Taalscan - Klare taal rendeert
Taalscan - Klare taal rendeert
Taalscan - Klare taal rendeert
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
<strong>Taalscan</strong><br />
1. Checklisten <strong>taal</strong>gebruik<br />
2. Screening schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik<br />
3. Tips voor toegankelijk schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik<br />
4. Screening mondeling <strong>taal</strong>gebruik<br />
5. Tips voor toegankelijk mondeling <strong>taal</strong>gebruik<br />
Instrument ontwikkeld door:<br />
Hilde de Vos (Huis van het Nederlands Antwerpen)<br />
Jes Leysen (Instituut voor Onderwijs en Informatiewetenschappen – Universiteit Antwerpen)<br />
Met medewerking van Sandy Reinenbergh (Huis van het Nederlands Antwerpen)<br />
Initiatiefnemer en uitvoerder: Huis van het Nederlands Antwerpen
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 2
Inhoud<br />
Handleiding 4<br />
Instrument 1: Checklisten <strong>taal</strong>gebruik 8<br />
Instrument 2: Screening schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik 23<br />
Instrument 3: Tips voor toegankelijk schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik 29<br />
Instrument 4: Screening mondeling <strong>taal</strong>gebruik 51<br />
Instrument 5: Tips voor toegankelijk mondeling <strong>taal</strong>gebruik 55<br />
Inspiratiebronnen 75<br />
Bijlagen 76<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 3
Handleiding<br />
1. Inleiding<br />
Bij <strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong>, een stappenplan <strong>taal</strong>beleid voor bedrijven en organisaties, horen concrete<br />
instrumenten: een Taalomgevingsanalyse en een <strong>Taalscan</strong>.<br />
Met de Taalomgevingsanalyse inventariseert en analyseert het management op drie niveaus<br />
(directie, directe leidinggevende en werknemers) welke <strong>taal</strong>beleidsacties het bedrijf of de organisatie<br />
al nam en hoe iedereen deze acties evalueert. De analyse resulteert in een rapport dat suggesties en<br />
prioriteiten voor de toekomst voorstelt.<br />
De <strong>Taalscan</strong> inventariseert het <strong>taal</strong>gebruik van werknemers op het werk. De instrumenten<br />
Screening schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik en Screening mondeling <strong>taal</strong>gebruik analyseren of het<br />
schriftelijk en/of het mondeling <strong>taal</strong>gebruik toegankelijk is voor laag<strong>taal</strong>vaardige werknemers. Bij deze<br />
instrumenten krijgt de uitvoerder van de <strong>Taalscan</strong> verbetertips om het <strong>taal</strong>gebruik op het werk<br />
toegankelijker te maken voor laag<strong>taal</strong>vaardige werknemers.<br />
2. Doel voor de werkgever<br />
De werkgever wil <strong>taal</strong> als struikelblok op het werk detecteren en <strong>taal</strong> toegankelijker maken in het<br />
bedrijf of de organisatie en in de werkcontext van werknemers.<br />
3. Doelen van de <strong>Taalscan</strong><br />
Het doel van de <strong>Taalscan</strong> is drieledig: het <strong>taal</strong>gebruik inventariseren, analyseren en talige<br />
verbeteracties voorstellen.<br />
1. De Checklisten inventariseren het <strong>taal</strong>gebruik in de werkcontext van de werknemer. De<br />
werkgever krijgt een overzicht van het <strong>taal</strong>gebruik waarmee een werknemer op het werk wordt<br />
geconfronteerd. De checklisten brengen zowel schriftelijk als mondeling <strong>taal</strong>gebruik in kaart:<br />
welke teksten moet een werknemer lezen en schrijven, welke boodschappen en instructies moet<br />
hij begrijpen en geven, welke gesprekken moet hij voeren.<br />
