vertier en trammelant - Bruegelland
vertier en trammelant - Bruegelland
vertier en trammelant - Bruegelland
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
STEDELIJK MUSEUM LIER<br />
EN KONINKLIJK MUSEUM VOOR SCHONE KUNSTEN ANTWERPEN<br />
PRESENTEREN<br />
br<br />
ue<br />
gel<br />
lan<br />
d<br />
<strong>vertier</strong><br />
<strong>en</strong><br />
<strong>trammelant</strong><br />
bezoekersgids
ue<br />
gel<br />
lan<br />
d<br />
‘Daar ik in d<strong>en</strong> laatst<strong>en</strong> tijd e<strong>en</strong> boeksk<strong>en</strong> aan ’t schrij v<strong>en</strong><br />
b<strong>en</strong> over Lier, <strong>en</strong> daarom veel in oude stadsgezicht<strong>en</strong><br />
zit te zi<strong>en</strong>, b<strong>en</strong> ik stilaan met het oude, <strong>en</strong> ook het verdw<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
Lier vertrouwd geraakt. Maar tegelijkertijd b<strong>en</strong><br />
ik ook e<strong>en</strong> boeksk<strong>en</strong> aan ’t schrijv<strong>en</strong> over Peter Bruegel.<br />
Het is e<strong>en</strong> verbeelding van zijn lev<strong>en</strong>. Er is van hem zo<br />
weinig bek<strong>en</strong>d, dat ik er kan over vertell<strong>en</strong> wat ik wil. Wat<br />
ik ook zal do<strong>en</strong>. En ’t is de liefde voor de omgeving die<br />
mij deed w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> dat Pieter ook te Lier zou kom<strong>en</strong>, <strong>en</strong> ik<br />
was beslot<strong>en</strong> hem dat ook te lat<strong>en</strong> do<strong>en</strong>.’<br />
Felix Timmermans, Peter Bruegel te Lier, in: De Kroniek,<br />
11, 1925, nr. 3<br />
HET KONINKLIJK MUSEUM VOOR<br />
SCHONE KUNSTEN ANTWERPEN WORDT<br />
MOMENTEEL VERBOUWD EN DE HER<br />
OPENINg STAAT gEPLAND VOOR 2017.<br />
DAT BETEKENT DAT MEN DE RIJKE<br />
COLLECTIE NIET MEER IN HET BEKENDE<br />
gEBOUW OP HET ANTWERPSE ZUID<br />
KAN BEZOEKEN. TOCH BLIJFT DE VER<br />
ZAMELINg DICHT BIJ EN TOEgANKELIJK.<br />
OP VERSCHILLENDE gASTLOCATIES<br />
IN DE PROVINCIE ANTWERPEN KAN U<br />
BELANgRIJKE ONDERDELEN VAN DE<br />
VERZAMELINg BEZOEKEN. AAN DE<br />
HAND VAN TAL RIJKE BRUIKLENEN UIT<br />
HET KMSKA gAAT DE TENTOONSTEL<br />
LINg BRUEgELLAND IN HET STEDELIJK<br />
MUSEUM VAN LIER NA HOE VER DE IN<br />
VLOED VAN DE FAMILIE BRUEgEL OP DE<br />
KUNST UIT DE LAgE LANDEN STREKT ...
focus op<br />
<strong>vertier</strong><br />
<strong>en</strong><br />
<strong>trammelant</strong><br />
Het al dan niet hebb<strong>en</strong> van veel vrije tijd <strong>en</strong> typische<br />
vrijetijdsbesteding<strong>en</strong> illustreert iemands sociale status.<br />
Voor de gewone man war<strong>en</strong> er de zondagsrust <strong>en</strong> de<br />
kerke lijke hoogdag<strong>en</strong>, af <strong>en</strong> toe e<strong>en</strong> kermis of e<strong>en</strong> jaarmarkt<br />
<strong>en</strong> de kroeg. De bruiloft was het belangrijkste feest<br />
in de lev<strong>en</strong>scyclus. Kermiss<strong>en</strong> <strong>en</strong> feest<strong>en</strong> duurd<strong>en</strong> soms<br />
dag<strong>en</strong>lang <strong>en</strong> dat wekte argwaan bij de rijke burgerij.<br />
Omdat te veel trouwfeest<strong>en</strong> de orde dag<strong>en</strong> lang verstoord<strong>en</strong>,<br />
voerde de overheid t<strong>en</strong> tijde van keizer Karel<br />
e<strong>en</strong> regel in dat e<strong>en</strong> feest maar twee dag<strong>en</strong> mocht dur<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> maximaal veertig gast<strong>en</strong> mocht tell<strong>en</strong>.<br />
Maar het is ook dubbel. Voor de hogere stand<strong>en</strong> was e<strong>en</strong><br />
huwelijk e<strong>en</strong> min of meer zakelijke overe<strong>en</strong>komst waarbij<br />
de naam <strong>en</strong> de belang<strong>en</strong> van de familie e<strong>en</strong> grote rol<br />
speeld<strong>en</strong>. De elite ging er van uit dat het volk daar ge<strong>en</strong><br />
last van had <strong>en</strong> zich dus helemaal kon overgev<strong>en</strong> aan<br />
vrijpartij<strong>en</strong> <strong>en</strong> plezier <strong>en</strong> dat stak misschi<strong>en</strong> wel wat.<br />
In ieder geval kop<strong>en</strong> deze burgers graag <strong>en</strong> veel<br />
schilderij<strong>en</strong> <strong>en</strong> pr<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> ze e<strong>en</strong> grote belangstelling<br />
voor vrolijke <strong>en</strong> humoristische taferel<strong>en</strong>. Veel<br />
motiev<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> uit de heel populaire klucht<strong>en</strong> of<br />
litera tuur <strong>en</strong> dat maakte dat de bedoeling of ev<strong>en</strong>tueel<br />
sarcastische inhoud gek<strong>en</strong>d <strong>en</strong> herk<strong>en</strong>baar war<strong>en</strong>.<br />
‘De meeste m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> zo in mekaar dat ze kundig <strong>en</strong><br />
ambachtelijk werk alle<strong>en</strong> noodgedwong<strong>en</strong> do<strong>en</strong>’, schrijft<br />
Roemer Visscher in zijn Sinnepopp<strong>en</strong> (1614) ‘maar dobbel<strong>en</strong>,<br />
zich bedrink<strong>en</strong> … noem<strong>en</strong> ze recreatie of hun<br />
lustig vrolijk lev<strong>en</strong>. Het zijn de slechtste ding<strong>en</strong> die de<br />
meest<strong>en</strong> aantrekk<strong>en</strong>’ besluit hij.<br />
IN DE SCHILDERKUNST IS HET NIET ANDERS WANT<br />
BRAAF IS SAAI EN STOUT IS SPANNEND OM NAAR TE<br />
KIJKEN?<br />
EN ZO BEZORgEN DEZE SCHILDERIJEN ONS NOg<br />
STEEDS VERMAAK EN VERTIER ZONDER ENIg TRAM<br />
MELANT.
ode zaal<br />
Wie k<strong>en</strong>t de boer<strong>en</strong>taferel<strong>en</strong> van Pieter Bruegel de<br />
oude niet? Ze staan in het collectieve geheug<strong>en</strong> gegrift<br />
<strong>en</strong> zijn tot ver buit<strong>en</strong> onze landsgr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> gek<strong>en</strong>d. Wie<br />
Bruegel zegt, d<strong>en</strong>kt aan volkse humor, plezier mak<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
tomeloos brass<strong>en</strong>. Niet zonder red<strong>en</strong> drag<strong>en</strong> dancings<br />
<strong>en</strong> ijssalons zijn naam. Het kleurrijke beeld dat we van<br />
de schilder hebb<strong>en</strong> is grot<strong>en</strong>deels het werk van de Lierse<br />
schrijver Felix Timmermans. Die publiceerde in 1928 e<strong>en</strong><br />
geromantiseerde biografie van de schilder. De roman<br />
leert ons echter meer over de verering van de eig<strong>en</strong>heid<br />
in de Vlaamse kunst in de vroege twintigste eeuw dan<br />
over de historische figuur Bruegel. Als schrijver kleurde<br />
Timmermans immers zelf het plaatje in: met behulp van<br />
zijn p<strong>en</strong> veranderde hij de intellectuele schilder in e<strong>en</strong><br />
Pallieter.<br />
Bruegels schilderij<strong>en</strong> kond<strong>en</strong> al tijd<strong>en</strong>s zijn lev<strong>en</strong> op veel<br />
belangstelling rek<strong>en</strong><strong>en</strong>. Keizers <strong>en</strong> koning<strong>en</strong> betaald<strong>en</strong><br />
hoge bedrag<strong>en</strong> voor de originel<strong>en</strong>. Om aan de grote<br />
vraag te voldo<strong>en</strong> schilderd<strong>en</strong> de zon<strong>en</strong> <strong>en</strong> kleinzon<strong>en</strong><br />
van de kunst<strong>en</strong>aar vele ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> kopieën. Rijke burgers<br />
kocht<strong>en</strong> dergelijke taferel<strong>en</strong> als profilering teg<strong>en</strong> het ondeugdelijke,<br />
volkse gedrag dat erop stond afgebeeld. Het<br />
reproducer<strong>en</strong> gebeurde zeld<strong>en</strong> naar de oorspronkelijke<br />
composities. Vaak werd<strong>en</strong> de getemperde aardkleur<strong>en</strong><br />
van Bruegel de oude vervang<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> feller <strong>en</strong> meer<br />
commercieel palet. Ook in de details wijk<strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong>de<br />
versies af t<strong>en</strong> opzichte van elkaar.<br />
1<br />
isidore oPsoMer<br />
De schrijver Felix Timmermans, 1936<br />
KMSKA inv. nr. 2337<br />
Felix Timmermans zegt in e<strong>en</strong> voordracht, gepubliceerd in<br />
1943, naar aanleiding van Opsomers b<strong>en</strong>oeming tot baron: ‘…<br />
Dikwijls als hij mij zoo e<strong>en</strong>s met zijn licht<strong>en</strong> blik diep <strong>en</strong> lang<br />
bezag, zei hij “Fé gij hebt ne schoone kop…”. Ik dacht dat<br />
het was om mij te vlei<strong>en</strong>, maar hij voegde er helaas bij: “e<strong>en</strong><br />
schoone kop om te schilder<strong>en</strong>, maar ’t portret is ’t moeilijkste<br />
dat er is”.’<br />
2<br />
PieTer brUegHeL ii<br />
De prediking van Johannes de Doper, 1624<br />
Stedelijke Musea Lier inv. nr. 0044<br />
Van deze prediking word<strong>en</strong> e<strong>en</strong><strong>en</strong>dertig versies<br />
toegeschrev<strong>en</strong> aan Pieter Brueghel II, zes daarvan zijn<br />
gesigneerd. Het origineel van Pieter Bruegel I uit 1561<br />
behoorde tot de kunstverzameling van aartshertogin Isabella<br />
<strong>en</strong> wordt nu bewaard in Boedapest. De compositie doet je<br />
kijk<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> voorbijganger die op e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>scholing stuit<br />
<strong>en</strong> wi<strong>en</strong>s oog langzaam de diepte in getrokk<strong>en</strong> wordt naar de<br />
weinig opvall<strong>en</strong>de persoon die spreekt: Johannes de Doper.<br />
3<br />
AbeL griMMer<br />
De vier seizo<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
KMSKA inv. nr. 831<br />
Vier landschapjes vorm<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> e<strong>en</strong> seizo<strong>en</strong><strong>en</strong>reeks. In<br />
de l<strong>en</strong>te wordt e<strong>en</strong> tuin aangelegd, in de zomer het kor<strong>en</strong><br />
geoogst, in de herfst e<strong>en</strong> vark<strong>en</strong> geslacht <strong>en</strong> in de winter
is het tijd voor ijspret. De landschapjes werd<strong>en</strong> geschilderd<br />
naar pr<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van Pieter van der Heyd<strong>en</strong>. Voor de l<strong>en</strong>te <strong>en</strong><br />
zomer baseerde deze pr<strong>en</strong>tkunst<strong>en</strong>aar zich op tek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />
van Pieter Bruegel I, voor de herfst <strong>en</strong> de winter op werk<strong>en</strong><br />
van Hans Bol.<br />
4<br />
oUde koPie nAAr PieTer breUgeL i<br />
De dans der bruid<br />
KMSKA inv. nr. 973<br />
In het midd<strong>en</strong> dans<strong>en</strong> de bruiloftsgast<strong>en</strong> op de<br />
doedelzakmuziek. De bruid danst mee <strong>en</strong> is herk<strong>en</strong>baar<br />
aan haar losse har<strong>en</strong> <strong>en</strong> donkere jurk. Al dans<strong>en</strong> de boer<strong>en</strong><br />
in koppels toch is het alsof ze allemaal ‘zot’ draai<strong>en</strong> in<br />
e<strong>en</strong> beweging zonder begin of einde. Dit paneel is e<strong>en</strong> vrij<br />
getrouwe, waarschijnlijk eig<strong>en</strong>tijdse kopie van e<strong>en</strong> schilderij<br />
van Pieter Bruegel I dat bewaard wordt in The Detroit<br />
Institute of Arts. De bov<strong>en</strong>ste strook (plank) werd in de<br />
neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw vervang<strong>en</strong> <strong>en</strong> volgt het origineel niet.<br />
Het hele feest, dat we uit de hoogte bekijk<strong>en</strong>, wordt omslot<strong>en</strong><br />
door vier donkere boomstamm<strong>en</strong>. Het zwier<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
zwaai<strong>en</strong> met arm<strong>en</strong> <strong>en</strong> b<strong>en</strong><strong>en</strong> werd als typisch beschouwd<br />
voor de vier<strong>en</strong>de bevolking van het platteland. De burgers<br />
in de stad danst<strong>en</strong> als het ware in het gelid <strong>en</strong> hield<strong>en</strong> de<br />
arm<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> het lichaam gedrukt. Ook in de opvoeding werd<br />
er op gehamerd dat je je beweging<strong>en</strong> moest beheers<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
dat je de controle over je lichaam niet mocht verliez<strong>en</strong>,<br />
zeker niet in het op<strong>en</strong>baar. En dat is nu juist wat je hier ziet.<br />
5<br />
PieTer brUegHeL ii<br />
De volkstelling in Betlehem<br />
KMSKA inv. nr. 776<br />
Er bestaan meer dan twintig versies van deze voorstelling<br />
naar e<strong>en</strong> origineel van Pieter Bruegel I. Het verhaal uit<br />
het Nieuwe Testam<strong>en</strong>t wordt verplaatst naar e<strong>en</strong> winters<br />
Brabants dorp in de zesti<strong>en</strong>de eeuw. Het is ev<strong>en</strong> zoek<strong>en</strong><br />
naar de timmerman die met zijn zwangere vrouw onderweg<br />
is naar Betlehem. M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> drumm<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> aan de herberg<br />
waar pacht of belasting moet betaald word<strong>en</strong>. Er heerst<br />
e<strong>en</strong> grote drukte <strong>en</strong> bedrijvigheid: vooraan slacht<strong>en</strong> ze e<strong>en</strong><br />
vark<strong>en</strong> <strong>en</strong> in de verte bouw<strong>en</strong> ze e<strong>en</strong> huis. Kinder<strong>en</strong> gooi<strong>en</strong><br />
met sneeuwball<strong>en</strong> <strong>en</strong> sleeën op het ijs. Iedere<strong>en</strong> heeft wel<br />
iets aan de hand <strong>en</strong> ze hebb<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> tijd voor Jozef <strong>en</strong> Maria.<br />
6<br />
PieTer brUegHeL ii<br />
Spreekwoord<strong>en</strong>, 1607<br />
Stedelijke Musea Lier inv.nr. 0062<br />
Het exemplaar van Lier is het oudst bek<strong>en</strong>de van de versies<br />
van Pieter Brueghel II. M<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, dier<strong>en</strong> <strong>en</strong> voorwerp<strong>en</strong><br />
illustrer<strong>en</strong> e<strong>en</strong> honderdtal spreekwoord<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> decor van<br />
e<strong>en</strong> dorp aan e<strong>en</strong> rivier. Ze verwijz<strong>en</strong> naar de dwaasheid <strong>en</strong><br />
de zinloosheid van m<strong>en</strong>selijke handeling<strong>en</strong> <strong>en</strong>erzijds <strong>en</strong> naar<br />
bedrog <strong>en</strong> huichelarij anderzijds. Spreekwoord<strong>en</strong> war<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
geliefkoosd onderwerp in de literatuur <strong>en</strong> de kunst van de<br />
vijfti<strong>en</strong>de <strong>en</strong> zesti<strong>en</strong>de eeuw.
