gesproken<br />
worden.<br />
aannEmEr<br />
De korte vernieuwbouwtijd was<br />
mogelijk, zegt Kouwenhoven,<br />
dankzij een zogeheten bouwteamconstructie.<br />
Dan wordt de aannemer<br />
(in casu WEBA uit Naaldwijk) actief<br />
betrokken bij het voorlopig ontwerp;<br />
hij brengt zijn expertise in, die het<br />
ontwerp van de architect sneller<br />
uitvoerbaar maakt. ‘Het is in dit<br />
geval de meest geëigende vorm’,<br />
aldus Kouwenhoven, ‘het brengt<br />
oplossingen dichter bij, het kan een<br />
ontwerp ook sterker maken.’ Er zijn<br />
aparte sessies met risicoanalyses<br />
georganiseerd die volgens Grouls<br />
nuttig waren om het ontwerp te<br />
evalueren. ‘Je kunt wel alles<br />
bedenken, maar er zijn ook punten<br />
waar je overheen kijkt.’ De <strong>Rijksgebouwendienst</strong><br />
was gevraagd het<br />
tribunaal in februari/maart op te<br />
leveren, omdat toen de eerste<br />
verdachten zouden arriveren. Die<br />
komen echter later, de justitiële<br />
doop wordt nu verricht met de zaak<br />
tegen de voormalige president van<br />
Liberia, Charles Taylor. Ook het<br />
tribunaal voor Sierra Leone is<br />
namelijk sinds kort gevestigd in dit<br />
gebouw. Von Hebel: ‘Dat is voor ons<br />
een mooie testcase om te zien hoe<br />
het complex werkt.’<br />
Rond de 300 werknemers trekken in<br />
het gebouw, een stuk minder dan de<br />
900 die er indertijd voor de AIVD<br />
werkten voordat de dienst vertrok<br />
naar het voormalige ministerie van<br />
onderwijs in Zoetermeer. Nog een<br />
getal: op de tribune is plaats voor 96<br />
belangstellenden, in de rechtszaal<br />
zelf kunnen 76 mensen terecht.<br />
DE buurt<br />
Het overleg met de buurt verliep al<br />
net zo soepel als de verbouwing.<br />
Bekkers: ‘Dat is vooral te danken aan<br />
de volstrekt transparante wijze<br />
waarop het Libanon tribunaal,<br />
samen met de gemeente, Buitenlandse<br />
Zaken en de <strong>Rijksgebouwendienst</strong><br />
de buurt tegemoet is<br />
getreden. In een tweetal open<br />
huis-bijeenkomsten is met respect<br />
voor elkaars belangen het Libanon<br />
Tribunaal van een enclave tot een<br />
onderdeel van de buurt geworden’.<br />
De bewoners zien nu in dat ze in een<br />
van de veiligste buurten van de<br />
Haagse regio wonen. Hier mag of zal<br />
niets gebeuren. Daarvoor heeft de<br />
NCTb (Nationaal Coordinator<br />
Terrorismebestrijding) zorg gedragen<br />
die heeft geïnvesteerd in de<br />
omgeving, in de vorm van verhoogde<br />
en kloeke trottoirbanden, een hek<br />
rondom het complex en allerlei<br />
andere obstakels tegen ‘kwaad<br />
willenden’. Een kleine parel bij de<br />
ingang is de security booth van de<br />
Rgd-architect Fokke van Dijk. Hier<br />
worden alle bezoekers van het<br />
tribunaal via detectiepoortjes<br />
gescreend, moeten broekriemen<br />
losgekoppeld en tassen bekeken.<br />
Het beveiligingsniveau is ongekend.<br />
Daarom mag het dan ook een<br />
bijzonderheid heten dat het<br />
gebouwtje er zo vriendelijk uitziet.<br />
Bekkers: ‘Het had net zo goed de<br />
entree van een modern museum<br />
kunnen zijn, van buiten dan.’<br />
De <strong>Rijksgebouwendienst</strong> en de<br />
vertegenwoordigers van het STL<br />
kijken terug op een soepel verlopen<br />
proces dat een court heeft opgeleverd<br />
waarvoor zich het best de term<br />
‘special’ leent. Vier jaar kan het<br />
perfect draaien als tribunaal, daarna<br />
zou het gebouw in de ogen van<br />
Bekkers ook geschikt zijn als zwaar<br />
beveiligde rechtbank, te vergelijken<br />
met de bunker van Osdorp. Treffend<br />
is de formulering van de architect<br />
over de manier waarop hij het<br />
AIVD-kantoor heeft getransformeerd.<br />
‘Ik heb een gebouw in een<br />
gebouw gemaakt, met een kralenketting<br />
van ruimtes.’ En iedereen zal<br />
dat snoer op zijn eigen, gescheiden,<br />
manier beleven.<br />
p. 28<br />
boven: persruimte met aansluiting voor<br />
laptops.<br />
onder: zittingszaal met akoestische wand.<br />
p. 29<br />
boven: ingebouwde schermen en<br />
toetsenborden: de plaats van de<br />
aanklagers. 29
30 architectuur<br />
SERIE<br />
op weg naar<br />
shanghai 2010<br />
aflevering 7<br />
De generale repetitie voor de opening van<br />
Happy Street, het Nederlands paviljoen in<br />
Shanghai, is begonnen. Een nep-Maxima en<br />
nep-Willem-Alexander hebben hun opwachting<br />
gemaakt. Intussen wordt geleidelijk aan<br />
duidelijk dat het Nederlands paviljoen een van<br />
de opvallendste op het terrein is.<br />
De Nederlandse gemeenschap in<br />
Shanghai telt naar schatting zo’n<br />
vijftienhonderd zielen. Nu lijkt dat<br />
misschien veel – meer dan duizend<br />
kaaskoppen in een Chinese stad -<br />
maar voor wie er woont, lijkt het<br />
soms verdacht veel op een dorp.<br />
Zoals buitenlandse families in<br />
Nederland bij elkaar willen wonen,<br />
klitten Shanghainese Nederlanders<br />
bij elkaar om zich thuis te voelen in<br />
deze kolkende metropool vol<br />
andersdenkenden, anderspratenden<br />
en andersdoenden. Er is een<br />
maandelijkse Oranjeborrel, een<br />
jaarlijks Benelux-gala en in november<br />
stomen de Sint en zijn Pieten<br />
goedgeluimd de stad in met een<br />
boot over de Huangpu-rivier.<br />
De folklore terzijde is ook mij niets<br />
menselijks vreemd. Zeg nu eerlijk: af<br />
en toe wil je toch gewoon even<br />
kunnen discussiëren over de<br />
absurditeit van politieke ontwikkelingen<br />
in de polder. En niets ten<br />
nadele van de voortreffelijke Chinese<br />
keuken, maar elke dag alleen maar<br />
rijst? Dat houdt de gemiddelde<br />
Europeaan niet vol. Een goed glas<br />
wijn en een bord pasta op zijn tijd<br />
zijn bittere noodzaak.<br />
Bovendien, zo hoor je nog eens wat<br />
over de Nederlandse bijdrage aan de<br />
World Expo.<br />
Rond de Hollandse dorpspomp<br />
zoemde het de afgelopen week over<br />
een hilarische bijeenkomst op het<br />
Nederlandse consulaat. Alle Chinese<br />
Hoe<br />
Nederlanders<br />
overleven in<br />
Shanghai<br />
TEKST: micHiEl HulSHOf<br />
FOTOGRAFIE: franS ScHEllEkEnS<br />
en Nederlandse medewerkers waren<br />
opgetrommeld voor een bijzondere<br />
loting in de vergaderruimte. Onder<br />
zenuwachtig gegiechel vouwde<br />
iedereen zijn briefje open.<br />
Daisy, een Chinese secretaresse van<br />
het consulaat, bleek de gelukkige.<br />
‘Kijk! Mijn carrière gaat de goede<br />
kant op!’, was naar verluidt haar droge<br />
commentaar, toen ze de anderen liet<br />
zien welke naam er op haar briefje<br />
prijkte: ‘Princess Máxima’.<br />
En zo kon het gebeuren dat Daisy op<br />
een zonnige zaterdagochtend met<br />
een stralende glimlach uit een<br />
touringcar op het Expo-terrein<br />
stapte, arm in arm met een andere<br />
Chinese medewerkster van het<br />
consulaat die het briefje ‘Willem-<br />
Alexander’ had getrokken.<br />
‘Zijne en Hare Koninklijke Hoogheid’<br />
werden ontvangen door de Nederlandse<br />
consul-generaal Eric Verwaal<br />
en het hoofd van het Nederlandse<br />
Expo-bureau Walter van Weelden.<br />
Gezamenlijk liep het viertal al<br />
keuvelend over het rode wegdek van<br />
Happy Street richting de Koninklijke<br />
Kroon bovenin het paviljoen, die<br />
onderdak biedt aan de VIP-ruimte.<br />
Het is inmiddels officieel: op 18 mei<br />
bezoeken prins Willem-Alexander en<br />
prinses Máxima het Nederlandse<br />
paviljoen op de Shanghai Expo. Het<br />
rollenspel vormde onderdeel van de<br />
generale logistieke repetitie op<br />
verzoek van de Chinese organisatoren,<br />
die zo een vlekkeloze ontvangst
hopen te kunnen garanderen.<br />
Op 25 maart liet het ministerie van<br />
Economische Zaken via een persbericht<br />
aan de buitenwereld weten<br />
dat het moment daar was: de<br />
bouwwerkzaamheden aan Happy<br />
Street waren voltooid. Nederland<br />
kan beginnen met de inrichting,<br />
zodat alles precies op tijd klaar is<br />
voor de ongetwijfeld uitbundige<br />
openingsceremonie op 1 mei.<br />
Nu de straat rood is geverfd, de<br />
hangende huisjes wit, de relingen<br />
zilver en de kroon op de VIP-ruimte<br />
geel, wordt duidelijk dat Happy<br />
Street met zijn afwijkende vorm en<br />
heldere kleuren een van de opvallendste<br />
bouwwerken op het<br />
Expo-terrein is. Het gebouw valt van<br />
veraf duidelijk te onderscheiden van<br />
de andere landenpaviljoens.<br />
Ook het naastgelegen Britse paviljoen<br />
heeft zich ontpopt tot een heuse<br />
eyecatcher. Het ontwerp van Thomas<br />
Heatherwick is een soort blob van<br />
vijfentwintig meter hoog, bedekt<br />
met zestigduizend dunne transparante<br />
buizen van zeven meter lang<br />
die naar buiten hangen als de haren<br />
van een enorme uitgebloeide<br />
paardenbloem. Gedurende de dag<br />
trekken ze zonlicht aan om de<br />
binnenkant te verlichten, en ’s avonds<br />
baant het elektrische licht van<br />
binnen zich door de fibers een weg<br />
naar buiten door in de wind wiegende<br />
sprieten, die daardoor een wat<br />
mysterieuze aanblik bieden.<br />
De Expo-autoriteiten gaan er nog<br />
altijd vanuit dat alle werkzaamheden<br />
op tijd klaar zullen zijn. Wie rondloopt<br />
op het Expoterrein heeft moeite<br />
dat te geloven. Overal staan bouwvakkers<br />
nog druk te bouwen. Maar<br />
Chinezen kunnen snel werken. In rap<br />
tempo worden de wegen tussen de<br />
verschillende paviljoens geasfalteerd<br />
en de lijnen geverfd.<br />
Een andere belofte van de Shanghainese<br />
autoriteiten is inmiddels<br />
uitgekomen: in het kader van de<br />
Expo-slogan ‘Better City Better Life’<br />
heeft de stad haar openbaar<br />
vervoernetwerk een maand voor het<br />
begin van de wereldtentoonstelling<br />
uitgebreid met vier metrolijnen die<br />
de naar schatting zeventig miljoen<br />
bezoekers zonder problemen naar<br />
het Expo-terrein moeten vervoeren<br />
en die ook daarna een enorme<br />
verbetering betekenen voor de<br />
bereikbaarheid van de stad.<br />
Uit de geruchtenmachine van de<br />
Nederlandse gemeenschap in<br />
Shanghai kwam nog een ander<br />
nieuwtje, interessant voor de lezers<br />
van de vorige column. Architect John<br />
Körmeling lijkt zijn strijd tegen het<br />
oranje tulpenlogo van de Nederlandse<br />
overheid te hebben gewonnen.<br />
Als op 1 mei het Nederlandse<br />
paviljoen zijn deuren opent, hangt<br />
bovenaan het gebouw een enorm<br />
blauw bord met daarop een rode<br />
acht die verwijst naar de vorm van<br />
Körmelings creatie. Daarboven staat<br />
in grote letters niet de door de EVD<br />
voorgestelde supporterskreet<br />
‘Holland’, maar de naam van de<br />
Nederlandse bijdrage: ‘Happy<br />
Street’.<br />
p. 30: opgang van Happy Street<br />
p 31 boven: Happy Street gezien vanaf de<br />
centrale hoofdstraat<br />
onder: het Britse paviljoen van Thomas<br />
Heaterwick.
kunst<br />
32<br />
De magie van<br />
kabbelend,<br />
krabbelend<br />
schrift<br />
Kan tekst bewegen? Ja, het kan zelfs landschappen<br />
aannemen, kaarten of plattegronden, zo laat de Deense<br />
kunstenaar Kapser Andreasen zien in zijn installatie voor<br />
de vernieuwde vleugel van het Letterkundig Museum.<br />
Tekst is schrijven, zegt de kunstenaar en dat brengt hij in<br />
praktijk door een levendig werk met de naam The writing<br />
of the land.<br />
<strong>internationaal</strong><br />
In de gerenoveerde vleugel van het<br />
Letterkundig Museum in Den Haag is<br />
onlangs een nieuwe installatie van<br />
beeldend kunstenaar Kasper<br />
Andreasen officieel voor publiek<br />
toegankelijk gemaakt. In de<br />
ontvangstruimte, grenzend aan de<br />
fameuze portrettengalerij van het<br />
museum, bevindt zich The Writing of<br />
the Land. Het kunstwerk, dat bestaat<br />
uit een wandvullende installatie, een<br />
video en een publicatie, past<br />
naadloos in zijn ‘literaire’ omgeving:<br />
het gaat erin op en bevraagt de<br />
context, tegelijkertijd. The Writing of<br />
the Land toont in beeld wat menig<br />
schrijver in weloverwogen bewoordingen<br />
tracht te formuleren: dat<br />
tekst méér is dan een verwijzing naar<br />
TEKST: ilSE Van rijn<br />
FOTOGRAFIE: kaSpEr anDrEaSSEn<br />
die zogenaamde werkelijheid.<br />
Voor de in Brussel woonachtige<br />
Deen Andreasen (1979), die drukkunst<br />
en typografie studeerde aan<br />
de Gerrit Rietveld Academie te<br />
Amsterdam en zich als beeldend<br />
kunstenaar aan de Maastrichtse Jan<br />
van Eyck Academie concentreerde op<br />
cartografie, is tekst geen onschuldig<br />
communicatiemiddel. Taal is geen<br />
neutraal vehikel dat enkel en alleen<br />
een boodschap transporteert van de<br />
ene spreker naar de andere.<br />
Geschreven taal is, aldus Andreasen,<br />
ingebed in de omgeving waarin het<br />
ontstaat én gelezen wordt. Zoals<br />
ieders handschrift elke dag anders is,<br />
tekenen vertoont van de gemoedstoestand<br />
waarin de schrijver zich<br />
bevindt en telkens anders wordt<br />
geïnterpreteerd. Tekst is ‘schrijven’,<br />
zegt Andreasen: het proces van het<br />
schrijven, waarvan de beweging in<br />
het schrift herkenbaar is. Tekst is niet<br />
eenduidig en kent een keerzijde die<br />
over het hoofd wordt gezien in het<br />
dagelijkse gebruik.<br />
Het werk The Writing of the Land<br />
ontleent zijn titel aan een twintig<br />
vierkante meter tellende tekening op<br />
panelen die zich uitspreidt over een<br />
muur in de ontvangstruimte van het<br />
Letterkundig Museum. Twee lijnen,<br />
een zwarte en een haarfijn gegraveerde<br />
lijn die de onderliggende<br />
bruine laag zichtbaar maakt, lopen<br />
parallel aan elkaar, achtervolgen<br />
elkaar en overlappen elkaar, zo nu en<br />
dan. De woekerende lijnen houden<br />
het midden tussen een krabbelend,<br />
kabbelend schrift en contouren die<br />
de grenzen aangeven van een vaste<br />
vorm. Neem je enige afstand dan<br />
lijkt het of de lijnen samen een<br />
wereldkaart verbeelden. Soms<br />
herken je een landtong, denk je: een<br />
Noorse fjord, Schouwen-Duiveland.<br />
De combinatie van de twee lijnen, de<br />
getekende en de gegraveerde,<br />
suggereert diepte en refereert mogelijk<br />
aan het feitelijke land waarop wij<br />
staan. Maar deze kaart is een illusie,<br />
geen grens tussen land en zee houdt<br />
uiteindelijk stand. Want nader je The<br />
Writing of the Land, dan vallen<br />
markeringen en afbakeningen uiteen<br />
in dat waaruit zij zijn opgebouwd:<br />
pure lijn.<br />
Er wordt niet over een continent<br />
geschreven in The Writing of the Land,<br />
land schrijft zichzelf. Geen hiërarchische<br />
verhouding tussen tekst en<br />
werkelijkheid bestaat en evenmin<br />
een onderscheid tussen schrijven en<br />
tekenen: beide zijn tekst. Tussen de<br />
beschrijving van een landschap en<br />
het werkelijke landschap positioneert<br />
zich hier de geschreven dan<br />
wel getekende tekst. Het voorkomen<br />
van de tekst, of het nu een literaire<br />
uitweiding betreft of een landkaart,<br />
vertelt een eigen verhaal dat, bewust<br />
of onbewust, een rol speelt tijdens<br />
het lezen. En zelfs: de lezing van de<br />
tekst keert terug in de beleving van<br />
het ‘eigenlijke’ moment. Want wie<br />
herinnert zich niet het servetje
waarop de route naar een bezienswaardigheid<br />
was uitgestippeld<br />
wanneer je het monument opnieuw<br />
bezoekt? Hybride vormen tussen<br />
tekening en werkelijkeheid, realiteit,<br />
verbeeldingskracht en herinnering<br />
ontstaan. Tekst en ‘werkelijkheid’<br />
kunnen volgens Andreasen niet<br />
losgekoppeld worden van elkaar.<br />
Deze onlosmakelijke verbondenheid<br />
wordt eens te meer duidelijk in<br />
Psychography, een twintig minuten<br />
durende video geprojecteerd hoog<br />
op een pilaar bij de entree van de<br />
ontvangstruimte van het museum.<br />
Hierin staat niet het ambivalente<br />
schrijfsel, maar het schrijfproces<br />
centraal. De video laat een wit vel<br />
papier zien dat van onderen wordt<br />
belicht. Op het blad wordt geschreven,<br />
getekend of gekrabbeld. We<br />
zien de schaduw van een hand<br />
waarvan de vingers een pen<br />
omklemmen. Onder de dansende<br />
penpunt ontstaan schetsen van<br />
rotondes waarop meerdere wegen<br />
uitkomen. De tekeningen worden<br />
afgewisseld met zinnen, voor de<br />
toeschouwer geschreven van rechts<br />
naar links, lijstjes, aantekeningen.<br />
Omcirkelde woorden worden<br />
gecombineerd met in elkaar<br />
vervloeiende letters die, zodoende,<br />
verworden tot dikke lijnen of<br />
contouren. Het onderscheid tussen<br />
de verschillende vormen van<br />
schrijven is, opnieuw, diffuus. Wie<br />
denkt een verhaal te lezen in<br />
Installatie in Letterkundig Museum<br />
brengt tekst tot leven<br />
Psychography komt bedrogen uit. Wie<br />
denkt een stad, Parijs? Londen? te<br />
herkennen in de wirwar aan lijnen<br />
(straten?) eveneens. De tekeningen<br />
doen eerder denken aan kattebelletjes,<br />
notities die het directe<br />
verlengstuk zijn van het menselijk<br />
handelen. In Psychography wordt<br />
zichtbaar wat we eerder stelden:<br />
voor Andreasen kent schrijven, zelfs<br />
letterlijk, een keerzijde of achterkant.<br />
In de publicatie Land Route verbeeldt<br />
hij dit gegeven door een tekst in<br />
spiegelbeeld af te drukken, de<br />
ommezijde van een vel papier<br />
waarop met viltstift een boodschap<br />
staat genoteerd. Het bericht is bijna<br />
onleesbaar, de letters zijn als zodanig<br />
moeilijk herkenbaar. Maar de tekens<br />
zijn gedrukt, ze bestaan: tekst wordt<br />
beeld.<br />
In het zorgvuldig gecomponeerde<br />
The Writing of the Land zet Andreasen<br />
de toeschouwer (of lezer?) op het<br />
verkeerde been. De zwart-witte tekst<br />
is ambivalent. Tekst kent een eigen<br />
beweging, een ontstaanswijze en<br />