2. De <strong>Taalscan</strong> analyseert het <strong>taal</strong>gebruik. Na het inventariseren van het <strong>taal</strong>gebruik kunt u met de<br />
instrumenten Screening schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik en Screening mondeling <strong>taal</strong>gebruik<br />
analyseren of schriftelijke teksten en het mondeling <strong>taal</strong>gebruik van Nederlandssprekende<br />
werknemers toegankelijk zijn voor laag<strong>taal</strong>vaardige werknemers.<br />
3. De <strong>Taalscan</strong> geeft daarna verbeteradviezen om het schriftelijk en mondeling <strong>taal</strong>gebruik aan te<br />
passen en te stimuleren. De werkgever kan op basis van de analyse zelf verbeteringen<br />
aanbrengen.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 4
Uiteraard kunnen ook niet talige-elementen de communicatie tussen werknemers verstoren:<br />
fysieke omstandigheden: lawaai, weersomstandigheden, verplaatsingen of verre locaties<br />
een slechte organisatie van het werk: slechte afspraken, …<br />
de manier waarop werknemers communiceren<br />
attitudes van sommige collega’s<br />
Voor een werkgever is het belangrijk om ook deze elementen te kennen en er een oplossing voor te<br />
zoeken. De <strong>Taalscan</strong> heeft hierin enkel een signaalfunctie en geeft geen adviezen voor het<br />
verbeteren van niet-talige struikelblokken.<br />
4. Inhoud en structuur<br />
Een bedrijf of organisatie kan de <strong>Taalscan</strong> inzetten volgens volgend schema:<br />
<strong>Taalscan</strong><br />
Inventariseren Analyseren Verbeteren<br />
1. Checklisten <strong>taal</strong>gebruik 2. Screening schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik<br />
4. Screening mondeling <strong>taal</strong>gebruik<br />
3. Tips toegankelijk schriftelijk<br />
<strong>taal</strong>gebruik<br />
5. Tips toegankelijk mondeling<br />
<strong>taal</strong>gebruik<br />
Dit is volgens de auteurs het meest logische schema: van inventariseren naar analyseren en<br />
verbeteren. Maar in principe kunt u afhankelijk van de noden van het bedrijf of de organisatie zelf<br />
kiezen welk instrument u het beste gebruikt.<br />
Instrument 1: Checklisten <strong>taal</strong>gebruik<br />
Het eerste deel van de <strong>Taalscan</strong> zijn de Checklisten <strong>taal</strong>gebruik. Het resultaat is een inventaris van<br />
het <strong>taal</strong>gebruik per functie of job.<br />
De uitvoerder van de <strong>Taalscan</strong> duidt in de checklist de frequentie van het <strong>taal</strong>gebruik aan: dagelijks,<br />
wekelijks, maandelijks, zelden of nooit. Zo detecteert hij met welke teksten de werknemer vooral wordt<br />
geconfronteerd. Hij duidt bovendien aan of de werknemer deze tekst zelfstandig of met hulp moet<br />
verwerken. Beide elementen geven het management daarna de kans om sommige teksten prioritair<br />
aan te passen.<br />
Bij het mondeling <strong>taal</strong>gebruik duidt de uitvoerder ook de gesprekspartner aan. Zo kunnen indien nodig<br />
een aantal prioritaire acties gepland worden voor gesprekspartners die meermaals worden aangestipt.<br />
De werkgever hoeft niet alle checklisten van de <strong>Taalscan</strong> te overlopen. Hij kiest zelf welke checklisten<br />
hij inzet en welke niet.<br />
Voorbeelden:<br />
de werkgever scant enkel de schriftelijke teksten van één functie<br />
hij scant zowel het schriftelijk en mondeling <strong>taal</strong>gebruik<br />
hij inventariseert uitsluitend het mondeling <strong>taal</strong>gebruik van alle functies<br />
Instrument 2: Screening schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik met verbetertips (instrument 3)<br />
Met het instrument Screening schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik screent u de talige toegankelijkheid van teksten<br />