7<br />
PieTer brUegHeL ii<br />
Spreekwoord<strong>en</strong><br />
KMSKA inv. nr. 5111<br />
Van het spreekwoord<strong>en</strong>schilderij van Pieter Bruegel I,<br />
één van de allerbek<strong>en</strong>dste zesti<strong>en</strong>deeeuwse Vlaamse<br />
kunstwerk<strong>en</strong>, zijn e<strong>en</strong> twintigtal kopieën bewaard. Zowel het<br />
museum in Lier als het museum in Antwerp<strong>en</strong> bezit e<strong>en</strong> kopie<br />
van de hand van zoon Pieter. Wie goed kijkt <strong>en</strong> vergelijkt,<br />
ontdekt nogal wat verschill<strong>en</strong>. Zoek je mee?<br />
8<br />
PieTer brUegHeL ii<br />
De kindermoord in Betlehem<br />
KMSKA inv. nr. 832<br />
De kindermoord in Betlehem, zoals verteld in het evangelie<br />
van Matteüs, speelt zich op dit schilderij af in e<strong>en</strong> dorpje in<br />
het zesti<strong>en</strong>deeeuwse Vlaander<strong>en</strong>. De soldat<strong>en</strong> van Herodes<br />
dod<strong>en</strong> ong<strong>en</strong>adig alle jongetjes van twee jaar <strong>en</strong> jonger.<br />
Moeders <strong>en</strong> vaders smek<strong>en</strong> wanhopig om medelijd<strong>en</strong>. Pieter<br />
Brueghel II kopieert hier e<strong>en</strong> schilderij van Mart<strong>en</strong> van Cleve<br />
die op zijn beurt e<strong>en</strong> schilderij van Pieter Bruegel I nabootste.<br />
9<br />
PieTer brUegHeL ii<br />
Aanbidding door de koning<strong>en</strong> in de sneeuw<br />
KMSKA inv. nr. 797<br />
In 1567 schildert Pieter Bruegel I de aanbidding door<br />
de koning<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> geheel nieuwe <strong>en</strong> gedurfde manier.<br />
Hij laat het Bijbelse tafereel plaatsvind<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> hevige<br />
sneeuwbui. In deze kopie van Pieter Brueghel II zijn de dikke<br />
neerdwarrel<strong>en</strong>de sneeuwvlokk<strong>en</strong> weggelat<strong>en</strong>. Het bonte<br />
gevolg van de koning<strong>en</strong> <strong>en</strong> het Vlaamse dorpslev<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong><br />
opnieuw alle aandacht.<br />
10 KMSKA inv. nr. 644<br />
PieTer brUegHeL ii<br />
SintJoriskermis<br />
Op 23 april vier<strong>en</strong> de schutters het feest van SintJoris. De<br />
processie gaat net de kerk weer in maar iedere<strong>en</strong> is al wild<br />
aan het feest<strong>en</strong>. Er wordt gedanst <strong>en</strong> de herberg<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> vol.<br />
De eerste ruzies barst<strong>en</strong> los terwijl de schutters nog in volle<br />
gang zijn met het prijsschiet<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> nieuwe koning aan te<br />
duid<strong>en</strong>. Zoals vaak op deze tafereeltjes naar Bruegel I weet je<br />
niet waar eerst kijk<strong>en</strong>.<br />
Families mak<strong>en</strong> uitbundig plezier <strong>en</strong> zelfs de kinder<strong>en</strong><br />
krijg<strong>en</strong> volop te drink<strong>en</strong> uit de kan. Er wordt veel <strong>en</strong> te veel<br />
gedronk<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat maakt ziek <strong>en</strong> dan verliest m<strong>en</strong> alle controle<br />
over lijf <strong>en</strong> led<strong>en</strong>. Vrouw<strong>en</strong> trekk<strong>en</strong> hun man weg uit<br />
e<strong>en</strong> dronk<strong>en</strong>manruzie <strong>en</strong> e<strong>en</strong> kind hangt aan vaders kler<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> nar trekt de aandacht van de jongetjes die hun bal <strong>en</strong><br />
hoepel ev<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong>. En er is ook de vrolijkheid van<br />
vrij<strong>en</strong>de <strong>en</strong> dans<strong>en</strong>de koppeltjes. Het dans<strong>en</strong> wordt begeleid<br />
door e<strong>en</strong> trommelaar. Er wordt ook muziek gemaakt door<br />
e<strong>en</strong> man met e<strong>en</strong> mondharp die leunt teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> mand met<br />
daarin e<strong>en</strong> blokfluit <strong>en</strong> andere instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Dit is mogelijk<br />
e<strong>en</strong> beroepsmuzikant die alle kermiss<strong>en</strong> afgaat.
11 KMSKA inv. nr. 5100<br />
PieTer brUegHeL ii<br />
Bezoek aan de hoeve<br />
Het KMSKA bezit twee kopieën van het verlor<strong>en</strong> origineel<br />
Bezoek aan de hoeve van Pieter Bruegel I: e<strong>en</strong> versie in<br />
grisaille van Jan Brueghel I <strong>en</strong> deze versie in kleur van Pieter<br />
Brueghel II. De titel van het schilderij verwijst naar de scène<br />
die rechts in beeld is gebracht: e<strong>en</strong> welgesteld echtpaar op<br />
bezoek bij e<strong>en</strong> boer<strong>en</strong>familie, mogelijk op kraambezoek.<br />
12 KMSKA inv. nr. 807<br />
PieTer brUegHeL ii<br />
Bruiloftsstoet<br />
Volg<strong>en</strong>s de gewoonte trekt de bruiloftsstoet langs de mol<strong>en</strong><br />
om de vruchtbaarheid van het jonge gezin te bevorder<strong>en</strong>.<br />
De bruidegom loopt achter de doedelzakspeler op weg naar<br />
de kerk <strong>en</strong> de vader, schoonvader <strong>en</strong> de rest van de mann<strong>en</strong><br />
volg<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> tweede doedelzakspeler begeleidt de bruid <strong>en</strong> de<br />
vrouw<strong>en</strong>. Achteraan bij de hoeves wordt het feest voorbereid.<br />
De mol<strong>en</strong> valt mete<strong>en</strong> op. Als symbool voor de vruchtbaarheid<br />
<strong>en</strong> de voortplanting staan de volle zakk<strong>en</strong> graan al<br />
klaar teg<strong>en</strong> de blokk<strong>en</strong> of teerling<strong>en</strong> van deze standerdmol<strong>en</strong>.<br />
Allerlei gezegd<strong>en</strong> <strong>en</strong> spreuk<strong>en</strong> vergelijk<strong>en</strong> het<br />
huwelijk met mol<strong>en</strong>st<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> mal<strong>en</strong>…. Het graan staat<br />
symbool voor e<strong>en</strong> hopelijk talrijk nageslacht.<br />
Pieter Brueghel II SintJoriskermis detail
gro<strong>en</strong>e zaal<br />
Adria<strong>en</strong> Brouwer vernieuwt de Bruegeltraditie door<br />
zich te verdiep<strong>en</strong> in de psychologie <strong>en</strong> het gedrag van<br />
de volkse figur<strong>en</strong>. Hun gezicht<strong>en</strong> drukk<strong>en</strong> blijdschap <strong>en</strong><br />
dronk<strong>en</strong>schap uit, woede of pijn. In Vlaander<strong>en</strong> oef<strong>en</strong>t<br />
hij invloed uit op Van Craesbeeck <strong>en</strong> T<strong>en</strong>iers, maar ook<br />
in Holland k<strong>en</strong>t hij vele bewonderaars, zoals blijkt uit de<br />
herbergtaferel<strong>en</strong> van Van Ostade <strong>en</strong> de huishoud<strong>en</strong>s<br />
van Jan Ste<strong>en</strong>. De kleine spitante voorstelling<strong>en</strong> beantwoord<strong>en</strong><br />
ook aan de smaak van de vele kunstliefhebbers<br />
in de achtti<strong>en</strong>de eeuw die er hun kabinett<strong>en</strong> mee<br />
verlev<strong>en</strong>dig<strong>en</strong>. Daardoor blijft het schilder<strong>en</strong> van g<strong>en</strong>retaferel<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> succesformule tot laat in de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de<br />
eeuw. Maar om de burgerij uit die tijd niet voor het hoofd<br />
te stot<strong>en</strong>, word<strong>en</strong> onderwerp<strong>en</strong> zoeter <strong>en</strong> word<strong>en</strong> al te<br />
rauwe details vermed<strong>en</strong>.<br />
13 KMSKA inv. nr. 322<br />
dAVid riJCkAerT iii<br />
Boer<strong>en</strong>maaltijd<br />
Iedere<strong>en</strong> zit buit<strong>en</strong> <strong>en</strong> lijkt zich te amuser<strong>en</strong>: er is et<strong>en</strong>,<br />
drink<strong>en</strong> <strong>en</strong> muziek om op te dans<strong>en</strong>. Waarschijnlijk is het<br />
Pinkster<strong>en</strong> <strong>en</strong> is het meisje met de kroon e<strong>en</strong> pinksterbruid.<br />
Het is e<strong>en</strong> middeleeuws gebruik dat jonge huwbare mann<strong>en</strong><br />
het mooiste meisje uitkiez<strong>en</strong> <strong>en</strong> haar kron<strong>en</strong>, als symbool<br />
van e<strong>en</strong> nieuw begin. In de zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw is dit feest<br />
verwaterd tot e<strong>en</strong> kinderfeest, waarbij jonge pinksterbruidjes<br />
met vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> zing<strong>en</strong>d langs de huiz<strong>en</strong> gaan <strong>en</strong> bedel<strong>en</strong> om<br />
snoepgoed of geld.<br />
Het pinksterbruidje heeft e<strong>en</strong> partner gevond<strong>en</strong> om te<br />
dans<strong>en</strong> <strong>en</strong> ook rond de tafel prober<strong>en</strong> mann<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vrouw te<br />
strikk<strong>en</strong> of minst<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> kus te stel<strong>en</strong>. Het jonge gezin, <strong>en</strong><br />
dit is niet zonder betek<strong>en</strong>is, vat het meeste licht. Maar geluk<br />
<strong>en</strong> ongeluk zitt<strong>en</strong> dicht bij elkaar. Met de man helemaal<br />
rechts gaat het niet zo goed: is hij aan het rok<strong>en</strong> of blaast<br />
hij zijn laatste adem uit? De vrouw die hem bij de arm<br />
houdt, deinst achteruit.<br />
14 KMSKA inv. nr. 5062<br />
AdriA<strong>en</strong> VAn osTAde<br />
Lez<strong>en</strong>de man<br />
Deze man heeft e<strong>en</strong> papier vast <strong>en</strong> dat hij leest ligt voor de<br />
hand. Maar bij het bekijk<strong>en</strong> van het oeuvre van Van Ostade<br />
<strong>en</strong> van andere g<strong>en</strong>reschilders, komt e<strong>en</strong> gelijkaardige figuur<br />
vaak voor bij concertjes. Naast m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
bespel<strong>en</strong> zijn er in deze scènes ook zij die zing<strong>en</strong> <strong>en</strong> die
word<strong>en</strong> geregeld afgebeeld met e<strong>en</strong> liedtekst in de hand<strong>en</strong>.<br />
Misschi<strong>en</strong> is het tijd om deze man niet meer te lat<strong>en</strong> lez<strong>en</strong><br />
maar om hem te lat<strong>en</strong> zing<strong>en</strong>.<br />
Deze lez<strong>en</strong>de man wordt t<strong>en</strong> halve lijve voorgesteld in<br />
drie kwart profiel. Het licht valt vanuit de linkerkant op het<br />
gelaat van de man <strong>en</strong> op de hand<strong>en</strong> met het omgeslag<strong>en</strong><br />
blad. De achtergrond is helemaal neutraal. G<strong>en</strong>reschilders<br />
mak<strong>en</strong> wel meer zulke figuurstukjes. Vaak gaat het om<br />
modell<strong>en</strong> die in scènes kunn<strong>en</strong> ingepast word<strong>en</strong> <strong>en</strong> die<br />
inderdaad op meerdere schilderij<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> terugkom<strong>en</strong>.<br />
Schilders als Van Ostade legd<strong>en</strong> voor eig<strong>en</strong> gebruik e<strong>en</strong><br />
voorraad aan van zulke hoofd<strong>en</strong>.<br />
15 KMSKA inv. nr. 377<br />
Joos VAn CrAesbeeCk<br />
De vijf zintuig<strong>en</strong><br />
Sommige kunst<strong>en</strong>aars stell<strong>en</strong> de zintuig<strong>en</strong> voor als vijf<br />
vrouw<strong>en</strong> met hun k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>de attribut<strong>en</strong>, ander<strong>en</strong><br />