een lezing, een eigen meervoudig<br />
karakter, met andere woorden, dat<br />
intervenieert in de realiteit, die we in<br />
het dagelijks leven, voor het gemak,<br />
gescheiden houden van de tekst.<br />
Wanneer je de persoonlijke documenten<br />
afkomstig van schrijvers als<br />
Lucebert of Vestdijk tentoongesteld<br />
in de portrettengalerij van het<br />
Letterkundig Museum bestudeert,<br />
dan wordt duidelijk dat voor hen<br />
schrijven eveneens nauw verbonden<br />
was met leven. Dagboekfragmenten<br />
en ansichtkaarten doen je het<br />
ontstaan van novelles en gedichten<br />
begrijpen. Persoonlijke, vaak<br />
onleesbare notities zijn sporen van<br />
leven. Literatuur is ook tekst. En<br />
tekst, zo toont Kasper Andreasen in<br />
The Writing of Land, tekst vertelt een<br />
eigen verhaal.<br />
kunst<br />
33
ouwproject<br />
architectuur<br />
34<br />
Ontwerp na jaren sleutelen en overleggen eindelijk aanvaard<br />
Bijnaam gevraagd<br />
voor Koolhaas’<br />
schepping<br />
Plannen voor een door Rem Koolhaas ontworpen prestigieus en lijvig<br />
nieuw gebouw op het Koningin Julianaplein in Den Haag stonden bij gebrek<br />
aan een gezonde ontwikkeling en exploitatie lange tijd op een laag pitje.<br />
Maar in februari 2010 kwam er dan toch een begin van groen licht van de<br />
gemeente. De M of De Kies past in de facelift van Den Haag Centraal.<br />
<strong>internationaal</strong><br />
TEKST: rOlf DE bOEr<br />
ARTIST IMPRESSIONS: Oma<br />
Op het tafeltje op het terras van café<br />
Von in de flank van het Haagse<br />
gemeentehuis liggen twee piepschuimen<br />
bouwwerken op schaal en<br />
een boekje. De modellen zijn de<br />
eerste ontwerpen die architect Rem<br />
Koolhaas maakte voor de nieuwbouw<br />
op het Koningin Julianaplein<br />
voor het Centraal Station van Den<br />
Haag. De titel van het boekje is ‘The<br />
Hague To Be Continued’, het laatste<br />
boekje dat stadsstedenbouwer<br />
Maarten Schmitt maakte in een serie<br />
van vijf over stedenbouw in Den<br />
Haag. Hij is nu stadsstedenbouwer in<br />
Leiden (‘ik zit er net vier dagen’),<br />
maar is even terug op zijn oude plek<br />
om over de het gebouw van Rem<br />
Koolhaas te praten.<br />
Na tien jaar puzzelen lijkt dat er<br />
eindelijk te komen. Schmitt was in<br />
dit project gangmaker van het eerste<br />
uur en hij is Koolhaas’ grootste fan.<br />
“Alle animals are equal but some<br />
animals are more equal than others”,<br />
citeert hij George Orwell. “Het zou<br />
mijn droom zijn om stedenbouw in<br />
Den Haag te koppelen aan de
mentaliteit van Rem Koolhaas. We<br />
hebben samen ontzettend leuke<br />
stedenbouwkundige studies gedaan.<br />
Zo heeft hij ook het stedenbouwkundig<br />
plan voor de Binckhorst<br />
ontworpen. Als je Koolhaas vergelijkt<br />
met Berlage, die honderd jaar<br />
geleden ook stedenbouwer en<br />
architect in Den Haag was, dan<br />
ontwerpt Koolhaas vanuit de context<br />
en was Berlage een tekenaar van<br />
plattegronden. Berlage leverde een<br />
product dat aan de verwachtingen<br />
voldeed, terwijl OMA een zwaar<br />
beroep op je doet.”<br />
Hij pakt het grijze model van het<br />
allereerste ontwerp. Het lijkt een<br />
haarborstel op de kaptafel van<br />
Wilma Flinstone. Of een hunebed.<br />
Schmitt noemt het solid, de<br />
massieve, sculpturale architectuur<br />
van het gebouw en de dikke poten<br />
eronder. “Het is een heel nieuwe<br />
typologie. Het heeft iets weg van het<br />
CCTV-gebouw van OMA in Beijing.”<br />
VEnStEr<br />
Dat Koolhaas ontwerpt vanuit de<br />
context bleek toen op een bepaald<br />
moment het Nationaal Historisch<br />
Museum een plek zou krijgen in het<br />
gebouw. Hij tekende een enorm<br />
venster in de gevel aan de stadskant<br />
waardoor bezoekers van het<br />
museum op hoogte konden uitkijken<br />
over de historische binnenstad van<br />
Den Haag. “Een ontwerp van hem is<br />
meer dan een compositie van het<br />
gebied, hij definieert het gebied”,<br />
zegt Schmitt.<br />
Het ontwerp moest een open<br />
afscheiding vormen tussen het groen<br />
van het Malieveld, de Koekamp en<br />
het Haagse Bos erachter aan de ene<br />
kant en de stad aan de andere kant.<br />
Een soort stadsmuur die Den Haag<br />
nooit had. “Het idee was goed, maar<br />
één poot van het gebouw zou in de<br />
‘groene’ Koekamp komen te staan<br />
en dat was politiek onbespreekbaar.”<br />
Ook het tweede ontwerp haalde het<br />
niet. Schmitt draait de haarborstel<br />
180°. “Het gebouw werd over<br />
Stichthage heen gelegd, het gebouw<br />
van de Nederlandse Spoorwegen<br />
boven het station, maar dat paste<br />
niet goed.” Hij pakt het definitieve<br />
pitchwinnende ontwerp in piepschuim.<br />
Het is niet grijs, maar blauw<br />
en een beetje roze. “De poot waar<br />
geen plek voor was, hakte Rem eraf.<br />
Met het idee van: de Venus van Milo<br />
is zonder armen ook veel interessanter<br />
dan met. De plek van de<br />
amputatie is straks ook goed te<br />
zien.”<br />
gEknOkt<br />
De keuze voor OMA is omstreden<br />
geweest. Rem Koolhaas en OMA<br />
hadden het imago veel te vasthoudend<br />
te zijn in hun overtuiging,<br />
garant te staan voor lange discussies<br />
en te ingewikkeld te zijn in hun<br />
ideeën. Het idee bij politiek,<br />
gemeente en opdrachtgevers leefde<br />
dat het project alleen hierdoor al<br />
veel te duur zou worden. De<br />
toenmalige wethouder bouwen en<br />
wonen Hilhorst wilde zelfs een<br />
andere architect inschakelen, die dan<br />
ongeveer hetzelfde zou doen<br />
als Koolhaas. Schmitt: “Ik heb<br />
geknokt om Koolhaas te behouden.<br />
Een bureau met zo’n reputatie moet<br />
je als gemeente koesteren. Daar kun<br />
je niet mee rommelen. Als je geen<br />
volledig commitment hebt, moet je<br />
je ambities laten varen en een ander,<br />
gewoner plan verzinnen.”<br />
Bij alle discussies kon Koolhaas<br />
cynisch worden. Schmitt: “Die zei:<br />
‘Doe het dan maar zo. Haal alles er<br />
maar af’. Het was voor hem toch al<br />
een emotionele tijd. Het hotel in het<br />
CCTV gebouw was net afgebrand.<br />
Maar wat je dan overhoudt is een los<br />
gebouw dat je overal kunt neerzetten,<br />
terwijl het juist een integraal<br />
ontwerp is dat niet los gezien kan<br />
worden van zijn omgeving. Je moet<br />
oppassen dat je er niet zoveel afhaalt<br />
dat je het overal kunt neerzetten.”<br />
Koolhaas was eager genoeg om<br />
terug te vechten. “In de periode dat<br />
het ontwerp zijn karakter begon te<br />
verliezen, heb ik hem er weer<br />
bijgehaald. Met veel energie heeft hij<br />
het toen teruggebracht naar een<br />
betekenisvol ontwerp.”<br />
Met de komst van de nieuwe<br />
wethouder bouwen en wonen<br />
Marnix Norder in 2004 had Schmitt<br />
een bondgenoot gekregen die het<br />
project de finale zet gaf. Eind 2008<br />
werden de plannen definitief. “Het<br />
speelde zich gelukkig voor de<br />
recessie af, anders was er nooit een<br />
definitief ontwerp gekomen”, zegt<br />
Schmitt. Het oorspronkelijk ontwerp<br />
bleef overeind. Er was wel bezuinigd<br />
in de detaillering en de materiaalkeuze.<br />
En er was een nieuwe<br />
opdrachtgever. Projectontwikkelaar<br />
Multi Vastgoed had het stokje<br />
over-gegeven aan Eurocommerce.<br />
gEbruikErS<br />
Een van de financiële pijlers voor de<br />
haalbaarheid van het project waren<br />
de gebruikers van het gebouw. Die<br />
waren niet op voorhand aanwezig.<br />
Het gebouw had eenvoudig plaats<br />
kunnen bieden aan de ambtenaren<br />
van Justitie en Binnenlandse Zaken,<br />
maar die lieten hun oog vallen op de<br />
plek waar toen nog de beruchte<br />
Zwarte Madonna stond. En ook<br />
Financiën koos voor een renovatie<br />
van het eigen gebouw. Even was het<br />
Nationaal Historisch Museum in<br />
beeld, maar dat was voorbij toen<br />
minister Plasterk het museum aan<br />
Arnhem gunde. Een gebruiker werd<br />
niet gevonden. Ondertussen<br />
ontwikkelde het Koningin Julianaplein<br />
zich tot een niemandsland. Een<br />
tochtig gebied waar honderden<br />
fietsen en een enkele taxi op de oude<br />
taxistandplaats voor het station een<br />
rit probeert te scoren een verwaarloosd<br />
straatbeeld vormen tussen het<br />
nieuwe Babylon en andere gebouwen<br />
die binnen het project Den Haag<br />
Nieuw Centrum in de buurt verrijzen.<br />
Op 18 februari 2010 stond opeens<br />
het bericht in de krant dat de<br />
gemeente Den Haag groen licht gaf<br />
voor de bouw. Maar op 19 februari<br />
stonden een paar politieke partijen<br />
op hun achterste benen. Ze trapten<br />
op de rem. ‘Rem op Koolhaas-project’<br />
kopte het AD vervolgens heel<br />
gevat. “In de gemeenteraadsvergadering<br />
van 18 februari namen PvdA,<br />
VVD, Groen Links en D66 een motie<br />
aan dat ze positief stonden tegenover<br />
de ontwikkeling van het<br />
gebouw”, verklaart wethouder<br />
bouwen en wonen Marnix Norder.<br />
“Alleen het document waarin de<br />
financiële gevolgen staan, was er<br />
toen nog niet.<br />
Daar konden we ook niet over beslissen.<br />
Maar dat document is intussen<br />
in concept gereed. Er moet alleen<br />
nog een accountantsverklaring bij<br />
komen. Eind april ligt alles in de raad<br />
op tafel en kunnen we er definitief<br />
over beslissen. Ik denk dat het<br />
project heel verantwoord kan<br />
worden uitgevoerd binnen de<br />
budgetten die we hebben.”<br />
Norder is de wethouder die zich hard<br />
maakte voor het ontwerp van OMA.<br />
“Ik ben geen stedenbouwkundige en<br />
ook geen architect maar ik vind het<br />
een fantastisch gebouw omdat het<br />
een heel aantal dingen in één keer<br />
goed doet. Het zorgt dat het plein<br />
een begrenzing krijgt, waardoor het<br />
een beslotenheid krijgt. Het is een<br />
fantastisch ontwerp voor die plek,<br />
het geeft een heel nieuw aanzicht<br />
van de stad. Het is een heel mooi<br />
gebouw dat we als gemeente<br />
moeten koesteren.<br />
Als dit gebouw niet gebouwd wordt,<br />
hebben we nog een ander probleem.<br />
Dan kan de fietsenstalling niet gereali-<br />
SOliD<br />
lOcatiE:<br />
Koningin Julianaplein,<br />
Den Haag<br />
arcHitEct:<br />
Rem Koolhaas/Office for<br />
Metropolitan Architecture,<br />
Rotterdam<br />
OpDracHtgEVErS:<br />
Gemeente Den Haag (voor de<br />
prijsvraag), Multi Vastgoed en<br />
NS Vastgoed. De rol van Multi<br />
Vastgoed is in 2010 overgenomen<br />
door ontwikkelaar<br />
Eurocommerce.<br />
Het totale vloeroppervlak<br />
bestaat uit 92.000 m 2 :<br />
– 44.000 m 2 kantoren<br />
– 31.100 m 2 woningen<br />
– 12.600 m 2 parkeren<br />
– 4.200 m 2 voor fietsen-<br />
stalling<br />
– 4.000 m 2 voor retail<br />
35
36 stedenbouw architectuur<br />
bouwproject<br />
seerd worden onder het station, kan<br />
het plein niet afgebouwd worden,<br />
blijft de rommel maar liggen, worden<br />
de oude luifels bij het station ook<br />
niet verwijderd, de hele vernieuwingsimpuls<br />
stopt dan. En juist aan<br />
de kant die voor de stad het meest<br />
zichtbaar is. Een gemankeerd gezicht<br />
van de stad vind ik onacceptabel.”<br />
criSiS<br />
Juist omdat projecten van dit<br />
formaat moeilijk te realiseren zijn in<br />
dit tijdsgewricht, heeft de gemeente<br />
gekeken naar de blokkades die er<br />
voor partijen liggen om aan de slag<br />
te gaan. Niet alleen voor het<br />
OMA-gebouw maar voor heel Den<br />
Haag. Net als andere steden dat<br />
doen. “Het zou in deze tijden van<br />
crisis moeilijk worden als je de markt<br />
niet meer financiële ruimte geeft. We<br />
kunnen dat doen door bijvoorbeeld<br />
later te laten betalen voor de grond.”<br />
De gemeente zelf koopt eventueel<br />
een kwart van de kantoren maar<br />
alleen als achtervang. En is vrij om<br />
die te gebruiken of weer te verkopen.<br />
“Nu of niet, het is heel simpel. Als we<br />
het nu doen, gaat het mee in de<br />
bouwstroom in het gebied die er<br />
toch al is. Anders moet de boel<br />
over een paar jaar weer overhoop<br />
gegooid worden. Bovendien moet<br />
je, als je wacht, straks weer alle<br />
procedures starten, ook voor een<br />
nieuw ontwerp. Dat brengt ook weer<br />
kosten met zich mee. Het plan dat<br />
er ligt is goed, het alternatief<br />
onaantrekkelijk.”<br />
Ze noemen hem al de ‘M’ , ‘de kies’<br />
of ‘de olifant’ vanwege de dikke<br />
poten. Hoe gaat ie eigenlijk heten?<br />
Norder: “Hagenaars moeten de<br />
naam nog verzinnen. Dat doen ze<br />
heel creatief, want zo gaat het altijd<br />
in Den Haag. Iedereen heeft het over<br />
de ‘Haagse tieten’ voor het onderkomen<br />
van het Ministerie van<br />
Volksgezondheid, Welzijn en Sport<br />
en met ‘het ijspaleis’ bedoelen ze het<br />
gemeentehuis. Ik ben benieuwd.”
andere<br />
smaken<br />
38 | Rechtbank Haarlem<br />
42 | Spencer Finch<br />
44 | Joop van Oosten (BAM)<br />
48 | Slangtafels voor de PI<br />
42<br />
50 | Landgoed Soestdijk<br />
53 | Longstay Zeeland,<br />
Noord-Brabant<br />
57 | Nationaal Historisch<br />
Museum<br />
60 | Rijksarchieven:<br />
Middelburg<br />
64 | Paviljoen Volkenkunde<br />
60<br />
48<br />
stedenbouw<br />
monumenten<br />
architectuur<br />
architectuurbeleid<br />
kunst<br />
66 | Boeken<br />
53<br />
38<br />
xx<br />
stedenbouw monumenten architectuur architectuurbeleid<br />
kunst<br />
37 37
monumenten architectuur restauratie & renovatie<br />
38<br />
Ook een rechtbank moet proefdraaien<br />
andere<br />
smaken<br />
TEKST: frank Van DE pOll<br />
FOTOGRAFIE: maartEn nOOrDijk<br />
Historisch complex<br />
Haarlem geschikt<br />
voor civiele zaken<br />
p 38<br />
onder: grote hal na binnenkomst met<br />
kunstwerken van finch rechts.<br />
boven rechts: stijlkamer annex rechtszaal<br />
p 39<br />
links: de rechtbank bestaat uit twee<br />
complexen, links het voormalig<br />
Bisschoppelijk Museum en rechts het<br />
pand van Metzelaar uit de 19e eeuw.<br />
rechts: uit Engeland werd een speciaal<br />
behang aangevoerd.<br />
Het oorspronkelijke gebouw van W. H. Metzelaar<br />
in Haarlem is tot in de puntjes gerestaureerd –<br />
een karwei dat langer duurde dan men had<br />
verwacht. Dat komt door de ingewikkelde<br />
logistiek en door de wens speciale producten<br />
in het interieur onder te brengen. Bovendien<br />
streefde de <strong>Rijksgebouwendienst</strong> naar een<br />
duurzame invulling van een monumentaal<br />
interieur. Maar nu is ‘Haarlem’ operationeel.<br />
De verbouwing van het rechtbankcomplex<br />
aan de Haarlemse Jansstraat,<br />
locatie van de civiele tak van<br />
de Haarlemse rechtbank, loopt bijna<br />
ten einde maar rustig achterover<br />
leunen is er niet bij. Tot de opleverdatum,<br />
later in het voorjaar, vindt de<br />
meest cruciale fase van de renovatie<br />
plaats: het testen van alle installaties<br />
en apparatuur. Gaan de alarmbellen<br />
op tijd en op de juiste plek af?<br />
Functioneert de brandbeveiliging<br />
naar behoren? En misschien wel het<br />
belangrijkst: werken de scanstraten<br />
bij de balie, het kloppend hart van de<br />
rechtbank, optimaal? Het kleinste<br />
mankement kan grote gevolgen<br />
hebben. Een vormfout bijvoorbeeld,<br />
waardoor een zaak door de rechter
als niet-ontvankelijk wordt verklaard.<br />
Daarom volgen er na de<br />
oplevering ook nog eens drie<br />
maanden van proefdraaien om er<br />
zeker van te zijn dat alles werkt.<br />
Toch oogt projectleider Peter<br />
Schuchard van de <strong>Rijksgebouwendienst</strong><br />
tamelijk ontspannen. ‘Als je<br />
bedenkt wat we al allemaal aan<br />
perikelen achter de rug hebben, dan<br />
word je niet meer zo snel zenuwachtig’,<br />
zegt hij in een van de vergaderruimtes<br />
op de vierde etage van de<br />
vestiging Haarlem van de <strong>Rijksgebouwendienst</strong>,<br />
die tegen het station<br />
is aangebouwd.<br />
Schuchard is de derde projectmanager<br />
op rij in twee jaar tijd en heeft de<br />
klus driekwart jaar geleden over-<br />
genomen van zijn voorgangster<br />
Patricia Zuidwijk, die nog wel op de<br />
achtergrond als vraagbaak figureert.<br />
‘Dat is absoluut nodig, want je hebt<br />
in een tijdsbestek van een klein jaar<br />
niet zomaar alle ins en outs van deze<br />
renovatie in de vingers. Het is een<br />
zeer ingewikkelde opgave. Het gaat<br />
om elf duizend vierkante meter<br />
vloeroppervlak en dat leverde nogal<br />
wat hoofdbrekens op. Vooral op het<br />
constructieve vlak. Alle denkbare<br />
betonconstructies zijn in het<br />
complex toegepast, dus dat geeft<br />
wel aan hoe moeilijk het soms was<br />
om de juiste beslissingen te nemen.<br />
Bovendien waren er maar liefst vijf<br />
partijen bij betrokken: de sloper, de<br />
bouwer, de beveiligingsmensen,<br />
warmte-installateurs en een<br />
tuinarchitect. En die stromen<br />
moesten allemaal in goede banen<br />
zien te worden geleid. Op een aantal<br />
dingen na is dat tot nu toe goed<br />
gelukt.’ Zo moest in een eerder<br />
stadium een van de externe<br />
adviseurs vervangen worden omdat<br />
hij de wensen van de rechtbank<br />
negeerde en in zijn ontwerp geen<br />
rekening hield met de gestelde eisen.<br />
En is er enige vertraging opgelopen<br />
omdat het behang, speciaal gemaakt<br />
in Engeland voor het voormalige<br />
Bisschoppelijk Museum, een van de<br />
vier gebouwen die tezamen het<br />
rechtbankcomplex vormen, niet op<br />
tijd kan worden geleverd.<br />
buitEn jE ScHulD<br />
Soit, vindt Schuchard. Zolang dit<br />
soort zaken buiten je schuld om<br />
gebeurt en je het goed aan de klant<br />
kunt uitleggen, moet je daar niet al<br />
te krampachtig mee omgaan.<br />
Sommige dingen heb je nu eenmaal<br />
niet in de hand. Neem nu de kwestie<br />
van dat behang. Dat had wel eerder<br />
geleverd kunnen worden maar de<br />