en examens voor laag<strong>taal</strong>vaardige werknemers en kandidaat-werknemers. Daarna krijgt u tips om de<br />
talige werkcontext toegankelijker te maken.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 5
Instrument 4: Screening mondeling <strong>taal</strong>gebruik met verbetertips (instrument 5)<br />
Het instrument Screening mondeling <strong>taal</strong>gebruik laat u stilstaan bij de toegankelijkheid van het<br />
mondeling <strong>taal</strong>gebruik van Nederlandssprekenden in het bedrijf of de organisatie. Het doel is:<br />
reflecteren over het mondeling <strong>taal</strong>gebruik van Nederlandssprekende werknemers. Na de<br />
screening krijgt u tips om het <strong>taal</strong>gebruik van de Nederlandssprekenden toegankelijker te maken voor<br />
laag<strong>taal</strong>vaardige collega’s. U krijgt bovendien tips over hoe zij ook het <strong>taal</strong>gebruik van<br />
laag<strong>taal</strong>vaardigen kunnen stimuleren.<br />
Een geheel of 5 delen<br />
Zoals boven aangegeven kunt u de verschillende delen van de <strong>Taalscan</strong> los van elkaar gebruiken. U<br />
hoeft de voorgestelde volgorde niet te volgen.<br />
Bent u vooral geïnteresseerd in de tips, dan gaat u onmiddellijk naar het deel met de tips.<br />
Hebt u pas na het lezen van de tips interesse in het inventariseren van <strong>taal</strong>gebruik van een<br />
bepaalde functie, dan gaat u naar de Checklisten <strong>taal</strong>gebruik.<br />
Stelt u dan pas vast dat er geregeld complexe schriftelijke teksten worden gebruikt, dan kunt<br />
u het instrument Screening schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik inzetten.<br />
Wilt u vooral één van uw Nederlandssprekende werknemers ondersteunen in het formuleren<br />
van toegankelijke instructies, dan overloopt u met hem de tips van het mondeling <strong>taal</strong>gebruik.<br />
De Screeningsinstrumenten en de tips geven al bepaalde inzichten zonder dat u de checklisten hebt<br />
ingevuld. U reflecteert dan over het <strong>taal</strong>gebruik zonder de inventaris van het <strong>taal</strong>gebruik.<br />
Op deze manier bestaat de <strong>Taalscan</strong> uit 5 instrumenten, die u inzet in functie van uw vraag,<br />
interesse en behoefte op de werkvloer, namelijk:<br />
1. Checklisten <strong>taal</strong>gebruik<br />
2. Screening schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik<br />
3. Screening mondeling <strong>taal</strong>gebruik<br />
4. Tips voor toegankelijk schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik<br />
5. Tips voor toegankelijk mondeling <strong>taal</strong>gebruik<br />
5. Uitvoering<br />
U kunt dit instrument op papier invullen of digi<strong>taal</strong> verwerken.<br />
Wanneer u het formulier invult, krijgt u een verwijzing naar de pagina met verbeteradviezen.<br />
Wanneer u het instrument digi<strong>taal</strong> invult, dan kunt u doorklikken en krijgt u per onderdeel het<br />
overzicht van tips en verbeteradviezen.<br />
Een aantal talige knelpunten zult u wellicht bij elke functie detecteren.<br />
Bijvoorbeeld: een complex geschreven veiligheidsreglement dat aan de muur is bevestigd,<br />
ploegbazen die hun instructies in het dialect geven. Hiervoor kunt u misschien met één actie op alle<br />
werplekken talige verbeteringen invoeren. U kunt dit reglement visualiseren en in eenvoudig<br />
Nederlands herschrijven of u kunt tijdens een werkoverleg met de ploegbazen het <strong>taal</strong>gebruik<br />
bespreken.<br />
Andere talige knelpunten worden misschien slechts op één werkplek of bij één functie gesignaleerd.<br />
Bijvoorbeeld: een complex geschreven tekst over de bediening van een welbepaalde machine of een<br />
