Download de lesbrief als Adobe Acrobat-bestand (PDF) - Kennisnet
Download de lesbrief als Adobe Acrobat-bestand (PDF) - Kennisnet
Download de lesbrief als Adobe Acrobat-bestand (PDF) - Kennisnet
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Editie 26B<br />
December 2004<br />
Leerkrachten: didactische<br />
aanwijzingen vindt u in <strong>de</strong> handleiding.<br />
De leerlingenpagina’s zijn kopieerbaar<br />
voor gebruik in <strong>de</strong> klas<br />
ALLES ZEGGEN WAT JE WIL<br />
Theo van Gogh is vermoord omdat hij kritiek had op <strong>de</strong> islam. Daarna blijkt dat<br />
an<strong>de</strong>re mensen met <strong>de</strong> dood zijn bedreigd omdat ze uitkwamen voor hun mening.<br />
Men vraagt zich af of je in Ne<strong>de</strong>rland nog steeds alles mag zeggen en schrijven<br />
wat je wilt zon<strong>de</strong>r gevaar te lopen: Men is bang dat er geen vrijheid van<br />
meningsuiting meer is. Maar wat is precies die 'vrijheid van meningsuiting'?<br />
Betekent <strong>de</strong> vrijheid van meningsuiting dat je alles mag zeggen wat je wilt, of<br />
zijn er grenzen? Is <strong>de</strong> vrijheid van meningsuiting voor ie<strong>de</strong>reen hetzelf<strong>de</strong>, of mag<br />
<strong>de</strong> een meer dan <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r?<br />
Vrije meningsuiting thuis en op school<br />
Je hebt het recht om alles te zeggen en te schrijven wat je wilt, maar soms merk je daar zelf weinig van. Je mag wel<br />
je eigen mening hebben, maar er zijn allerlei regels waar je je aan moet hou<strong>de</strong>n. Ie<strong>de</strong>re school heeft geschreven<br />
regels waaraan ie<strong>de</strong>reen op school zich moet hou<strong>de</strong>n. Als je dat niet doet, kun je een straf krijgen.<br />
Ook moet ie<strong>de</strong>reen op school zich fatsoenlijk gedragen. Ou<strong>de</strong>rs en docenten zien toe of je je aan al die regels houdt.<br />
Als je iets verkeerd doet, zeggen ze dat. Ook maken zij jou dui<strong>de</strong>lijk hoe je je wel moet gedragen en wat je wel en<br />
niet mag zeggen. Meestal zeggen ze waarom bepaal<strong>de</strong> dingen niet kunnen.<br />
In een schoolreglement staan regels waaraan ie<strong>de</strong>reen op school zich moet hou<strong>de</strong>n.<br />
Als je je aan die regels niet houdt, kun je straf krijgen. In zo'n reglement staan ook<br />
dingen die <strong>de</strong> vrijheid van meningsuiting op school beperken: je mag niet<br />
discrimineren, niet schel<strong>de</strong>n of vloeken. Ook 'vieze' woor<strong>de</strong>n zijn verbo<strong>de</strong>n. In veel<br />
reglementen staan ook dingen <strong>als</strong>: luisteren <strong>als</strong> meester of juf of één van je<br />
klasgenoten aan het woord is; en <strong>als</strong> je het met iemand niet eens bent moet je het met<br />
praten oplossen.<br />
Fatsoen en vrije meningsuiting<br />
Er zijn ook ongeschreven regels, <strong>de</strong>ze gaan vaak over fatsoen en beleefdheid.<br />
Bijvoorbeeld: <strong>als</strong> je ergens weg gaat zeg je ‘tot ziens’, ‘s morgens zeg je ‘goe<strong>de</strong>morgen’. Je stelt geen brutale<br />
vragen. Je laat an<strong>de</strong>ren uitpraten. Je schreeuwt niet. Je bent vrien<strong>de</strong>lijk. Je <strong>de</strong>nkt na voor je iets zegt. Je laat merken<br />
dat je <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r begrepen hebt. En zo zijn er nog veel meer ‘ongeschreven regels’ te be<strong>de</strong>nken. Soms wor<strong>de</strong>n<br />
‘ongeschreven regels’ toch opgeschreven, bijvoorbeeld <strong>als</strong> men ze heel belangrijk vindt of <strong>als</strong> mensen zich er aan<br />
storen dat an<strong>de</strong>ren zich er niet aan hou<strong>de</strong>n. Bijvoorbeeld: in <strong>de</strong> klas mag je niet schreeuwen.<br />
1. Behalve ou<strong>de</strong>rs en docenten letten an<strong>de</strong>re personen op jouw gedrag. Welke personen zijn dat?<br />
2. Geef voorbeel<strong>de</strong>n van fatsoenlijk gedrag en onfatsoenlijk gedrag.<br />
3. Verzin een originele straf voor een leerling die een an<strong>de</strong>re leerling discrimineert (uitscheldt of pest)<br />
Om over na te <strong>de</strong>nken<br />
• De vrijheid om je mening te geven is een belangrijk mid<strong>de</strong>l om <strong>de</strong> samenleving <strong>de</strong>mocratisch te hou<strong>de</strong>n.<br />
• Als je iemand eerst boos maakt, wordt het moeilijk om nog een goed gesprek te hou<strong>de</strong>n.<br />
• Het gaat er niet alleen om wat je zegt, maar ook hoe je het zegt.<br />
• Vrijheid van meningsuiting betekent dat je alles mag zeggen; niet dat je alles moet zeggen.<br />
• Vrijheid is helemaal niet gediend bij fatsoen.<br />
Heb je vragen of opmerkingen of zoek je extra informatie, kijk dan op Internet: www.cmo.nl
Recht op je eigen mening<br />
RECHT OM TE ZEGGEN WAT JE WILT<br />
Recht op vrije meningsuiting, dat betekent, heel normaal,<br />
dat je niet <strong>de</strong> hele dag hoeft lopen letten op je taal;<br />
dat je hardop durft te praten in <strong>de</strong> tram of in <strong>de</strong> trein,<br />
over wat je stom of slecht vindt zon<strong>de</strong>r bang te hoeven zijn.<br />
Recht op vrije meningsuiting, dat betekent, heel gewoon,<br />
dat er niet wordt meegeluisterd naar je eigen telefoon;<br />
dat je in <strong>de</strong> krant kunt schrijven; ‘<strong>de</strong> regering maakt me kwaad’<br />
zon<strong>de</strong>r dat je daar meteen voor <strong>de</strong> gevangenis in gaat.<br />
Recht op vrije meningsuiting, dat betekent ook het recht<br />