levertijd viel precies samen met de<br />
start van de bouwvak. De aannemer<br />
was bang voor schade als het behang<br />
zolang moest worden opgeslagen.<br />
Bovendien ging tot overmaat van<br />
ramp de leverancier ook nog eens<br />
failliet en moest voor een vervangend<br />
alternatief eerst uitgebreid<br />
overlegd worden met de kunst-<br />
commissie van de rechtbank, met de<br />
nodige vertraging als gevolg. ‘De<br />
rechtbank gaat bij deze renovatie<br />
allereerst voor kwaliteit’, zegt<br />
Schuchard. ‘Als er af en toe beslissingen<br />
moesten worden genomen die<br />
de kwaliteit ten goede kwamen dan<br />
deed men niet al te moeilijk.’ Wat<br />
dat betreft is hij dan ook dik<br />
tevreden over de samenwerking met<br />
de gebruiker, die vanaf het begin tot<br />
nu toe altijd voorbeeldig is geweest.<br />
Maar Schuchard is bovenal trots<br />
omdat, ondanks alle tegenslagen, de<br />
kosten maar nauwelijks boven het<br />
investeringsbudget zijn uitgestegen.<br />
En dat mag best tot vrolijkheid<br />
stemmen, in tijden waarin het bijna<br />
gemeengoed is geworden om bouwkosten<br />
te laag in te schatten en uiteindelijk<br />
hoger uit te komen. Vooral<br />
als je beseft wat voor extra’s er tijdens<br />
het proces nog allemaal moesten<br />
worden gedaan. Zo leverde, na het<br />
strippen van alle overbodige toevoegingen,<br />
het voormalige Bisschoppelijk<br />
Museum zoveel interessante<br />
gegevens op, dat men besloot om<br />
een kostbaar bouwhistorisch onderzoek<br />
te doen. Kleur onderzoek wees<br />
verder uit dat de oorspronkelijke<br />
kleurstelling toch net even anders<br />
was als verondersteld. Daarnaast<br />
veranderde de gebruiker af en toe<br />
nog wel eens wat aan het wensenpakket,<br />
vanwege allerlei veranderingen<br />
binnen de eigen organisatie. Het<br />
39
40 monumenten architectuur<br />
onderwerp<br />
restauratie & renovatie<br />
was, zegt Schuchard, een klus die<br />
vooral financieel behendigheid<br />
vereiste om alle bijkomende kosten<br />
in het geraamde budget in te passen.<br />
warmtE-kOuDE OpSlag<br />
En natuurlijk is de renovatie ook<br />
duurzaam. Vanzelfsprekend bijna.<br />
Want verzin tegenwoordig maar<br />
eens een overheidsgebouw waarin<br />
niet hoog is ingezet op duurzaamheid.<br />
Lukt niet meer. In het geval<br />
van de Haarlemse rechtbank wordt<br />
bijvoorbeeld gebruik gemaakt van<br />
warmte-koude opslag. ‘Het is<br />
eigenlijk een relatief simpel<br />
systeem’, legt Schuchard uit.<br />
‘Vroeger werd hier op gas gestookt<br />
maar vanaf nu wordt de temperatuur<br />
van het grondwater gebruikt<br />
om de gebouwen in de winter te<br />
verwarmen en in de zomer te koelen.<br />
Het grondwater wordt boven de<br />
grond verwarmd dan wel afgekoeld<br />
en vervolgens door de gebouwen<br />
rondgepompt. Dat is weliswaar een<br />
forse investering maar het levert ook<br />
een grote energiewinst op. Na vijf<br />
tot zeven jaar zijn de kosten volledig<br />
terugverdiend.’ Daarnaast zijn er<br />
bij de verbouwing zoveel mogelijk<br />
onderhoudsvrije materialen<br />
gebruikt. Zo ligt er bijvoorbeeld een<br />
slijtvaste kunstharsvloer. Andere<br />
materialen, zoals de tapijten, zijn<br />
uitgekozen op de te verwachte<br />
vervuiling. Schuchard: ‘Je kunt er op<br />
wachten dat er tijdens een vergadering<br />
een keer een kop koffie of thee<br />
omvalt dus in de rechtbank liggen<br />
straks geen tapijten maar tapijttegels,<br />
die makkelijk verwijderd<br />
kunnen worden om schoon te<br />
maken of eventueel vervangen<br />
kunnen worden’.<br />
Flexibel gebruik van materialen,<br />
kortom, maar er is meer. Zo kan de<br />
gebruiker voor het onderhoud straks<br />
gebruik maken van een Manual Of<br />
Good Housekeeping. Een handleiding<br />
waarin precies staat vermeld hoe het<br />
onderhoud dient te gebeuren, vooral<br />
bedoeld voor de kwetsbare materialen<br />
in de twee rijksmonumenten dat<br />
het complex omvat. Want naast het<br />
voormalige Bisschoppelijk Museum<br />
is er ook nog het Johezhuis, het<br />
voormalige 18 de eeuwse woonhuis<br />
van de directeur van gelddrukkerij<br />
Johan Enschedé. En dat is echt nodig,<br />
beklemtoont Schuchard, want in de<br />
jaren ‘80 van de vorige eeuw zijn er<br />
wel eens wat dingen verkeerd<br />
gegaan. ‘De muren van het Johezhuis<br />
waren bewerkt met een pleisterlaag<br />
van zand en kalk en wit gemaakt met<br />
een witkalk. Dat werd op den duur<br />
natuurlijk smerig, maar wat deed<br />
men vervolgens? Daar werd latex<br />
over heen gesmeerd. Het nadeel van<br />
latex is echter dat het niet hecht dus<br />
wij konden er niet de noodzakelijke<br />
stucwerkreparaties op verrichten,<br />
maar moesten het oude pleisterwerk<br />
eerst helemaal verwijderen. Zonde<br />
van al het werk, want het was niet
nodig geweest. Om dit soort ondeskundigheid<br />
in de toekomst te<br />
voorkomen kan de rechtbank straks<br />
gebruik maken van een onderhoudshandleiding<br />
op wetenschappelijke<br />
basis.’<br />
lOgiScHE Structuur<br />
Tijdens een rondgang door het bijna<br />
voltooide rechtbankcomplex met<br />
architect Jan Bakers blijkt pas goed<br />
hoe het voormalige doolhof van<br />
gangen, trappen en ruimtes, waar<br />
zo’n beetje elke logische structuur<br />
aan ontbrak, is omgetoverd tot een<br />
heldere en efficiënt ingerichte<br />
binnenruimte. ‘In het ontwerp is er<br />
naar gestreefd het karakter van het<br />
totale complex te behouden, maar<br />
de overzichtelijkheid en de structuur<br />
te verbeteren en te optimaliseren’<br />
legt Bakers uit. ‘Het opnieuw<br />
gebruiken van al aanwezige<br />
onderdelen, zoals de fraaie binnentuinen,<br />
de twee monumentale<br />
panden en de karakteristieke<br />
voorgevel van de oorspronkelijke<br />
rechtbank van W.C. Metzelaar,<br />
hebben gediend als uitgangspunt<br />
voor het ontwerp’.<br />
Allereerst is daarom de samenhang<br />
tussen exterieur en interieur weer in<br />
ere hersteld, door de zittingzalen de<br />
oorspronkelijke indeling van de vier<br />
gevels te laten volgen. Ook de entree<br />
met de voor Metzelaar zo typische,<br />
monumentale bordestrap, is weer in<br />
gebruik genomen, want voorheen<br />
kwamen de mensen via het<br />
souterrain naar binnen. Verder is<br />
dankzij een aantal ingrepen de<br />
interne routing van het complex<br />
verbeterd en zijn het Johezhuis en<br />
het Bisschoppelijk Museum beter in<br />
het totaalplan geïntegreerd. Bakers:<br />
‘Die twee rijksmonumenten zijn<br />
allereerst ontdaan van alle ingrepen<br />
van de voorlaatste renovatie uit de<br />
jaren tachtig van de vorige eeuw,<br />
zoals de verlichting en de installaties,<br />
en vervolgens weer in oude luister<br />
hersteld. We hebben de niveauverschillen<br />
handig opgelost door ze<br />
door middel van steektrappen weer<br />
te laten aansluiten op de gangenstructuur<br />
van het Metzelaargebouw.<br />
Verder hebben we de sfeer in de<br />
monumenten wat meer voelbaar<br />
willen maken door de trappen te<br />
vernauwen. Er is slechts ruimte voor<br />
een persoon.’<br />
Eenmaal voorbij de portiersbalie en<br />
de scanstraten komt men in het<br />
observatiegebied, de wachtruimte<br />
voor het publiek, die verdeeld is over<br />
het souterrain en de begane<br />
grond verdieping, en toegang geeft<br />
tot de elf zittingzalen. Drie daarvan<br />
bevinden zich in het Bisschoppelijk<br />
Museum. De zalen zijn opvallend<br />
neutraal ingericht. ‘Dat komt’, legt<br />
Bakers uit, ‘omdat in het civiele recht<br />
mediation een belangrijke rol speelt.<br />
Het is dus niet de bedoeling, zoals in<br />
het strafrecht meer gebruikelijk is,<br />
om ontzag in te boezemen, maar om<br />
beide partijen zoveel mogelijk op<br />
hun gemak te brengen. Het gaat er<br />
uiteindelijk om te proberen ze bij<br />
elkaar te brengen. En daar past een<br />
wat sobere en eenvoudige inrichting<br />
bij. Over dit soort gevoelige zaken<br />
hebben we heel goed nagedacht,<br />
want uiteindelijk is dat mede<br />
bepalend voor het optimaal<br />
functioneren van de rechtbank.’<br />
p40: wachtruimtes en trappenhuis.<br />
p41 boven: gang in fel oranje.<br />
p41 onder: de kantine.<br />
41
kunst<br />
architectuurbeleid<br />
42<br />
Vrouwe Justitia<br />
superminimaal<br />
verbeeld<br />
Het blijven aardige verhalen. De<br />
anekdotische faux pas van een<br />
bezoeker die in een galerie een<br />
brandblusser staat te bewonderen.<br />
Tot het pijnlijke moment dat het<br />
meisje van de galerie hem vertelt dat<br />
het – eh, slik – geen kunstwerk is,<br />
maar een echte blusser. Het<br />
Duchampiaanse denken zit nu<br />
eenmaal diep verankerd in het kijken<br />
naar moderne kunst. Een twaalf in<br />
een dozijn pissoir kan zo maar<br />
topkunst zijn.<br />
Een soortgelijk moment leverde een<br />
bezoek aan de rechtbank van Haarlem<br />
op. De Amerikaanse kunstenaar<br />
Spencer Finch heeft een vijftal<br />
lichtwerken voor het gerechtsgebouw<br />
gemaakt. Twee grote werken<br />
hangen in de twee rechtszalen aan<br />
een wand, twee kleinere werken<br />
bevinden zich elk op een gangmuur.<br />
In het exterieur van het gebouw<br />
komt een vijfde werk, verwerkt in<br />
het plafond van het met classicistische<br />
zuilen gestutte entreeportaal.<br />
Lichtwerken<br />
van Spencer<br />
Finch in<br />
Haarlemse<br />
rechtbank<br />
andere<br />
smaken<br />
TEKST: XanDra DE jOngH<br />
FOTOGRAFIE: maartEn nOOrDijk<br />
Hoe beeld je gerechtigheid uit? Voor de rechtbank<br />
in Haarlem kan het begrip niet abstract<br />
genoeg worden aangepakt. De Amerikaan<br />
Spencer Finch maakte vijf lichtwerken die<br />
gebaseerd op de weegschaal van Vrouwe<br />
Justitia simultaan een uitgebeende representatie<br />
geven van recht en onrecht.<br />
Tijdens het bezoek is de interne<br />
vernieuwbouw van het historische<br />
pand in de Jansstraat nog niet<br />
helemaal klaar, werklui doen de<br />
laatste klusjes. Beneden in de gang<br />
hangt in een inham een lichtarmatuur<br />
aan de muur. Een ‘gewoon’<br />
ogende wandlamp. Maakt het<br />
onderdeel uit van het werk van Finch
of is het een functioneel bedoelde<br />
lichtarmatuur? Hans van den Ban,<br />
begeleidend kunstadviseur van het<br />
Atelier <strong>Rijksgebouwendienst</strong>, twijfelt<br />
even. Helemaal zeker weten doet hij<br />
het niet. Maar Van den Ban mag dat<br />
soort twijfel - “als zogeheten<br />
kunstkenner nota bene” - wel. Als<br />
een kunstwerk je op het verkeerde<br />
been zet, zichzelf niet overschreeuwt.<br />
tl-buiZEn<br />
Zichzelf overschreeuwen doet het<br />
werk van Spencer Finch (1962) zeker<br />
niet. De lichtwerken in de Haarlemse<br />
rechtbank zijn zeer minimalistisch in<br />
hun verschijningsvorm. Horizontale<br />
en verticale lijnen van tl-buizen in<br />
verschillende kleurencombinaties.<br />
Elk werk bestaat uit een compositie<br />
van twee, horizontaal gepositioneerde<br />
tl-buizen. Naast elkaar, maar<br />
niet op dezelfde hoogte, de rechter<br />
horizontale lijn ligt steevast iets<br />
lager. Op de twee lijnen bevindt zich<br />
een opeenstapeling van (kortere)<br />
horizontale, en een enkele keer<br />
verticale geplaatste tl-buizen in<br />
verschillende kleuren.<br />
Finchs tl-buizen vormen een<br />
geabstraheerde versie van de<br />
weegschaal, het symbolische<br />
attribuut waarmee Vrouwe Justitia<br />
als personificatie van gerechtheid<br />
traditiegetrouw de beschuldigingen<br />
tegen de bewijzen afweegt. In de<br />
lichtwerken abstraheert Finch<br />
gerechtigheid tot een minimale<br />
voorstelling van een paar lijnen. De<br />
horizontale, witte lijnen zijn de<br />
weegschalen, de gekleurde buizen<br />
erboven vormen de inhoud ervan.<br />
Het materiaalgebruik is sober en<br />
eenvoudig. Kleur wordt verkregen<br />
door filters over de tl-buizen te<br />
schuiven.<br />
Less is more is het adagium in deze<br />
uitgebeende representatie van recht<br />
en onrecht. Het blijkt ook uit de<br />
summiere titel Untitled (Scales of<br />
Justice), het werk van de kunstenaar<br />
is doorgaans allesbehalve ongetiteld.<br />
(Finch noemt het zelf min of meer<br />
ironisch “a sort of strange title”.)<br />
Finch leek aanvankelijk ook meer<br />
voor more te gaan. Maar zijn eerste<br />
ontwerp was de kunstcommissie<br />
niet abstract genoeg. De keuze voor<br />
Spencer Finch was juist ingegeven<br />
vanwege het vrij abstracte werk dat<br />
hij doorgaans maakt. Dat sloot aan<br />
bij de wens van de Haarlemse<br />
rechtbank voor een kunstwerk, dat<br />
zich in grote mate van abstractie zou<br />
verhouden tot het begrip gerechtigheid.<br />
Van de superminimale versie<br />
waar Finch vervolgens mee kwam<br />
was de kunstcommissie dan ook<br />
meer gecharmeerd.<br />
pOëtiScHE OmHElZing<br />
Lichtsculpturen maken een belangrijk<br />
deel uit van het oeuvre van<br />
Spencer Finch (1962). Voor de<br />
Amerikaanse kunstenaar, die vorig<br />
jaar te zien was op de Biënnale van<br />
Venetië, zijn licht en kleur het<br />
belangrijkste gereedschap in zijn<br />
werk. Voor Finch zijn het de<br />
graadmeters van een gegeven tijd,<br />
plaats en herinnering. Zo wordt in<br />
het biënnale-werk Moonlight letterlijk<br />
de couleur locale van Venetië gevangen<br />
door het aanbrengen van<br />
gekleurde filters op verschillende<br />
bestaande ramen in een tentoonstellingsruimte.<br />
Finch probeert door middel van<br />
objectieve wetenschappelijke<br />
methodes zijn subjectieve ervaring<br />
van licht en kleur op een specifieke<br />
plaats en tijd te repliceren. Het<br />
onderzoek naar licht, kleur, geheugen<br />
en waarneming vormt dan ook<br />
de basis van zijn werk. Voor de<br />
objectieve wijze van kijken hanteert<br />
Finch onder meer colorimeters (lichtmeters<br />
voor kleur en intensiteit),<br />
voor het eigen kijken en vervolgens<br />
weergeven zet hij zijn geheugen in.<br />
De combinatie van deze twee vervult<br />
zijn werk met een melancholie die<br />
Spencer Finch zelf omschrijft als “het<br />
onmogelijke verlangen jezelf te zien<br />
kijken.” Ook het werk Eos (Dawn, Troy)<br />
uit 2002 komt uit dit verlangen voor.<br />
Finch is geïntrigeerd door het idee te<br />
zien wat de Griekse held Achilles zag.<br />
Hij bezoekt de plaats van het oude<br />
Troje in Noordwest-Turkije en<br />
bedenkt dat het enige dat in<br />
drieduizend jaar op deze plek<br />
onveranderd moet zijn gebleven het<br />
aanwezige licht is. De kunstenaar<br />
neemt verschillende lichtmetingen<br />
tijdens dageraad, het tijdstip dat<br />
immers frequent figureert in de Ilias<br />
van Homerus. Eenmaal terug in New<br />
York tovert Finch als een hedendaagse<br />
alchemist een enkel moment van<br />
het ochtendglorenlicht van Troje.<br />
Het is een gerecreëerde werkelijkheid<br />
die louter uit licht en kleur<br />
bestaat.<br />
wHat timE iS it On tHE Sun?<br />
Het ‘in de koffer meenemen’ van een<br />
ervaring om deze vervolgens over te<br />
hevelen naar een andere plaats en<br />
tijd komt bij Finch frequent voor.<br />
Voor Sunlight in an empty room (Passing<br />
cloud for Emily Dickinson, 2004) peilde<br />
Finch het licht, inclusief overkomende<br />
wolken, op een zomermiddag in<br />
de tuin van Emily Dickinson’s huis in<br />
de Amerikaanse staat Massachusetts.<br />
Kunst en wetenschap vinden zich<br />
elkaar bij Finch niet zelden in een<br />
poëtische omhelzing. Zoals de tros<br />
ballonnen in de lucht, waarvan de<br />
blauwe kleur van de ballonnen (na<br />
zorgvuldige kleurmetingen) exact<br />
overeen komt met het blauw van de<br />
lucht op een bepaald tijdstip.<br />
Poëtisch alleen al is de (van de<br />
filosoof Ludwig Wittgenstein<br />
overgenomen) titel van het werk<br />
What time is it on the Sun? Zonder<br />
zonlicht zou de mens niets zien,<br />
maar naar de directe bron kijken lukt<br />
niet zonder verblind te raken. Het is<br />
voor Finch een metafoor voor de<br />
onvolkomenheid van alle representatie.<br />
Ondanks deze zekerheid rest<br />
ons niets anders dan te blijven<br />
kijken. En ons tegelijk bewust te zijn<br />
van de vele gradaties van onze<br />
perceptie en herinnering.<br />
Die gedachte sijpelt ook door in de<br />
lichtwerken die Finch maakte voor<br />
de Haarlemse rechtbank. Door in de<br />
verschillende werken te variëren in<br />
de positionering van de tl-buizen en<br />
kleurencombinaties, raakt Finch aan<br />
het gegeven dat in de rechtspraak<br />
zaken niet altijd met eenzelfde<br />
eenheid te meten zijn. En dat in<br />
sommige zaken gerechtigheid<br />
diffuser is dan in andere gevallen -<br />
het ene onrecht laat zich makkelijker<br />
wegen dan het andere. Kijk naar het<br />
werk dat in het entreegebied op de<br />
begane grond hangt. Bovenop de lijn<br />
van de ‘linkerschaal’ staan zes<br />
verticale lichtbuizen in de kleuren<br />
rood en blauw. De rechter weeg-<br />
schaal bevat zes horizontale<br />
tl-buizen, in dezelfde kleurencombinatie<br />
als bij de linker schaal. De<br />
verticale compositie versus de<br />
horizontale compositie geeft het<br />
verschil tussen de schalen duidelijk<br />
weer en benadrukt visueel bovendien<br />
dat de rechter weegschaal lager<br />
hangt; zwaarder weegt dan de linker.<br />
Beschuldiging en bewijs tekenen zich<br />
hier duidelijk af.<br />
Een stuk minder expliciet is de weegschaal<br />
in de rechtszaal verderop. In<br />
de louter horizontale compositie van<br />
tl-buizen zijn de twee ‘schalen’ nagenoeg<br />
gelijk aan elkaar. Het is een<br />
werk dat ter contemplatie dient van<br />
alle aan wezigen in de rechtszaal. Van<br />
beschuldigde en aanklager tot rechter,<br />
ze houden zich gedurende een<br />
gegeven tijd en plaats bezig met<br />
dezelfde abstractie. Wat is gerechtigheid?