gebruik<strong>en</strong> voor het thema portrett<strong>en</strong> of taferel<strong>en</strong> uit het<br />
dagelijkse lev<strong>en</strong>. Hier zijn de vijf zintuig<strong>en</strong> verbeeld als e<strong>en</strong><br />
vrolijk gezelschap in e<strong>en</strong> herberg. Het flirt<strong>en</strong>de paartje<br />
stelt het gevoel voor, de man met de bierpot de smaak, het<br />
zing<strong>en</strong>de duo het gehoor, de roker de reuk <strong>en</strong> t<strong>en</strong>slotte het<br />
jongetje met de telescoop het gezicht.<br />
Waarschuwing<strong>en</strong> om deugdzaam te lev<strong>en</strong> houd<strong>en</strong> het temper<strong>en</strong><br />
of beheers<strong>en</strong> in van alle zintuiglijke g<strong>en</strong>ot. De kroeg<br />
is bij uitstek de plek waar je je zinn<strong>en</strong> te buit<strong>en</strong> gaat. Vondel<br />
schreef hierover: ‘ ’t Misbruik der zinn<strong>en</strong> werkt in ’t einde<br />
pijn <strong>en</strong> smart. Doch redelijk gebruik vernoegt des m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
hart.’<br />
16<br />
JAn sTe<strong>en</strong><br />
Vecht<strong>en</strong>de boer<strong>en</strong><br />
Stedelijke Musea Lier inv. nr. 0059<br />
Het kaartspel was e<strong>en</strong> geliefd tijdverdrijf, maar ook de<br />
oorzaak van dronk<strong>en</strong>manvechtpartij<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> raz<strong>en</strong>de man<br />
heeft het mes getrokk<strong>en</strong> <strong>en</strong> houdt de andere bij het haar. De<br />
voorstelling is e<strong>en</strong> zinnebeeld van Ira of woede.<br />
De ton wordt omgestot<strong>en</strong> <strong>en</strong> op de grond ligg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> tinn<strong>en</strong><br />
kan, wat kaart<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> dobbelste<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> greep geldstukk<strong>en</strong>.<br />
Het kaart<strong>en</strong> om geld is populair bij alle stand<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
rang<strong>en</strong> <strong>en</strong> heeft vel<strong>en</strong> geruïneerd of, nog erger, het lev<strong>en</strong><br />
gekost. Achter het hoekje staat iemand te kijk<strong>en</strong>.<br />
Wat ligt die bijl daar trouw<strong>en</strong>s te do<strong>en</strong>?<br />
17 KMSKA inv. nr. 1509<br />
FerdinAnd de brAekeLeer i<br />
De dorpsschool, 1854<br />
In dit schilderij br<strong>en</strong>gt Ferdinand De Braekeleer het thema<br />
van de str<strong>en</strong>ge schoolmeester op e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>dige manier in<br />
beeld. E<strong>en</strong> norse, oude onderwijzer maakt gebruik van de<br />
roede om orde <strong>en</strong> rust te schepp<strong>en</strong> in zijn overvolle klas. De<br />
satirische pr<strong>en</strong>t De ezel op de school naar Pieter Bruegel I<br />
was e<strong>en</strong> invloedrijke visuele bron voor de verbeelding van de<br />
chaotische schoolklas.<br />
18<br />
FerdinAnd de brAekeLeer i<br />
De druiv<strong>en</strong>dief, 1850<br />
Stedelijke Musea Lier, inv. nr. 0096
Ferdinand de Braekeleer I De druiv<strong>en</strong>dief 1850 detail<br />
E<strong>en</strong> kleine jong<strong>en</strong> wordt betrapt terwijl hij druiv<strong>en</strong> steelt. De<br />
diagonale lijn<strong>en</strong> in de compositie <strong>en</strong> de gelaatsuitdrukking<br />
van zowel de jong<strong>en</strong> als de oude vrouw, b<strong>en</strong>adrukk<strong>en</strong> de<br />
dramatiek van het mom<strong>en</strong>t. De Braekeleer verwierf grote<br />
faam met het schilder<strong>en</strong> van scènes uit het lev<strong>en</strong> van de<br />
gewone m<strong>en</strong>s.<br />
19 KMSKA inv. nr. 1783<br />
FerdinAnd de brAekeLeer i<br />
Rust<strong>en</strong>de jager<br />
Ferdinand De Braekeleer I is bek<strong>en</strong>d als historieschilder<br />
maar is e<strong>en</strong> belangrijk verteg<strong>en</strong>woordiger van de Belgische<br />
neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>deeeuwse g<strong>en</strong>rekunst. Mooi geschilderde zoete<br />
verhaaltjes met e<strong>en</strong> grapje. De jager zit te dutt<strong>en</strong> op e<strong>en</strong><br />
bankje in de zon <strong>en</strong> merkt niet dat de mooie herbergierster<br />
hem bedriegt. De hond doet trouw<strong>en</strong>s ook niets <strong>en</strong> laat haar<br />
begaan.<br />
De vrouw stopt e<strong>en</strong> kat in de tas van de jager. Heeft hij e<strong>en</strong><br />
kat in de zak gekocht? Restjes brood ligg<strong>en</strong> op de tafel<br />
naast de aangesned<strong>en</strong> ham <strong>en</strong> de bierkan. Hij heeft al lekker<br />
geget<strong>en</strong> maar is er hier misschi<strong>en</strong> meer aan de hand?<br />
20 Stedelijke Musea Lier inv. nr. 0141<br />
koPie nAAr FrAns VAn Mieris<br />
De drinker<br />
E<strong>en</strong> corpul<strong>en</strong>te soldaat zit buit<strong>en</strong> de herberg In de vergulde<br />
vrijheijt aan e<strong>en</strong> tafel met drank, et<strong>en</strong>, pijp <strong>en</strong> tabak. In zijn<br />
hand houdt hij e<strong>en</strong> groot glas wijn. Wie lui is, g<strong>en</strong>iet van dag<br />
tot dag <strong>en</strong> d<strong>en</strong>kt niet aan morg<strong>en</strong>.
Aan het uithangbord te zi<strong>en</strong> zijn ruiters welkom in deze<br />
herberg. Deze man draagt e<strong>en</strong> kuras. Hij zit te g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong> van<br />
e<strong>en</strong> roemer wijn <strong>en</strong> de pijp ligt klaar. Maar er is nog meer<br />
lekkers op komst: de scholletjes die over de tafel hang<strong>en</strong><br />
gev<strong>en</strong> aan dat hij de vrouw mee naar binn<strong>en</strong> mag volg<strong>en</strong>.<br />
21<br />
H<strong>en</strong>ri LeYs<br />
Interieur, 1845<br />
Stedelijke Musea Lier inv. nr. 0046<br />
E<strong>en</strong> moeder die haar jonge kind toont, e<strong>en</strong> oude man die zijn<br />
pijp stopt, e<strong>en</strong> gedekte tafel met net g<strong>en</strong>uttigde maaltijd, e<strong>en</strong><br />
hond die slaapt, alles straalt rust uit in dit historisch interieur<br />
dat H<strong>en</strong>ri Leys bewust archaïser<strong>en</strong>d sam<strong>en</strong>stelde.<br />
Leys is heel vertrouwd met de oude schilderkunst uit de<br />
Nederland<strong>en</strong>. Deze scène br<strong>en</strong>gt Dusart (37) in gedacht<strong>en</strong>.<br />
Het ziet er wel allemaal netter uit, lichter <strong>en</strong> kleuriger maar<br />
de rekwisiet<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong>, zoals meubels <strong>en</strong> vaatwerk, tot aan<br />
de gebrok<strong>en</strong> pijpjes <strong>en</strong> mosselschelp<strong>en</strong> toe.<br />
22<br />
H<strong>en</strong>ri LeYs<br />
Vlaams bruiloftsfeest in de 17de eeuw, 1839<br />
KMSKA inv. nr. 1094<br />
De g<strong>en</strong>odigd<strong>en</strong> <strong>en</strong> het bruidspaar verzamel<strong>en</strong> voor het<br />
huis. De feesttafel staat buit<strong>en</strong> voor de deur. Het hout<strong>en</strong><br />
poortje met de begroeiing <strong>en</strong> trouw<strong>en</strong>s de hele opbouw<br />
van de scène do<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> aan het werk van David T<strong>en</strong>iers<br />
II. Ook accessoires als de koelemmer <strong>en</strong> het stillev<strong>en</strong> in de<br />
rechterb<strong>en</strong>ed<strong>en</strong>hoek getuig<strong>en</strong> van Leys’ bewondering voor<br />
deze zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>deeeuwse schilder.<br />
Maar ook Jan Ste<strong>en</strong> (39) is e<strong>en</strong> voorbeeld want we zi<strong>en</strong><br />
bij de tafel e<strong>en</strong> nag<strong>en</strong>oeg id<strong>en</strong>tiek paar opduik<strong>en</strong>, gekleed<br />
in dezelfde kleur<strong>en</strong> <strong>en</strong> zitt<strong>en</strong>d op gelijkaardige stoel<strong>en</strong>. De<br />
man zet zijn woord<strong>en</strong> kracht bij door te wijz<strong>en</strong> <strong>en</strong> de vrouw<br />
luistert aandachtig. E<strong>en</strong> trio zorgt voor de muziek maar er<br />
wordt nog niet gedanst. Op de tafel links staat allerlei moois<br />
<strong>en</strong> lekkers uitgestald zoals kreeft, e<strong>en</strong> zalmmoot <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
Cantaloupemelo<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> paar eeuw<strong>en</strong> eerder war<strong>en</strong> dat de<br />
gebruikelijke verwijzing<strong>en</strong> naar wellust <strong>en</strong> voortplanting.<br />
Leys heeft zelfs aan de gerookte scholletjes gedacht, net<br />
zoals die bij Frans van Mieris (20) opduik<strong>en</strong>.<br />
23 KMSKA inv. nr. 1196<br />
CHArLes V<strong>en</strong>neMAn<br />
Vlaamse kermis, 1849<br />
Charles V<strong>en</strong>neman schildert in het midd<strong>en</strong> van de 19de eeuw<br />
kermistaferel<strong>en</strong> die erg zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>deeeuws aando<strong>en</strong>. Deze<br />
mooie grote format<strong>en</strong>, geïnspireerd op het werk van T<strong>en</strong>iers<br />
<strong>en</strong> Van Ostade, lag<strong>en</strong> goed in de markt <strong>en</strong> viel<strong>en</strong> bijzonder in<br />
de smaak van de burgerij. Zo zelfs dat V<strong>en</strong>neman vanaf 1836<br />
zijn loopbaan als decorateur/meubelschilder stopzet <strong>en</strong> zich<br />
uitsluit<strong>en</strong>d gaat toelegg<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> (g<strong>en</strong>re)schilderscarrière.<br />
De herberg ligt buit<strong>en</strong> het dorp volg<strong>en</strong>s de wegwijzer Ze(e)<br />
vergem aan de Schelde t<strong>en</strong> zuid<strong>en</strong> van G<strong>en</strong>t – <strong>en</strong> vel<strong>en</strong><br />
ge niet<strong>en</strong> van het uitje. De stemming zit erin: e<strong>en</strong> deuntje<br />
op de viool <strong>en</strong> de blokfluit zet de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> aan te dans<strong>en</strong>.<br />
Ander<strong>en</strong> rust<strong>en</strong> uit op e<strong>en</strong> bankje, maar ook binn<strong>en</strong> is er<br />
veel volk. Heeft de schilder e<strong>en</strong> welbepaalde herberg voor<br />
og<strong>en</strong>? Het schilderij barst van de nostalgie naar vroegere<br />
tijd<strong>en</strong> – of naar vroegere schilderij<strong>en</strong>: de herberg met het
iet<strong>en</strong> dak, de duiv<strong>en</strong> op de nok, de op<strong>en</strong>staande luik<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
op de donkere voorgrond het et<strong>en</strong> <strong>en</strong> drink<strong>en</strong>,<br />
24 KMSKA inv. nr. 27<br />
PieTer boUT<br />
Dorpstafereel, 1686<br />
In het dorp verzamel<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal reizigers <strong>en</strong><br />
veehandelaars rond de indrukwekk<strong>en</strong>de tor<strong>en</strong>. In vergelijking<br />
met de vroegere kermiss<strong>en</strong> <strong>en</strong> markt<strong>en</strong> toont Bout hier e<strong>en</strong><br />
idyllische sam<strong>en</strong>leving, e<strong>en</strong> aang<strong>en</strong>ame compositie die de<br />
positieve kant<strong>en</strong> van het landelijk lev<strong>en</strong> toont.<br />