om te <strong>de</strong>monstreren, dat je voor je i<strong>de</strong>alen vecht;<br />
door <strong>de</strong> straat te mogen opgaan met een spandoek of een bord,<br />
zon<strong>de</strong>r dat je door agenten in elkaar geslagen wordt.<br />
Grondwet<br />
Ne<strong>de</strong>rland is één van <strong>de</strong> lan<strong>de</strong>n waar dat soort dingen uit het gedicht van<br />
Jan Boerstoel mogen. Dat staat allemaal opgeschreven in <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse<br />
grondwet*. De rechten in die grondwet wor<strong>de</strong>n grondrechten genoemd.<br />
In het grondrechtartikel 7 staat dat ie<strong>de</strong>reen mag zeggen en schrijven wat<br />
hij wil. Dat geldt niet alleen voor volwassenen, maar ook voor kin<strong>de</strong>ren!<br />
* Alle artikelen van <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse grondwet vind je op <strong>de</strong> bijbehoren<strong>de</strong> website:<br />
http://www.cmo.nl/pe/pe26b/pe-266B.html<br />
Recht op vrije meningsuiting daar is niks bijzon<strong>de</strong>rs aan<br />
in een land waar dat soort dingen allemaal zijn toegestaan.<br />
En dus sta je raar te kijken, wanneer iemand je vertelt,<br />
dat in meer dan hon<strong>de</strong>rd lan<strong>de</strong>n helemaal dat recht niet geldt.<br />
Recht op vrije meningsuiting heeft nog lang niet ie<strong>de</strong>reen<br />
en voor dat het zo ver zijn zal daar gaan jaren overheen.<br />
Maar al kun je al die mensen dan niet helpen aan dat recht ,<br />
toch helpt het allicht een beetje, wanneer je er wat van zegt.<br />
‘Recht op vrije meningsuiting’ van Jan Boerstoel,<br />
uit: Veel Werk (Bert Bakker, 2000)<br />
1. Jan Boerstoel noemt twee manieren om op vreedzame<br />
wijze te laten zien dat je het ergens niet mee eens bent.<br />
Welke? Kun je nog een an<strong>de</strong>re vreedzame manier<br />
noemen?<br />
2. Kranten hebben een rubriek met brieven van lezers. Die schrijven bijvoorbeeld over wat ze vin<strong>de</strong>n van een<br />
artikel dat in <strong>de</strong> krant heeft gestaan of over een nieuwe wet die <strong>de</strong> regering invoert. Ze geven daar hun mening<br />
over. Als jij je mening wilt geven (op papier), hoe pak je dat dan aan? Welke mogelijkhe<strong>de</strong>n kun je daarvoor<br />
be<strong>de</strong>nken?<br />
a) op school?<br />
b) buiten school?<br />
Ruzie<br />
Als je ergens je mening over geeft, blijkt soms dat niet ie<strong>de</strong>reen het met jou eens<br />
is. An<strong>de</strong>rsom is dat ook vaak het geval: <strong>als</strong> iemand an<strong>de</strong>rs zijn mening geeft, ben<br />
jij het niet altijd met die persoon eens.<br />
Ook komt het voor dat iemand zich beledigd voelt door wat een an<strong>de</strong>r heeft<br />
gezegd. Soms lei<strong>de</strong>n meningsverschillen en beledigingen tot ruzie. Soms kun je<br />
dat zelf oplossen zon<strong>de</strong>r geweld en soms moet iemand an<strong>de</strong>rs ingrijpen. Eén van<br />
je ou<strong>de</strong>rs of <strong>de</strong> leerkracht. Die moet dan bemid<strong>de</strong>len tussen jou en <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r tot <strong>de</strong><br />
ruzie is bijgelegd. Volwassenen roepen vaak <strong>de</strong> hulp in van <strong>de</strong> rechter <strong>als</strong> ze er<br />
zelf niet meer uitkomen.<br />
3. Vrijheid van meningsuiting kan ruzie tot gevolg hebben. Sommige mensen willen helemaal niet<br />
horen wat an<strong>de</strong>ren te vertellen hebben of voelen zich beledigd. Is dat een re<strong>de</strong>n om wat meer op je<br />
woor<strong>de</strong>n te letten? Of zelfs om je mond te hou<strong>de</strong>n? Of hebben beledig<strong>de</strong> mensen in Ne<strong>de</strong>rland<br />
genoeg mogelijkhe<strong>de</strong>n om zich te ver<strong>de</strong>digen? Weet je hoe ze dat zou<strong>de</strong>n kunnen aanpakken?<br />
“Domme praat mag, maar beledigen niet” – “Meer<strong>de</strong>rheid wil bre<strong>de</strong> discussie over ‘vrije meningsuiting’”
Recht op je eigen mening<br />
FANATISME<br />
We hebben op het vorige werkblad gezien dat mensen van mening kunnen verschillen. Daar is niets mis mee. In<br />
een <strong>de</strong>mocratie <strong>als</strong> Ne<strong>de</strong>rland is het toegestaan om te proberen je gelijk te krijgen. Dat kan door met elkaar te<br />
praten, door een brief naar <strong>de</strong> krant te schrijven, door te <strong>de</strong>monstreren of door <strong>de</strong> politici te bestoken met brieven.<br />
Allemaal manieren om an<strong>de</strong>ren van jóuw mening te overtuigen.<br />
Zo hebben <strong>de</strong>monstranten het in 1874 voor elkaar gekregen dat <strong>de</strong> kin<strong>de</strong>rarbeid in Ne<strong>de</strong>rland werd afgeschaft. En<br />
zo hebben arbei<strong>de</strong>rs het voor elkaar gekregen dat in 1919 <strong>de</strong> achturige werkdag werd ingevoerd. En vrouwen<br />
hebben het in 1922 voor elkaar gekregen dat niet alleen mannen, maar ook vrouwen voortaan mochten stemmen.<br />
Ze moesten daar vaak jarenlang voor strij<strong>de</strong>n en veel tegenstand overwinnen.<br />
1. ‘In een <strong>de</strong>mocratie <strong>als</strong> Ne<strong>de</strong>rland is het toegestaan om te proberen je gelijk te krijgen’, schrijven we<br />
hierboven. In een <strong>de</strong>mocratie regeren alle mensen samen. Ze kie zen hun eigen regering.<br />
Wat is het tegenovergestel<strong>de</strong> van een <strong>de</strong>mocratie? Wat gebeurt daar met mensen die zich tegen<br />
opvattingen van hun regering verzetten?<br />