44 stedenbouw monumenten architectuur architectuurbeleid<br />
kunst<br />
onderwerp<br />
‘Met het woord prestigeproject<br />
moet je oppassen’<br />
andere<br />
smaken
Joop van Oosten van BAM verweert zich tegen de crisis:<br />
Nederland heeft weer een<br />
bouwminister nodig<br />
Joop van Oosten is sinds 2005<br />
voorzitter van de Raad van Bestuur<br />
van BAM. Het bouwconcern heeft<br />
zijn projectontwikkelingsactiviteiten<br />
begin 2010 samengevoegd met<br />
die van AM. BAM Vastgoed is AM<br />
geworden omdat AM in die markt<br />
een sterker merk is. Voor BAM<br />
komt de crisis, net als voor andere<br />
vastgoedondernemingen, hard<br />
aan. Honderden arbeidsplaatsen<br />
zijn verloren gegaan, nieuwe<br />
projecten komen tot stilstand,<br />
zeker in gebieden waar krimp van<br />
de bevolking wordt verwacht. Van<br />
Oosten beziet de crisis, de samenwerking<br />
met de <strong>Rijksgebouwendienst</strong>,<br />
de toekomst van publiekprivate<br />
samenwerking en de<br />
betekenis van duurzaamheid.<br />
Wat merken jullie van de crisis?<br />
‘Heel veel. Wie de cijfers van BAM<br />
volgt, ziet dat de crisis ons midscheeps<br />
heeft geraakt. Aan verliezen<br />
op vastgoed hebben we vorig jaar<br />
266 miljoen euro moeten afschrijven,<br />
wat voor BAM enorm is, ook<br />
historisch gezien. We hebben in 2009<br />
nog wel winst gemaakt.’<br />
‘In 1981 bij de vorige crisis was BAM<br />
een wezenlijk andere onderneming<br />
en zat de bouwsector anders in<br />
elkaar. Bedrijven waren kleinschaliger<br />
en werden nog harder geraakt<br />
dan nu omdat ze zoveel woningen<br />
op voorraad hadden. Dat is nu<br />
minder het geval. Al in 2008 waren<br />
er signalen over een haperende<br />
economie, maar iedereen dacht dat<br />
het voor de bouw wel zou meevallen.<br />
Dat het in het vastgoed zo hard<br />
omlaag zou gaan, hadden we niet<br />
gedacht. De stop van de woningverkoop,<br />
in feite een kopersstaking, was<br />
binnen een maand het geval. We<br />
dachten dat het tijdelijk zou zijn<br />
maar kennelijk werkt de menselijke<br />
geest zo. Veel projecten die we in<br />
uitvoering hadden, hebben we tegen<br />
lagere prijzen moeten verkopen.’<br />
TEKST: jaap HuiSman<br />
FOTOGRAFIE: lEViEn willEmSE<br />
Wat voor soort projecten hebben jullie<br />
moeten cancellen?<br />
‘Gecompliceerde, stedelijke<br />
projecten met een groot deel<br />
appartementen erin. In het najaar<br />
van 2008 merkten we dat die niet<br />
liepen en die vraag heeft zich in 2009<br />
niet hersteld. Bij dergelijke projecten<br />
halen we de 70 procent van de<br />
voorverkoop niet die nodig is om<br />
met de bouw te beginnen. Het<br />
betreft vaak de luxueuzere plannen<br />
met appartementen in de hogere<br />
prijsklassen.’<br />
Sommige architecten vragen zich of<br />
bepaalde eilanden van IJburg nog wel<br />
zullen doorgaan.<br />
‘Ja, dat kun je je afvragen. Dat is een<br />
discussie van een jaar geleden over<br />
gebiedsontwikkeling met de vraag<br />
of je concessies moet doen aan de<br />
kwaliteit of juist niet. Ik geloof in de<br />
noodzaak van concessies. In de<br />
steden zie je altijd jaarringen.<br />
Waarom niet in dat soort gebieden?<br />
Alleen bestaat er wel een onderkant.<br />
Er zijn in de jaren tachtig huizen<br />
gebouwd waar we nu niet trots op<br />
zijn. Die zijn al gesloopt of staan op<br />
de nominatie om gesloopt te worden.<br />
Je moet wel op een bepaald ambitieniveau<br />
blijven bouwen, maar als er<br />
geen markt is, vergeet het dan maar.’<br />
‘Het komt altijd goed, is mijn<br />
ervaring. Het duurt even, de uitweg<br />
is heel plat. Een bepaald aantal<br />
mensen wil wat kopen, vanwege een<br />
erfenis of een echtscheiding. De<br />
economie suddert voort. Maar zodra<br />
de zekerheid over het inkomen<br />
toeneemt, gaat men weer kopen. De<br />
verkoop in het eerste kwartaal van<br />
2009 liep heel slecht, daarna werd<br />
het redelijk en kregen we hoop<br />
totdat de verkoop in het derde<br />
kwartaal weer terugviel. Het vierde<br />
kwartaal was al weer beter en de<br />
eerste acht weken van 2010<br />
betekenen een verdubbeling ten<br />
opzichte van die periode in 2009.<br />
Het is nog altijd de helft van 2008,<br />
dat wel.’<br />
Wat loopt altijd wel?<br />
‘Projecten waar starters naar toe<br />
kunnen, mensen die geen bezit<br />
achterlaten dat ze moeten verkopen.<br />
Grondgebonden woningen op een<br />
prachtige plek verkopen ook.’<br />
interview<br />
architectuur architectuurbeleid<br />
45
<strong>46</strong> architectuur architectuurbeleid<br />
interview<br />
Nu de Vinex-opgave grotendeels is<br />
afgerond, roepen experts, onder meer bij<br />
het Atelier Rijksbouwmeester, dat<br />
stedelijke verdichting nodig is.<br />
‘Daar liggen kansen, maar onderschat<br />
niet de financiële voorwaarde<br />
om bouwrijpe situaties te creëren.<br />
Ik heb discussies gehad met<br />
architecten die zeiden goedkope<br />
plannen te kunnen ontwikkelen.<br />
Daarbij vergaten ze de grond- en<br />
saneringskosten. Ruimtelijk gezien<br />
kan ik me de opgave heel goed<br />
voorstellen, ben zelf ook een<br />
voorstander van het wonen in de<br />
steden, maar met een overheid die<br />
goed op zijn financiën moet letten,<br />
wordt dat lastig.’<br />
Zouden dan meer wijken uit de jaren<br />
tachtig gesloopt en herontwikkeld moeten<br />
worden?<br />
‘Misschien kan dat, maar dan wil ik<br />
daarvan wel de boekwaarde weten.<br />
De verwerving is moeilijk. Want er<br />
zijn veel appartementsgebouwen<br />
uitgepond aan individuele eigenaren,<br />
zodat die uit het bezit van de<br />
corporaties zijn verdwenen. Ga er<br />
maar aanstaan op die weer te<br />
verwerven.’<br />
Was je daarom teleurgesteld dat het<br />
kabinet viel? Omdat er nog zoveel te doen<br />
is?<br />
‘Ik ontmoette bij ADO Den Haag een<br />
bevriend politicus die tegen me zei:<br />
‘Goed hè, Joop?’ Toen antwoordde<br />
ik: ‘Een grof schandaal is het’. We<br />
hadden even een woordenwisseling.<br />
Dat politici op een moment als dit<br />
geen verantwoordelijkheid voor het<br />
economisch herstel nemen, vind ik<br />
onbegrijpelijk.’<br />
Had jij hoge verwachtingen van Van der<br />
Laan bij de prachtwijken?<br />
‘Ik denk dat minister Van der Laan<br />
een heel inspirerende en goed<br />
bestuurder was. Hij moest doorgaan<br />
waar Vogelaar was gebleven. Het<br />
dossier is best lastig. We merkten al<br />
gauw dat er om financiële redenen<br />
ontwikkelingen werden tegengehouden.<br />
Het heeft lang geduurd voordat<br />
het kabinet begreep dat de bouwsector<br />
voor de economie als geheel<br />
cruciaal is. Eind 2008 mocht ik een<br />
bijeenkomst van Economische Zaken<br />
bijwonen. De hele industrie was daar<br />
aanwezig. Er werd wel naar de<br />
maakindustrie geluisterd, zoals<br />
Corus, DSM en zo, die met een flinke<br />
vraaguitval te maken had, maar wat<br />
er met de bouw zou gebeuren,<br />
daarvoor leek geen interesse. Politici<br />
lijken het laatcyclische karakter van<br />
de bouw niet te begrijpen. We<br />
hebben lange doorlooptijden. Bij een<br />
besluit van vandaag is een architect<br />
over een half jaar bezig, en een jaar<br />
later kun je pas gaan bouwen.’<br />
Maar jullie hebben toch de machtigste<br />
man van Nederland, Elco Brinkman, als<br />
lobbyist?<br />
‘Van mij geen kwaad woord over<br />
Elco. Hij doet dat heel goed. Maar<br />
zelfs hij kreeg het niet voor het<br />
voetlicht.’<br />
Hoe verklaar je dat?<br />
‘Zolang er geen vijftigduizend<br />
bouwvakkers naar het Malieveld<br />
trekken, is het niet interessant voor<br />
een kabinet. Bovendien waren in<br />
2008 nog volop bouwvakkers aan<br />
het werk. Iedereen was aan het<br />
timmeren, en niemand, behalve de<br />
sector zelf, zag de urgentie. Op een<br />
bepaald moment zagen we de<br />
orderboeken aflopen. De boodschap<br />
kwam niet over. Later wel, maar dan<br />
ben je al te laat. Bij architectenbureaus<br />
tekenen zich drama’s af.<br />
Architecten hebben soms hun<br />
pensioen in hun bureau gestopt, en<br />
krijgen nog onvoldoende werk. Als<br />
de pijplijn daar leeg is, hoeven<br />
bouwers niet lang te wachten tot<br />
zijzelf aan de beurt zijn.’<br />
Op wat voor soort stimulerende<br />
maatregelen had je gehoopt?<br />
‘Dat het kabinet niet te lang zou<br />
praten, maar beslissingen zouden<br />
nemen. De Belgische overheid heeft<br />
de BTW op bepaalde woningen<br />
onmiddellijk verlaagd, terwijl hier de<br />
overheid een praatcircus is begonnen.<br />
Moet de overdrachtsbelasting<br />
er af, of de BTW? Het leidt ertoe dat<br />
je op verjaardagen hoort dat het<br />
dom is om nu een huis aan te<br />
schaffen. Dat klimaat is fnuikend<br />
voor de sector. Er is, ook in de<br />
Kamer, niet naar ons geluisterd.’<br />
‘Ik denk dat het imago van de bouw<br />
ons in de politiek nog steeds parten<br />
speelt, hoewel de bouwfraude<br />
mijlenver achter ons ligt. De directies<br />
van de <strong>Rijksgebouwendienst</strong> en<br />
Rijkswaterstaat hebben een<br />
geweldige rol gespeeld om de sector<br />
er bovenop te helpen. Maar dan<br />
komt de ellende met de vastgoedfraude.<br />
Een hoop mensen weten het<br />
verschil tussen bouw en vastgoed<br />
niet en zeggen: ‘Daar heb je ze weer!’<br />
Iedereen heeft in zijn hoofd dat<br />
vastgoedontwikkelaars veel geld<br />
verdienen. Dus als het dan zakelijk<br />
tegenzit, is de reactie: ‘je red je<br />
maar’. De enige manier om dat beeld<br />
recht te trekken is je werk zo goed<br />
mogelijk te doen en de bouwsector<br />
goed neer te zetten.’<br />
Hebben jullie baat bij een actieve rol van<br />
de <strong>Rijksgebouwendienst</strong>?<br />
‘Na de bouwenquete is de Regieraad<br />
Bouw ingesteld om de vernieuwing<br />
in de gehele bouwketen aan te jagen<br />
en verbeteringen te borgen. Ik heb in<br />
de tweede Regieraad mogen zitten<br />
waar ik Peter Jägers van de <strong>Rijksgebouwendienst</strong><br />
en Bert Keijts van<br />
Rijkswaterstaat tegenkwam. Ik denk<br />
dat de <strong>Rijksgebouwendienst</strong> het<br />
beste uit de sector heeft gehaald<br />
door een aantal projecten zo goed<br />
mogelijk in de markt te zetten. Ze is<br />
nu eenmaal de huisvester van het<br />
Rijk. Wat jammer is, is dat we de<br />
bouwminister zijn kwijtgeraakt.<br />
Vroeger stond VROM daar voor, nu is<br />
Economische Zaken het ministerie<br />
van de sector. Den Haag denkt zeker<br />
dat het volk inmiddels wel gehuisvest<br />
is. Klaar. Terwijl in de wederopbouwtijd<br />
en de jaren daarna de<br />
bouw werd gezien als motor van<br />
onze economie, met een minister die<br />
zich er speciaal voor inzette. Dat is<br />
voorbij. Mijn advies aan een nieuw<br />
kabinet zou zijn om een minister<br />
specifiek te belasten met de<br />
verantwoordelijkheid voor de<br />
sector.’<br />
Jullie werken veel met de <strong>Rijksgebouwendienst</strong>.<br />
‘Andere bouwers natuurlijk ook. Wij<br />
doen JuBi (de nieuwe ministeries van<br />
Justitie, Binnenlandse Zaken en<br />
Koninkrijksrelaties), Scheepvaartmuseum,<br />
de Sterrenwacht Leiden en<br />
helaas maar een stukje van het<br />
Rijksmuseum.’<br />
Kunnen jullie dat even goed, restaureren<br />
en nieuwbouw?<br />
‘We moeten op alle facetten van de<br />
bouw goed zijn. Onze strategie is dat<br />
we alle aspecten van het vak willen<br />
beheersen, de timmerman op zijn<br />
plek, het ontwerpbureau en ik op<br />
mijn plaats.’<br />
Hoe schat je van te voren zo’n ingewikkeld<br />
project als het Rijksmuseum in?<br />
‘Dat is een project met een moeilijke<br />
voorgeschiedenis, dus ik vind het<br />
niet zo verstandig dat weer op te<br />
rakelen. We maken nu een deel van<br />
het werk, de fundering.’<br />
Was het spannend toen bestaande<br />
kolommen onder de onderdoorgang<br />
werden vervangen door poeren?<br />
‘Dat weet ik niet. Ik ken de details<br />
onvoldoende. Ik ben er zelf nog niet<br />
geweest. Het is in deze functie<br />
onmogelijk al onze werken te<br />
bezoeken. Maar als je de foto’s ziet,<br />
is het spectaculair. Dat de hele<br />
aanbieding in kavels is opgeknipt, is<br />
voor ons toch een pijnlijke zaak. We<br />
hebben niet de kans gehad er samen<br />
uit te komen, wat met de <strong>Rijksgebouwendienst</strong>,<br />
denk ik, wel was<br />
gelukt. Het opknippen van het<br />
project is een slechtere oplossing,<br />
vind ik, die politiek gedreven is. Er<br />
komt uiteindelijk wel een goed<br />
gebouw uit, alleen vijf jaar te laat.<br />
Wij hadden het zeker in twee of drie<br />
jaar geklaard. Ik zou niet graag voorzitter<br />
van City Marketing Amsterdam<br />
willen zijn die moet uitleggen waarom<br />
alle grote musea in Amsterdam<br />
gesloten zijn. Maar ik heb er zo al<br />
meer dan genoeg over gezegd.’<br />
Dat oudzeer begrijp ik. Toch ben ik<br />
benieuwd als buitenstaander hoe je zo’n<br />
omvangrijk complex overziet?<br />
‘Nou, laat ik het Scheepvaartmuseum<br />
nemen, prachtig oud gebouw,<br />
prachtig gelegen in de stad. Van te<br />
voren denk je genoeg te weten. Kom<br />
je toch onverwachte problemen<br />
tegen. Dat zijn tegenvallers. Met<br />
nieuwbouw proberen we alles goed<br />
te plannen. JuBi bijvoorbeeld, is een<br />
machine. Zo uitgekiend. Je hebt een
goede architect, bekwame mensen<br />
van ons, van de <strong>Rijksgebouwendienst</strong>,<br />
en er is goed gesproken over<br />
de rolverdeling. We hebben het<br />
geluk gehad dat we lang hebben<br />
moeten onderhandelen over de<br />
prijs want het complex werd in de<br />
hoogconjunctuur in de markt gezet.<br />
Dat heeft ertoe geleid dat alles tot in<br />
detail, tot op de spijker is uitgewerkt,<br />
maar ook in 3D. En dat ook de <strong>Rijksgebouwendienst</strong><br />
elke spijker kent.<br />
Wat toen een ongeluk was, is nu je<br />
geluk. Ik kom er niet vaak, maar als<br />
ik er ben, ben ik er trots op. Dat<br />
hebben ze slim bedacht, denk ik dan.’<br />
Wat dan?<br />
‘Hoe alles in systemen is uitgedacht,<br />
de gevel, de ruw- en afbouw, en hoe<br />
er over kranen en hijsinstallaties is<br />
nagedacht. Prachtig om te horen.<br />
En dan bouw je ook nog op een<br />
prominente plek.’<br />
Geldt dit voor jullie als prestigeproject?<br />
‘Met dat woord moet je oppassen.<br />
We hebben hier in huis een wet die<br />
geldt: ‘hoe mooier de foto, hoe<br />
slechter het werk’. Ik heb wel eens<br />
architectuurjaarboeken aan de<br />
mannen uitgereikt met de mededeling<br />
‘ik ben trots op jullie, we<br />
staan er dit jaar niet in’. Er zijn wel<br />
projecten waar we trots op zijn en<br />
veel kennis in kwijt hebben gekund.’<br />
Over JuBi is wel gezegd dat als het eerder<br />
was begonnen dat het dan een ideaal<br />
pps-project zou zijn geweest.<br />
‘Ik vraag me dat af. Dan had je<br />
een model moeten kiezen waar de<br />
architect en opdrachtgever nog<br />
niet zo ver waren geweest. Bovendien<br />
is het een uitermate gevoelige<br />
plek met veel partijen waaronder<br />
de gemeente die zijn eisen stelt. Het<br />
verschil met Financiën is dat dat<br />
gebouw er al stond, bestemmingsplan<br />
stond vast, randvoorwaarden<br />
lagen beter. Je had het stedenbouwkundig<br />
model moeten uitontwikkelen<br />
en zelfs het voorlopig ontwerp.<br />
Dat VROM wel in aanmerking komt<br />
voor pps, begrijp ik, omdat de<br />
bouwmassa vaststaat.’<br />
Wat zijn in jouw ogen de voors en<br />
tegens van pps?<br />
‘Je ontzorgt de klant voor een<br />
deel en je krijgt, denk ik, een<br />
beter gebouw. Je bent namelijk<br />
genoodzaakt een gebouw te<br />
ontwikkelen met optimale levensduurkosten.<br />
Omdat je tientallen<br />
jaren verantwoordelijk blijft,<br />
verdiepen we ons nog meer dan in<br />
traditionale contractvormen in de<br />
projecten die we aanbieden. We<br />
proberen de risico’s van het<br />
bouwproces in de hand te houden.<br />
Je leert anders na te denken over wat<br />
je aanbiedt en wat je aan de klant<br />
vraagt. Dat betekent niet alleen<br />
ontwikkelen en realiseren maar ook<br />
exploiteren. Voor de opdrachtgever<br />
zit er een voordeel aan omdat je er<br />
financieel zo lang bij betrokken bent.<br />
Ik zie prachtige voorbeelden, het<br />
ministerie van Financiën maar ook<br />
de scholen in het Verenigd Koninkrijk<br />
die we exploiteren. Daar leveren we<br />
de maaltijden en kopen violen voor<br />
het muziekonderwijs.’<br />
Hoort dat wel bij jullie taak?<br />
‘Nou, koken moet je niet doen.<br />
Maar als je kijkt hoe we gegroeid<br />
zijn als bedrijf....We zijn allang geen<br />
capaciteitsaanbieder meer of een<br />
pure aannemer. Voor het Verenigd<br />
Koninkrijk hebben we een facility<br />
management-bedrijf opgericht, dat<br />
ook bijdraagt aan de winst. Op dit<br />
moment zijn we voor vier miljard<br />
aanbiedingen aan het voorbereiden<br />
in de vijf Europese landen waar we<br />
actief zijn. Niet dat we die allemaal<br />
gaan winnen, eenderde is ook al<br />
mooi. Het interessante ervan is dat<br />
ze zo verschillen, een parlementsgebouw<br />
in Brandenburg, een gevangenis<br />
in Zwitserland, infrastructuur in<br />
Ierland.’<br />
Vorig jaar heeft BAM de projectsont-wikkelingsbedrijven<br />
BAM Vastgoed<br />
en AM samengevoegd. Waarom was dat<br />
nodig?<br />
‘Het is een fusie op niveau van<br />
werkmaatschappijen. Via een joint<br />
venture is AM in 2006 al bij BAM<br />
binnengekomen, met de afspraak<br />
dat als ING uit AM zou stappen, dat<br />
aandeel aan ons verkocht zou worden.<br />
Politiek begrijpt laatcyclische karakter van de bouw niet<br />
BAM Vastgoed en AM vulden elkaar<br />
goed aan. Bij AM lag het accent op<br />
huisvesting en gebiedsontwikkeling<br />
met een mooie grondbank, BAM was<br />
van oudsher wat minder flitsend. Wij<br />
verkochten huizen, AM de lifestyle,<br />
dat is het verschil. De bedrijven<br />
hebben elk ook een ander type<br />
mensen. We hebben altijd geloofd in<br />
twee werkmaatschappijen, met twee<br />
vlaggen en merken, maar dat laat de<br />
huidige markt niet toe. Toen die<br />
slecht bleef, besloten we naar een<br />
fusie toe te werken. We vroegen ons<br />
af welk merk het sterkst was, en dat<br />
is AM.’<br />
Wie stelt dat vast?<br />
‘In de vastgoedmarkt vonden we<br />
dat AM een sterker merk was. We<br />
hebben toen die keus gemaakt. Nu<br />
moeten we doorzwemmen.’<br />
Tenslotte het thema van deze tijd,<br />
duurzaamheid. Slaat dat door?<br />
‘Nee, zeker niet. Het gaat om<br />
simpele dingen, zoals de bouwmaterialen<br />
die je gebruikt, het<br />
inrichten van de bouwplaats en de<br />
verwerking van het afval. We geven<br />
dit jaar voor de derde keer een<br />
duurzaamheidsverslag uit, waarin<br />
we bijvoorbeeld concreet aangeven<br />
hoe we met de CO2-uitstoot<br />
omgaan. Nee, het slaat niet door. Je<br />
merkt bij beleggers van instituten al<br />
dat ze uitsluitend panden aankopen<br />
die aan de hoogste duurzaamheidseisen<br />
voldoen. Zij verwachten dat<br />
het over vijf jaar een topic is als ze<br />
het weer moeten verkopen. Het<br />
merendeel van de bestaande<br />
voorraad wordt de grootste opgave<br />
voor duurzaamheid. Het ministerie<br />
van VROM kan alleen op niveau<br />
worden gebracht als je het helemaal<br />
kaal maakt. Een opdrachtgever als<br />
het Rijk komt daar wel uit, bij een<br />
particuliere opdrachtgever ligt het<br />
anders. Als die het geld er niet voor<br />
over heeft, zal die toch sneller sloop<br />
overwegen.’<br />
47
design<br />
48<br />
Voormalig staatssecretaris Albayrak heeft de<br />
Tweede Kamer beloofd strengere maatregelen te<br />
nemen om de invoer van drugs in gevangenissen<br />
tegen te gaan. De plaatsing van zogenaamde<br />
Engelse slangtafels in de bezoekersruimten draagt<br />
daar stevig aan bij. Architect Remco Bruggink<br />
ontwierp de tafels voor het gehele gevangeniswezen<br />
in Nederland.<br />
andere<br />
smaken<br />
TEKST: liESbEtH fit<br />
FOTOGRAFIE: maartEn nOOrDijk<br />
Slangtafel moet<br />
drugs uit<br />
gevangenis<br />
bannen
Speciaal ontwerp geleidelijk<br />
ingevoerd in penintentaire inrichtingen<br />
Het idee van de slangtafel is eenvoudig<br />
maar geniaal. Een langwerpige<br />
tafel die zich als een slang door de<br />
ruimte kronkelt en daarbij bezoekers<br />
en gedetineerden van elkaar scheidt.<br />
De tafel heeft geen poten en is vanaf<br />
het blad tot aan de vloer gesloten.<br />