ingewikkeld rooster dat slechts op één dienst of door één persoon wordt gebruikt.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 6
U kunt op basis van de frequentie, gesprekspartners die meermaals zijn aangestipt en de meest<br />
aangeduide talige elementen zelf een prioriteitenlijst opstellen met talige verbeteracties.<br />
Dit instrument kan door werkgevers worden gebruikt. Het management duidt intern één of meerdere<br />
medewerkers aan die het beste deze <strong>Taalscan</strong> kunnen afnemen. Volgende personeelsleden kunnen<br />
hiervoor in aanmerking komen: direct leidinggevenden, ploegbazen, medewerkers van het<br />
personeelsmanagement, vormingsverantwoordelijken of –medewerkers, de werkgroep diversiteit of<br />
<strong>taal</strong>beleid, de coördinator <strong>taal</strong>beleid, … De <strong>Taalscan</strong> wordt het beste uitgevoerd door iemand die een<br />
bepaalde functie goed kent.<br />
Een anderstalige met weinig kennis van het Nederlands zal de specifieke woordenschat in dit<br />
document niet begrijpen. U laat de <strong>Taalscan</strong> het beste uitvoeren door iemand met voldoende<br />
<strong>taal</strong>vaardigheid.<br />
Dit instrument kan ook door intermediairen worden gebruikt die als procesbegeleider,<br />
projectontwikkelaar of coach met een bedrijf samenwerken.<br />
In beide gevallen plant de werkgever bij voorbaat waar en wanneer de verbeteradviezen worden<br />
besproken en wie een mandaat krijgt om verbeteradviezen in de praktijk om te zetten. Hij bespreekt<br />
eveneens wanneer en hoe de <strong>Taalscan</strong> wordt uitgevoerd en wat de timing hiervoor is.<br />
Het Huis van het Nederlands Antwerpen kan de uitvoerder hierin adviseren en ondersteunen.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 7
Instrument 1 – Checklisten <strong>taal</strong>gebruik<br />
<strong>Taalscan</strong><br />
Inventariseren Analyseren Verbeteren<br />
1. Checklisten <strong>taal</strong>gebruik 2. Screening schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik<br />
4. Screening mondeling <strong>taal</strong>gebruik<br />
3. Tips toegankelijk schriftelijk<br />
<strong>taal</strong>gebruik<br />
5. Tips toegankelijk mondeling<br />
<strong>taal</strong>gebruik<br />
Hieronder vindt u de structuur van de Checklisten <strong>taal</strong>gebruik. U kunt zelf opteren om het geheel te<br />
overlopen of slechts een onderdeel.<br />
Neem de gewenste vragenlijst door en stip per functie aan wat van toepassing is:<br />
1. Welke teksten moeten werknemers in deze functie lezen en schrijven?<br />
2. Welke gesprekken moeten werknemers in deze functie voeren?<br />
3. Zijn er op deze werkplek niet-talige elementen die de communicatie kunnen verstoren?<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 8
Checklist <strong>Taalscan</strong> – Functie – Schriftelijke vaardigheden<br />
Bedrijf/organisatie/afdeling: …………………………………………………………………………………………...……<br />
Functie die u scant: .………………………………………………………………….…………………….........................<br />
Uitvoerder:……………………………………………….. Datum uitvoering: ……….………….…..………..….<br />
Welke teksten moeten werknemers in deze functie lezen en schrijven?<br />
- Neem eerst even rustig de tijd om de volledige Checklist te bekijken. Dat vergemakkelijkt het<br />
invullen daarna.<br />
- Bekijk de lijst met mogelijke teksten die werknemers moeten lezen en schrijven. Duid aan wat<br />
iemand in deze functie zeker moet kunnen. Duid de frequentie aan waarmee een werknemer met<br />
deze teksten wordt geconfronteerd: dagelijks, wekelijks, maandelijks, zelden, nooit. Indien dit<br />
slechts ‘1 keer’ is, bijvoorbeeld bij een arbeidsreglement, duid dan ‘zelden’ aan.<br />
- Zet ook een kruisje (X) bij ‘zelfstandig of met hulp’. Dit duidt aan of de werknemer een tekst<br />