In de loop van zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw word<strong>en</strong> de goede kant<strong>en</strong><br />
van het lev<strong>en</strong> op het platteland steeds meer b<strong>en</strong>adrukt. In<br />
de stad is het helemaal in om e<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>huis te hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
daar te g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong> van het gezonde lev<strong>en</strong>. Het kwek<strong>en</strong> van<br />
gro<strong>en</strong>te <strong>en</strong> fruit is e<strong>en</strong> nieuwe hobby.<br />
25 KMSKA inv. nr. 679<br />
JAn Mi<strong>en</strong>se MoL<strong>en</strong>Aer<br />
Prijsschiet<strong>en</strong><br />
Bij de mol<strong>en</strong> is er ruime belangstelling voor de schutters<br />
tijd<strong>en</strong>s het prijsschiet<strong>en</strong>. Vaak wordt de hoofdvogel aan e<strong>en</strong><br />
mol<strong>en</strong>wiek bevestigd maar hier zi<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> hoge staak.<br />
Zoals wel meer voorkomt bij Mol<strong>en</strong>aer is het gezelschap<br />
vooraan heel lev<strong>en</strong>dig <strong>en</strong> gedetailleerd weergegev<strong>en</strong> terwijl<br />
de omgeving <strong>en</strong> het landschap wazig <strong>en</strong> dromerig blijv<strong>en</strong>.<br />
Jaarlijks, bijvoorbeeld tijd<strong>en</strong>s de dag van hun beschermheilige,<br />
organiser<strong>en</strong> de schutters e<strong>en</strong> wedstrijd. Wie het<br />
eerst de hoofdvogel schiet, is dat jaar koning. De schut<br />
tersgild<strong>en</strong> ontstond<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s de Middeleeuw<strong>en</strong> als e<strong>en</strong><br />
burgerwacht <strong>en</strong> evolueerd<strong>en</strong> naar ver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong> met e<strong>en</strong><br />
veeleer sociale functie. Uiteindelijk wordt het wipschiet<strong>en</strong>;<br />
e<strong>en</strong> recreatiesport die nog steeds bijzonder populair is in<br />
onze strek<strong>en</strong>. Zo te zi<strong>en</strong> is er niet zoveel aandacht voor<br />
de wedstrijd want de meest<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> meer zin in e<strong>en</strong><br />
amoureus avontuurtje.<br />
26 KMSKA inv. nr. 5000<br />
PeTer VAn <strong>en</strong>geL<strong>en</strong><br />
Markttoneel<br />
Het is markt op e<strong>en</strong> grote op<strong>en</strong> ruimte. De herberg<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />
als steeds goed te do<strong>en</strong>. Links vooraan wordt het vee<br />
getoond <strong>en</strong> verhandeld <strong>en</strong> daar teg<strong>en</strong>over wordt de verse<br />
oogst aangebod<strong>en</strong>, mand<strong>en</strong>vol. Maar er is nog veel meer te<br />
zi<strong>en</strong>: kinder<strong>en</strong> spel<strong>en</strong> met de hond <strong>en</strong> opvall<strong>en</strong>d groot in het<br />
midd<strong>en</strong> is er e<strong>en</strong> toneelopvoering aan de gang. Deze markt is<br />
e<strong>en</strong> lust voor het oog <strong>en</strong> e<strong>en</strong> zoekplaatje bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong>.<br />
Jaarmarkt<strong>en</strong> lijk<strong>en</strong> e<strong>en</strong> combinatie van zak<strong>en</strong>do<strong>en</strong>, netwerk<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> vakantie. Koopwaar <strong>en</strong> kooplui uit allerlei strek<strong>en</strong><br />
br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> de wereld naar de stad. E<strong>en</strong> toneelopvoering met<br />
e<strong>en</strong> harlekijn <strong>en</strong> andere Comedia dell’ Arte figur<strong>en</strong> trekt<br />
veel belangstelling. Er is van alles te belev<strong>en</strong> voor iedere<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> voor alle leeftijd<strong>en</strong>, het is e<strong>en</strong> heus pretpark.<br />
27<br />
riCHArd brAk<strong>en</strong>bUrgH<br />
Vrolijk gezelschap<br />
KMSKA inv. nr. 640<br />
Er is alle<strong>en</strong> maar vrolijkheid. Jong <strong>en</strong> oud mak<strong>en</strong> muziek,
drink<strong>en</strong> <strong>en</strong> vall<strong>en</strong> soms in slaap. Er wordt gevreeën <strong>en</strong><br />
pann<strong>en</strong>koek<strong>en</strong> gebakk<strong>en</strong>, zelfs de hond likt e<strong>en</strong> kan uit.<br />
Blijkbaar feestte Brak<strong>en</strong>burgh ook graag. Arnold Houbrak<strong>en</strong><br />
schrijft in zijn schildersbiografieën over hem: ‘… e<strong>en</strong><br />
luchtgeestig digter, … verviel op ‘t laatst van zyn lev<strong>en</strong> tot<br />
d<strong>en</strong> drank. Wat zull<strong>en</strong> wy hier van zegg<strong>en</strong>? alle m<strong>en</strong>sch<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong> hunne gebrek<strong>en</strong>, de e<strong>en</strong> hier <strong>en</strong> de ander daar in.’<br />
Soms is het moeilijk om het verschil te zi<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> herberg<br />
<strong>en</strong> e<strong>en</strong> woonhuis. Maar is het wel duidelijk: achteraan<br />
staat e<strong>en</strong> bed <strong>en</strong> de huisraad is meer gevarieerd dan wat je<br />
normaal in e<strong>en</strong> kroeg vindt. Het gezelschap is heel verscheid<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> doet aan e<strong>en</strong> familiefeest d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>.<br />
28 Stedelijke Musea Lier inv. nr. 0159<br />
koPie nAAr dAVid T<strong>en</strong>iers ii<br />
Triktrakspelers<br />
In e<strong>en</strong> donker herberginterieur zitt<strong>en</strong> op de voorgrond<br />
mann<strong>en</strong> te spel<strong>en</strong> <strong>en</strong> wat verder te drink<strong>en</strong>. Triktrak wordt<br />
gespeeld met 15 schijv<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> bord met twee bakk<strong>en</strong>,<br />
elk onderverdeeld in twee vakk<strong>en</strong> met zes driehoek<strong>en</strong>. De<br />
worp van twee dobbelst<strong>en</strong><strong>en</strong> bepaalt de zett<strong>en</strong>. Het vredige<br />
herbergtafereel is weergegev<strong>en</strong> als vrijetijdsbesteding<br />
zonder moraliser<strong>en</strong>de boodschap. Hier is duidelijk de stijl van<br />
David T<strong>en</strong>iers II nagevolgd.<br />
Wie wint er? Je hebt geluk nodig <strong>en</strong> daar kan je niet op<br />
rek<strong>en</strong><strong>en</strong>. In e<strong>en</strong> nis staat heel promin<strong>en</strong>t de pisfles. Ook in<br />
het spel kan je de uitkomst voorzi<strong>en</strong>. Dobbel<strong>en</strong>, kaart<strong>en</strong> of<br />
triktrak war<strong>en</strong> to<strong>en</strong> al eeuw<strong>en</strong>oud <strong>en</strong> word<strong>en</strong> nog steeds in<br />
talloze variant<strong>en</strong> op café gespeeld.<br />
29 Ruzie bij het kaartspel<br />
ignATiUs JosePHUs VAn<br />
regeMorTer<br />
KMSKA inv. nr. 1161<br />
Bij het kaart<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> de emoties hoog oplop<strong>en</strong>. Ook<br />
vandaag nog leidt het kaartspel tot ruzie <strong>en</strong> soms zelfs tot<br />
veel erger. Voor e<strong>en</strong> schilder is het e<strong>en</strong> uitgelez<strong>en</strong> motief om<br />
te lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> hoe gemakkelijk de m<strong>en</strong>s alle remm<strong>en</strong> losgooit<br />
<strong>en</strong> de controle over zichzelf verliest. Het kansspel wordt<br />
gelinkt aan ondeugd<strong>en</strong> als nijd, woede of hebzucht. Ook in<br />
e<strong>en</strong> neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>deeeuws jasje blijv<strong>en</strong> deze in de 17de eeuw<br />
ontstane thema’s heel populair.<br />
E<strong>en</strong> vrouw met kind probeert de gemoeder<strong>en</strong> te bedar<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
gooit zich voor de raz<strong>en</strong>de man. Van Regemorter doet nog<br />
e<strong>en</strong> schepje bov<strong>en</strong> op de oude voorbeeld<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> tafeltje verder<br />
wordt e<strong>en</strong> bakspel gespeeld <strong>en</strong> er is e<strong>en</strong> overvloed aan<br />
details zoals bankjes, Keulse pott<strong>en</strong>, … <strong>en</strong> personages zoals<br />
de vrouw die nog wat boter uit de kelder heeft gehaald.<br />
30<br />
LoUis soMers<br />
De muziekles, 1843<br />
Stedelijke Musea Lier inv. nr. 0097<br />
In e<strong>en</strong> kamer speelt e<strong>en</strong> man viool, e<strong>en</strong> vrouw zingt met<br />
e<strong>en</strong> liedblad in de hand, haar jongere buurvrouw met mooie<br />
zijd<strong>en</strong> jurk volgt aandachtig. Muziek was vaak het onderwerp<br />
van de historische g<strong>en</strong>reschilderkunt die Louis Somers<br />
beoef<strong>en</strong>de. Somers greep vaak terug naar de zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>deeeuwse<br />
voorbeeld<strong>en</strong>. De Antwerpse schilder was e<strong>en</strong> publiek<br />
geliefd leerling <strong>en</strong> navolger van Ferdinand De Braekeleer.
Jan Josef Horemans II Het kaartspel detail<br />
Somers is duidelijk geïnspireerd door de vaardige <strong>en</strong> nauwkeurige<br />
schildertechniek van de Leidse fijnschilders zoals<br />
Gerard Dou <strong>en</strong> Gabriël Metsu: niet alle<strong>en</strong> de voorstelling zelf<br />
<strong>en</strong> de opbouw kom<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d voor, ook de kleding met het<br />
met wit bont afgeboorde manteltje. Alle<strong>en</strong> het kraagje is<br />
vervang<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>deeeuws decolleté.<br />
M<strong>en</strong> kan zich hier afvrag<strong>en</strong> of het wel echt om e<strong>en</strong> les gaat<br />
dan veeleer om e<strong>en</strong> gezellig sam<strong>en</strong>zijn.<br />
31 KMSKA inv. nr. 5061<br />
JAn JoseF HoreMAns ii<br />
Het theeuurtje<br />
Koffietafels <strong>en</strong> vieruurtjes met thee of chocolade blijv<strong>en</strong> in<br />
de achtti<strong>en</strong>de eeuw het voorrecht van de rijkere stand<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
hier rond ontstaat zelfs e<strong>en</strong> nieuwe etiquette. Thee of koffie<br />
wordt in e<strong>en</strong> salon geserveerd in speciale kopjes op lagere<br />
tafels met lage stoel<strong>en</strong>. Nieuwe woord<strong>en</strong> ontstaan zoals<br />
gezelligheid <strong>en</strong> e<strong>en</strong> geanimeerd gesprek hoort erbij.<br />
Thee wordt vanaf het begin van de zesti<strong>en</strong>de eeuw in<br />
WestEuropa geïmporteerd, eerst in de Nederland<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
uiteindelijk, na het huwelijk in Portugese Catharina de<br />
Braganza met de Charles II in 1662, aan het Engelse Hof.<br />
Rond het midd<strong>en</strong> van de eeuw is er al e<strong>en</strong> hele theecultuur.<br />
Thee is niet gewoon iets wat je drinkt bij het et<strong>en</strong>. Het perfecte<br />
kopje thee gaat gepaard met allerlei rituel<strong>en</strong> van het<br />
m<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van soort<strong>en</strong> <strong>en</strong> kleur<strong>en</strong>, die uiteraard achter slot <strong>en</strong><br />
gr<strong>en</strong>del word<strong>en</strong> bewaard. Het is e<strong>en</strong> tijdverdrijf <strong>en</strong> je gaat<br />
op theevisite als je t<strong>en</strong>minste wordt uitg<strong>en</strong>odigd.