Door het toepassen van bochten<br />
ontstaat er voldoende oppervlakte<br />
voor een van te voren bepaald aantal<br />
mensen. De slang begint meestal<br />
ergens tussen twee deuren, waar<br />
bezoekers en gedetineerden los van<br />
elkaar door naar binnen komen, en<br />
baant zich vervolgens een weg naar<br />
het andere einde van de bezoekerszaal.<br />
Het oorspronkelijke idee voor<br />
de tafel stamt uit Engeland, waar de<br />
tafels al enige tijd in gebruik zijn.<br />
Vandaar dat Justitie er de naam<br />
Engelse slangtafel aan gaf.<br />
Remco Bruggink, architect van de P.I.<br />
in Alpen aan de Rijn, ontwierp ook<br />
een slangtafel voor de bezoekerszaal<br />
aldaar. Omdat die goed beviel, vroeg<br />
Justitie hem om de tafels voor het<br />
landelijke project te verzorgen.<br />
Bruggink: ‘Het is een project voor het<br />
hele gevangeniswezen, dus alle<br />
gevangenissen en huizen van<br />
bewaring krijgen er een. Een stuk of<br />
tien hebben er zelf in de afgelopen<br />
jaren een gemaakt, waarvan sommige<br />
bevallen en andere niet. Bij de dienst<br />
huisvesting van Justitie was dat een<br />
doorn in het oog omdat er geen<br />
eenheid in zat. Dus hebben ze mij<br />
gevraagd om voor dit project één<br />
ontwerp te maken. De eerste is net<br />
in gebruik genomen in Lelystad. De<br />
rest wordt dit jaar nog geplaatst.’<br />
Het doel van de tafels is tweeledig:<br />
het scheiden van de stroom<br />
bezoekers en gedetineerden, vooral<br />
om de invoer van drugs tegen te<br />
gaan. Op het moment is dat nog<br />
steeds een groot probleem in de<br />
Nederlandse gevangenissen. Daar<br />
zijn de tafeltjes over het algemeen<br />
los in de ruimte geplaatst, zoals in de<br />
aula van een ziekenhuis. Aan iedere<br />
tafel is plaats voor een gedetineerde<br />
met één tot maximaal drie bezoekers.<br />
‘Dat is best chaotisch’, aldus<br />
Bruggink. ‘Er is wel toezicht, maar<br />
toch is het er rumoerig en druk en<br />
kan het heel vol zijn, dus daar zijn<br />
mogelijkheden om drugs te<br />
overhandigen. Het onder de tafel<br />
doorgeven is een van de manieren<br />
en een andere is bijvoorbeeld via de<br />
koffie. De bezoeker laat de drugs die<br />
hij achter zijn kiezen heeft in zijn<br />
koffie vallen. Dat kopje wordt dan<br />
vervolgens verwisseld met die van<br />
de gedetineerde die de drugs daarna<br />
in zijn mond neemt. Beide methoden<br />
zijn met de slangtafel ondervangen.<br />
Bezoeker en gedetineerde zijn fysiek<br />
van elkaar gescheiden door de tafel.<br />
En door de plaatsing van een schot<br />
boven op de tafel, moet je je handen<br />
echt een stuk optillen om iets te<br />
doen. Dat valt de bewakers snel op.<br />
Een ander voordeel is dat er soms<br />
wel eens ontvluchtingen uit<br />
bezoekerszalen voorkomen. Als er<br />
veel mensen zitten is persoonsverwisseling<br />
mogelijk. Dat kan nu niet<br />
meer omdat je over de tafel heen<br />
zou moeten klauteren.’<br />
plattEgrOnDEn<br />
Om tot een juiste vorm voor de<br />
tafels te komen deed de architect<br />
eerst vooronderzoek bij vijf inrichtingen.<br />
Hij tekende bij wijze van test<br />
plattegronden. Per gevangenis mag<br />
slechts een bepaald aantal mensen<br />
op bezoek komen of bezoek ontvangen.<br />
Dat heeft meestal niet zozeer<br />
met de capaciteit van de zaal als wel<br />
met andere organisatorische belangen<br />
te maken. Met dat getal moest<br />
Bruggink dus werken. Voor efficiënte<br />
ruimteverdelingen keek hij in eerste<br />
instantie naar cafés en restaurants.<br />
‘Daar hebben ze bedacht hoe ze veel<br />
mensen in een relatief kleine ruimte<br />
kunnen krijgen. Veel compacter dan<br />
een opstelling met vier mensen om<br />
een tafel heen krijg je het niet.’ Al<br />
experimenterend met die gegevens<br />
kwam hij tot zijn ontwerp. Een<br />
doorlopende slangtafel met daaraan,<br />
op vaste afstand van elkaar, steeds<br />
een uitstulping waaraan vier mensen<br />
kunnen zitten, zoals bij een klein<br />
cafétafeltje. Per bezoekersruimte<br />
kan gevarieerd worden met de<br />
lengte en de hoeveelheid bochten<br />
omdat de tafel wordt opgebouwd uit<br />
losse modules.<br />
Toch bleef het nog spannend of alle<br />
bezoekers wel in de ruimte zouden<br />
passen. ‘Je denkt, dezelfde hoeveelheid<br />
mensen weer in die zaal, dat<br />
moet toch altijd kunnen’, legt<br />
Bruggink uit. ‘Maar de verkeersruimte<br />
neemt ook plaats in. In de huidige<br />
bezoekerszalen bestaan dubbel<br />
gebruikte looppaden. Bezoek en<br />
gedetineerde verlaten de ruimte<br />
weliswaar na elkaar maar maken wel<br />
gebruik van dezelfde routes. Met de<br />
slangtafels wordt de hoeveelheid<br />
verkeersruimte vergroot. Uit de test<br />
is gebleken dat dat gaat. Soms zijn er<br />
iets kleinere tafeltjes tussen gestopt<br />
om de capaciteit te verminderen.<br />
Daar kunnen dan minder mensen<br />
aan plaatsnemen, en toch zit het<br />
zelden helemaal vol.’<br />
cOmpact<br />
Naast een efficiënte tafel heeft<br />
Bruggink ook geprobeerd er een<br />
aantrekkelijke tafel van te maken.<br />
Dat was ook de vraag. Bezoek<br />
ontvangen is toch een van de<br />
bijzondere momenten in een<br />
penitentiaire inrichting. Het is het<br />
moment dat een gedetineerde<br />
contact heeft met de buitenwereld.<br />
‘Dat mag er dan ook goed uitzien’,<br />
vindt Bruggink. ‘Ik wilde een zo<br />
vriendelijk en compact mogelijke<br />
tafel maken waar je met zijn vieren<br />
aan kan zitten; alsof je aan een soort<br />
bar zit. Mensen hebben behoefte<br />
aan privacy. De slangtafel moet je<br />
zien als iets wat zich tussen de benen<br />
van het bezoek en de gedetineerde<br />
doorslingert. Waar in Alphen aan de<br />
Rijn de tafel heel rechttoe rechtaan is<br />
en de mensen relatief ver uit elkaar<br />
zitten, is de nieuwe versie gecomprimeerd.<br />
Daarmee wordt het leuker.<br />
De tafel is vormspecifieker en meer<br />
golvend, aantrekkelijker en vrolijker.’<br />
Die vrolijkheid ontleent de tafel ook<br />
aan de felle kleur die hij meekrijgt.<br />
Bruggink maakte daarvoor een<br />
inventarisatie van de kleuren die al<br />
gebruikt werden in de bezoekersruimten.<br />
Dat waren er niet veel;<br />
soms zat er wat kleur in de vloer of in<br />
enkele details van de ruimte. Zo<br />
kwam hij tot een spectrum van zes<br />
kleuren waar hij bij aan kon sluiten.<br />
Om de kleuren wat sprekender te<br />
maken koos hij voor een meer<br />
verzadigde, zwaardere uitvoering.<br />
De kleur slingert zich nu als een<br />
uitbundige baan door de ruimte.<br />
De tafel leverde niet alleen Bruggink<br />
werk op. Voor de uitvoering ervan<br />
werkte hij samen met de P.I.<br />
Noord-Holland Noord. Onder leiding<br />
van Jan Hoffs, projectleider van<br />
‘Project Werkt’, de arbeidsorganisatie<br />
nieuwe stijl van de Dienst Justitiële<br />
Inrichtingen, werken gedetineerden<br />
op twee locaties, Zwaag en<br />
Zuijderbos aan de tafels. ‘Wat ze<br />
daar doen is de tafels assembleren,<br />
in elkaar zetten dus’, vertelt<br />
Bruggink. ‘In Alphen was de tafel<br />
ambachtelijk en op maat gemaakt.<br />
Deze nieuwe tafels bestaan uit in<br />
België gemaakte halffabrikaten.<br />
Omdat gekozen is voor een modulair<br />
systeem en het een grote productie<br />
is kun je daar mallen voor laten<br />
maken. In Zwaag worden alle<br />
montage onderdelen gefabriceerd<br />
en in Zuijderbos worden de halffabrikaten<br />
tot modules in elkaar gezet.<br />
Het is een tafel van gedetineerden<br />
voor gedetineerden, zeg ik altijd<br />
maar.’<br />
49
landscahp<br />
monumenten architectuurbeleid<br />
50<br />
Oranjes kochten telkens een stuk gebied bij<br />
Park Soestdijk was<br />
en is een collage van<br />
landschappen<br />
Landschapsarchitect Peter Verhoeff deed onderzoek naar het karakter van<br />
het landgoed Soestdijk waar met name in de 18e en 19e eeuw veel aan<br />
veranderd is. De befaamde tuinarchitect Zocher maakte er tijdens Anna<br />
Paulowna een landschapstuin met vijverpartijen, slingerlanen en kassen.<br />
Die lanen bleken in de loop der tijd overwoekerd. De studie was nodig ter<br />
inspiratie van het herbestemmingsplan.<br />
andere<br />
smaken<br />
TEKST: annE VErSlOOt<br />
FOTOGRAFIE: pHb<br />
p 50<br />
Gravures van het oorspronkelijke<br />
landgoed<br />
p 51<br />
Een schema van de zichtlijnen en<br />
looproutes<br />
Nee, hij was nooit eerder in de<br />
tuinen, parken en bossen rondom<br />
Paleis Soestdijk geweest. Zo biecht<br />
landschapsarchitect Peter Verhoeff<br />
(42) van Stichting Particuliere<br />
Historische Buitenplaatsen (PHB) uit<br />
Heerde eerlijk op. Hij kende het<br />
paleis alleen van vroeger, van de<br />
televisie. Uit de tijd van de defilés op<br />
Koninginnedag, met koningin Juliana<br />
en prins Bernhard en de rest van de<br />
koninklijke familie. ‘Een groot wit<br />
gebouw,’ herinnert Verhoeff zich uit<br />
zijn kinderjaren, ‘met een bordes vol<br />
bloemen en zwaaiende prinsjes.’<br />
Toen hij vorig jaar de opdracht kreeg<br />
om het landgoed van Soestdijk te<br />
bestuderen in het kader van de<br />
nieuwe bestemming van het paleis<br />
(een project van de <strong>Rijksgebouwendienst</strong><br />
dat na de dood van prins<br />
Bernhard in 2004 begon) ging hij er<br />
onmiddellijk een kijkje nemen.<br />
Verhoeff: ‘Die eerste keer was ik net<br />
een toerist. Alles was nieuw voor me.<br />
Nooit geweten dat er in de tuinen<br />
achter het paleis ook een ijskelder<br />
was en zulke mooie prieeltjes.’ Een<br />
beetje onder de indruk was hij ook
wel. ‘Het is toch hét paleis van<br />
Nederland. Een echte koninklijke<br />
buitenplaats.’<br />
Al snel volgden meer bezoeken en<br />
keek hij louter met professionele<br />
ogen naar het landgoed. Ook begon<br />
hij met inlezen. Zo stortte hij zich op<br />
kersverse bouw- en cultuurhistorische<br />
rapporten, nieuw archeologisch<br />
onderzoek en verdiepte hij zich in de<br />
laatste gegevens met betrekking tot<br />
flora en fauna. Een hele kluif had hij<br />
aan al die door het programmateam<br />
Paleis Soestdijk uitgezette deelstudies,<br />
geeft hij toe. Vervolgens ging hij<br />
gericht aan de slag.<br />
Allereerst bracht Verhoeff samen<br />
met zijn collega’s van Stichting PHB<br />
de geschiedenis van de tuinen, de<br />
parken en de bossen in kaart. In<br />
samenhang met het paleis. Het hele<br />
ensemble dus. Daarna zoomde hij in<br />
op de verschillende cultuurhistorische<br />
elementen in dit groene gebied<br />
en vroeg hij zich af welke het meest<br />
bepalend zijn voor de identiteit van<br />
Paleis Soestdijk. Dit alles met de<br />
bedoeling om de hoofdlijnen, de<br />
tradities van het complex te<br />
doorgronden. En belangrijker nog:<br />
ter inspiratie van het herbestemmingsplan.<br />
Want dat plan mag nooit beknot<br />
worden door allerhande weetjes en<br />
heiligverklarinkjes waar ik op ben<br />
gestuit, zegt Verhoeff. ‘Zo’n<br />
diepteonderzoek moet juist iedereen<br />
op mooie ideeën brengen.’<br />
paarDEnbOS<br />
In het gebied rondom Paleis<br />
Soestdijk viel het de landschapsarchitecten<br />
van PHB op dat elk deel<br />
een eigen gezicht heeft. Het ene is<br />
meer bosachtig, het ander aangelegd<br />
als park. Dat bepaalde de uiteindelijke<br />
indeling in vijf regio’s. Het<br />
Paleispark, rondom het paleisgebouw<br />
zelf, het ernaast gelegen<br />
Paardenbos en Roosterbos, dan het<br />
Baarnse Bos aan de overkant van de<br />
Amsterdamsestraatweg en de smalle<br />
weidestrook vlak bij Soest die<br />
bekend staat als Praamgracht. Bij<br />
elkaar is het gebied maar liefst <strong>46</strong>0<br />
hectare groot.<br />
Verhoeff: ‘De grondpolitiek van de<br />
Oranjes speelde bij deze indeling een<br />
belangrijke rol.’ Het Paleispark met<br />
de oudste kern van het paleis is door<br />
stadhouder Willem III in 1674<br />
gekocht van de Amsterdamse<br />
burgemeester De Graeff – om het als<br />
jachtslot te gebruiken. Daarna kwam<br />
er langzaamaan gebiedsuitbreiding.<br />
Het Baarnse Bos kochten de Oranjes<br />
in 1776 van een naburige familie, het<br />
Paardenbos was daarna aan de beurt<br />
en als laatste werd de Praamgracht<br />
toegevoegd. Door de tijd heen is elk<br />
terrein met opzet verschillend<br />
gehouden. Het is nooit tot een<br />
eenheid gesmeed.<br />
Per deel deed Verhoeff ook onderzoek<br />
naar de ontwikkeling door de<br />
jaren heen. Dat deed hij aan de hand<br />
van oude plattegronden, tekeningen,<br />
contracten en (lucht)foto’s. Daarop<br />
kwam hij aardig wat veranderingen<br />
tegen.<br />
Het Baarnse Bos is echt een<br />
achttiende-eeuws parkbos, zegt hij.<br />
Heel geometrisch, met hoofdassen,<br />
een sterrenbos en dwarslanen. Maar<br />
toen het in handen kwam van de<br />
Oranjes zijn er juist zwierige<br />
slingerlanen bijgekomen. Weer in<br />
andere stukken bos kwam hij op<br />
historische kaarten nog duidelijk<br />
doorgaande lanen tegen. Daarvan<br />
zijn sommige stukken inmiddels<br />
helemaal dichtgegroeid. Ook zag<br />
Verhoeff een hertenkamp verschijnen,<br />
verdwijnen en weer in ere<br />
hersteld worden. Er verrijzen<br />
tennisbanen en een zwembad. Dan<br />
wijst hij nog even op een gebouwtje<br />
in het Paleispark.<br />
‘Na de opening van het treinstation<br />
in Baarn – mét koninklijke wachtkamer<br />
– ontstond in Nederland aan het<br />
eind van de negentiende-eeuw de<br />
traditie van het paleisbezoek.<br />
Mensen wandelden via het Baarnse<br />
Bos naar Soestdijk, waar achter in<br />
het Paleispark een uitspanning was<br />
die gerund werd door het hofpersoneel.’<br />
Later sloten Juliana en<br />
Bernhard de tuin weer grotendeels.<br />
gEkaptE bOmEn<br />
Lange tijd deed trouwens het<br />
gerucht de ronde, gaat hij verder, dat<br />
ten tijde van koningin Juliana geen<br />
boom gekapt mocht worden<br />
rondom het paleis. Maar dat verhaal<br />
ligt genuanceerder. Hij pakt er een<br />
paar sepiakleurige prenten bij om<br />
zijn verhaal te illustreren.<br />
‘Op deze oude foto’s uit 1865 zie je<br />
dat er aan de achterkant nog jonge<br />
aanplant staat. Zo had iedereen<br />
vanuit het corps de logis, het<br />
centrale deel van het paleis, een<br />
mooi uitzicht op de vijver. Aan de<br />
voorzijde hebben de grote bomen<br />
een duidelijke coulissewerking. De<br />
Soester en Baarnse vleugels waren<br />
vanaf de Amsterdamsestraatweg<br />
niet zichtbaar.’ Verhoeff laat<br />
vervolgens op een foto uit 1964 zien<br />
dat er flink gesnoeid en geschoren is.<br />
Ook zijn er bomen omgehakt.<br />
‘Juliana wilde zo het uitzicht op de<br />
vijver behouden en rondom het huis<br />
licht en ruimte creëren. Iets wat<br />
meer mensen in die tijd op hun<br />
buitenplaatsen deden.’ Onze<br />
voormalige koningin ging dus<br />
gewoon met haar tijd mee.<br />
Uiteindelijk onderscheidt Verhoeff<br />
tien tijdslagen op Paleis Soestdijk.<br />
Van de vroegste geschiedenis tot de<br />
eenentwintigste eeuw. In elke<br />
periode vindt wel een belangrijke<br />
51
monumenten landscahp<br />
52<br />
aanpassing plaats. Een hofstede die<br />
jachtslot wordt, de aanleg van een<br />
park in Hollands-classicisische stijl<br />
tijdens stadhouder Willem III, nieuw<br />
elan onder koning Willem II, de<br />
bloemrijke tuinen tijdens koningin<br />
Emma en een duidelijke versobering<br />
van Soestdijk onder Juliana en<br />
Bernhard.<br />
De meest bepalende periode vindt<br />
hij de eerste helft van de negentiende<br />
eeuw, toen het landgoed als<br />
nationaal geschenk is overhandigd<br />
aan Willem II en zijn Russische<br />
echtgenote Anna Paulowna. Toen is<br />
het paleis prachtig gerenoveerd en<br />
uitgebreid, zegt de landschapsarchitect.<br />
Het is ook het moment dat de<br />
Baarnse en Soester vleugels en de<br />
statige parkaanleg in landschapsstijl<br />
zijn toegevoegd.<br />
ZOcHEr<br />
Het Paleispark is destijds ook onder<br />
handen genomen. Het werk van de<br />
befaamde Nederlandse tuinarchitecten<br />
Zocher senior en junior. Zij<br />
maakten er een fraaie landschapstuin<br />
van. Met een grote waterpartij,<br />
een flink hertenkamp, een oranjerie<br />
en een stelsel van wandel- en<br />
rijlanen die door het gebied heen<br />
waaieren. Het wordt dan echt een<br />
familiehuis, zegt Verhoeff. Als Anna<br />
weduwe wordt, gaat ze verder met<br />
het verfraaiien van Soestdijk. Er<br />
komen nieuwe prieeltjes en tuinen,<br />
en een van de jachtpaviljoens wordt<br />
verbouwd tot kapel. Het tuindeel<br />
Anna Amaliaoord met twee glazen<br />
kassen wordt gebouwd – eentje<br />
daarvan zal later sneuvelen door een<br />
omgevallen boom – en het aantal<br />
slingerlanen in het Zocherpark wordt<br />
bijna verdubbeld.<br />
‘Het is alleen zo jammer,’ zegt<br />
Verhoeff, ‘dat de oorspronkelijke<br />
tekeningen van de Zochers niet<br />
bewaard zijn gebleven. Veel van het<br />
ontwerp heb ik zelf bij elkaar moeten<br />
deduceren. Ik voelde me soms net<br />
Olie B. Bommel. Het lijkt er op dat de<br />
bochtige lanen van Zocher helemaal<br />
hadden moeten doorlopen tot in het<br />
gebied van de Praamgracht. Maar<br />
dat is nooit uitgevoerd.’ Hij trekt op<br />
een gekopieerde plattegrond de<br />
wegen door naar dat terrein. En<br />
inderdaad, er ontstaat plotseling een<br />
harmonieus geheel van lanen die<br />
mooi bij elkaar komen en min of<br />
meer cirkels vormen.<br />
Doordat niet bekend is wat tot de<br />
oudste Zocher-aanleg behoort, blijft<br />
het gissen naar zijn precieze<br />
bedoelingen. Maar Verhoeff<br />
vermoedt dat de tuinontwerper via<br />
de Russische Anna Paulowna<br />
geïnspireerd is geraakt door het<br />
buitenpaleis Pavlovsk, even buiten<br />
Sint-Petersburg. Een landgoed dat<br />
een beetje in dezelfde stijl aangelegd.<br />
Ook het grootschalige<br />
Paleispark van Soestdijk is on-<br />
Nederlands van opzet. Zo wilde Anna<br />
Paulowna de Russische hofcultuur<br />
laten landen in Nederland.<br />
Verhoeff: ‘Dat laat in elk geval zien<br />
dat de Oranjes meedoen met de<br />
andere koninklijke families uit die<br />
tijd. Al kun je Paleis Soestdijk wat<br />
omvang betreft niet vergelijken met<br />
Versailles of Buckingham Palace.<br />
Maar Nederland krijgt zeker allure.’<br />
ijSkElDEr<br />
Door zijn onderzoek naar de<br />
(historische) ontwikkelingen van de<br />
tuinen, parken en bossen van Paleis<br />
Soestdijk kwam Verhoeff in een<br />
‘rollercoaster van ontdekkingen’<br />
terecht. Zoveel nieuwe details,<br />
verrassende vondsten en opvallende<br />
ontwerpaanpassingen kwam hij<br />
tegen tijdens zijn speurtocht. Die<br />
zullen vast meer dan genoeg<br />
inspiratie geven en bijdragen aan de<br />
nieuwe plannen voor de toekomst<br />
van Soestdijk. Daarvan is Verhoeff<br />
overtuigd.<br />
De mooiste openbaring voor<br />
hemzelf, als landschapsarchitect,<br />
was toen hij op de ijskelder bij de<br />
vijver klom. Om een prieeltje eens<br />
nader te inspecteren. Toen hij vanaf<br />
dat punt plotseling om zich heen<br />
keek, kon hij zijn ogen bijna niet<br />
geloven. ‘Dat had ik nooit verwacht.<br />
Over het hele Paleispark kon ik<br />
kijken,’ zegt hij. ‘Van het hertenkamp<br />
naar het paleis, en zo de andere kant<br />
op richting een boerderijtje en “het<br />
Zwitserse landschap”. Wat een<br />
panoramisch uitzicht! Zochers<br />
ontwerp bleek groter dan de<br />
vijverpartij alleen.’<br />
Ook viel het hem bij zijn bezoeken<br />
aan Soestdijk op dat de schaal<br />
huiselijker was dan hij had verwacht.<br />
‘Een echt familiehuis is het,’ zegt de<br />
landschapsarchitect. ‘Waar de lanen<br />
en tuintjes en stukken park de<br />
namen van de koninklijke familie<br />
dragen. Het Emma-park, het Anna<br />
Amalia-oord, de Alexanderlaan en<br />
het Annabos. Er staat ook nog een<br />
monument in de tuin bij de oranjerie<br />
dat door het hofpersoneel aan<br />
koningin-regentes Emma geschonken<br />
is. Van die dingen.’<br />
Als hij door het groen van Soestdijk<br />
wandelde, liep hij vaak ook even<br />
naar het voorplein van het paleis.<br />
Daar bleef dan even stil staan en<br />
keek langzaam om zich heen.<br />
Verhoeff: ‘Hier was nou dat beroemde<br />
defilé, dacht ik dan. Zoiets is en<br />
blijft toch een magisch moment.’<br />
links: vista’s vanuit het park op het paleis.<br />
rechts: impressie van hoe Soestdijk begin<br />
1800 was (rechts).