Als iets in een wet is vastgelegd, moet elke Ne<strong>de</strong>rlan<strong>de</strong>r zich aan die wet hou<strong>de</strong>n. Je houdt het recht om van<br />
mening te verschillen met wat er in <strong>de</strong> wet staat, maar ook al <strong>de</strong>nk je er an<strong>de</strong>rs over, je mag die wet niet overtre<strong>de</strong>n.<br />
Sommige mensen leggen zich daar niet bij neer. Zij blijven strij<strong>de</strong>n voor hun eigen gelijk, ook <strong>als</strong> ze daarbij <strong>de</strong> wet<br />
overtre<strong>de</strong>n. Die mensen noemen we fanatici (meervoud van fanaticus). Een fanaticus of fanatiekeling zet zich met<br />
blin<strong>de</strong> ijver voor iets in. Je moet een fanaticus niet verwarren met een fan.<br />
2. Zoek op wat een fan is. Ben je zelf ook een fan? Ja, van wie of wat?<br />
Het zijn <strong>de</strong> da<strong>de</strong>n van fanatici die vaak voor een schok in <strong>de</strong><br />
samenleving zorgen. Als een fanaticus Theo van Gogh vermoordt.<br />
Of <strong>als</strong> het fanatieke Dierenbevrijdingsfront een restaurant van<br />
McDonalds in brand steekt (zie foto) omdat dit bedrijf vlees van<br />
geslachte dieren verkoopt. Bijna ie<strong>de</strong>reen vindt dit veel te ver<br />
gaan.<br />
Je moet je aan <strong>de</strong> wet hou<strong>de</strong>n, maar het gekke is dat soms door<br />
overtre<strong>de</strong>rs er ook wel wetten veran<strong>de</strong>ren. Denk maar aan <strong>de</strong><br />
krakers. Eerst mocht een huis kraken niet en nu mag het wel <strong>als</strong><br />
een huis meer dan een jaar leeg staat. En zo was het in <strong>de</strong> vorige<br />
eeuw verbo<strong>de</strong>n om militaire dienstplicht te weigeren. Toen er<br />
steeds meer weigeraars kwamen, werd <strong>de</strong> wet aangepast en werd<br />
dienstweigeren toegestaan.<br />
3. Er is natuurlijk verschil tussen kraken en dienstweigeren of iemand vermoor<strong>de</strong>n of iets in brand<br />
steken. Maar <strong>de</strong> overeenkomst is dat in alle gevallen <strong>de</strong> wet overtre<strong>de</strong>n wordt. En in sommige<br />
gevallen hebben <strong>de</strong> meeste mensen daar ook begrip voor. Hieron<strong>de</strong>r staan enkele wetsovertredingen.<br />
Jij mag zeggen of je er begrip voor op kunt brengen of niet. Wel uitleggen waarom.<br />
Situatie (On)Eens Waarom?<br />
Greenpeace verhin<strong>de</strong>rt een Noors schip op walvisjacht te gaan<br />
en overtreedt zo <strong>de</strong> Noorse wet.<br />
Dierenactivisten laten duizen<strong>de</strong>n nertsen die gefokt wor<strong>de</strong>n voor<br />
bontjassen los uit hun kooien. De fokkers lij<strong>de</strong>n vele hon<strong>de</strong>rdduizen<strong>de</strong>n<br />
euro’s scha<strong>de</strong>.<br />
Sommige mensen vin<strong>de</strong>n abortus moord. Zij vin<strong>de</strong>n dat <strong>als</strong> <strong>de</strong><br />
overheid <strong>de</strong> ‘moor<strong>de</strong>naars’ niet bestraft, zij dat zelf mogen doen.<br />
“Mensen zullen blijven zeggen wat ze <strong>de</strong>nken” – “Vrije meningsuiting niet voor bange mensen”
Recht op je eigen mening<br />
GODSDIENST en/of DISCRIMINATIE?<br />
In artikel 1 van <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse grondwet staat:<br />
Alle mensen in Ne<strong>de</strong>rland wor<strong>de</strong>n in gelijke gevallen gelijk behan<strong>de</strong>ld. Je mag niet wor<strong>de</strong>n gediscrimineerd<br />
omdat je man bent of vrouw. Je mag ook niet op ras of huidkleur wor<strong>de</strong>n gediscrimineerd. Of omdat je een<br />
bepaald geloof hebt. Of omdat je er afwijken<strong>de</strong> i<strong>de</strong>eën op na houdt.<br />
Dat betekent dus dat ie<strong>de</strong>reen gelijk is. Het maakt niet uit of je jongen of meisje bent, man of vrouw, jong of oud,<br />
zwart of blank, gelovig of ongelovig, of een aanhanger van <strong>de</strong> ene of van een an<strong>de</strong>re politieke partij.<br />
In artikel 1 van <strong>de</strong> grondwet staat met an<strong>de</strong>re woor<strong>de</strong>n dat al <strong>de</strong>ze gron<strong>de</strong>n geen re<strong>de</strong>n mogen zijn om on<strong>de</strong>rscheid<br />
te maken tussen mensen. Gelijke behan<strong>de</strong>ling staat voorop.<br />
Er is in Ne<strong>de</strong>rland ook vrijheid van godsdienst. Ie<strong>de</strong>reen mag geloven wat hij of zij wil. Maar mag je ook geloven<br />
in discriminatie? Dat is een moeilijke vraag die al vaker aan een rechter is voorgelegd.<br />
Zo is er bijvoorbeeld een politieke partij in <strong>de</strong><br />
Twee<strong>de</strong> Kamer die vindt dat alleen mannen<br />
politiek actief mogen zijn. Want God heeft man<br />
en vrouw geschapen. De vrouw zou daarbij<br />
gemaakt zijn van <strong>de</strong> rib van <strong>de</strong> man. Daaruit kun<br />
je weer aflei<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> man dus het hoofd van <strong>de</strong><br />
vrouw is. En daaruit zou je dan weer kunnen<br />
aflei<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> politiek een mannenzaak is.<br />
Vrouwen kunnen niet gewoon lid van die partij<br />
wor<strong>de</strong>n, maar alleen ‘buitengewoon’ lid: vrouwen<br />
mogen wel mee<strong>de</strong>nken, maar niet meebeslissen.<br />
De le<strong>de</strong>n van <strong>de</strong>ze partij vin<strong>de</strong>n niet dat ze<br />
discrimineren. Mannen en vrouwen zijn in hun<br />
ogen wel gelijkwaardig, maar niet gelijk. Ze<br />
hebben elk hun eigen plaats en taak en die is door<br />