32 KMSKA inv. nr. 5060<br />
JAn JoseF HoreMAns ii<br />
Het kaartspel<br />
Ook in de achtti<strong>en</strong>de eeuw heeft het kaartspel e<strong>en</strong> slechte<br />
reputatie. Hoofdzond<strong>en</strong> zoals hebzucht, luiheid, gulzigheid<br />
<strong>en</strong> onkuisheid word<strong>en</strong> hiermee verbond<strong>en</strong> maar de sfeer is<br />
anders. De duistere kroeg is nu e<strong>en</strong> luchtige <strong>en</strong> lichte kamer.<br />
E<strong>en</strong> beschaafd interieur met de familieportrett<strong>en</strong> aan de<br />
muur <strong>en</strong> e<strong>en</strong> vrouw heeft alle troev<strong>en</strong> in de hand.<br />
Het verschil met de zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>deeeuwse kroeg<strong>en</strong> is dat er<br />
hier gem<strong>en</strong>gd wordt gekaart. En de waarschuwing dat de<br />
jonge meisjes het slachtoffer zoud<strong>en</strong> word<strong>en</strong> van de verleidingstechniek<strong>en</strong><br />
van de her<strong>en</strong> lijkt niet te klopp<strong>en</strong>: hier is<br />
het omgekeerde aan de gang.<br />
33<br />
dAVid T<strong>en</strong>iers ii<br />
Het boer<strong>en</strong>erf<br />
Stedelijke Musea Lier inv. nr. 0069<br />
David T<strong>en</strong>iers II was getrouwd met e<strong>en</strong> kleindochter van<br />
Pieter Bruegel I. Het werk van beide schilders vertoont<br />
thematische gelijk<strong>en</strong>iss<strong>en</strong>; wat stijl betreft leunt T<strong>en</strong>iers<br />
aan bij zijn leermeester Adria<strong>en</strong> Brouwer. Aanvankelijk<br />
schilderde hij sombere herbergtaferel<strong>en</strong>, maar later verkoos<br />
hij countrysc<strong>en</strong>es vol harmonie <strong>en</strong> charme. Dit schilderij<br />
werd vroeger Het dorp Perk g<strong>en</strong>oemd, omdat T<strong>en</strong>iers in Perk<br />
e<strong>en</strong> landgoed had gekocht van de tweede man van Hel<strong>en</strong>a<br />
Fourm<strong>en</strong>t, de weduwe van Rub<strong>en</strong>s.<br />
34<br />
ArY de Vois<br />
Oude vrouw met fles<br />
KMSKA inv. nr. 70<br />
Deze oude vrouw is e<strong>en</strong> piskijkster <strong>en</strong> dat is mete<strong>en</strong> te<br />
herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> aan de vorm van de fles, of matula, die op de<br />
blaas lijkt. De uroscopie is al eeuw<strong>en</strong>lang e<strong>en</strong> belangrijk<br />
onderdeel van het medische onderzoek maar geeft ook<br />
aanleiding tot kwakzalverij. Rondtrekk<strong>en</strong>de nepdokters<br />
stell<strong>en</strong> lichamelijke diagnoses maar voorspell<strong>en</strong> ook geluk in<br />
de liefde <strong>en</strong> deze vrouw, met haar karikaturale uiterlijk, lijkt in<br />
deze laatste categorie thuis te hor<strong>en</strong>.<br />
De uitslag van het piskijk<strong>en</strong> of urineonderzoek, door medici<br />
of door charlatans, kan je hoe dan ook niet voorspell<strong>en</strong>. De<br />
diagnose is lukraak. Als er dus zoals bij de Triktrakspelers<br />
(28) zo’n fles erg<strong>en</strong>s in e<strong>en</strong> nis staat dan geeft dat aan dat<br />
je ge<strong>en</strong> greep hebt op je toekomst <strong>en</strong> dat niets zeker is in<br />
het lev<strong>en</strong>.<br />
35 KMSKA inv. nr. 348<br />
dAVid T<strong>en</strong>iers ii<br />
Oude vrouw die tabak snijdt<br />
Rond het midd<strong>en</strong> van de zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw is het rok<strong>en</strong><br />
doorgedrong<strong>en</strong> in alle lag<strong>en</strong> van de bevolking maar ev<strong>en</strong>zeer<br />
de tweeslachtige houding teg<strong>en</strong>over tabak. En al werd<br />
tabak aanvankelijk als medicijn aangerad<strong>en</strong>, toch heerst er<br />
wantrouw<strong>en</strong> want tabak bedwelmt <strong>en</strong> de burger was heel<br />
bezorgd de controle over zijn bestaan te verliez<strong>en</strong> want dat<br />
kon grote gevolg<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> voor zijn welzijn <strong>en</strong> welstand.<br />
De vrouw snijdt de tabak op de tafel die al vol met krass<strong>en</strong>
Adria<strong>en</strong> van Ostade De roker 1655 detail<br />
zit. Het snijd<strong>en</strong> of ‘kerv<strong>en</strong>’ van de tabaksblader<strong>en</strong> was de<br />
meest gebruikelijke manier om tabak te verwerk<strong>en</strong>. Daarmee<br />
kon e<strong>en</strong> pijp gestopt word<strong>en</strong>, maar ook werd kerftabak<br />
gebruikt om op te snuiv<strong>en</strong> of om te kauw<strong>en</strong>, respectievelijk<br />
snuif <strong>en</strong> pruimtabak.<br />
36 KMSKA inv. nr. 466<br />
AdriA<strong>en</strong> VAn osTAde<br />
De roker, 1655<br />
E<strong>en</strong> man zit lui achterover bij het op<strong>en</strong> raam e<strong>en</strong> pijp te<br />
rok<strong>en</strong>. Op tafel staat e<strong>en</strong> glas <strong>en</strong> wat losse tabak in e<strong>en</strong><br />
papier gevouw<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> aansteeklont ernaast. De witte<br />
st<strong>en</strong><strong>en</strong> pijp<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> vooral in gouda gemaakt <strong>en</strong> war<strong>en</strong> heel<br />
breekbaar. Het is ge<strong>en</strong> realistisch beeld: de man past niet<br />
in e<strong>en</strong> interieur met kostbaar glasinlood <strong>en</strong> de breekbare<br />
lange pijp werd ook alle<strong>en</strong> gebruikt door hogere stand<strong>en</strong>.<br />
Dit tafereel stelt mogelijk de reukzin voor <strong>en</strong> de rook laat<br />
daar<strong>en</strong>bov<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> hoe ijdel of ijl het bestaan is: alles gaat op<br />
in rook.<br />
Tabak bedwelmt <strong>en</strong> de burger was heel bezorgd de controle<br />
over zijn bestaan te verliez<strong>en</strong> want dat kon grote gevolg<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong> voor zijn welzijn <strong>en</strong> welstand. De omhoog gerichte<br />
blik van de man geeft aan dat hij ‘in de wind’ is <strong>en</strong> misschi<strong>en</strong><br />
zijn bezit de lucht inblaast.<br />
M<strong>en</strong> ging er vanuit dat je van rok<strong>en</strong> e<strong>en</strong> droge keel krijgt <strong>en</strong><br />
van drink<strong>en</strong> zin in rok<strong>en</strong>. Zoals dikwijls het geval is, staat<br />
ook hier e<strong>en</strong> glas op tafel. Hoofdzond<strong>en</strong> zoals gulzigheid <strong>en</strong><br />
luiheid of traagheid gaan vaak sam<strong>en</strong>, ze moedig<strong>en</strong> elkaar<br />
aan <strong>en</strong> het overdrijv<strong>en</strong> ervan leidt naar de ondergang.
37 KMSKA, inv. nr. 125<br />
CorneLis dUsArT<br />
Interieur<br />
Op de voorgrond zit e<strong>en</strong> familie aan de broodmaaltijd <strong>en</strong><br />
achteraan zit e<strong>en</strong> gezelschap rond e<strong>en</strong> tafel.<br />
Het ziet er allemaal rommelig <strong>en</strong> smoezelig uit <strong>en</strong> de<br />
figur<strong>en</strong> op de achtergrond boezem<strong>en</strong> ook niet mete<strong>en</strong><br />
veel vertrouw<strong>en</strong> in. De gebrok<strong>en</strong> pijpjes, de kann<strong>en</strong>, het<br />
kandelaartje op de schouw, het hele repertoire van de<br />
populaire herbergscènes is aanwezig. Dusart volgt hierbij de<br />
voorbeeld<strong>en</strong> van zijn leermeester Adria<strong>en</strong> van Ostade.<br />
Het kind krijgt e<strong>en</strong> pann<strong>en</strong>koek. Die werd<strong>en</strong> in de herberg<strong>en</strong><br />
gebakk<strong>en</strong> <strong>en</strong> geget<strong>en</strong> <strong>en</strong> werd<strong>en</strong> beschouwd als e<strong>en</strong> typische<br />
armeluismaaltijd. Verspilling is er ook: er ligt e<strong>en</strong> kapot ei op<br />
de grond. Het interieur komt heel vertrouwd over: e<strong>en</strong> kamer<br />
in Lvorm met twee afzonderlijke groepjes rond e<strong>en</strong> tafel. Wat<br />
opvalt is het grote raam achteraan, niet dat er meer licht binn<strong>en</strong>valt<br />
want het blijft e<strong>en</strong> bruine kroeg.<br />
38<br />
dAVid T<strong>en</strong>iers ii<br />
De jaloerse vrouw<br />
Stedelijke Musea Lier inv. nr. 0061<br />
In e<strong>en</strong> armzalig interieur legt e<strong>en</strong> man liefkoz<strong>en</strong>d zijn arm<br />
over de schouder van e<strong>en</strong> jongere vrouw. Ze zitt<strong>en</strong> wat<br />
afzijdig aan e<strong>en</strong> geïmproviseerde tafel <strong>en</strong> word<strong>en</strong> van achter<br />
e<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong>schot bespied door e<strong>en</strong> oude vrouw. Is de uil op<br />
het houtwerk e<strong>en</strong> symbolische verwijzing naar ding<strong>en</strong> die het<br />
daglicht niet verdrag<strong>en</strong>, of gaat het om e<strong>en</strong> mom<strong>en</strong>topname<br />
van het volkslev<strong>en</strong> in de zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw?<br />
De man <strong>en</strong> vrouw op het bankje moet<strong>en</strong> niet d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> dat<br />
hun vrijerij niet wordt opgemerkt of besprok<strong>en</strong>. Iedere<strong>en</strong><br />
zal er zich mee bemoei<strong>en</strong>. Best kies je e<strong>en</strong> partner uit e<strong>en</strong><br />
gelijk aardig milieu, liefst uit hetzelfde dorp <strong>en</strong> uit dezelfde<br />
beroepsgroep.<br />
39<br />
JAn sTe<strong>en</strong><br />
Huwelijksfeest<br />
KMSKA inv. nr. 339<br />
In de zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw werd<strong>en</strong> bruiloft<strong>en</strong> gevierd met<br />
overvloedige maaltijd<strong>en</strong>, danspartij<strong>en</strong> <strong>en</strong> ander vermaak,<br />
dat dag<strong>en</strong> kon dur<strong>en</strong>. In dit schilderij br<strong>en</strong>gt Jan Ste<strong>en</strong> zo’n<br />
uitbundig huwelijksfeest in beeld, geheel in de traditie van de<br />
bruegeliaanse bruiloft. grappige personages <strong>en</strong> vermakelijke<br />
scènes bezorg<strong>en</strong> de toeschouwer volop kijkplezier.<br />
Dit schilderij demonstreert wat er met de uitdrukking ‘e<strong>en</strong><br />
huishoud<strong>en</strong> van Jan Ste<strong>en</strong>’ bedoeld wordt. Het onoverzichtelijke<br />
van deze scène maakt dat de bruid niet mete<strong>en</strong><br />
opvalt. Ze zit stilletjes bij de schouw. Ze heeft haar haar los<br />
<strong>en</strong> draagt e<strong>en</strong> kroontje.<br />
40 Stedelijke Musea Lier inv. nr. 0045<br />
H<strong>en</strong>driCk MArT<strong>en</strong>sz. sorgH<br />
De drinker<br />
De Rotterdamse schilder Sorgh specialiseerde zich in<br />
kroegtaferel<strong>en</strong>. De herberg was in de Nederland<strong>en</strong> de<br />
plaats waar e<strong>en</strong> belangrijk deel van het sociale lev<strong>en</strong> van de<br />
kleine man zich afspeelde. Et<strong>en</strong>, drink<strong>en</strong> <strong>en</strong> rok<strong>en</strong> duid<strong>en</strong><br />
moraliser<strong>en</strong>d op vluchtigheid <strong>en</strong> vergankelijkheid.
Het klopt niet dat er in zo’n smoezelige omgeving uit zulke<br />
kostbare glaz<strong>en</strong> gedronk<strong>en</strong> wordt. Dit motief maakt de<br />
boodschap nog sterker: je moet je tijd nuttig <strong>en</strong> verstandig<br />
gebruik<strong>en</strong>. Je mag je dag<strong>en</strong> niet verdo<strong>en</strong> met rok<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
drink<strong>en</strong> want dat vertroebelt je bewustzijn. En dit gaat nooit<br />
onopgemerkt voorbij, er is altijd iemand die het ziet.<br />
41 Dorpskermis<br />
nAVoLger VAn AdriA<strong>en</strong><br />
broUWer<br />
KMSKA inv. nr. 5021<br />
De nette stadslui die doorgaans zulke schilderij<strong>en</strong><br />
kop<strong>en</strong> will<strong>en</strong> zich hiermee duidelijk distantiër<strong>en</strong> van het<br />
onbehouw<strong>en</strong> volk. E<strong>en</strong> dorpskermis lijkt de plek waar alle<br />
beschaving ontbreekt. Ruzies word<strong>en</strong> uitgevocht<strong>en</strong>, er wordt<br />
volop gevreeën, m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> verliez<strong>en</strong> door overmatig drink<strong>en</strong> de<br />
controle over hun lichaam <strong>en</strong> gev<strong>en</strong> over. En alles gebeurt in<br />
het op<strong>en</strong>baar, zomaar op straat, zelfs in de buurt van de kerk.<br />
E<strong>en</strong> doedelzakspeler staat op e<strong>en</strong> ton <strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> dans<strong>en</strong><br />
rond de boom. En er is nog veel meer <strong>vertier</strong>: e<strong>en</strong> mooie<br />
hand kaart<strong>en</strong> <strong>en</strong> dichtbij de kerk e<strong>en</strong> kegelspel met neg<strong>en</strong><br />
kegels in e<strong>en</strong> baan. Maar er is ook al <strong>trammelant</strong>: de tafel<br />
wordt gekeerd <strong>en</strong> de knuppels te voorschijn gehaald.<br />
gele zaal<br />
In de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw blikk<strong>en</strong> tal van kunst<strong>en</strong>aars<br />
terug op de kunst uit de Lage Land<strong>en</strong>. H<strong>en</strong>ri Leys<br />
poogt het Antwerp<strong>en</strong> van de goud<strong>en</strong> eeuw te do<strong>en</strong><br />
herlev<strong>en</strong> <strong>en</strong> bij het kiez<strong>en</strong> van zijn thema’s laat H<strong>en</strong>ri<br />
De Braekeleer zich inspirer<strong>en</strong> door de op<strong>en</strong>staande<br />
deur<strong>en</strong> <strong>en</strong> v<strong>en</strong>sters bij de Hollandse meesters. Omstreeks<br />
1900 herontdekte de nieuwe g<strong>en</strong>eratie Bruegel<br />
de oude. Aan hem ontle<strong>en</strong>t Van De Woestyne zijn<br />
scherp omlijnde stijl <strong>en</strong> poëzie. Smits, Laermans <strong>en</strong><br />
De Saedeleer schilder<strong>en</strong> hun maagdelijk witte landschapp<strong>en</strong><br />
met in het achterhoofd Jagers in de sneeuw.<br />
Onder invloed van Bruegel vere<strong>en</strong>voudigt Permeke zijn<br />
boer<strong>en</strong>figur<strong>en</strong> tot monum<strong>en</strong>tale, hoekige gestalt<strong>en</strong> in<br />
schrale aardkleur<strong>en</strong>. Dat de plattelandsesthetiek tot op<br />
hed<strong>en</strong> geliefd blijft, blijkt uit de verkaveling<strong>en</strong> met fermettes<br />
waarin vele Vlaming<strong>en</strong> won<strong>en</strong>.