andere<br />
smaken<br />
De structuur van het dorp van Asterix en Obelix vormde een inspiratiebron bij<br />
de nieuwbouw van een tbs-instelling door de <strong>Rijksgebouwendienst</strong>. ‘Binnen<br />
de omheining kunnen mensen in een veilige en begeleide context in relatieve<br />
vrijheid leven.’<br />
Tbs-kliniek Zeeland: vrijheid binnen soms onzichtbare grenzen<br />
Iets tussen bejaardentehuis<br />
en studentenflat in<br />
De tbs-kliniek Zeeland ligt in een<br />
golvende tuin van Caspar Slijpen<br />
TEKST: anka Van VOOrtHuijSEn<br />
FOTOGRAFIE: jOEp jacObS<br />
Aan het begin van de gang klinkt luid<br />
gekwetter. Een paar meter verderop<br />
is, door een wijd open celdeur, een<br />
grote kooi vol vogels te zien die op<br />
een paar op de vloer uitgespreide<br />
oude kranten staat. Twee deuren<br />
verderop staan twee elektrische<br />
gitaren in standaards en geeft de<br />
bewoner net de plantjes in z’n kamer<br />
water.<br />
De sfeer hier doet aan als een<br />
bijzondere mix: iets tussen een<br />
bejaardenhuis en een studentenflat<br />
in. Het is geen van beiden. We<br />
bevinden ons op een woonunit van<br />
een tbs kliniek in de Brabantse<br />
gemeente Zeeland. Een zogenaamde<br />
longstay-instelling, een vorm van tbs<br />
waarin moeilijk behandelbare<br />
long-stay instelling<br />
53
long-stay instelling<br />
architectuur<br />
54<br />
patiënten niet meer actief op<br />
terugkeer naar de maatschappij<br />
worden voorbereid. Psychiatrische<br />
behandeling noch medicatie hebben<br />
totnogtoe het gewenste effect<br />
gehad. Om de maatschappij tegen<br />
hen te beschermen zullen ze hier<br />
waarschijnlijk de rest van hun leven<br />
gedwongen verblijven.<br />
Hoe valt dat gegeven te rijmen met<br />
het scheppen van een menselijke<br />
leefomgeving? Dat was de opgave<br />
waarvoor het ontwerpteam van de<br />
<strong>Rijksgebouwendienst</strong> zich geplaatst<br />
zag, zegt projectarchitect Fokke van<br />
Dijk, die onder leiding van architect<br />
Jules van Vark aan deze opgave<br />
werkte. De nieuwe tbs-kliniek<br />
bevindt zich op het terrein van de<br />
voormalige jeugdinrichting De<br />
Corridor in het Noord-Brabantse<br />
dorp Zeeland. Buiten de bebouwde<br />
kom, omringd door bossen.<br />
fOrEnSiScHE pSycHiatriE<br />
De medewerkers van de Pompestichting,<br />
een particuliere instelling<br />
voor forensische psychiatrie en<br />
verantwoordelijk voor de begeleiding<br />
van tbs-patiënten, waren op<br />
zoek naar een nieuw woongebouw<br />
voor 88 tbs’ers. Het ontwerpteam<br />
ging uitgebreid in gesprek met<br />
zowel gebruiker (Pompestichting)<br />
als opdrachtgever (Ministerie van<br />
Justitie).<br />
De medewerkers van de Pompestichting<br />
benadrukten daarbij vooral<br />
het belang van een menselijke<br />
leefomgeving voor deze mannen,<br />
die waarschijnlijk nooit meer buiten<br />
deze paar hectares zullen wonen,<br />
omschrijft architect Fokke van Dijk.<br />
‘De Pompestichting beschouwt een<br />
longstay-afdeling als een inrichting<br />
waar mensen beschermd wonen, en<br />
niet als een ‘gevangene’ worden<br />
behandeld.’ In het programma van<br />
Justitie ligt de focus nadrukkelijker<br />
boven: de gangen in de kliniek zijn ruim.<br />
onder: de strenge buitenkant wordt<br />
gecompenseerd door een humaan<br />
interieur<br />
p 56<br />
Balkons zijn afgeschermd met tralies.<br />
op de samenleving die beschermd<br />
moet worden tegen deze mensen.<br />
Dus vooral op de veiligheid van het<br />
gebouw en de onmogelijkheid om te<br />
ontsnappen. Vanuit de samenleving<br />
gezien draait het hier natuurlijk<br />
nadrukkelijk wél om een ‘gevangenis’.<br />
Twee uitgangspunten die met<br />
elkaar lijken te conflicteren, maar<br />
waar de ontwerpers een bijzondere<br />
draai aan hebben weten te geven.<br />
Fokke van Dijk: ‘Binnen de context<br />
van veiligheid wilden we zoveel<br />
mogelijk ruimte scheppen.’<br />
kunStEnaarScOllEctiEf<br />
Het deel van de paviljoens, dat kon<br />
blijven staan, werd gerenoveerd. Er<br />
bevinden zich nu ondermeer<br />
werkplaatsen en kantoren. Sommige<br />
oudbouw werd gedeeltelijk gesloopt:<br />
kunstenaarscollectief Het Observatorium<br />
gebruikt die restanten als<br />
startpunt voor een nieuw omgevingskunstwerk<br />
waar aan samen met<br />
een aantal bewoners wordt<br />
gesloopt, getimmerd en gebouwd.<br />
Hoe vind je een balans in de
architectuur als je een groep mensen<br />
blijvend af wilt schermen van de<br />
maatschappij, maar diezelfde groep<br />
daar niet 24 uur per dag mee wilt<br />
confronteren? Een leefomgeving die<br />
wordt gedomineerd door tralies,<br />
afrasteringen en betonnen muren is<br />
wellicht effectief tegen uitbraakpogingen,<br />
het is hoogstwaarschijnlijk<br />
funest voor een leefbare omgeving.<br />
De oplossingsrichting diende zich<br />
aan toen een lid van het ontwerpteam<br />
de plaats van de tbs-inrichting<br />
in de samenleving, vergeleek met de<br />
positie van het dorpje van Asterix en<br />
Obelix binnen Gallië. Een enclave,<br />
waarbij de buitenwereld wordt<br />
beschermd tegen de bewoners die<br />
zich in een ‘ommuurd’ dorp<br />
bevinden, in dit geval een vijf meter<br />
hoog penitentiair hekwerk en<br />
uitgebreide bewaking. Binnen die<br />
afscheiding zijn de bewoners - in een<br />
veilige en begeleide context - relatief<br />
vrij in hun doen en laten. ‘Voor een<br />
longstay-afdeling is het belangrijk<br />
binnen de grenzen een atmosfeer te<br />
creëren los van de werkelijke wereld<br />
die erbuiten ligt.’<br />
fitnESSruimtE<br />
Bijna alle voorzieningen voor de<br />
bewoners bevinden zich dus binnen<br />
de hekken: een fitnessruimte,<br />
sportvelden, een kerkgebouw, een<br />
moestuin en een houtwerkplaats en<br />
zelfs een glas-in-loodatelier,<br />
waarvan het vakmanschap vermaard<br />
is in de omgeving. Particulieren en<br />
kerken weten waar ze terecht<br />
kunnen met opdrachten op dat<br />
gebied. Ook de houtwerkplaats heeft<br />
afnemers in de buitenwereld: het<br />
tuinmeubilair van trendy steigerhout<br />
vindt gretig aftrek.<br />
De nieuwbouw staat op het<br />
voormalige sportveld. Een carrévormig<br />
gebouw van twee verdiepingen<br />
dat een binnentuin heen omsluit.<br />
Het woongebouw biedt plaats aan<br />
88 bewoners, verdeeld over de vier<br />
vleugels. Er zijn 86 zit-slaapkamers<br />
(17 vierkante meter per unit) en twee<br />
wooneenheden voor mindervalide<br />
patiënten. Dat moeten er in de<br />
toekomst wellicht meer worden<br />
gezien de oplopende leeftijd van de<br />
bewoners. Aan twee kanten van het<br />
strenge vierkant steken ‘oortjes’ uit:<br />
daar bevinden zich een isoleerruimte,<br />
een logeerkamer en kantoorruimte.<br />
balkOnS<br />
Vanaf de buitenkant maakt de<br />
nieuwbouw van afstand een wat<br />
strenge indruk door het stramien van<br />
grijze betonnen vakken: het doet<br />
door kleur en materialisering<br />
enigszins denken aan de architectuur<br />
van architect-kloosterling Dom Hans<br />
van der Laan. Eenmaal dichterbij<br />
ontstaat een ander beeld. Dan krijgt<br />
het gebouw een meer open karakter.<br />
Er blijkt veel hout in de buitengevel<br />
verwerkt te zijn, in dit geval<br />
duurzaam gekookt grenen, en de<br />
gevel maakt een relatief open<br />
indruk. Het meest opvallende zijn de<br />
balkons. Elke woonunit beschikt over<br />
een eigen buitenruimte van een paar<br />
vierkante meter. Uiteraard van<br />
beneden tot boven van tralies<br />
voorzien, maar door de doordachte<br />
vormgeving van dat ijzerwerk oogt<br />
het eerder decoratief dan agressief.<br />
Door het traliewerk, dat natuurlijk<br />
uitbraakpreventief is, werd het<br />
mogelijk om de wand daarachter<br />
zachter en opener te maken: met<br />
relatief veel glas en hout. De balkons<br />
zijn een fantastische vondst van de<br />
architecten in hun wens om<br />
leefbaarheid te garanderen. Het<br />
geeft de bewoners de mogelijkheid<br />
om naar keuze een deur naar ‘de<br />
buitenwereld’ open te zetten in hun<br />
cel. Maar ook om hun eigen<br />
privé-buitenruimte in te richten. De<br />
aanwezigheid van tuinsetjes, (kunst)<br />
planten, pindaslingers, vetbollen en<br />
hele verzamelingen tuinkabouters<br />
maken in één oogopslag duidelijk<br />
dat de bewoners hiermee erg<br />
ingenomen zijn en ten volle<br />
profiteren van de geboden mogelijkheden.<br />
binnEntuin<br />
De keuze voor een afgesloten patio<br />
als binnentuin is ook belangrijk voor<br />
de kwaliteit van leven in deze<br />
inrichting. Het zorgt ervoor dat de<br />
bewoners gecontroleerd in een tuin<br />
kunnen verblijven. Om uitbraken te<br />
voorkomen, heeft het woongebouw<br />
aan die binnenzijde een flink<br />
overstek van beton gekregen. Die<br />
bouwkundige ingreep maakt een<br />
onaangenaam netwerk van<br />
detectiedraden over die patio,<br />
overbodig. ‘Als je het uitbraakprobleem<br />
bouwkundig goed oplost, heb<br />
je geen noodmaatregelen nodig’,<br />
zegt Fokke van Dijk. ‘Zo word je niet<br />
24 uur per dag nadrukkelijk geconfronteerd<br />
met het feit dat je<br />
opgesloten zit.’<br />
Ook in de gangen hebben de<br />
ontwerpers door een eenvoudige<br />
bouwkundige ingreep de nare<br />
aanblik van zo’n typische ‘bajesgang’<br />
met dikke celdeuren en kijkluikjes,<br />
weten te vermijden. De celdeuren<br />
zijn per twee units in een nis in de<br />
gang geplaatst, zodat ze pas<br />
zichtbaar worden als je er langs<br />
55
architectuur long-stay instelling<br />
56<br />
loopt. De galerij oogt vooral als een<br />
lange lichte ruimte (de vloer is een<br />
crèmekleurige gietvloer) waarbij de<br />
aandacht automatisch naar de<br />
aangrenzende binnentuin wordt<br />
getrokken. De binnenmuren zijn<br />
vriendelijk afgewerkt met licht<br />
Siberisch larixhout, dat brandwerend<br />
is geïmpregneerd. De akoestiek is<br />
opgelost door flinke naden tussen de<br />
planken.<br />
HEiDElanDScHap<br />
De binnentuin wordt ingericht door<br />
landschapsarchitect Caspar Slijpen,<br />
die er een enigszins glooiend<br />
heidelandschap van heeft gemaakt.<br />
Er staan al wat berken en struiken en<br />
kleine heideplantjes en een slingerpaadje<br />
en terrassen van van klinkers.<br />
Een landschap dat past in deze<br />
omgeving en ook hier krijgen de<br />
bewoners enige mate van zeggenschap:<br />
ze mogen hier hun eigen<br />
paadjes ‘in’ gaan lopen, zodat het<br />
geheel straks natuurlijk oogt.<br />
Elke verdieping telt vier woonvleugels<br />
met elk 11 zit-slaapkamers, een<br />
overzichtsruimte voor het personeel<br />
en een gemeenschappelijke<br />
woonkamer met keuken. Een aantal<br />
bewoners kookt zelf, maar er is ook<br />
een gemeenschappelijke keuken op<br />
het terrein die de maaltijden<br />
verzorgt. Elke bewoner heeft een<br />
persoonlijk pasje, waarbij in de<br />
elektronica is ingeprogrammmeerd<br />
wie welke deuren door mag, op welk<br />
tijdstip van de dag. Overtredingen<br />
kunnen leiden tot (tijdelijke)<br />
inperking van zulke vrijheden.<br />
De ‘schil’ van het tbs-terrein is<br />
natuurlijk zwaar beveiligd. Hekken,<br />
afrastering, sluizen, bewakers.. maar<br />
wat eenmaal binnen opvalt, is juist<br />
het ontbreken van zichtbare<br />
beveiliging. Geen detectiedraden,<br />
geen tralies voor de vele ramen.<br />
Natuurlijk zijn die van een speciale<br />
kwaliteit beveiligd glas gemaakt,<br />
maar ze leveren vooral licht en<br />
transparantie die je niet verwacht in<br />
zo’n omgeving.<br />
Het ontwerpteam is erin geslaagd de<br />
grenzen op te zoeken en de<br />
bewoners binnen hun opsluiting het<br />
maximaal haalbare te bieden aan<br />
vrijheid en kwaliteit van wonen. Wie<br />
‘zomaar’ in de binnentuin wordt<br />
gezet, heeft geen idee in wat voor<br />
woongebouw hij zich bevindt. Een<br />
verzorgingshuis? Een studentencomplex?<br />
boven: unit van een van de bewoners.<br />
onder: de groepszaal met tafelvoetbal.
andere<br />
smaken<br />
Designerslab gaat<br />
talent en inventaris<br />
onderzoeken<br />
De wording van het<br />
Nationaal Historisch<br />
Museum<br />
TEKST: ilSE Van rijn<br />
FOTOGRAFIE: micHiEl Van niEuwkErk<br />
v.l.n.r:<br />
Ontwerpers Stefan Scholten en Carole<br />
Baijings en museumdirecteuren Erik<br />
Schilp en Valentijn Bijvanck.<br />
Op 1 maart van dit jaar is het<br />
Nationaal Historisch Museum<br />
gestart met Lab INNL, een<br />
platform dat de ideeën onderzoekt<br />
voor de inrichting van het<br />
nog te bouwen Nationaal<br />
Historisch Museum (NHM). Lab<br />
INNL is een initiatief van het<br />
designersduo Scholten & Baijings,<br />
dat bekend staat om de zinsbegoochelende,<br />
vaak kleurrijke<br />
ontwerpen van meubels en<br />
interieurproducten waaruit oog<br />
voor detail spreekt en een<br />
weloverwogen toepassing van<br />
materialen en technieken. Zo<br />
ontwierpen ze in Woven Willow<br />
(2008) objecten en voorwerpen<br />
gebruik makend van een nagenoeg<br />
vergeten zeventiendeeeuwse<br />
weeftechniek. In Truly<br />
Dutch (2008) reflecteerden ze in<br />
een eigentijdse interpretatie op,<br />
onder andere, de Marker kasten<br />
uit de collectie van het Zuiderzeemuseum<br />
op de Nederlandse<br />
designgeschiedenis, haar<br />
ambachten en tradities. In de<br />
huidige samenwerking tussen<br />
Scholten & Baijings en het NHM<br />
spelen niet alleen vervlogen<br />
gewoonten een belangrijke rol.<br />
Nieuwe benaderingswijzen<br />
worden onderzocht, onbekende<br />
paden worden betreden, immers<br />
hoe ontwerp je voor een museum<br />
dat niet is gehuisvest in een<br />
gebouw en evenmin een collectie<br />
beheert? Een gesprek met Stefan<br />
Scholten en Carole Baijings, Erik<br />
Schilp en Valentijn Byvanck, de<br />
directeuren van het NHM.<br />
57 museum
58 museum<br />
Kunnen jullie iets vertellen over de<br />
achtergrond van Lab INNL?<br />
Erik Schilp: Toen ik begon bij het<br />
NHM, ontstond de gedachte in de<br />
inrichting van het nieuw te bouwen<br />
museum een overzicht te bieden van<br />
het designtalent dat in Nederland<br />
beschikbaar is. Stefan en Carole<br />
kwamen met het idee om dat in de<br />
vorm van een laboratorium te<br />
onderzoeken. Onze behoefte en hun<br />
idee hebben we bij elkaar gevoegd.<br />
Hoe krijgt het onderzoek concreet gestalte?<br />
Stefan Scholten: Het onderzoek<br />
duurt vooralsnog een jaar. Omdat we<br />
nog niet weten hoe het museum er<br />
straks uit gaat zien leek het ons een<br />
goed idee alvast na te denken over<br />
de inboedel van het museum. Ons<br />
voorstel was om in het NHM met<br />
Nederlands design te werken en het<br />
ook daadwerkelijk te gaan gebruiken.<br />
Dat is nieuw. Veel musea<br />
hebben wel een schitterende<br />
collectie Nederlands design, maar de<br />
ontwerpen worden meestal op een<br />
sokkel geplaatst: ze zijn bedoeld om<br />
naar te kijken. De toekomstige<br />
inboedel van het NHM zou vóór<br />
gebruik moeten worden getest, zo<br />
vonden wij. Je moet weten of een<br />
ontwerp werkt. Verschillende<br />
ontwerpers lenen hiertoe spullen<br />
aan Lab INNL.<br />
Waarop berust jullie keuze voor een goed<br />
ontwerp?<br />
Scholten: ‘Het moet een relatie<br />
hebben met de historie. We houden<br />
ons aan de zes werelden van het<br />
museum [‘ik en wij’, ‘land en water’,<br />
‘rijk en arm’, ‘oorlog en vrede’,<br />
‘lichaam en geest’, ‘mens en macht’,<br />
IvR]. Daaraan koppelen we ontwerpers,<br />
architecten, beeldend kunstenaars,<br />
fotografen en designers.’<br />
Kunnen jullie een voorbeeld geven van een<br />
dergelijke koppeling?<br />
Scholten wijst op de vazen en glazen<br />
van ontwerper Bas van Beek. De<br />
grillige vormen uit ondoorzichtig glas<br />
zijn gebaseerd op de mallen van<br />
beroemde en in onbruik geraakte<br />
ontwerpen van bijvoorbeeld Andries<br />
Copier die zich bevinden in het depot<br />
van het Glasmuseum in Leerdam. De<br />
link met de Nederlandse geschiedenis<br />
is belangrijk, benadrukt Scholten.<br />
Maar niet altijd zichtbaar, vult<br />
Baijings aan. Bij de selectie voor de<br />
uiteindelijke ontwerpen houden we<br />
er rekening mee dat iedereen zich<br />
straks thuis moet voelen in het NHM,<br />
licht Schilp toe. Het is de bedoeling<br />
dat ontwerpen uit de voormalige<br />
Nederlandse koloniën en zogenaamde<br />
herkomstlanden ook een plek<br />
krijgen. We willen vooral zo veel<br />
mogelijk designers stimuleren om na<br />
te denken over de omgeving van het<br />
NHM. Met als doel één sfeer te<br />
creëren. Het NHM moet één ervaring<br />
worden. De inboedel hoort daarbij.<br />
Hoe kunnen jullie iets bedenken voor een<br />
museum dat architectonisch nog niet<br />
bestaat?<br />
Carole Baijings: ‘Onze benaderingswijze<br />
is vergelijkbaar met die van het<br />
inrichten van je eigen huis. Een<br />
inrichting is een verzameling. Bij de<br />
inrichting van het NHM draait het<br />
om het naast elkaar zetten van items,<br />
het bevragen van hun onderlinge<br />
samenhang en het onderzoeken van<br />
het karakter ervan. We hebben het<br />
voordeel dat we kunnen putten uit<br />
een rijke traditie.<br />
Scholten: ‘De uitkomst van het<br />
onderzoek zou tevens als leidraad<br />
kunnen dienen voor de interieurarchitect.<br />
Valentijn Byvanck: ‘Het gaat om het<br />
ontwikkelen van een bepaalde<br />
gevoeligheid. Als je niet weet wat<br />
voor een gebouw je straks hebt is het<br />
goed na te denken over het comfort<br />
van het museum. Een museum is<br />
niet alleen een esthetische omgeving,<br />
waar alles wat je mag aanraken<br />
extreem duurzaam en, vaak, extreem<br />
lelijk is. Het wordt tijd dat we anders<br />
gaan nadenken over een museum: in<br />
het NHM zijn straks alle objecten in<br />
principe aanraakbaar. Een voorwerp<br />
is niet óf mooi en interessant óf<br />
bruikbaar.<br />
Schilp: ‘Je moet, denk ik, breder<br />
kijken dan de zes werelden, de<br />
richtlijnen voor het museum die wij<br />
hebben geformuleerd. We hebben<br />
straks kantoren, een entree, dus een<br />
grote publieke ruimte, de expositieruimtes<br />
en de lounges, een soort
portalen die daarbij horen, een<br />
restaurant waarin je bestek en<br />
servies nodig hebt. We willen een<br />
bepaalde sfeer. Maar de keuze van<br />
de redactie wordt ook bepaald door<br />
de duurzaamheid van een ontwerp,<br />
immers het gaat om een gebruikscollectie.<br />
Een bord moet straks het<br />
gebruik door honderden bezoekers<br />
kunnen doorstaan. Naast het<br />
ontwikkelen van een gebruikscollectie,<br />