De Twee<strong>de</strong> Kamer God bepaald. Daar mag je niet aan morrelen.<br />
1. Wat vind je ervan hoe <strong>de</strong>ze partij <strong>de</strong>nkt over het verschil<br />
tussen man en vrouw?<br />
2. Ken je nog an<strong>de</strong>re voorbeel<strong>de</strong>n waarbij er verschil wordt<br />
gemaakt tussen mannen en vrouwen of jongens en meisjes? Is dat<br />
vergelijkbaar met het verschil in opdracht 1 of is dat toch weer an<strong>de</strong>rs?<br />
3. Zoek het woord ‘emancipatie’ op. Wat zou <strong>de</strong> politieke partij uit<br />
bovenstaand verhaal daarvan vin<strong>de</strong>n?<br />
4. Veel kerken zijn mannenbolwerken. Vrouwen mogen in sommige<br />
kerken geen dominee wor<strong>de</strong>n. In <strong>de</strong> katholieke kerk kunnen alleen<br />
mannen priester wor<strong>de</strong>n. Is dat ook een vorm van discriminatie?<br />
5. De Verenig<strong>de</strong> Naties hebben Ne<strong>de</strong>rland een aantal jaren gele<strong>de</strong>n<br />
veroor<strong>de</strong>eld voor het toestaan van een politieke partij die vrouwen van<br />
<strong>de</strong> macht uitsluit. Wat vind jij? Hebben <strong>de</strong> VN gelijk of <strong>de</strong>nk je: ‘Waar<br />
bemoeien ze zich mee?’<br />
6. We hebben <strong>de</strong>ze pagina over ‘godsdienst’ in <strong>de</strong>ze <strong>lesbrief</strong> opgenomen<br />
om te laten zien dat grondrechten met elkaar kunnen botsen.<br />
Welk grondrecht vind jij belangrijker: het recht op vrije meningsuiting of het recht op godsdienst?<br />
“De ene mening is vrijer dan <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re” – “Wees intolerant tegenover intolerantie”
5<br />
Editie 26B<br />
December 2004<br />
Handleiding<br />
voor leerkrachten<br />
RECHT OP JE EIGEN MENING<br />
Mag je alles zeggen wat je wilt?<br />
Recht op je eigen mening<br />
Hoe los je meningsverschillen op?<br />
Fanatisme en vrijheid van meningsuiting<br />
Gaat <strong>de</strong> vrijheid van godsdienst boven <strong>de</strong><br />
vrijheid van meninguiting?<br />
Na <strong>de</strong> moord op Theo van Gogh op 2 november 2004<br />
is Ne<strong>de</strong>rland in rep en roer. Voor <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> keer in<br />
twee jaar tijd is er in Ne<strong>de</strong>rland een politieke moord<br />
gepleegd. De vrijheid van meningsuiting is in het<br />
geding wordt alom geroepen. Deze Per Expresse<br />
gaat dieper in op die vrijheid van meningsuiting. Zijn<br />
er grenzen aan <strong>de</strong> vrijheid van meningsuiting?<br />
De website (http://www.cmo.nl) gaat on<strong>de</strong>r meer<br />
dieper in op <strong>de</strong> tegenacties die in onze samenleving<br />
op gang zijn gekomen (<strong>de</strong> ‘zachte krachten’), geeft<br />
<strong>de</strong> grondwet in een voor leerlingen begrijpelijke taal<br />
en kijkt naar <strong>de</strong> vrijheid van meningsuiting van<br />
cartoonisten. Voor docenten zijn er on<strong>de</strong>r meer<br />
enkele extra lessuggesties.<br />
Wat is<br />
Per Expresse?<br />
Per Expresse helpt u bij<br />
het lesgeven over <strong>de</strong> grote<br />
wereldvraagstukken en<br />
actuele gebeurtenissen.<br />
Inhoud:<br />
Fotokopieerbare activiteiten<br />
voor gebruik in <strong>de</strong> klas,<br />
bestemd voor leerlingen<br />
van 10 tot 15 jaar.<br />
Voor basison<strong>de</strong>rwijs:<br />
* Alles zeggen wat je wilt<br />
* Recht om te zeggen wat je<br />
wilt<br />
* Fanatisme<br />
* Godsdienst en/of<br />
discriminatie<br />
Leerplan bo:<br />
* Oriëntatie op mens en wereld<br />
(samenleving)<br />
* Expressie-activiteiten<br />
Voor het voortgezet<br />
on<strong>de</strong>rwijs is er in november<br />
2004 een aparte editie (26A)<br />
verschenen van <strong>de</strong> Per<br />
Expresse over <strong>de</strong> vrijheid van<br />
meningsuiting on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> titel<br />
‘Grenzen aan <strong>de</strong> vrijheid van<br />
meningsuiting’
2<br />
OORLOG<br />
Column van polemoloog Leon Wecke,<br />
uitgesproken tij<strong>de</strong>ns een <strong>de</strong>bat over <strong>de</strong><br />
vrijheid van meningsuiting op <strong>de</strong><br />
Radboud Universiteit Nijmegen.<br />
De intro van <strong>de</strong> interviewster in het live<br />
uitgezon<strong>de</strong>n radioprogramma was: ‘Nu<br />
in Ne<strong>de</strong>rland scholen en kerken in<br />
brand gestoken wor<strong>de</strong>n, mensen op<br />
straat wor<strong>de</strong>n neergeschoten en <strong>de</strong><br />
bevolking vertwijfeld is, hoe kunnen<br />
we die crisis nog te boven komen?<br />
Misschien dat een polemoloog het<br />
antwoord weet.’<br />
Ik dacht: ‘godverdomme stomme trut,<br />
daar heb je er weer een die <strong>als</strong> een kip<br />
zon<strong>de</strong>r kop haar bijdrage levert tot <strong>de</strong><br />
collectieve verdwazing.’ Mijn aan<br />
dui<strong>de</strong>lijkheid niets te wensen overlatend<br />
vinnig antwoord was dan ook:<br />
‘Mevrouw het valt wel mee.’ Daaraan<br />
toevoegend: ‘Er is slechts één school en<br />
mogelijk één moskee met enige<br />
zekerheid door een stelletje neonazistische<br />
jongelui zodanig aangestoken<br />
dat ze ook echt zijn uitgebrand,<br />
dus niet door Bin La<strong>de</strong>n persoonlijk,<br />
overigens, zo memoreer<strong>de</strong> ik, die boze<br />
man zit wel in Ne<strong>de</strong>rland, in een<br />
caravan te Loon op Zand.’ Ze moest er<br />
niet om lachen.<br />
‘U neemt het niet zo serieus’, zei ze,<br />
‘maar ik weet niet of u het weet: het is<br />