42 KMSKA inv. nr. 1158<br />
FrAns VAn kUYCk<br />
E<strong>en</strong> familie Kemp<strong>en</strong>se houthakkers, 1888<br />
Bij valavond keert e<strong>en</strong> familie naar huis met e<strong>en</strong> voorraad<br />
hout. Frans Van Kuyck geeft deze familie kracht <strong>en</strong> allure:<br />
het meisje dat voorop loopt, de man die de takk<strong>en</strong> op zijn rug<br />
draagt <strong>en</strong> de vrouw die op e<strong>en</strong> indrukwekk<strong>en</strong>de, klassieke<br />
manier e<strong>en</strong> zak bov<strong>en</strong> het hoofd houdt. Hun silhouett<strong>en</strong><br />
tek<strong>en</strong><strong>en</strong> zich scherp af teg<strong>en</strong>over de bewog<strong>en</strong> lucht. De vrij<br />
lage horizon verheft h<strong>en</strong> bov<strong>en</strong> de heide alsof ze op e<strong>en</strong><br />
voetstuk staan.<br />
43<br />
CHArLes de groUx<br />
Aswo<strong>en</strong>sdag, 1866<br />
Stedelijke Musea Lier inv. nr. 0108<br />
Op Aswo<strong>en</strong>sdag, het begin van de vast<strong>en</strong>tijd, tek<strong>en</strong>t de<br />
priester e<strong>en</strong> askruisje op het voorhoofd met de woord<strong>en</strong><br />
‘ged<strong>en</strong>k dat gij uit stof <strong>en</strong> as gebor<strong>en</strong> zijt <strong>en</strong> tot stof <strong>en</strong> as<br />
zult wederker<strong>en</strong>’. De as reinigt de gelovig<strong>en</strong> van de zond<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> b<strong>en</strong>adrukt de sterfelijkheid van de m<strong>en</strong>s. E<strong>en</strong> arme vrouw<br />
leun<strong>en</strong>d op e<strong>en</strong> kruk wacht <strong>en</strong> kijkt toe hoe de priester de<br />
andere meer welstell<strong>en</strong>de aanwezig<strong>en</strong> het kruis toedi<strong>en</strong>t.<br />
Charles De groux, e<strong>en</strong> belangrijk schilder binn<strong>en</strong> het<br />
realisme, lijkt hier te stell<strong>en</strong> dat arm <strong>en</strong> rijk gelijk zijn in het<br />
geloof.<br />
44 KMSKA inv. nr. 1930<br />
ALFred sTeV<strong>en</strong>s<br />
Toegelat<strong>en</strong> bedelarij<br />
Twee bedel<strong>en</strong>de meisjes bij e<strong>en</strong> winkel die e<strong>en</strong> rijk cliënteel<br />
aantrekt. Armoede als teg<strong>en</strong>pool van het succes van de<br />
burgerij. E<strong>en</strong> ope<strong>en</strong>volging van mislukte oogst<strong>en</strong> bracht<br />
hongersnood in Vlaander<strong>en</strong> <strong>en</strong> duiz<strong>en</strong>d<strong>en</strong> trokk<strong>en</strong> naar de<br />
stad. Alfred <strong>en</strong> zijn broer Joseph Stev<strong>en</strong>s war<strong>en</strong> de eerst<strong>en</strong><br />
die de bedelaars in Brussel schilderd<strong>en</strong> <strong>en</strong> toond<strong>en</strong> op het<br />
Salon in 1848.<br />
45 KMSKA inv. nr. 1073<br />
THéodore gérArd<br />
De g<strong>en</strong>odigd<strong>en</strong> op het bruiloftsbal<br />
E<strong>en</strong> beeld vol nostalgie <strong>en</strong> s<strong>en</strong>tim<strong>en</strong>t, e<strong>en</strong> verheerlijking<br />
van e<strong>en</strong> landelijk lev<strong>en</strong> dat nooit bestaan heeft? De ruimteindeling<br />
herinnert aan het werk van Leys. Het interieur met<br />
trap <strong>en</strong> balustrade laat toe om e<strong>en</strong> hele parade personages<br />
op te voer<strong>en</strong> met bijzondere aandacht voor kleding of zoals<br />
hier klederdracht. Bijzonder mooi is het dans<strong>en</strong>d koppel in<br />
het midd<strong>en</strong> op de verdieping dat naar het raam toe danst.<br />
De biedermeier is in Midd<strong>en</strong>Europa ontstaan maar was ook<br />
hier heel populair. Aanvankelijk was het e<strong>en</strong> term uit de politiek<br />
– het is in feite e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>stelling van twee titels van<br />
gedicht<strong>en</strong> – maar achteraf veeleer bek<strong>en</strong>d als stijlrichting.<br />
De gewone burgerij was de Napoleontische oorlog<strong>en</strong> beu <strong>en</strong><br />
conc<strong>en</strong>treerde zich op e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudig, aang<strong>en</strong>aam huiselijk<br />
lev<strong>en</strong>. Zulke schilderij<strong>en</strong> ton<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantrekkelijke wereld<br />
met veel gezelligheid, zonder diepgang of zorg<strong>en</strong>.
46 KMSKA inv. nr. 1688<br />
André-JosePH MingUeT<br />
De sacristie, 1857<br />
De beschrijving van het interieur krijgt meer aandacht dan<br />
het verhal<strong>en</strong>de aspect. Minguet volgt les bij gustave Wappers<br />
aan de Antwerpse academie <strong>en</strong> legt zich vanaf 1848 toe op<br />
het schilder<strong>en</strong> van kerkinterieurs.<br />
In de sacristie wordt alles bewaard wat nodig is in de mis.<br />
De kleding <strong>en</strong> het vaatwerk hor<strong>en</strong> in de robuuste kast <strong>en</strong><br />
aan de andere kant is er onder de afvoerkap e<strong>en</strong> rek waar<br />
de kaars<strong>en</strong>houders word<strong>en</strong> gezet. Van de misdi<strong>en</strong>aar wordt<br />
verwacht dat hij alles voor de misviering klaar zet <strong>en</strong><br />
achteraf weer opruimt. Veel to<strong>en</strong> nog uitsluit<strong>en</strong>d jong<strong>en</strong>s<br />
hebb<strong>en</strong> in hun kinderjar<strong>en</strong> de priester bijgestaan, gekleed in<br />
e<strong>en</strong> witte superplie of koorkleed over e<strong>en</strong> zwarte toog <strong>en</strong>,<br />
heel belangrijk, nette zwarte scho<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
47 KMSKA inv. nr. 2701<br />
H<strong>en</strong>ri de brAekeLeer<br />
Stillev<strong>en</strong>b<strong>en</strong>odigdhed<strong>en</strong> (1885)<br />
E<strong>en</strong> stillev<strong>en</strong> van stillev<strong>en</strong>b<strong>en</strong>odigdhed<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> tafel met<br />
aardewerk <strong>en</strong> porselein, mooie voorbeeld<strong>en</strong> van textiel<br />
op de stoel. Typisch voor zijn laatste jar<strong>en</strong> schildert hij in<br />
kleine vlekjes <strong>en</strong> veegjes, e<strong>en</strong> weelderige techniek die de<br />
voorwerp<strong>en</strong> vult met licht <strong>en</strong> kleur. Het lijkt e<strong>en</strong> oef<strong>en</strong>ing <strong>en</strong><br />
inderdaad veel van deze voorwerp<strong>en</strong> <strong>en</strong> elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> kom<strong>en</strong><br />
terug in de interieurscènes.<br />
48 KMSKA inv. nr. 1360<br />
H<strong>en</strong>ri de brAekeLeer<br />
Plaatdrukker, 1875<br />
Dit schilderij valt op door <strong>en</strong> zeer precieze techniek <strong>en</strong><br />
kleurgebruik. De stofweergave is uitzonderlijk. De spons<br />
naast de fles op het stoeltje linksonder. De inktvodd<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
spull<strong>en</strong> op het tafeltje rechts. Elk detail is met e<strong>en</strong>zelfde<br />
zorg uitgewerkt tot de drukker toe. Lichtinval <strong>en</strong> schaduw<br />
versmelt<strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong>de elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> geheel <strong>en</strong><br />
br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> alles in ev<strong>en</strong>wicht: het vel papier op de kist rechts<br />
b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> <strong>en</strong> het schap linksbov<strong>en</strong>. Het glas, hoog op de kast,<br />
<strong>en</strong> de pigm<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in het mandje op de boek<strong>en</strong>.<br />
49 KMSKA inv. nr. 1359<br />
H<strong>en</strong>ri de brAekeLeer<br />
Schilderij<strong>en</strong>hertoetser (1876)<br />
E<strong>en</strong> schilderij over het schilder<strong>en</strong>, over het ambacht. De<br />
scène is heel herk<strong>en</strong>baar: de stoel<strong>en</strong>, de vaz<strong>en</strong> <strong>en</strong> pott<strong>en</strong><br />
op de kast rechts, maar uiteraard vall<strong>en</strong> zijn schilderij<strong>en</strong><br />
mete<strong>en</strong> op. De Braekeleer schildert wel meer schilderij<strong>en</strong><br />
in schilderij<strong>en</strong> <strong>en</strong> toont zich zo als e<strong>en</strong> groot kopiist <strong>en</strong> niet<br />
uitsluit<strong>en</strong>d van zijn eig<strong>en</strong> werk maar in ander werk ook van<br />
oude meesters.