moet de inrichting van het NHM<br />
ook een permanent project zijn. Het<br />
kan zijn dat we een object uit de<br />
collectie schenken aan een museum,<br />
omdat het goed past binnen hun<br />
verzameling. Vervolgens kunnen wij<br />
dan een nieuwe opdracht geven aan<br />
een andere ontwerper, zodat je als<br />
museum als opdrachtgever kunt<br />
blijven fungeren en een inspirator<br />
bent voor nieuw werk. De geschiedenis<br />
blijf je schrijven.’<br />
Vanaf dag één is het NHM geen<br />
traditioneel museum geweest. Het<br />
heeft geen collectie, beheert niet en<br />
behoudt niet, zoals gezegd. Schilp en<br />
Byvanck hebben de gelegenheid<br />
aangegrepen om de functie van het<br />
museum te herzien, zo blijkt. Het<br />
toekomstige museum schrijft niet<br />
alleen opdrachten uit, maar idealiter<br />
kun je er straks producten bestellen<br />
en kopen. De bezoeker wordt van<br />
toeschouwer koper. Voor ontwerpers<br />
moet een platform in commerciële<br />
zin worden gecreëerd, aldus het<br />
NHM. Wellicht kan het museum worden<br />
gebruikt als plek om uit te<br />
vinden hoe de nu nog vaak conceptueel<br />
sterke Nederlandse ontwerpen<br />
makkelijker in productie kunnen<br />
worden genomen, vult Scholten aan.<br />
Baijings licht toe hoe straks, zoals<br />
dat bij een kunstwerk gebruikelijk is,<br />
door middel van stempels de<br />
herkomst en geschiedenis van de in<br />
het museum bestelde aanschaf voor<br />
de koper zichtbaar kan worden<br />
gemaakt. Wie weet gaan alle<br />
verliefde stelletjes voor de inrichting<br />
van hun huis straks niet meer naar<br />
IKEA maar naar het NHM! Toekomstmuziek<br />
of een utopie?<br />
Byvanck: ‘Het ontwerpproces is een<br />
dynamisch proces. Voor de totstandkoming<br />
van het NHM zijn we<br />
regelmatig in gesprek met andere<br />
partijen, waaronder ook het Atelier<br />
Rijksbouwmeester. Lab INNL past<br />
goed in dit concept. ‘<br />
In de levende samenwerking tussen<br />
Scholten & Baijings en het NHM<br />
worden wederzijds suggesties<br />
aangedragen voor mogelijke<br />
toekomstige te gebruiken ontwerpen.<br />
Ze worden getest in de studio<br />
en kleine expositieruimte van<br />
Scholten & Baijings aan de Westerdoksdijk<br />
in Amsterdam. Ook<br />
prototypes, zoals de Rotterdam Chair<br />
(2008) van Hella Jongerius, die<br />
momenteel naast de Zigzagstoel<br />
(1932) van Rietveld staat opgesteld,<br />
kunnen op deze manier worden<br />
geprobeerd alvorens ze in productie<br />
te nemen. De opstellingen variëren<br />
hier voortdurend, net als in een<br />
woonhuis. Dit zal in het nieuwe<br />
museum straks eveneens het geval<br />
zijn. In het atelier van Scholten &<br />
Baijings ontstaan discussies met<br />
vakgenoten. Maar ook de reacties<br />
van het publiek blijven welkom.<br />
Zijn Scholten & Baijings nog zichtbaar in<br />
Lab INNL?<br />
Scholten: ‘Nee, dat is niet de<br />
bedoeling. We stellen ons terughoudend<br />
op.’<br />
Schilp: ‘Ze zijn wel erg bescheiden. Er<br />
is in het Nederlandse design sprake<br />
van een hergroepering. De rollen<br />
worden opnieuw verdeeld. Stefan en<br />
Carole zijn in dat gat gesprongen. En<br />
wij doen graag mee.’<br />
Aan het einde van ons gesprek<br />
komen we terug op de context van<br />
het Nationaal Historisch Museum,<br />
die ik eerder als weinig neutraal en<br />
als ‘beladen’ bestempelde, een<br />
karakterisering waartegen door het<br />
NHM en door de beide ontwerpers<br />
verontwaardigd werd geprotesteerd.<br />
‘De geschiedenis als omgeving is<br />
voor ons juist een uitdaging en<br />
oneindig interessant’, aldus de<br />
designers. Van een gebrek aan<br />
vrijheid in het ontwerpproces binnen<br />
deze context is geen sprake. Schilp:<br />
Het bijzonder aan dit project is dat<br />
iedere deurknop, iedere tafel en<br />
stoel zou moeten passen binnen de<br />
context. Alles kan opnieuw worden<br />
bedacht. Dat is uniek.<br />
59
60 kunst<br />
onderwerp<br />
serie<br />
rijksarchieven<br />
deel 2<br />
TEKST: cariEn OVErDijk<br />
FOTOGRAFIE: rOElOf pOt<br />
ZEEuwS arcHiEf in HEt kOrt<br />
OntStaan uit:<br />
fusie (in 2000) van het rijksarchief in<br />
Zeeland met de gemeentearchieven<br />
van Middelburg en Veere<br />
gEVEStigD in:<br />
stadspaleis in Middelburg (1765,<br />
ontwerp Van Baurscheit, met<br />
aanpassingen in 1954 (De Lussanet<br />
de la Sablonière) en 2000 (Bouwstra),<br />
en aansluitende nieuwbouw (2000,<br />
Benthem)<br />
OppErVlak:<br />
10.000 vierkante meter<br />
lOcatiE DEpOtS:<br />
ondergronds, drie lagen onder de<br />
nieuwbouw<br />
OmVang cOllEctiE:<br />
17 kilometer documenten<br />
capacitEit:<br />
27 kilometer<br />
OuDStE Stuk:<br />
Oorkonde (1189) waarin bisschop<br />
Boudewijn van Utrecht de parochianen<br />
van het Zeeuwse gehucht<br />
Hoogeland toestemming geeft een<br />
kapel te stichten, mits ze de kapelaan<br />
zelf betalen<br />
bijZOnDErE ScHat:<br />
archief van de Middelburgse<br />
Commercie Compagnie, met veel<br />
materiaal over de transatlantische<br />
slavenhandel in de 18e eeuw<br />
Zeeuws Archief transformeert met<br />
behoud van stijl<br />
Stadspaleis<br />
met<br />
versterking<br />
p 60: Documenten van de Transatlantische<br />
slavenhandel.<br />
p 61: Archiefruimte met ladenkasten<br />
(boven) en leeszaal (onder).<br />
p62: Verbinding tussen monument en<br />
nieuwbouw, rechts tuinzaal met terras.<br />
p 63: Frans Franciscus beschilderde de<br />
muren in de kantoren.<br />
Oud en nieuw combineren, het blijft<br />
riskant. Vooral wanneer je dat<br />
bijvoorbeeld doet in het kwetsbare<br />
middeleeuwse hart van Middelburg,<br />
waar een Duits bombardement in<br />
1940 al zulke gaten had geslagen.<br />
Roelof Koops, tot 2000 rijksarchivaris<br />
in Zeeland en sinds de fusie (zie<br />
kader) directeur van het Zeeuws<br />
Archief, zag zo’n oud-nieuw<br />
ensemble dan ook niet zitten. Zijn<br />
Zeeuwse rijksarchieven, destijds te<br />
krap behuisd in het oude Middelburgse<br />
Abdijcomplex, verdienden<br />
nieuwbouw, vond hij. Op een<br />
slooplocatie in de buurt van het<br />
station kon een modern onderkomen<br />
het uitdijende archief toekomstbestendig<br />
maken.<br />
Het liep anders. In 1994 kreeg<br />
toenmalig Rijksbouwmeester Kees<br />
Rijnboutt naast Koops’ voorstel een<br />
tweede Middelburgs plan onder<br />
ogen. Het gerechtshof, al anderhalve<br />
eeuw gevestigd in een royaal 18 e<br />
eeuws stadspaleis, ooit gebouwd<br />
voor het patriciërsechtpaar Van de<br />
Perre, moest eveneens uitbreiden.<br />
Ambities om de binnentuin vol te
Het Zeeuws archief in<br />
Middelburg herbergt<br />
vermoedelijk de gaafste<br />
maar onthutsende<br />
documentatie over de<br />
Trans-atlantische slavenhandel.<br />
En dan zijn er ook<br />
ponskaarten van de Deltadienst<br />
die we vanwege het<br />
gebrek aan machines niet<br />
meer kunnen ontcijferen.<br />
Dat alles bevindt zich in een<br />
stadspaleis dat van zichzelf<br />
al een monument is – en<br />
zijn bijzondere geschiedenis<br />
vertelt. Het is tien jaar<br />
geleden door architectenbureau<br />
Benthem Crouwel<br />
ingenieus gemoderniseerd.<br />
Deel 2 van een serie over<br />
’s rijks schatkamers.<br />
bouwen waren echter al stukgelopen<br />
op protesten van omwonenden en<br />
de Bond Heemschut.<br />
‘Rijnboutt zag dat de rechtbank hier<br />
niet meer paste’, vertelt Koops in zijn<br />
met reusachtige gobelins beklede<br />
werkkamer in datzelfde Van de<br />
Perrehuis. ‘Ondergronds was<br />
natuurlijk nog wel ruimte, maar<br />
mensen kun je niet onder de grond<br />
stoppen. Archieven wel. Dus de<br />
rechtbank kreeg de nieuwbouwlocatie,<br />
en ik moest van het ene<br />
monument naar het andere, met de<br />
belofte van een aanbouw met een<br />
diepe kelder. Ik was des duivels.’<br />
Des duivels, terwijl je een toplocatie<br />
krijgt aangeboden? ‘Wij rijden graag<br />
met karretjes’, zo vat Koops de<br />
logistiek van zijn branche samen. ‘Ik<br />
vreesde een slechte aansluiting<br />
tussen het monument en de<br />
nieuwbouw.’<br />
Tot zijn opluchting verzon Jan<br />
Benthem ‘het ei van Columbus qua<br />
infrastructuur.’ Het bureau Benthem<br />
Crouwel Architecten was door de<br />
<strong>Rijksgebouwendienst</strong> uitgekozen om<br />
samen met restauratiearchitect Cor<br />
Bouwstra de nieuwe behuizing van<br />
het Zeeuws Archief te ontwerpen.<br />
De architect zag kans om op drie<br />
niveaus de gangen vanuit het<br />
monument door te trekken naar de<br />
nieuwbouw. Met een aangrenzend<br />
trappenhuis-met-lift creëerde hij<br />
drie gelijkvloerse, drempelloze<br />
verbindingen. Toen hij bovendien de<br />
hoge sponningen van de waterkerende<br />
depotdeuren met een metalen<br />
opklapstuk ook gelijkvloers bleek te<br />
kunnen maken, was ‘bouwpastoor’<br />
Koops om.<br />
brOuwErijpOOrt<br />
Aan het Hofplein manifesteert het<br />
Van de Perrehuis zich prominent,<br />
met een statige, naar binnen<br />
krommende gevel. Benthems<br />
uitbreiding van glas en staal, alweer<br />
tien jaar oud, verstopt zich deels<br />
achter een oude brouwerijpoort.<br />
Hoewel het bovengronds in volume<br />
nauwelijks onderdoet voor het<br />
aanpalende stadspaleis, schikt het<br />
zich terughoudend tussen de<br />
historische bebouwing.<br />
61
62<br />
Achter het paleis herstelt de<br />
westgevel van de aanbouw de<br />
symmetrie. De glazen pui begrenst<br />
daar, recht tegenover de ‘Lussanetvleugel’<br />
van 1954, een vierkante<br />
binnentuin. Ook de oostkant voegt<br />
zich naar de omgeving, parallel aan<br />
een openbare tuin, die tegelijk een<br />
doorgang vormt naar een zuidelijker<br />
straatje. De driehoekige vorm die uit<br />
deze inpassing ontstond, kreeg een<br />
schuin aflopend dak. Vanuit de<br />
openbare tuin oogt de aanbouw<br />
daardoor extra bescheiden.<br />
Boven de depots in hun vijftien<br />
meter diepe betonnen bak liggen de<br />
publieksruimten. Bezoekers<br />
passeren eerst de bakstenen<br />
brouwerijpoort van ‘De dry tonnekens’<br />
voordat zij in de entreehal<br />
belanden, die toegang geeft tot de<br />
studiezaal en een café met buitenterras.<br />
De hal biedt een horizontaal<br />
doorkijkje in het Van de Perrehuis én<br />
uitzicht omlaag, in de vide die de<br />
depotkelders verbindt.<br />
Bovenin, waar het dak hoog aansluit<br />
op het monument, hangt een soort<br />
stalen ruimteveer. ‘Ik wilde een<br />
auditorium met zestig plaatsen’,<br />
verklaart Koops. ‘Dat zou aanvankelijk<br />
ín het huis komen, maar de<br />
benodigde aanpassingen bleken te<br />
kostbaar. Gelukkig zag Jan Benthem<br />
hier nog ruimte. Hij kon niet meer<br />
dan 47 plaatsen in deze cilinder<br />
kwijt, maar het is een mooi, intiem<br />
zaaltje geworden.’<br />
DigitalEringSStraat<br />
Na de ingebruikname bleef de<br />
nieuwbouw niet onaangetast. ‘In de<br />
ontwerpfase waren we gefixeerd op<br />
de studiezaal’, vertelt de directeur.<br />
‘want het aantal bezoekers groeide<br />
sterk. Maar inmiddels zijn onze<br />
gasten merendeels sitebezoekers<br />
geworden, tienduizenden per jaar.<br />
De studiezaal is verkleind en er zijn<br />
werkkamers van de zolder naar<br />
beneden verplaatst. Op zolder is nu<br />
een digitaliseringsstraat, waar we<br />
onze collectie stapsgewijs laten imagen.<br />
We hebben al 125.000 pagina’s<br />
verwerkt. Onlangs is de burgerlijke<br />
stand van Zeeland aanbesteed.’<br />
Met enthousiasme leidt Koops zijn<br />
bezoekers naar het gerestaureerde<br />
monumentale deel. Hier zijn de<br />
meeste werkruimten ondergebracht.<br />
‘Ik wilde graag een gevoel van<br />
eenheid in het hele gebouw’, aldus<br />
de directeur, ‘en dat is gelukt.<br />
Benthem Crouwel moest met<br />
Verlaan & Boonstra een maatschap<br />
vormen voor dit project. Er is in grote<br />
harmonie samengewerkt, ook aan<br />
de details. Zo zie je ook hier stalen<br />
trappen, maar nu met een houten<br />
balustrade. En Cor Bouwstra heeft<br />
met veel zorg meubilair en armaturen<br />
uitgezocht die de stijl van het<br />
huis niet zouden verstoren. Ze<br />
bleken ook goed bij de nieuwbouw<br />
te passen.’<br />
Het oude huis biedt anekdotische<br />
verrassingen uit alle gebruiksperiodes.<br />
Zo heeft de oorspronkelijke<br />
wachtruimte voor gasten imposant<br />
beschilderde wandpanelen, terwijl<br />
de gerestaureerde verflaag ergens<br />
nog de contouren toont van een<br />
uitgehakt luikje: zo had de rechtbankportier<br />
uitzicht op een aangrenzend<br />
cellenblok.<br />
Het originele comptoir van de heer<br />
des huizes diende later als griffie en<br />
dankt daaraan een diepe loketkast in<br />
de muur. De bibliotheek met houten<br />
panelen, nu in gebruik als vergaderzaal,<br />
bevat een sierlijk wasbakje en<br />
een nog werkende windroos,<br />
attributen voor Van de Perre’s<br />
hobby’s. Diens houten planetarium,<br />
nu een pronkstuk in de marmeren<br />
hal, stond er eerst misschien ook.<br />
kabOutErS<br />
De zonnige tuinzaal op de begane<br />
grond is gedurfd eigentijds getransformeerd.<br />
Kunstschilder Frans<br />
Franciscus decoreerde hem met<br />
goudkleurige – symbolisch zaaiende,<br />
oogstende en wakende – kabouters<br />
boven de deurposten, met vallende<br />
bladeren en blauwwitte kleurvlakken.<br />
De secretaresses die er werken,<br />
maakten het af met Xenos-paddestoelen<br />
op de ladenkasten.<br />
De voormalige zittingszaal in de<br />
twintigste-eeuwse Lussanetvleugel,<br />
nu restauratie-atelier voor papieren<br />
documenten, bevat een fraai<br />
vrijgelegd stucplafond met dooreen<br />
geweven salmiakmotieven (Delftse<br />
School). Elders in het huis openbaart
zich juist weer het oerverleden.<br />
Achter glasplaten zijn resten<br />
(kloostermoppen, loodslabben,<br />
roetsporen) blootgelegd van een<br />
middeleeuwse commanderij, een<br />
soort bijkantoortje van een charitatieve<br />
ridderorde. Het stond eeuwenlang<br />
op deze plek en werd vrijwel<br />
onzichtbaar weggewerkt in het<br />
paleisontwerp.<br />
Onder de nieuwbouw rust, tussen de<br />
vele kilometers stads-, provincie- en<br />
rijksarchief, een collectief geheugen<br />
van een totaal andere orde.<br />
Directeur Koops leidde al menigmaal<br />
zijn gasten naar de onthutsende<br />
archieven van de Middelburgse<br />
Commercie Compagnie.<br />
‘Het zijn de oudste archivalia over de<br />
Transatlantische slavenhandel’, licht<br />
hij toe, ‘en hoewel dit archief kleiner<br />
is dan dat van de Westindische<br />
Compagnie, zijn deze documenten<br />
gaver en vollediger behouden<br />
gebleven.’ Hij toont gave kasboeken<br />
met aan- en verkoopgegevens van<br />
scheepsladingen genummerde<br />
slaven, verhandeld tegen florijnen,<br />
zakken meel en andere waar. Er zijn<br />
rapportages van de scheepschirurgijn,<br />
die de hoge percentages<br />
sterfgevallen moest verantwoorden.<br />
En er zijn scheepsjournaals. Een<br />
overlijdensbericht van een matroos<br />
krijgt in de kantlijn een poppetje met<br />
vleugeltjes, terwijl een gestorven<br />
slaaf steevast zonder vleugels is<br />
afgebeeld. Heidense handelswaar<br />
ging niet naar de hemel.<br />
De collectie gevat ook rijk geïllustreerde<br />
topografische atlassen. En<br />
bijzonderheden als een poster die<br />
‘een extra-ordinair en welbezeyld<br />
Snaauwschip’ te koop aanprijst.<br />
Het is Koops’ missie om hét digitale<br />
informatiecentrum van Zeeland te<br />
worden. Maar het gebouw dan? ‘Dat<br />
blijft de fysieke ontmoetingsplek,<br />
met exposities, lezingen en films,<br />
voor elke geïnteresseerde Zeeuw. En<br />
het is natuurlijk onze bewaarplaats.<br />
Het gaat in het archiefvak weliswaar<br />
niet meer primair om informatiedragers,<br />
maar wat nog tastbaar is,<br />
conserveren we wel. Dat blijft<br />
Dit artikel maakt deel uit van een serie<br />
over de provinciaal gevestigde<br />
archieven in rijksmonumenten. In het<br />
volgende nummer van Smaak:<br />
Regionaal Historisch Centrum<br />
Limburg.<br />
spannend, juist in deze overgangsfase<br />
naar digitalisering. We hebben<br />
bijvoorbeeld ponskaarten van de<br />
Deltadienst, terwijl er nauwelijks<br />
meer machines zijn die ze kunnen<br />
lezen. Ik wil ervoor zorgen dat alles<br />
goed terechtkomt.’<br />
63
64<br />
monumenten architectuur architectuurbeleid<br />
kunst<br />
onderwerp<br />
restauratie<br />
andere<br />
smaken<br />
TEKST: linDa HuijSmanS<br />
FOTOGRAFIE: maartEn nOOrDijk<br />
Achter Museum Volkenkunde in Leiden staat een gebouwtje<br />
uit 1876 waar vroeger patienten met besmettelijke ziekten<br />
werden ondergebracht. Daar is bouwkundig rekening mee<br />
gehouden: een glazen plaat onder de vloer voorkomt dat<br />
het vocht optrekt. Nu is het ingrijpend verbouwd als gastenverblijf<br />
voor het museum.<br />
Kwijnend chalet<br />
op de valreep<br />
gered<br />
Aan de buitenkant lijkt het nog het<br />
meest op een charmant chalet zoals<br />
je die in chique kuuroorden vindt.<br />
Maar in plaats van in Zwitserland ligt<br />
Het Paviljoen in Leiden, achter het<br />
Museum Volkenkunde. Het is ook<br />
nooit gebouwd voor patiënten die<br />
fors konden betalen voor de<br />
gezonde buitenlucht, maar voor<br />
besmettelijke zieken van het<br />
Academisch Ziekenhuis. In 1876<br />
verrezen drie ziekenbarakken achter<br />
het hoofdgebouw. Twee daarvan zijn<br />
allang verdwenen, de derde is<br />
recentelijk flink gerenoveerd tot een<br />
modern en comfortabel gastenverblijf.<br />
Kinny van der Most en Reinald<br />
de Vlieg waren nauw bij die<br />
metamorfose betrokken.<br />
rechts: lantaarn brengt licht in de gangen<br />
van Het Paviljoen.<br />
Voormalig<br />
ziekenbarak bij<br />
museum nu<br />
ingericht als<br />
‘hotel’<br />
Lange tijd leidde het gebouwtje een<br />
bestaan in de luwte. Niet alleen<br />
letterlijk, het ligt een beetje verstopt<br />
achter dat grote Museum Volkenkunde,<br />
maar ook figuurlijk. De<br />
diverse betrokkenen konden het<br />
maar niet eens worden over de<br />
toekomst van Het Paviljoen. ‘Er<br />
waren zelfs partijen die er wel voor<br />
voelden om het maar af te breken’,<br />
zegt toezichthoudend architect<br />
Kinny van der Most. Niet zo gek<br />
overigens, want in de periode waar<br />
hij het nu over heeft, eind jaren<br />
negentig van de vorige eeuw, was de<br />
bouwkundige staat van het pand<br />
ronduit slecht. Wie er met een<br />
vastgoedblik naar keek, kwam al snel<br />
tot de conclusie dat neerhalen en
wegwezen waarschijnlijk de beste<br />
optie was. Wie er als beheerder een<br />