oorlog in Ne<strong>de</strong>rland. Zelfs <strong>de</strong> regering<br />
bij mon<strong>de</strong> van minister Zalm heeft dat<br />
gezegd.’ ‘Oorlog’, zo antwoord<strong>de</strong> ik, in<br />
mijn kwaliteit <strong>als</strong> polemoloog, ‘Oorlog<br />
is een groot manifest fysiek gewelddadig<br />
conflict tussen daartoe georganiseer<strong>de</strong><br />
groepen mensen met minimaal<br />
duizend do<strong>de</strong>lijke slachtoffers en met<br />
alle respect voor <strong>de</strong> dood van Theo van<br />
Gogh, met die misdaad is niet het<br />
equivalent van duizend dooie burgers<br />
gegeven.’ ‘Maar’, zo zei ze, ‘die<br />
enorme dreigen<strong>de</strong> toestand in <strong>de</strong>n<br />
Haag, met al die hon<strong>de</strong>r<strong>de</strong>n zwaarbewapen<strong>de</strong><br />
militairen, dat is toch<br />
oorlog.’ ‘Mevrouw, ik heb een echte<br />
oorlog meegemaakt, bombar<strong>de</strong>menten<br />
en beschietingen, <strong>de</strong> Slag om Arnhem,<br />
en ik herinner mij niet dat ze toen<br />
dranghekken hebben geplaatst waarachter<br />
een nieuwsgierige, op sensatiebeluste,<br />
duizendkoppige menigte <strong>de</strong><br />
krijgsverrichtingen kon ga<strong>de</strong>slaan.’<br />
De mevrouw aan <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re kant van <strong>de</strong><br />
lijn probeer<strong>de</strong> het nog een keer: ‘Maar<br />
het blijkt toch dat die aanslag op van<br />
Gogh ergens met het wereldterrorisme<br />
te maken heeft.’<br />
Recht op je eigen mening<br />
‘Natuurlijk’, zo antwoord<strong>de</strong> ik, ‘maar<br />
dat wereldterrorisme wordt al efficiënt<br />
bestre<strong>de</strong>n. Dezer dagen zijn nog<br />
duizend van die terroristen in Fallujah,<br />
in een ou<strong>de</strong>rwetse veldslag geliqui<strong>de</strong>erd.<br />
En uiteraard loopt ie<strong>de</strong>re<br />
Ne<strong>de</strong>rlan<strong>de</strong>r <strong>de</strong> kans slachtoffer van <strong>de</strong><br />
ben<strong>de</strong> van Bin La<strong>de</strong>n te wor<strong>de</strong>n.<br />
Alhoewel <strong>de</strong> kans op het lot van Van<br />
Gogh is een op <strong>de</strong> 15 x 15 miljoen, <strong>als</strong><br />
we <strong>de</strong> laatste terroristische moord,<br />
in<strong>de</strong>rtijd door <strong>de</strong> Rote Armee Fraktion<br />
in Kerkra<strong>de</strong> gepleegd, tot uitgangspunt<br />
nemen. Natuurlijk, het is maar een<br />
statistische vergelijking, maar <strong>de</strong> kans<br />
dat u zich in het Hilversums verkeer<br />
straks te pletter rijdt is 500.000 maal<br />
groter dan dat u ooit <strong>als</strong> gevolg van een<br />
wereldterroristische aanslag in Ne<strong>de</strong>rland<br />
een vinger tussen <strong>de</strong> <strong>de</strong>ur krijgt.’<br />
Het <strong>als</strong> een lang live interview gepland<br />
gesprek werd al snel spontaan<br />
beëindigd.<br />
‘Er is een verziekt klimaat in<br />
Ne<strong>de</strong>rland’, zo wordt gezegd. Nu <strong>de</strong>nk<br />
ik bij klimaat meestal aan Kyoto en dat<br />
hebben we toch on<strong>de</strong>rtekend. Verziekt,<br />
zo staat in het woor<strong>de</strong>nboek is ‘door<br />
ziekte geheel verzwakt en uitgeput<br />
raken of ontaard door misstan<strong>de</strong>n.’ En<br />
natuurlijk, opiniepeilers, die hondsbrutaal<br />
zich weinig gelegen laten liggen<br />
aan <strong>de</strong> noodzakelijke vereisten met<br />
betrekking tot reliability en validity van<br />
<strong>de</strong> vragen komen op grond van<br />
telefoontjes met niet-representatieve<br />
steekproeven zeker tot <strong>de</strong> conclusie dat<br />
<strong>de</strong> mensen in Ne<strong>de</strong>rland bang zijn,<br />
vertwijfeld en dat ergens <strong>de</strong> roep om <strong>de</strong><br />
sterke man in <strong>de</strong> achterhoof<strong>de</strong>n van <strong>de</strong><br />
burgers hoorbaar is. De media, <strong>de</strong><br />
Telegraaf voorop, stallen, letterlijk of<br />
figuurlijk, het lijk van Theo van Gogh<br />
uit tot het <strong>de</strong> dimensies van <strong>de</strong> grootste<br />
Ne<strong>de</strong>rlan<strong>de</strong>r aller tij<strong>de</strong>n krijgt. De<br />
vrijheid van meningsuiting is in het<br />
geding. En natuurlijk dat is een te<br />
koesteren grondrecht, net <strong>als</strong> <strong>de</strong> vrijheid<br />
van drukpers, ook al hebben <strong>de</strong> meesten<br />
onzer geen drukpers. Wij hebben <strong>de</strong><br />
vrijheid om <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r ten diepste te<br />
krenken op <strong>de</strong> mat van zijn meest<br />
wezenlijke waar<strong>de</strong>n <strong>de</strong> stront on<strong>de</strong>r<br />
onze zolen luidruchtig af te vegen.<br />
‘Kutmarokkanen’ staat straks <strong>als</strong> een<br />
nieuw zelfstandig naamwoord in <strong>de</strong><br />
Dikke van Dale en een gelovige moslim<br />
toevoegen dat hij ‘een pooier van <strong>de</strong><br />
Profeet’ is, moet kunnen. Tegen <strong>de</strong><br />
kardinaal zeggen dat hij ‘een pooier van<br />
<strong>de</strong> Heilige Maagd’ is, moet eveneens<br />
“Wie volgt na Theo?” – “Zit er systeem in <strong>de</strong> meningenmoord?”<br />
kunnen, wellicht zal <strong>de</strong> kerkvorst er<br />
met schou<strong>de</strong>rophalen aan voorbij gaan.<br />
In Ne<strong>de</strong>rland ben je pas écht belachelijk<br />
intolerant <strong>als</strong> je wegens een belediging<br />
naar <strong>de</strong> rechter zou lopen. Dat doet men<br />
niet. Je hoeft kennelijk geen rekening te<br />