H<strong>en</strong>ri Leys De mis is uit 1866 detail<br />
50<br />
H<strong>en</strong>ri LeYs<br />
De gilde van de boogschutters ontvangt<br />
Margareta van Oost<strong>en</strong>rijk, 1860<br />
KMSKA, inv. nr. 2111<br />
H<strong>en</strong>ri Leys is één van de meest invloedrijke schilders van<br />
het historisch g<strong>en</strong>retafereel. Als e<strong>en</strong> ware oudheidkundige<br />
reconstrueert hij in zijn werk dagelijkse taferel<strong>en</strong> uit het<br />
Antwerpse verled<strong>en</strong>. Voor e<strong>en</strong> schilderij over het lev<strong>en</strong><br />
van Margareta van Oost<strong>en</strong>rijk kiest hij ge<strong>en</strong> belangrijke<br />
historische gebeurt<strong>en</strong>is, maar gewoon het bezoek van<br />
de jonge aartshertogin aan de schutters van de Sint<br />
Sebastiaansgilde.<br />
De gilde doet erg haar best om Margareta, de dochter<br />
van Maximiliaan van Oost<strong>en</strong>rijk <strong>en</strong> Maria van Bourgondië,<br />
pass<strong>en</strong>d te verwelkom<strong>en</strong>. De rijksadelaar onder het balkon<br />
ver wijst naar het Heilig Roomse Rijk. De schutters staan<br />
opgesteld achter e<strong>en</strong> balustrade die versierd is met het<br />
symbool, het lijkt op e<strong>en</strong> letter c rug aan rug, van de<br />
Bourgondische hertog<strong>en</strong>: de vuurslag. Het is e<strong>en</strong> ijzer<strong>en</strong><br />
instrum<strong>en</strong>tje waarmee je op e<strong>en</strong> vuurste<strong>en</strong> brandbare stof<br />
kan do<strong>en</strong> ontvlamm<strong>en</strong>.<br />
51<br />
H<strong>en</strong>ri LeYs<br />
De mis is uit, 1866<br />
KMSKA inv. nr. 1370<br />
Leys haalt inspiratie uit de 16de eeuw. Met heel veel zorg<br />
probeert hij e<strong>en</strong> nauwkeurig beeld van het stadslev<strong>en</strong> weer<br />
te gev<strong>en</strong>. Dat geldt voor de gebouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> voor de kleding.<br />
Hier hebb<strong>en</strong> we ge<strong>en</strong> diep landschap of doorkijk meer. De
figur<strong>en</strong> word<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> vrij smal voorplan geplaatst. De kerk,<br />
geïnspireerd op de gratiekapel in Antwerp<strong>en</strong>, <strong>en</strong> e<strong>en</strong> paar<br />
huisjes do<strong>en</strong> di<strong>en</strong>st als e<strong>en</strong> scherm.<br />
Naast de kerkelijke hoogdag<strong>en</strong> is er uiteraard ook aandacht<br />
voor de dag van de rust: op zondag gaat m<strong>en</strong> naar<br />
de misviering. Na de mis verlat<strong>en</strong> de gelovig<strong>en</strong> de kerk <strong>en</strong><br />
voor zover we kunn<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> is dit e<strong>en</strong> parochie in e<strong>en</strong> goede<br />
buurt. E<strong>en</strong> jong<strong>en</strong> zit met vogelkooi<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> het muurtje <strong>en</strong><br />
hoopt zijn lev<strong>en</strong>de waar te verkop<strong>en</strong>.<br />
52 KMSKA inv. nr. 1845<br />
H<strong>en</strong>ri de brAekeLeer<br />
De man in de stoel (1875)<br />
De Braekeleer heeft vaak het Brouwershuis in Antwerp<strong>en</strong><br />
als decor gebruikt. Ook zijn oom H<strong>en</strong>ri Leys <strong>en</strong> vele ander<strong>en</strong><br />
schilderd<strong>en</strong> deze zaal. Het goudleer, de marmervloer <strong>en</strong> de<br />
ram<strong>en</strong> zijn uiterst geschikt om techniek <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> te lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>.<br />
Dit schilderij werd door baron georges Caroly gekocht <strong>en</strong><br />
vervolg<strong>en</strong>s in 1920 aan het Antwerpse museum geschonk<strong>en</strong>.<br />
september 2012<br />
ConsTAnT PerMeke<br />
De boer, 1934<br />
53.Tot<br />
KMSKA inv. nr. 2720<br />
Timmermans zegt over Permeke: ‘… Maar dan komt Permeke<br />
voor d<strong>en</strong> dag. Permeke, die als e<strong>en</strong> holbewoner vierduiz<strong>en</strong>d<br />
jaar geslap<strong>en</strong> heeft <strong>en</strong> dan ine<strong>en</strong>s wakker wordt, buit<strong>en</strong> komt<br />
met e<strong>en</strong> knots in plaats van e<strong>en</strong> borstel, in e<strong>en</strong> primitieve<br />
roes de schilderij<strong>en</strong> wild <strong>en</strong> ruw, maar daver<strong>en</strong>d van brand uit<br />
d<strong>en</strong> grond klopt…’<br />
september 2012<br />
JeAn brUsseLMAns<br />
Zonnig landschap, 1933<br />
53.vanaf<br />
KMSKA inv. nr. 2285<br />
Meermaals heeft Jean Brusselmans dit uitzicht geschilderd.<br />
Hij woonde <strong>en</strong> werkte vanaf 1924 in Dilbeek in het gehucht<br />
Koud<strong>en</strong>aerde <strong>en</strong> schilderde de kleine huisjes met kleine<br />
lapjes grond er rond. Het is e<strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudige wereld: duidelijk<br />
getek<strong>en</strong>d <strong>en</strong> afgelijnd <strong>en</strong> helder van kleur. Ongeveer op<br />
dezelfde plek schilderde Pieter Bruegel De Blind<strong>en</strong>.<br />
54<br />
ConsTAnT PerMeke<br />
De pelgrims (1913)<br />
Stedelijke Musea Lier inv. nr. 0113<br />
Vijf monum<strong>en</strong>tale figur<strong>en</strong> staan als donkere schaduw<strong>en</strong> op<br />
het voorplan. De weg <strong>en</strong> het huis achter h<strong>en</strong> symboliser<strong>en</strong> de<br />
verlat<strong>en</strong> woonst <strong>en</strong> de afgelegde tocht. Krachtige borstellag<strong>en</strong><br />
in sombere bruine kleur<strong>en</strong> acc<strong>en</strong>tuer<strong>en</strong> hun harde<br />
lev<strong>en</strong>saard. De sterk statische houding van de personages<br />
gev<strong>en</strong> de toeschouwer e<strong>en</strong> gevoel van verpletter<strong>en</strong>de stilte.<br />
55 KMSKA inv. nr. 2380<br />
gUsTAVe de sMeT<br />
Stillev<strong>en</strong> met haring<strong>en</strong> (1934)<br />
gustave De Smet kwam in Nederland, tijd<strong>en</strong>s de Eerste<br />
Wereldoorlog, in contact met de avantgarde <strong>en</strong> tot laat in<br />
de jar<strong>en</strong> twintig werkte hij in e<strong>en</strong> min of meer experim<strong>en</strong>tele<br />
kubistische stijl. De onderwerp<strong>en</strong> zoekt hij dicht bij huis: het<br />
e<strong>en</strong>voudige dorpslev<strong>en</strong> aan de Leie. In dit stillev<strong>en</strong> is duidelijk<br />
dat hij in de jar<strong>en</strong> dertig terugkeert naar e<strong>en</strong> traditionele
uimteindeling. Haring met brood, drank <strong>en</strong> e<strong>en</strong> pijp: deze<br />
uitstalling op de tafel doet d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> armeluismaaltijd<br />
uit de zesti<strong>en</strong>de eeuw.<br />
september 2012<br />
ConsTAnT PerMeke<br />
Het gebakkraam (1922)<br />
56.tot<br />
KMSKA inv. nr. 2991<br />
Vanuit e<strong>en</strong> redelijk hoog standpunt wordt het gebakkraam<br />
geschilderd. Links zit e<strong>en</strong> man naast het fornuis e<strong>en</strong> pijp te<br />
rok<strong>en</strong>. Rechts vooraan zi<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> vrouw met de uitgestalde<br />
smouteboll<strong>en</strong> <strong>en</strong> appel<strong>en</strong> … Opzij is er e<strong>en</strong> doorkijkje naar<br />
de verbruikzaal. Het hele oppervlak is gevuld. De vorm<strong>en</strong><br />
zijn zwaar getek<strong>en</strong>d <strong>en</strong> sterk vere<strong>en</strong>voudigd. Donker <strong>en</strong><br />
lichtcontrast<strong>en</strong> word<strong>en</strong> verlev<strong>en</strong>digd met gro<strong>en</strong>e, gele <strong>en</strong><br />
rode acc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />
Kermis is niet alle<strong>en</strong> spel <strong>en</strong> attracties: et<strong>en</strong> <strong>en</strong> drink<strong>en</strong><br />
hoort er bij. De typische gebakkram<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> apart zitgedeelte<br />
hor<strong>en</strong> bij iedere foor.<br />
56<br />
.vanaf september 2012<br />
gUsTAVe de sMeT<br />
De mosseleters<br />
KMSKA inv. nr. 2160<br />
In de jar<strong>en</strong> twintig van de vorige eeuw wordt volksvermaak<br />
zoals kermiss<strong>en</strong>, feest<strong>en</strong> vaak voorgesteld door de schilders<br />
werkzaam in of rond SintMart<strong>en</strong>sLatem. Het mossel<strong>en</strong> gaan<br />
et<strong>en</strong> is overig<strong>en</strong>s nog steeds e<strong>en</strong> typisch uitje. Neg<strong>en</strong> figur<strong>en</strong><br />
zitt<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> rechthoekige tafel <strong>en</strong> nem<strong>en</strong> bijna de gehele<br />
oppervlakte van het doek in beslag met e<strong>en</strong> hondje in de<br />
linker b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong>hoek. Daarachter twee doorkijkjes met figur<strong>en</strong><br />
die in e<strong>en</strong> ander gedeelte van het restaurant zitt<strong>en</strong>.<br />
Alles is tot e<strong>en</strong> minimum herleid: mossel<strong>en</strong>, bord<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
glaz<strong>en</strong> maar ge<strong>en</strong> bestek. Net voldo<strong>en</strong>de om het verhaal te<br />
vertell<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat op e<strong>en</strong> zeer heldere manier: e<strong>en</strong> glas is e<strong>en</strong><br />
glas als je het in vooraanzicht bekijkt, e<strong>en</strong> bord daar<strong>en</strong> teg<strong>en</strong><br />
van bov<strong>en</strong>uit. Het gaat hier niet over wat je ziet maar over<br />
hoe je de ding<strong>en</strong> in je verbeelding voorstelt. In dit werk<br />
zijn er meerdere standpunt<strong>en</strong> terug te vind<strong>en</strong>. De gezi<strong>en</strong>e<br />
werkelijkheid wordt als het ware afgebrok<strong>en</strong> <strong>en</strong> opnieuw<br />
bij mekaar gezet. De mosseleters zitt<strong>en</strong> er maar stijf bij, ze<br />
zwijg<strong>en</strong> <strong>en</strong> ze et<strong>en</strong> niet.<br />
57<br />
FLoris JesPers<br />
Harlekijn, 1925<br />
Stedelijke Musea Lier inv. nr. 0124<br />
Het thema van de harlekijn of clown staat in het werk van<br />
de Antwerpse schilder Jespers symbool voor de kunst<strong>en</strong>aar.<br />
De achterglasschildering is als techniek afkomstig uit de<br />
Duitse <strong>en</strong> Oost<strong>en</strong>rijkse volkskunst <strong>en</strong> herontdekt door de<br />
Duitse expressioniste gabriele Münter. De werkwijze verloopt<br />
omgekeerd: je begint met de details <strong>en</strong> eindigt met de<br />
grondlaag.<br />
De harlekijn is de domme komische knecht in de oude<br />
klucht<strong>en</strong>. Je ziet hem ook op het schilderij van Van Engel<strong>en</strong><br />
(26). Het ruit<strong>en</strong> pakje hoort er bij <strong>en</strong> komt al voor in de<br />
vijfti<strong>en</strong>de eeuw. Hij staat hier heel elegant t<strong>en</strong> midd<strong>en</strong> van<br />
kleurige <strong>en</strong> feestelijke accessoires zoals de gitaar <strong>en</strong> de<br />
dobbelst<strong>en</strong><strong>en</strong>.
september 2012<br />
ConsTAnT PerMeke<br />
Kermis, 1921<br />
58.tot<br />
KMSKA inv. nr. 2688<br />
In de vroege jar<strong>en</strong> twintig will<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> de oorlog zo gauw<br />
mogelijk verget<strong>en</strong>. De schilders gooi<strong>en</strong> zich op thema’s<br />
als vermaak <strong>en</strong> vrije tijd <strong>en</strong> beeld<strong>en</strong> familieuitstapjes<br />
<strong>en</strong> kermiss<strong>en</strong> af. Het is donker <strong>en</strong> vier figur<strong>en</strong> kom<strong>en</strong><br />
aanlop<strong>en</strong> uit e<strong>en</strong> drukte van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>en</strong> huisjes achteraan.<br />
Permeke experim<strong>en</strong>teert met diepte <strong>en</strong> ord<strong>en</strong>ing, met<br />
vorm <strong>en</strong> vervorming, met kleur <strong>en</strong> techniek. Het gaat<br />
over het schilder<strong>en</strong> zelf <strong>en</strong> dat is heel anders dan de oude<br />
kermiss<strong>en</strong> met verhal<strong>en</strong>de elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> vaak moraliser<strong>en</strong>de<br />
verwijzing<strong>en</strong>.<br />
september 2012<br />
gUsTAVe de sMeT<br />
Zondag<br />
58.vanaf<br />
KMSKA inv. nr. 2931<br />
Frontaal <strong>en</strong> opvall<strong>en</strong>d, mede door de lichte kleur<strong>en</strong>, kom<strong>en</strong><br />
de vrouw<strong>en</strong> aangewandeld. Ondertuss<strong>en</strong> lop<strong>en</strong> de mann<strong>en</strong><br />
het straatje in, zij zijn donker gekleed <strong>en</strong> vall<strong>en</strong> minder op.<br />
Het straatje is in e<strong>en</strong> verwrong<strong>en</strong> perspectief voorgesteld. De<br />
figur<strong>en</strong> zijn groot <strong>en</strong> stevig <strong>en</strong> de huisjes erbov<strong>en</strong> lijk<strong>en</strong> wel<br />
heel klein <strong>en</strong> simpel in vergelijking. Het spel met volumes <strong>en</strong><br />
vlakk<strong>en</strong> lijkt onhandig <strong>en</strong> komt naïef over.<br />
Alle onderdel<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> de idee van e<strong>en</strong> wandeling op<br />
zondag weer. De straat is ge<strong>en</strong> herk<strong>en</strong>bare straat, noch stell<strong>en</strong><br />
de figur<strong>en</strong> werkelijke m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> voor.<br />
Op zondag gaat m<strong>en</strong> wandel<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat is e<strong>en</strong> goede manier<br />
om aan e<strong>en</strong> lief te gerak<strong>en</strong>: twee vrouw<strong>en</strong> lop<strong>en</strong> naar ons<br />
toe terwijl twee mann<strong>en</strong>, die in de andere richting gaan, nog<br />
ev<strong>en</strong> omkijk<strong>en</strong>.<br />
59<br />
edgArd TYTgAT<br />
Bohémi<strong>en</strong>s, 1922<br />
Stedelijke Musea Lier inv. nr. 0127<br />
Het werk van Tytgat straalt e<strong>en</strong> volkse e<strong>en</strong>voud uit <strong>en</strong> is van<br />
e<strong>en</strong> ontwap<strong>en</strong><strong>en</strong>de frisheid <strong>en</strong> ongekunsteldheid. Tytgat<br />
laat hele dim<strong>en</strong>sies van het bestaan buit<strong>en</strong> beschouwing om<br />
steeds opnieuw de vertrouwde wereld van zijn dromerij<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> jeugdherinnering<strong>en</strong> op te roep<strong>en</strong>. Daarom kan je hem<br />
tot op zekere hoogte vergelijk<strong>en</strong> met de schrijver Felix<br />
Timmermans.<br />
Hoe kleurrijk <strong>en</strong> b<strong>en</strong>ijd<strong>en</strong>swaardig lijkt het ongeregelde<br />
lev<strong>en</strong> van deze bohémi<strong>en</strong>s. Zowel de stedeling<strong>en</strong> als de<br />
dorpeling<strong>en</strong> vergaapt<strong>en</strong> zich aan de kunstjes van deze<br />
rondtrekk<strong>en</strong>de artiest<strong>en</strong>. De Sterke Man, met veel borsthaar,<br />
leunt teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> boom <strong>en</strong> kijkt naar de jonge vrouw die<br />
haar ev<strong>en</strong>wichtsact oef<strong>en</strong>t. Het dans<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> grote bal, of<br />
‘balancier<strong>en</strong>’, was e<strong>en</strong> belangrijk elem<strong>en</strong>t in het circus. E<strong>en</strong><br />
jong<strong>en</strong> begeleidt haar op de xylofoon. Op de trap van de<br />
woonwag<strong>en</strong> zit e<strong>en</strong> vrouw haar baby te voed<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> andere<br />
aardappels te schill<strong>en</strong>. Bov<strong>en</strong>aan het trapje staat nog<br />
e<strong>en</strong> meisje <strong>en</strong> zelfs de hond kijkt vol belangstelling toe.