blik op wierp zag een monumentaal<br />
pand, dat weliswaar slecht onderhouden<br />
was, maar waar nog wel wat<br />
van te maken zou zijn. ‘Juist door die<br />
onduidelijkheid was er jarenlang<br />
niets meer aan gedaan’, zegt Van der<br />
Most. ‘Er woonde nog een dame in,<br />
beneden was een bibliotheek en<br />
opslagruimte voor het museum.<br />
Maar het was ook een monument<br />
waar je niet zomaar van alles mee<br />
kunt gaan doen. Er moest dus eerst<br />
een ferme beslissing worden<br />
genomen.’<br />
gaStEnVErblijf<br />
Museumdirecteur Steven Engelsman<br />
was uiteindelijk degene die met het<br />
verlossende idee kwam om van Het<br />
Paviljoen een gastenverblijf te<br />
maken voor gasten en onderzoekers<br />
van het museum. Onder leiding van<br />
Kinny van der Most werd in 2002 een<br />
eerste voorstel geformuleerd maar<br />
dat liep al meteen grote vertraging<br />
op. Omdat het pand een woonbestemming<br />
had, en dus geen<br />
hotelfunctie, moest de gemeente<br />
Leiden toestemming geven voor een<br />
bestemmingswijziging. Ook bleek na<br />
inspectie dat het pand er nog veel<br />
slechter aan toe was dan gedacht.<br />
Daardoor lag er pas eind 2007 een<br />
voorlopig ontwerp waar de <strong>Rijksgebouwendienst</strong><br />
mee kan aan de slag<br />
kon. Reinald de Vlieg werd de<br />
projectmanager, Martijn van der<br />
Steen van het Restauratie Advies<br />
Bureau de architect terwijl Kinny van<br />
der Most fungeert als toezichthouder.<br />
Om te laten zien hoe ingrijpend<br />
de verandering is geweest, haalt De<br />
Vlieg er oude plattegronden en<br />
bouwtekeningen bij. ‘De schil is<br />
intact gebleven, maar aan de<br />
binnenkant hebben we bijna alles<br />
onder handen gehad’, zegt De Vlieg.<br />
Dat het een heel bijzonder gebouw<br />
is, blijkt al uit de eerste schetsen uit<br />
1876. ‘Kijk, deze muren zijn spouwmuren,<br />
heel bijzonder in die tijd’,<br />
wijst De Vlieg. ‘Daaruit blijkt dat er<br />
goed over de functie ervan is<br />
nagedacht. Het gebouw was<br />
bestemd voor patiënten met<br />
besmettelijke ziektes die niet in het<br />
Academisch Ziekenhuis konden<br />
verblijven. Door middel van frisse<br />
lucht en een goede ventilatie zouden<br />
de ‘kwalijke dampen’ verdwijnen.’<br />
Hij laat zien dat er glas gemetseld is<br />
tussen de vloeren en de fundering<br />
om optrekkend vocht tegen te<br />
houden, en wijst op de hoge<br />
kruipruimtes onder ronde bogen,<br />
waardoor de lucht vrij kon doorstromen.<br />
Op de tekening is de lantaarn te zien<br />
die over de hele lengte van het dak<br />
loopt. Door dit opengewerkte en iets<br />
verhoogde deel van de punt van het<br />
dak, valt ruimschoots licht naar<br />
binnen. De eerste patiënten konden<br />
vanuit hun bed dus naar de lucht<br />
kijken. Aan dat privilege kwam in<br />
1905 een einde, althans voor een<br />
deel van hen. Toen werd er namelijk<br />
een tussenverdieping aangebracht.<br />
Een ingrijpende operatie, waarbij de<br />
hele kap, inclusief lantaarn eraf ging<br />
en daarna integraal weer teruggezet.<br />
Toen moet ook de ruime overkapping<br />
ingekort zijn, waaronder de<br />
patiënten droog in de buitenlucht<br />
konden zitten of liggen, als verbleven<br />
ze in een echt kuuroord. ‘Die<br />
overstekken hebben ze gewoon<br />
afgezaagd’, zegt Van der Most met<br />
een van afschuw vertrokken gezicht.<br />
Inderdaad heeft Het Paviljoen<br />
daardoor iets van zijn charme als<br />
klassiek chalet verloren.<br />
Begin jaren dertig vertrok het<br />
Academisch Ziekenhuis uit het<br />
complex aan de Binnenvestgracht en<br />
maakt plaats voor het Museum voor<br />
Volkenkunde. Vanaf dat moment<br />
loopt de geschiedenis van Het<br />
Paviljoen parallel aan die van het<br />
museum. Twee van de drie ziekenbarakken<br />
sneuvelen, de derde wordt<br />
verbouwd tot dienstwoning voor de<br />
conciërge. Na de Tweede Wereldoorlog<br />
worden het zelfs drie woningen,<br />
die op ingenieuze wijze werden<br />
ingepast in het oorspronkelijk zo<br />
strakke ontwerp. De Vlieg en Van der<br />
Most buigen zich lange tijd samen<br />
over de tekeningen uit 1947 voor ze<br />
eruit zijn hoe de kruip-door-sluipdoor-<br />
constructies precies in elkaar<br />
pasten. ‘Nee, deze kamer hoort bij<br />
die woning. Kijk, hier is een aparte<br />
ingang gebouwd, daar komt dit<br />
gangetje op uit.’<br />
OpSlagruimtE<br />
Begin jaren tachtig komen twee van<br />
die woningen leeg te staan. Het<br />
museum neemt ze in gebruik als<br />
kantoorruimte en bibliotheek en<br />
gebruikt een deel als opslagruimte.<br />
Twee dochters en de zoon van de<br />
voormalige stoker van het museum,<br />
die in de dienstwoning hadden<br />
gewoond waren eregasten tijdens de<br />
feestelijk opening van het nieuwe<br />
Paviljoen in oktober 2009.<br />
Ze zullen niet veel meer hebben<br />
herkend van hun vertrouwde<br />
omgeving, want binnen is flink<br />
verbouwd. Op de benedenverdieping<br />
zijn nu twee vergaderzalen, die ook<br />
geschikt zijn voor bruiloften en<br />
partijen. Via de trap uit 1905 komen<br />
we op de bovenverdieping, waar vier<br />
eenpersoons- en een tweepersoonskamer<br />
liggen, elk genoemd naar een<br />
van de continenten. De gang loopt<br />
recht onder de lantaarn, waar als<br />
vanouds de zon gul naar binnenvalt.<br />
Aan het eind ligt de bescheiden<br />
huiskamer en de keuken, ingericht<br />
volgens de huisstijl van het Museum.<br />
De Vlieg moet even met de beveiliging<br />
bellen om een van de deuren te<br />
laten openen. ‘Die service blijkt hard<br />
nodig. Gasten lopen even van hun<br />
kamer naar de keuken en dan valt de<br />
deur achter hen in het slot. Als je<br />
keycard nog in de kamer ligt, heb je<br />
een probleem’, glimlacht hij.<br />
Eenmaal binnen wijst hij trots naar<br />
de hoge plafonds, waar de dakconstructies<br />
onbehandeld zijn gebleven<br />
en opvallend afsteken tegen de wit<br />
geschilderde muren. ‘We wilden de<br />
sporen van de tijd, en daarmee de<br />
geschiedenis van het Paviljoen,<br />
zichtbaar blijven houden’, verklaart<br />
hij die keuze.<br />
Dat hij niet de enige is die dat op<br />
prijs stelt, bleek toen hij een gast<br />
sprak die hem enthousiast vertelde<br />
dat hij, terwijl hij in bed lag, de regen<br />
op het dak boven zich hoorde vallen.<br />
‘Fantastisch vond hij het, net alsof hij<br />
buiten lag te slapen.’<br />
65 65
66 boeken rubriek<br />
boeken<br />
andere<br />
smaken<br />
TEKST: jaap HuiSman &<br />
marcEl Van HEck<br />
marcEl mEtZE, VEranDErEnD gEtij.<br />
rijkswaterstaat in crisis: ‘log, te duur,<br />
te ondoorzichtig’, de nieuwe man, een<br />
nieuwe koers, de ‘generaal’, de Heren<br />
Zeventien, de coup, de leegloop, het<br />
verzet. Het verhaal van binnenuit<br />
Uitgeverij Balans, 2010.<br />
boek over rijkswaterstaat belooft<br />
meer dan het waarmaakt<br />
Boeken die van binnenuit het reilen<br />
en zijlen van een organisatie<br />
blootleggen; boeken die op<br />
microniveau het verhaal beschrijven<br />
van een reorganisatie, een faillissement<br />
of een bestuurscrisis: ze<br />
prikkelen bijna altijd. En als het dan<br />
ook nog eens gaat over publiek<br />
bekende personen, dan zijn<br />
media-aandacht en hoge verkoopcijfers<br />
al bijna een gegeven. Wie kent<br />
niet het boek De Prooi over de val van<br />
ABN Amro, de besteller over De<br />
Bouwfraude en meer literair getinte<br />
publicaties als Hans Vervoorts Het<br />
bedrijf over de weekbladpers en<br />
natuurlijk J.J. Voskuils zevendelige<br />
romancyclus Het bureau.<br />
Ook Rijkswaterstaat mag zich sinds<br />
kort gelukkig prijzen met een boek in<br />
dit genre. Het heet Veranderend getij<br />
en auteur is de bekende onderzoeksjournalist<br />
Marcel Metze die eerder<br />
bestsellers schreef over het opvolgersdrama<br />
binnen het CDA,<br />
(beginjaren “70) over het Nederlandse<br />
bankwezen in de jaren ’80 en,<br />
meer recent, een biografie over<br />
Anton Philips. Onderwerp van<br />
Veranderend getij is de grootschalige<br />
reorganisatie die Rijkswaterstaat de<br />
afgelopen jaren doormaakte. Onder<br />
die term werd beoogd de omvang<br />
van het personeelsbestand te<br />
reduceren en tegelijkertijd minder<br />
specialisten en meer juridisch en<br />
bestuurlijk geschoold personeel aan<br />
te trekken. Meer generalisten, meer<br />
samenwerking met de markt,<br />
Rijkswaterstaat zocht andere<br />
vaardigheden en specialiteiten bij de<br />
medewerkers van Rijkswaterstaat.<br />
Metze kreeg voor het boek alle<br />
medewerking van zijn opdrachtgever:<br />
inzicht in interne documenten,<br />
verslagen en tientallen interviews.<br />
Toch weigerde Rijkswaterstaat eind<br />
2009 publicatie van het op dat<br />
moment als ‘genadeloos openhartig’<br />
getypeerde boek. Volgens Bert<br />
Keijts, de directeur-generaal van<br />
Rijkswaterstaat was het boek<br />
“geenszins de leerzame of prikkelende<br />
beschrijving geworden van het<br />
veranderproces zoals in het contract<br />
is afgesproken”. Ook vond hij de<br />
hoofdpersonen “karikaturaal”<br />
beschreven, “niet evenwichtig en<br />
soms onheus, met weinig respect<br />
voor de betrokkenen.”<br />
Na een gerechtelijke procedure, een<br />
publicatieverbod en veel mediaaandacht<br />
ligt het boek er nu toch.<br />
Ongecensureerd, want Rijkswaterstaat<br />
zwichtte uiteindelijk onder alle<br />
aandacht. De voorgeschiedenis<br />
kleurt natuurlijk de lezing van<br />
Veranderend getij. Wat was de<br />
eigenlijke opdracht? Waarom heeft<br />
Rijkswaterstaat de opdracht eigenlijk<br />
verstrekt? En waarom aan Marcel<br />
Metze, wiens schrijfstijl toch garant<br />
staat voor licht sarcasme en<br />
smeuïgheid? Ook komt de vraag op<br />
waarom er zo veel ophef is ontstaan<br />
over het manuscript. Want wie op<br />
zoek gaat naar de karikaturale<br />
beschrijvingen en het gebrek aan<br />
respect komt toch bedrogen uit.<br />
Natuurlijk, af en toe passeert een<br />
vileine passage, maar uiteindelijk<br />
blijven alle hoofdrolspelers fier<br />
overeind en overheerst het beeld<br />
van een geslaagde grootschalige<br />
reorganisatie. Het imago van de<br />
dienst is verbeterd, klantvriendelijk<br />
en er is brede tevredenheid over de<br />
verandering.<br />
Het boek leest als een trein. Metze<br />
houdt de spanning gedurende de<br />
volle 326 pagina’s vast. Tevens is hij<br />
er in geslaagd in een goed geschreven<br />
inleidend hoofdstuk de rijke<br />
geschiedenis van Rijkswaterstaat<br />
kort en bondig neer te zetten. En<br />
toch.... het geheel beklijft niet. Wat is<br />
de boodschap? Waar werkt het<br />
naartoe? Of wil het ons alleen maar<br />
vertellen dat reorganiseren in<br />
Nederland veel praten betekent, heel<br />
veel praten? Daarmee maakt<br />
Veranderend getij de verwachtingen<br />
niet waar. Voor de onderzoeksjournalistiek<br />
is het te beschrijvend en<br />
wordt het te langdradig. Als<br />
evaluatieverslag is het oppervlakkig.<br />
Metze doet wel een poging om zijn<br />
visie te geven op bijvoorbeeld de rol<br />
van het onderzoeksbureau dat is<br />
ingeschakeld om het proces te<br />
begeleiden. Ook plaatst hij de<br />
managementtools die worden<br />
gebruikt bij deze reorganisatie in een<br />
breder verband. Daar blijft het bij.<br />
Kennelijk was de opdracht om enkel<br />
en vooral een beschrijving te geven<br />
van het veranderingsproces zoals<br />
zich dat binnen Rijkswaterstaat heeft<br />
afgespeeld.<br />
Door die bescheiden insteek is al<br />
Veranderend getij geen opvallende<br />
toevoeging aan het genre ‘inside<br />
case studies’.
tiEn jaar VlaamS bOuwmEEStEr<br />
In publieke opdracht. Vlaams Bouwmeester<br />
1999-2009. Hans Ibelings.<br />
Uitgeverij SUN.<br />
Terwijl de Nederlandse Rijksbouwmeester<br />
kan bogen op een meer dan<br />
200 jaar oude traditie en is uitgegroeid<br />
tot een instituut, is de<br />
Vlaamse Bouwmeester nog bezig<br />
met ontginnend veldwerk sinds hij<br />
vanaf 1999 aan de slag is gegaan. De<br />
noodzaak was evident. De bouwcultuur<br />
in België is individualistisch,<br />
stedenbouw is geen sterke factor en<br />
de openbare ruimte inclusief<br />
infrastructuur vraagt om regie. Niet<br />
vreemd dat België wel eens het<br />
slechtst ontworpen land van<br />
West-Europa is genoemd.<br />
Architect bOb van Reeth legde de<br />
eerste vijf jaar het accent op de<br />
verbetering van de architectuur, zijn<br />
opvolger Marcel Smets concentreert<br />
zich sinds 2005 voornamelijk op de<br />
stiefkindjes stedenbouw en<br />
infrastructuur. De werkwijze verschilt<br />
met die van de Nederlandse<br />
Rijksbouwmeester. De Vlamingen<br />
willen vooral de lagere overheden<br />
stimuleren tot een beter ontwerp en<br />
gebruiken daarvoor de Open Oproep<br />
als methode; de Nederlandse<br />
Rijksbouwmeester gaat uit van een<br />
pool waaruit architecten en andere<br />
ontwerpers worden gekozen. De<br />
Open Oproep is een werkwijze<br />
waarmee voor de ontwerpopdrach-<br />
ten van openbare besturen een<br />
architectenselectie wordt gemaakt<br />
volgens een procedure waarbij de<br />
bouwheer een opdracht formuleert<br />
door de definitie van het project.<br />
Architecten kunnen zich daarop<br />
inschrijven. De Vlaamse bouwmeester<br />
en zijn team kiezen tien ontwerpers<br />
van wie vervolgens vijf gevraagd<br />
worden een visie op de opdracht te<br />
geven. Het gaat niet zozeer om het<br />
programma als wel om wensen en<br />
ambities. Curieus genoeg zijn zo<br />
regelmatig buitenlandse architecten<br />
aan de slag gegaan in Vlaanderen,<br />
onder wie Neutelings Riedijk met<br />
een project in Gent.<br />
Heeft de Vlaamse Bouwmeester in<br />
de eerste tien jaar verbetering<br />
gebracht, is de vraag die auteur Hans<br />
Ibelings terecht stelt. Hij maakt een<br />
vergelijking met andere Westeuropese<br />
regio’s zoals Catalonië, waarbij<br />
hij meteen vaststelt dat Catalonië<br />
gelijk staat met Barcelona en dat<br />
Barcelona een voorsprong had door<br />
de Ollympische Spelen van 1992 die<br />
veel in gang hebben gezet. Vlaanderen<br />
komt van ver en had die ‘wind<br />
mee’ niet. In dat licht bezien is het<br />
overzicht dat Ibelings heeft gemaakt<br />
bemoedigend voor Vlaanderen. De<br />
scholen, sporthallen, bibliotheken,<br />
ziekenhuizen, culturele centra en<br />
bestuurscentra stralen een prettige<br />
eenvoud uit, mooi gedetailleerd,<br />
zonder poeha maar wel zelfverzekerd.<br />
De laatste jaren zet Smets in op<br />
stedenbouwkundige studies<br />
waarvan we nu alleen de houtskoolschetsen<br />
zien. Als die tot leven<br />
worden gebracht – Kanaalzone Gent<br />
of Scheldekaaien Antwerpen – kan<br />
bepaald worden of de Bouwmeester<br />
ook het groter schaalniveau<br />
beheerst.<br />
EEn tbS-kliniEk in DE pOlDEr<br />
Uitgave Studio M10.<br />
Vanuit de lucht gezien wekt de<br />
Oostvaarders-TBS-kliniek in Almere<br />
eerder abjecte gedachten en<br />
associaties op, een strafkamp uit de<br />
somberste periodes van de wereldgeschiedenis.<br />
Beter is het de kliniek<br />
vanuit de gangen en cellen te<br />
beschouwen, waaruit juist een<br />
humane en geruststellende benadering<br />
spreekt. Niet voor niets heeft<br />
het ontwerp van Martien Jansen<br />
(Studio M10) al vele prijzen gewonnen<br />
en maakt het kans op het<br />
predikaat jong monument.<br />
Precisie is het trefwoord dat schrijver<br />
Arjen Oosterman hanteert voor het<br />
gebouw, precisie in alles, in de<br />
compositie, de materialisering en de<br />
detaillering, in de speling van het<br />
licht en in de sfeer. Het is een en al<br />
rust en ruimte. Wat kan architectuur<br />
meer doen dat te bewerkstelligen?<br />
Zichzelf wegcijferen maar wel zo dat<br />
een dominant grid is neergelegd<br />
waarvan cellen en gangen vanzelfsprekend<br />
deel uit maken.<br />
‘Als de schoonheid van intelligentie<br />
en de intelligentie van schoonheid<br />
met elkaar versmelten, is er iets<br />
bijzonders aan de hand’, schrijft<br />
Oosterman. Zo is het maar net.<br />
Een TBS-kliniek in de polder.<br />
67
los nummer € 5,-<br />
smaak is een uitgave van:<br />
Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer<br />
<strong>Rijksgebouwendienst</strong><br />
Rijnstraat 8 | 2515 XP Den Haag | www.vrom.nl<br />
© Rijksoverheid | April 2010 | Publicatie-nr. 0015<br />
Jan van Gils<br />
hoofd Facilitaire Dienst Tweede Kamer:<br />
Van Gils zorgt ervoor dat alle fracties<br />
na de komende verkiezingen een<br />
eigen stek in het Kamergebouw<br />
krijgen. Ik werk nu tweeëneenhalf<br />
jaar bij de Tweede Kamer, dus voor<br />
mij is het de eerste keer dat ik zo’n<br />
interne verhuizing na de Tweede<br />
Kamerverkiezingen (op 9 juni 2010,<br />
red.) meemaak. Spannend.<br />
We zijn al bezig met conceptvlekkenplannen,<br />
zoals dat in facilitair jargon<br />
heet. Uitgangspunt bij de nieuwe<br />
indeling is dat elk Kamerlid 52 m 2<br />
krijgt. Als een partij tien zetels haalt,<br />
dan krijgt hij 520 m 2 , dat is inclusief<br />
de ondersteuning. De fractiemedewerkers,<br />
persoonlijke assistenten en<br />
administratief medewerkers moeten<br />
binnen die ruimte een plek vinden.<br />
Als een partij meer dan 16 zetels<br />
haalt, krijgt de fractie ook een<br />
fractiekamer voor de vergaderingen.<br />
Een nieuwe indeling maken, is altijd<br />
gelukt. Of iedereen tevreden is, is<br />
een ander verhaal. De ervaring leert:<br />
een vlekkenplan zorgt altijd voor<br />
opschudding. Gemiddeld zijn er vier<br />
weken nodig om de definitieve<br />
indeling vast te stellen. Een van de<br />
complicaties bij een nieuwe indeling<br />
is dat we vier monumentale panden<br />
bezitten die door nieuwbouw met de<br />
vergaderzalen met elkaar verbonden<br />
zijn. In die monumentale ruimten<br />
zijn geen systeemwanden, er is dus<br />
een vast aantal kamers beschikbaar<br />
voor alle 150 Kamerleden.<br />
Stel dat een partij kleiner wordt dan<br />
komen er ruimtes vrij, die door<br />
andere partijen bezet kunnen<br />
worden. Voor fracties die sterk<br />
groeien, zijn er na de verkiezingen<br />
flexwerkplekken voor handen.<br />
Er zijn nu 11 fracties en partijen, een<br />
breed palet, ook qua huisvesting.<br />
Iedereen probeert natuurlijk de<br />
optimale huisvesting voor zijn fractie<br />
te krijgen, maar zo’n nieuwe indeling<br />
komt alleen tot stand als er compromissen<br />
worden gesloten. Het is voor<br />
mij de kunst om het optimum te<br />
vinden tussen de wensen en<br />
behoeften van alle fracties.’<br />
TEKST: mariannE ScHijf