hou<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r, die je kwetst,<br />
want kwetsen mag. Nog even en er<br />
komt een postbus 51-sterspot met Rita<br />
Verdonk <strong>als</strong> boodschapster met <strong>de</strong><br />
me<strong>de</strong><strong>de</strong>ling: ‘Kwetsen mag, kwetsen<br />
goed voor u en voor uw naaste.’ De<br />
moord op Van Gogh werd gepleegd<br />
door een tussen twee culturen geraakte,<br />
gefrustreer<strong>de</strong> eenzijdig geïndoctrineer<strong>de</strong><br />
geestelijk verziekte jongeman met<br />
Ne<strong>de</strong>rlandse opleiding en dito paspoort.<br />
Het on<strong>de</strong>rzoek moet uitwijzen of hij<br />
in<strong>de</strong>rdaad enige relatie had met een<br />
internationaal netwerk. En natuurlijk<br />
dat is ernstig. Net zo goed <strong>als</strong> dat er<br />
tweeëneenhalve jongelie<strong>de</strong>n moordplannen<br />
zou<strong>de</strong>n hebben m.b.t. Geert<br />
Wil<strong>de</strong>rs en Ayaan Hirsi Ali, alhoewel<br />
het een gering percentage uitmaakt van<br />
Ne<strong>de</strong>rlan<strong>de</strong>rs die jaarlijks met moordplannen<br />
rondlopen en <strong>de</strong>ze ook<br />
effectueren. Maar dat in <strong>de</strong> kantlijn. Het<br />
leven van politici moet nu eenmaal<br />
an<strong>de</strong>rs gewogen wor<strong>de</strong>n dan dat van<br />
een willekeurige Anja Joos. Dat met <strong>de</strong><br />
moord op Van Gogh <strong>de</strong> vrijheid van<br />
meningsuiting in het geding zou zijn, is<br />
echter absurd. Het is zoiets <strong>als</strong> zeggen<br />
dat bij een lichte verkoudheid <strong>de</strong> patiënt<br />
in een terminaal stadium verkeert.<br />
We moeten <strong>de</strong> zaken niet erger maken<br />
dan ze toch al zijn. De media moeten<br />
niet met behulp van dubieuze<br />
opiniepeilers en sensationele berichtgeving<br />
een vertekend en onvolledig<br />
beeld opdissen van <strong>de</strong> werkelijkheid.<br />
Politici dienen hun gezon<strong>de</strong> verstand te<br />
bewaren en moeten <strong>de</strong> moord op van<br />
Gogh ook niet en passant- al is het<br />
onbewust- om electorale re<strong>de</strong>nen<br />
uitbuiten. En natuurlijk is het erg <strong>als</strong><br />
Wil<strong>de</strong>rs voorzien van lijfwachten en<br />
slechts vermomd <strong>als</strong> moslimvrouw met<br />
een haardoekje over zijn kapsel, <strong>de</strong><br />
straat op kan. We leven in een<br />
gevaarlijke wereld, dames en heren, en<br />
ik raad ie<strong>de</strong>reen dan ook aan heel goed<br />
uit te kijken…. bij het oversteken.
3<br />
LESSUGGESTIES<br />
(BO) Vooraf<br />
Doel: introductie van het thema.<br />
Praat met uw leerlingen in een<br />
kringgesprek over <strong>de</strong> vrijheid van<br />
meningsuiting. Wat is dat? Mag je<br />
<strong>als</strong> leerling alles zeggen wat je wilt?<br />
Wie bepaalt wat je wel of niet mag<br />
zeggen? Staat dat ergens opgeschreven<br />
en zo ja, waar? Wat hebben <strong>de</strong><br />
leerlingen uit het nieuws (met name<br />
tv) van <strong>de</strong> discussies over <strong>de</strong> vrijheid<br />
van meningsuiting meegekregen?<br />
(BO) Alles zeggen wat je wilt<br />
Doel: leerlingen <strong>de</strong>nken na over<br />
<strong>de</strong> beperkingen van <strong>de</strong> vrijheid<br />
van meningsuiting in hun eigen<br />
dagelijks leven. De leerlingen<br />
weten dat er geschreven en ongeschreven<br />
regels bestaan in <strong>de</strong><br />
omgang met elkaar, en ze weten<br />
dat <strong>de</strong> ongeschreven regels vaak<br />
te maken hebben met fatsoen en<br />
beleefdheid.<br />
Antwoor<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> opdrachten:<br />
1) Laat <strong>de</strong> leerlingen eerst<br />
individueel enkele voorbeel<strong>de</strong>n opschrijven.<br />
Bespreek <strong>de</strong> antwoor<strong>de</strong>n<br />
daarna in <strong>de</strong> klas. Behalve ou<strong>de</strong>rs<br />
en docenten letten ook an<strong>de</strong>re<br />
personen op het gedrag van<br />
kin<strong>de</strong>ren en jongeren: op straat<br />
politieagenten, stadswachten en<br />
soms an<strong>de</strong>re volwassenen, in het<br />
zwembad badmeesters, bij het<br />
sporten trainers en scheidsrechters,<br />
in winkels personeel en bewaking,<br />
in speeltuin, pretpark of jongerensoos<br />
toezichthou<strong>de</strong>rs.<br />
2) Laat <strong>de</strong> leerlingen eerst<br />
individueel enkele voorbeel<strong>de</strong>n opschrijven.<br />
Bespreek <strong>de</strong> antwoor<strong>de</strong>n<br />
daarna in <strong>de</strong> klas.<br />
Fatsoenlijk gedrag: groeten, opstaan<br />
voor ou<strong>de</strong>ren in het openbaar<br />
vervoer, luisteren <strong>als</strong> iemand iets<br />
tegen je zegt, je vrien<strong>de</strong>lijk<br />
gedragen, iemand die problemen<br />
heeft even helpen of <strong>als</strong> je dat niet<br />
kunt hulp zoeken, snoeppapiertjes<br />
en an<strong>de</strong>r afval in <strong>de</strong> afvalbak<br />
Recht op je eigen mening<br />
gooien, <strong>als</strong> je ergens moet wachten<br />
rustig je beurt afwachten.<br />
Onfatsoenlijk gedrag: niet groeten,<br />
schreeuwen, niet opstaan voor<br />
ou<strong>de</strong>ren, <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r niet laten<br />
uitpraten, je brutaal of uitdagend<br />
gedragen, schel<strong>de</strong>n, met je voeten<br />
op <strong>de</strong> bank zitten in het openbaar<br />
vervoer, afval op straat gooien,<br />
voordringen.<br />
3) Houdt een klassengesprek over<br />