60<br />
ALberT serVAes<br />
Het boer<strong>en</strong>lev<strong>en</strong>, 1920<br />
KMSKA inv. nrs. 21142125<br />
In de Vlaamse kunstgeschied<strong>en</strong>is staat Albert Servaes<br />
bek<strong>en</strong>d als de vader van het Vlaamse expressionisme <strong>en</strong> als<br />
vernieuwer van de moderne godsdi<strong>en</strong>stige kunst. Het lev<strong>en</strong><br />
van de christelijke boer, later ingekort tot Het boer<strong>en</strong>lev<strong>en</strong><br />
bestaat uit vier triptiek<strong>en</strong>. Elk drieluik toont e<strong>en</strong> belangrijk<br />
godsdi<strong>en</strong>stig mom<strong>en</strong>t in het lev<strong>en</strong> van de gelovige boer, in<br />
éénklank met e<strong>en</strong> seizo<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>sfase.<br />
Het eerste triptiek verbeeldt de heilige communie, de jeugd<br />
<strong>en</strong> de l<strong>en</strong>te. E<strong>en</strong> communicante verlaat het huis, sam<strong>en</strong><br />
schrijd<strong>en</strong> de communicant<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> feestelijk landschap naar<br />
de dorpskerk waar zij de hostie ontvang<strong>en</strong>.<br />
Het tweede triptiek toont het sacram<strong>en</strong>t van het huwelijk,<br />
de volwass<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> de zomer. Op het linkerluik vindt de<br />
verloving plaats, rechts trekt de bruiloftstoet naar de kerk<br />
waar het huwelijk wordt ingezeg<strong>en</strong>d.<br />
Het derde triptiek is gewijd aan het sacram<strong>en</strong>t van het<br />
doopsel, de rijpe lev<strong>en</strong>sjar<strong>en</strong> <strong>en</strong> de herfst. Op het linkerluik<br />
komt de kraamvrouw op bezoek, rechts trekt de doopstoet<br />
naar de kerk waar het kindje gedoopt wordt.<br />
Het vierde <strong>en</strong> laatste triptiek toont de begraf<strong>en</strong>is, de<br />
ouderdom <strong>en</strong> de winter. De dode wordt gekist <strong>en</strong> de lijkstoet<br />
trekt naar de kerk waar de lijkdi<strong>en</strong>st plaatsvindt.<br />
gustave Van De Woestyne De slapers 1918 detail
61<br />
JAkob sMiTs<br />
De put, 1920<br />
KMSKA inv. nr. 2730<br />
62<br />
JAkob sMiTs<br />
Mol<strong>en</strong> in de Kemp<strong>en</strong> (1923)<br />
KMSKA inv. nr. 2027<br />
De Kemp<strong>en</strong>, het barre <strong>en</strong> desolate land met zijn oude<br />
mol<strong>en</strong>s <strong>en</strong> schamele huisjes onder de hoge, overweldig<strong>en</strong>de<br />
lucht, fascineert Jakob Smits uitermate. In meesterwerk<strong>en</strong><br />
als De put <strong>en</strong> Mol<strong>en</strong> in de Kemp<strong>en</strong> spreekt hij over de<br />
teg<strong>en</strong>stelling tuss<strong>en</strong> de sombere aarde <strong>en</strong> de licht<strong>en</strong>de hemel<br />
<strong>en</strong> de nietigheid van m<strong>en</strong>s <strong>en</strong> natuur t<strong>en</strong> opzichte van het<br />
universum. Met dikke, korrelige verflag<strong>en</strong> laat Smits het<br />
licht stral<strong>en</strong> <strong>en</strong> baadt zo zijn landschapp<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> irreëel<br />
symbolisch licht.<br />
63 KMSKA inv. nr. 2685<br />
gUsTAVe VAn de WoesTYne<br />
De slapers 1918<br />
Tevergeefs probeert e<strong>en</strong> jongeman slap<strong>en</strong>de boer<strong>en</strong> die<br />
hun kudde verwaarloz<strong>en</strong> te wekk<strong>en</strong>. Op de achterkant van<br />
het doek verklar<strong>en</strong> twee Bijbelverz<strong>en</strong> de voorstelling. Zoals<br />
Pieter Bruegel I Bijbelse verhal<strong>en</strong> naar het zesti<strong>en</strong>deeeuwse<br />
Vlaander<strong>en</strong> vertaalt, br<strong>en</strong>gt gustave Van De Woestyne het<br />
verhaal van Jezus <strong>en</strong> zijn leerling<strong>en</strong> in getsemane in relatie<br />
met de eig<strong>en</strong> tijd. Zijn slap<strong>en</strong>de boer<strong>en</strong> sluit<strong>en</strong> de og<strong>en</strong> voor<br />
het oorlogsgeweld.<br />
september 2012<br />
ConsTAnT PerMeke<br />
Winterlandschap, 1912<br />
64.tot<br />
KMSKA inv. nr. 1929<br />
De schilder bekijkt dit landschap van op e<strong>en</strong> zekere hoogte<br />
zodat hij mooi het landschap kan opdel<strong>en</strong> in verschill<strong>en</strong>de<br />
niveaus of plans met e<strong>en</strong> vrij lage horizon. Rechts vooraan<br />
e<strong>en</strong> hoger stukje, als e<strong>en</strong> driehoek, met bom<strong>en</strong>. Dan volgt<br />
e<strong>en</strong> lager plan met de hoeve… De blik gaat zigzagg<strong>en</strong>d he<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> weer <strong>en</strong> daardoor lijkt het sneeuwlandschap heel weids,<br />
net zoals Bruegel I het ooit bedacht.<br />
september 2012<br />
VALeriUs de sAedeLeer<br />
Vóór de l<strong>en</strong>te<br />
64.vanaf<br />
KMSKA inv. nr. 3004<br />
Er zit al e<strong>en</strong> beetje l<strong>en</strong>te in de lucht maar het is nog koud<br />
<strong>en</strong> kaal. Er hangt e<strong>en</strong> vreemde sfeer opgeroep<strong>en</strong> door het<br />
beperkte kleur<strong>en</strong>palet <strong>en</strong> de scherpe tek<strong>en</strong>ing. Het glooi<strong>en</strong>de<br />
landschap <strong>en</strong> de zwarte silhouett<strong>en</strong> van de bom<strong>en</strong>rij<strong>en</strong><br />
herinner<strong>en</strong> aan Bruegel I, e<strong>en</strong> schilder die De Saedeleer<br />
bewonderde. Maar het weidse uitzicht wordt hier niet bevolkt<br />
door figuurtjes, alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong> mol<strong>en</strong> aan de einder.<br />
65 KMSKA inv. nr. 2954<br />
edMond VAn oFFeL<br />
Processie in ‘sgrav<strong>en</strong>wezel, 1891<br />
De processie komt eraan. Meisjes in witte jurkjes lop<strong>en</strong> voorop<br />
<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gevolgd door de grote meisjes die het Mariabeeld<br />
help<strong>en</strong> drag<strong>en</strong>. Daarna volg<strong>en</strong> de vaandels <strong>en</strong> banier<strong>en</strong>. Aan<br />
de kant staan m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> te kijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> de huiz<strong>en</strong> vlagg<strong>en</strong> ook op
deze zonnige <strong>en</strong> feestelijke dag. Edmond Van Offel is veeleer<br />
bek<strong>en</strong>d als boekbandontwerper <strong>en</strong> illustrator maar hier<br />
schildert hij de meiprocessie in het dorp waar hij woont.<br />
Mei is de periode in het jaar dat er op allerhande manier<strong>en</strong><br />
het nieuwe lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> de vruchtbaarheid word<strong>en</strong> gevierd. In<br />
de kerk gaat dit onder andere gepaard met vele processies,<br />
plechtige optocht<strong>en</strong> waarbij priesters <strong>en</strong> gelovig<strong>en</strong> hun<br />
verering uitdrag<strong>en</strong> in de parochie.<br />
66 KMSKA inv. nr. 2527<br />
FriTs VAn d<strong>en</strong> bergHe<br />
Het lev<strong>en</strong>, (1924)<br />
Vanaf 1924 verschijnt het thema van de stad in het oeuvre<br />
van Frits Van d<strong>en</strong> Berghe. Het rustige Leielandschap voldoet<br />
niet meer als achtergrond voor de complexe gevoels <strong>en</strong><br />
gedachtewereld van de kunst<strong>en</strong>aar. Wat hem bezighoudt<br />
is het eeuwige conflict tuss<strong>en</strong> man <strong>en</strong> vrouw, dat hij in e<strong>en</strong><br />
stedelijk decor plaatst.<br />
67 KMSKA inv. nr. 1941<br />
eUgÈne LAerMAns<br />
De blinde, 1898<br />
In de sombere doek<strong>en</strong> van Eugène Laermans krijg<strong>en</strong> de<br />
misdeeld<strong>en</strong> in de sam<strong>en</strong>leving e<strong>en</strong> belangrijke plaats. Hier<br />
leidt e<strong>en</strong> klein meisje met vlugge pass<strong>en</strong> e<strong>en</strong> blinde man<br />
langs e<strong>en</strong> lange, schemerige weg. Het werk van Pieter<br />
Bruegel I was e<strong>en</strong> belangrijke inspiratiebron voor Laermans.<br />
Dit geldt zeker voor De blinde: het onderwerp verwijst niet<br />
alle<strong>en</strong> naar Bruegels Parabel van de blind<strong>en</strong> maar ook het<br />
panoramische landschap herinnert aan de oude meester.<br />
68 KMSKA inv. nr. 1280<br />
gerArd PorTieLJe<br />
E<strong>en</strong> slachtoffer, 1894<br />
Onze aandacht gaat uit naar de jongeman aan tafel. Hij is wit<br />
van woede <strong>en</strong> balt zijn vuist, want hij heeft zojuist ontdekt<br />
dat hij het slachtoffer is geword<strong>en</strong> van vals spel bij e<strong>en</strong><br />
partijtje kaart. Met dergelijke anekdotische g<strong>en</strong>retafereeltjes,<br />
bevolkt met pittoreske personages <strong>en</strong> fijn uitgevoerd, k<strong>en</strong>de<br />
gerard Portielje groot commercieel succes.<br />
Verloor het slachtoffer zijn hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> houd<strong>en</strong>? Misschi<strong>en</strong><br />
is hij boos op zichzelf omdat hij zich heeft lat<strong>en</strong> inpakk<strong>en</strong><br />
door deze beroepsspelers. Hij had het kunn<strong>en</strong> wet<strong>en</strong>, ze<br />
zi<strong>en</strong> er niet betrouwbaar uit. Portielje kiest voor deze scène<br />
e<strong>en</strong> biedermeierachtige aankleding: de figur<strong>en</strong> noch het<br />
interieur zijn eig<strong>en</strong>tijds.<br />
69 KMSKA inv. nr. 2113<br />
CHArLes MerT<strong>en</strong>s<br />
Maaltijd<br />
Drie mann<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> aan de eettafel. Op de<br />
achtergrond is e<strong>en</strong> vrouw aan het brei<strong>en</strong>. Alles is rust <strong>en</strong><br />
vrede in de e<strong>en</strong>voudige woonkamer. In dit kleine werk toont<br />
Charles Mert<strong>en</strong>s zich e<strong>en</strong> groot colorist. De rode jas van de<br />
rugfiguur br<strong>en</strong>gt het intieme, huiselijke tafereeltje, dat is<br />
uitgevoerd in schakering<strong>en</strong> van bruin <strong>en</strong> gro<strong>en</strong>, tot lev<strong>en</strong>.
70 KMSKA inv. nr. 2112<br />
CHArLes MerT<strong>en</strong>s<br />
Spinster, 1889<br />
Als jonge kunst<strong>en</strong>aar schildert Charles Mert<strong>en</strong>s g<strong>en</strong>restukk<strong>en</strong><br />
in de traditie van H<strong>en</strong>ri De Braekeleer. E<strong>en</strong>voudige m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
in hun gewone do<strong>en</strong> <strong>en</strong> lat<strong>en</strong> behor<strong>en</strong> tot zijn favoriete<br />
onderwerp<strong>en</strong>. Hier is e<strong>en</strong> huisvrouw aan het spinn<strong>en</strong> in het<br />
gezelschap van e<strong>en</strong> pijprok<strong>en</strong>de man. Het schilderijtje getuigt<br />
van e<strong>en</strong> nauwkeurige observatie <strong>en</strong> e<strong>en</strong> scherpzinnige<br />
aandacht voor houding<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitdrukking<strong>en</strong>.<br />
71 KMSKA inv. nr. 1774<br />
H<strong>en</strong>ri de brAekeLeer<br />
Spinster (18621863)<br />
In de eerste g<strong>en</strong>restukjes van H<strong>en</strong>ri is het verband met het<br />
werk van zijn vader Ferdinand overduidelijk, op één punt na:<br />
het verhaaltje. Deze spinster sluit qua onderwerp mete<strong>en</strong><br />
aan. Maar het gaat niet zozeer over de vrouw zelf, maar<br />
over de compositie <strong>en</strong> hoe je invall<strong>en</strong>d licht in e<strong>en</strong> interieur<br />
schildert <strong>en</strong> waar je je figur<strong>en</strong> het best plaatst voor e<strong>en</strong><br />
maximaal effect.<br />
CoLoFon<br />
Tekst: Siska Beele, Luc Co<strong>en</strong><strong>en</strong>, Nanny<br />
Schrijvers, Nico Van Hout <strong>en</strong> griet Van Opstal<br />
Vormgeving: zap.be<br />
Maart 2012<br />
Bezoekersgids bij de focust<strong>en</strong>toonstelling<br />
‘Vertier <strong>en</strong> <strong>trammelant</strong>’, 29 maart 2012 tot 28<br />
maart 2013<br />
v.u. guido Van d<strong>en</strong> Bogaert
STEDELIJK MUSEUM WUyTSVAN CAMPEN<br />
EN BARON CAROLy<br />
FLORENT VAN CAUWENBERgHSTRAAT 14, LIER<br />
T: +32 (0)3 8000 396 F: +32 (0)3 489 26 54<br />
INFO@BRUEgELLAND.BE<br />
WWW.brUegeLLAnd.be