<strong>de</strong> straffen die <strong>de</strong> leerlingen op<br />
school krijgen. Misschien weten ze<br />
zelf enkele alternatieve straffen.<br />
Bijvoorbeeld: <strong>als</strong> straf het maken<br />
van een opstel over racisme of<br />
discriminatie, of informatie daarover<br />
verzamelen in <strong>de</strong> bibliotheek.<br />
(BO) Recht om te zeggen wat<br />
je wilt<br />
Doel: leerlingen kunnen uitleggen<br />
dat bij wet is vastgelegd is dat alle<br />
burgers in Ne<strong>de</strong>rland vrijheid<br />
van meningsuiting hebben. Ook<br />
hebben leerlingen gezien hoe<br />
mensen meningsverschillen op<br />
vreedzame wijze bijleggen of op<br />
vreedzame wijze in verzet komen<br />
tegen zaken waar ze het niet mee<br />
eens zijn.<br />
Antwoor<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> opdrachten:<br />
1) Boerstoel noemt het schrijven<br />
van een stuk in een krant en<br />
<strong>de</strong>monstreren op straat. Arbei<strong>de</strong>rs<br />
en ambtenaren hebben het recht om<br />
te staken of stiptheidsacties te<br />
voeren <strong>als</strong> ze een conflict hebben<br />
met hun werkgever over salaris,<br />
werktij<strong>de</strong>n, stoppen met werken of<br />
enig an<strong>de</strong>r aspect van hun<br />
werkbetrekking. An<strong>de</strong>re vreedzame<br />
manieren zijn bijvoorbeeld het<br />
versprei<strong>de</strong>n van posters en<br />
pamfletten, het hou<strong>de</strong>n van handtekeningenacties<br />
en het aanbie<strong>de</strong>n<br />
van petities.<br />
2a) Dat kan op een school- of<br />
prikbord en soms ook in een<br />
schoolkrant.<br />
2b) Internetgebruikers kunnen hun<br />
mening kwijt via e-mail. Soms biedt<br />
een nieuwsmedium (omroep, krant)<br />
daar gelegenheid voor. Ver<strong>de</strong>r zijn<br />
er internetfora en chatboxen. De<br />
rijksoverheid geeft burgers <strong>de</strong> gele-<br />
gelegenheid om bezwaarschriften<br />
bij haar in te dienen <strong>als</strong> zij een<br />
project (het aanleggen of het<br />
verbre<strong>de</strong>n van een autoweg<br />
bijvoorbeeld) wil uitvoeren. Actiegroepen<br />
schrijven leuzen op plaatsen<br />
waar veel mensen komen of<br />
hangen daar posters op.<br />
3) Een opdracht die zich goed leent<br />
voor een kringgesprek, groepsdiscussie<br />
of opstel. Een van <strong>de</strong><br />
manieren waarop mensen zich tegen<br />
beledigingen kunnen ver<strong>de</strong>digen is<br />
daarboven al in <strong>de</strong> tekst genoemd:<br />
<strong>de</strong> gang naar <strong>de</strong> rechter.<br />
(BO) Fanatisme<br />
Doel: leerlingen weten dat<br />
sommige mensen zo overtuigd<br />
van hun gelijk zijn en tegelijkertijd<br />
onverdraagzaam jegens<br />
an<strong>de</strong>rs<strong>de</strong>nken<strong>de</strong>n dat ze bereid<br />
zijn om voor het krijgen van hun<br />
gelijk <strong>de</strong> wet te overtre<strong>de</strong>n.<br />
Antwoor<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> opdrachten:<br />
1) Een dictatuur. Kenmerk daarvan<br />
is dat an<strong>de</strong>rs<strong>de</strong>nken<strong>de</strong>n die voor<br />
hun mening uitkomen gevaar lopen<br />
opgepakt te wor<strong>de</strong>n en in sommige<br />
gevallen zelfs gemarteld en/of<br />
vermoord. Het jaarboek van<br />
Amnesty International staat vol met<br />
voorbeel<strong>de</strong>n.daarvan.<br />
2) Een fan is volgens het Van Dale<br />
Basiswoor<strong>de</strong>nboek (of wel het<br />
‘kin<strong>de</strong>rwoor<strong>de</strong>nboek’): ‘enthousiaste<br />
bewon<strong>de</strong>raar’. Het verschil tussen<br />
fan en fanaticus is dat <strong>de</strong> laatste<br />
onverdraagzaam is jegens an<strong>de</strong>rs<strong>de</strong>nken<strong>de</strong>n.<br />
3) U kunt <strong>de</strong> leerlingen individueel<br />
laten werken en ze daarna in<br />
groepjes of in een klassengesprek<br />
laten discussiëren over <strong>de</strong> drie<br />
gegeven voorbeel<strong>de</strong>n. Voor <strong>de</strong><br />
meeste mensen zal <strong>de</strong> grens liggen<br />
bij het gebruiken van geweld. Bij<br />
het twee<strong>de</strong> voorbeeld is het <strong>de</strong><br />
vraag of het vrijlaten <strong>de</strong> dieren goed<br />
zal doen of niet.<br />
“De tragiek van het vrije woord” – “We zullen nu min<strong>de</strong>r dui<strong>de</strong>lijk onze mening durven geven”
4<br />
(BO) Godsdienst en/of<br />
discriminatie<br />
Doel: leerlingen beseffen dat<br />
grondrechten op gespannen voet<br />
met elkaar kunnen staan; gaat het<br />
ene grondrecht boven het an<strong>de</strong>re<br />
of niet?<br />
Mag je met het ene grondrecht in <strong>de</strong><br />
hand het an<strong>de</strong>re overtre<strong>de</strong>n? Er zijn<br />
verschillen<strong>de</strong> zaken voor <strong>de</strong> rechter<br />
gebracht waarbij mensen die<br />
an<strong>de</strong>ren discrimineer<strong>de</strong>n zich beriepen<br />
op hun vrijheid van godsdienst.<br />
Imam Khalil El Moumni mag<br />
ongestraft zeggen dat homo’s lager<br />
zijn dan hon<strong>de</strong>n en varkens. En<br />
RPF-fractievoorzitter Leen van<br />
Dijke mag ongestraft homo’s<br />
vergelijken met criminelen.<br />
Antwoor<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> opdrachten:<br />
1) Voer voor discussie.<br />
Recht op je eigen mening<br />
2) In <strong>de</strong> sport bijvoorbeeld of in<br />
situaties die uitgaan van ‘positieve<br />
discriminatie’. In die situaties wordt<br />
of rekening gehou<strong>de</strong>n met <strong>de</strong><br />
fysieke krachten van vrouwen of<br />
zijn <strong>de</strong> maatregelen gericht op het<br />
opheffen van achterstan<strong>de</strong>n; dat ligt<br />
dui<strong>de</strong>lijk an<strong>de</strong>rs dan het verschil in<br />
opdracht 1.<br />
3) ‘Emancipatie’ (van vrouwen)<br />
betekent volgens het Van Dale<br />
Basiswoor<strong>de</strong>nboek: het streven om<br />
vrouwen <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> rechten en kansen<br />
te geven <strong>als</strong> mannen. De<br />
betreffen<strong>de</strong> politieke partij plaatst<br />
het begrip emancipatie in het<br />
raamwerk van <strong>de</strong> gelijkwaardigheid<br />
tussen man en vrouw op grond van<br />
<strong>de</strong> Bijbel i.t.t. <strong>de</strong> gelijkheid op basis<br />
van <strong>de</strong> wet. Dat is een ‘fundamenteel’<br />
verschil. De Bijbelse teksten<br />
wor<strong>de</strong>n op dit punt rechtstreeks van<br />
toepassing verklaard op <strong>de</strong> wet.<br />
4) Uitsluiting van vrouwen in het<br />
kerkelijk ambt is op zich ook een<br />
vorm van discriminatie maar wat<br />
gelovige mensen binnen hun<br />
geloofsgemeenschap aan leerstellingen<br />
ontwikkelen en ver<strong>de</strong>r on<strong>de</strong>rling<br />
regelen, doen ze op basis van<br />
<strong>de</strong> vrijheid van godsdienst, en is<br />
min of meer hun zaak, zolang ze <strong>de</strong><br />
wet maar niet overtre<strong>de</strong>n.<br />
5) Ne<strong>de</strong>rland heeft een juridisch<br />
bin<strong>de</strong>nd VN-verdrag on<strong>de</strong>rtekend<br />
waarin mannen en vrouwen gelijke<br />
rechten wor<strong>de</strong>n toegezegd.<br />
6) Als leerlingen het moeilijk<br />
vin<strong>de</strong>n om tot een zelfstandig<br />
oor<strong>de</strong>el te komen zou <strong>de</strong> vraag ook<br />
in een vorm voorgelegd kunnen<br />
wor<strong>de</strong>n <strong>als</strong>: ‘Als <strong>de</strong> regering een<br />
van <strong>de</strong> twee grondrechten moest<br />
afschaffen, welke van <strong>de</strong> twee wil je<br />
dan dat er gehandhaafd blijft’? (En<br />
waarom?)<br />
Eer<strong>de</strong>re edities van Per Expresse<br />
0 Stem af op het nieuws 13 Aanslagen op <strong>de</strong> Verdraagzaamheid<br />
1 Kin<strong>de</strong>ren aan het werk 14 Crisis in Argentinië<br />
2 Orkaan Mitch 15 Verkiezingen in Zimbabwe en Ne<strong>de</strong>rland<br />
3 Oorlog in Europa 16 VN-wereldtop voor kin<strong>de</strong>ren<br />
4 De Koer<strong>de</strong>n en het proces tegen Öcalan 17 Israël en Palestina: het beloof<strong>de</strong> land?<br />
5 Oost-Timor en <strong>de</strong> lange weg naar onafhankelijkheid 18 De dreigen<strong>de</strong> oorlog tegen Irak<br />
6 Millennium 19 Crisis in Afrika<br />
7 Water 20 Zin en onzin over Sars<br />
8 Honger in <strong>de</strong> Hoorn 21 WTO-conferentie in Cancún: eerlijke han<strong>de</strong>l<br />
9 Olympische Spelen 2000 22 Migranten in <strong>de</strong> media<br />
10 Veran<strong>de</strong>rt het klimaat? 23 Uitbreiding van <strong>de</strong> Europese Unie<br />
11 Aardbeving in India 24 Olympische Spelen 2004<br />
12 Mond- en klauwzeer 25 Ne<strong>de</strong>rland Overzee<br />
Per Expresse heeft <strong>de</strong> bedoeling jongeren te helpen zichzelf zicht te<br />
verschaffen op het mondiale nieuws. Het nieuws krijgt een context en<br />
er wor<strong>de</strong>n verban<strong>de</strong>n gelegd tussen het dagelijks leven van <strong>de</strong><br />
jongeren hier en <strong>de</strong> gebeurtenissen el<strong>de</strong>rs op <strong>de</strong> wereld. Per Expresse<br />
is beschikbaar <strong>als</strong> het nieuws nog nieuws is -binnen twee weken- en<br />
leerlingen behoefte hebben aan antwoor<strong>de</strong>n op <strong>de</strong> vragen die het<br />
nieuws bij hen oproept.<br />
Deze editie is geschreven en geproduceerd door Centrum voor Mondiaal On<strong>de</strong>rwijs te Nijmegen,<br />
Dep te Manchester, Panos Institute te Lon<strong>de</strong>n, CEM te Brescia, Intermon te Madrid en CDU te<br />
Limerick.<br />
© copyright CMO, DEP, Panos, CEM, Intermon, CDU 2004.<br />
© Ne<strong>de</strong>rlandse tekst: CMO, 2004<br />
De werkbla<strong>de</strong>n mogen alleen wor<strong>de</strong>n gefotokopieerd voor gebruik binnen <strong>de</strong> instelling die het<br />
pakket heeft aangekocht of gedownload.<br />
Centrum voor Mondiaal On<strong>de</strong>rwijs, Postbus 9108, 6500 HK Nijmegen, tel. 024-3613074,<br />
e-mail cmo@fm.ru.nl.<br />
Losse nummers kosten € 3,50. Wie een abonnement neemt, krijgt er het nulnummer Stem af op<br />
het nieuws er gratis bij. Op <strong>de</strong> website van het Centrum voor Mondiaal On<strong>de</strong>rwijs wordt elke<br />
nieuwe editie z.s.m. aangekondigd (www.cmo.nl). Wie daar een emailadres doorgeeft, wordt<br />
geïnformeerd over het verschijnen van nieuwe edities.<br />
Global Express/Per Expresse wordt me<strong>de</strong> gefinancierd door <strong>de</strong> EU (DG VIII)<br />
Overig (les)materiaal<br />
• Wat mag en wat mag niet?,<br />
PerDagWijzer over waar<strong>de</strong>n en normen,<br />
gratis te downloa<strong>de</strong>n via:<br />
http://www.kennisnet.nl/po/leerkracht/<br />
perdagwijzer/watmagenwatmagniet<br />
Internet<br />
http://www.actie7.nl/<br />
http://www.metwieleefjijsamen.nl<br />
http://www.digilife.be/springplank/<br />
pesten/PESTEN.htm<br />
http://www.goedgeregeld.nu/home.html<br />
http://www.respect2all.nl<br />
Meer links, lessuggesties en<br />
achtergrondinformatie voor<br />
leerlingen én leerkrachten vindt<br />
u op internet: http://www.cmo.nl