alleen moet verwerken of hij hulp moet/kan inroepen van een andere medewerker. Vul de lijst aan<br />
met teksten die niet in de lijst vermeld zijn.<br />
- Zet bij schrijven ook een kruisje (X) aan wie de tekst is gericht. We gaan ervan uit dat een tekst<br />
aan een onbekende of een leidinggevende die zonder hulp moet worden opgesteld, een<br />
moeilijkere opdracht is en in correcter Nederlands moet gebeuren. Teksten die met hulp gemaakt<br />
worden en gericht zijn aan bekenden of onmiddellijke collega’s kunnen vaak wat informeler<br />
opgesteld worden en vormen gemakkelijkere opdrachten. Indien vakken in het raster niet relevant<br />
zijn, werden ze grijs gemaakt.<br />
- Vermeld een 2-tal voorbeelden van de verschillende teksten in de linkerkolom.<br />
Voorbeeld:<br />
SCHRIFTELIJK TAALGEBRUIK FREQUENTIE HULP GERICHT<br />
AAN<br />
Teksten LEZEN<br />
Teksten SCHRIJVEN: de teksten die werknemers<br />
eventueel moeten schrijven, staan cursief gedrukt.<br />
Lezen: werkplanningen, takenlijsten,<br />
dienstroosters<br />
- Een weekschema op het takenbord<br />
- Takenlijst per dag<br />
Schrijven: ziektemelding, vakantieplanning …<br />
- Compensatiedagen aanvragen<br />
- vakantieplanning<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 9<br />
Nooit<br />
Zelden<br />
Z<br />
Maandelijks<br />
M<br />
Wekelijks<br />
W<br />
Dagelijks<br />
D<br />
Zelfstandig<br />
X<br />
Met hulp<br />
X<br />
X<br />
X<br />
Onbekende<br />
Bekende<br />
X<br />
X
SCHRIFTELIJK TAALGEBRUIK FREQUENTIE HULP GERICHT<br />
AAN<br />
Teksten LEZEN<br />
Teksten SCHRIJVEN: de teksten die werknemers<br />
eventueel moeten schrijven, staan cursief gedrukt.<br />
1. Instructies en procedures<br />
Lezen: werkinstructies en werkprocedures N<br />
Schrijven: werkinstructies en werkprocedures N<br />
Lezen: veiligheidsinstructies, voorschriften,<br />
procedures, noodplannen<br />
Schrijven: veiligheidsinstructies,<br />
voorschriften, procedures<br />
Lezen: symbolen, pictogrammen, labels N<br />
Lezen: gebruiksaanwijzingen van producten N<br />
Lezen: bedieningsinstructies van machines N<br />
… N<br />
2. Standaardformulieren, schema’s, roosters,<br />
lijsten, tabellen<br />
Lezen: werkplanningen, takenlijsten,<br />
dienstroosters<br />
Schrijven: werkplanningen opstellen,<br />
takenlijsten, dienstroosters invullen<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 10<br />
Nooit<br />
N<br />
N<br />
N<br />
N<br />
Zelden<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Maandelijks<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
Wekelijks<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
Dagelijks<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
Zelfstandig<br />
Met hulp<br />
Onbekende<br />
Bekende
Lezen: facturen N<br />
Schrijven: facturen opstellen en invullen N<br />
Lezen: bestelorders, aankoopbonnen,<br />
onkostennota’s<br />
Schrijven: bestelorders, aankoopbonnen<br />
onkostennota’s invullen<br />
Lezen: telefoonbericht N<br />
Schrijven: telefoonbericht opstellen N<br />
Lezen: inventaris, voorraadlijst N<br />
Schrijven: inventaris opmaken, voorraadlijst<br />
aanvullen<br />
Lezen: ziektemelding, vakantieplanning, … N<br />
Schrijven: ziektemelding, vakantieplanning … N<br />
Lezen: databasesystemen N<br />
Schrijven: databasesystemen N<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 11<br />
Nooit<br />
N<br />
N<br />
N<br />
Zelden<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Maandelijks<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
Wekelijks<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
Dagelijks<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
Zelfstandig<br />
Met hulp<br />
Onbekende<br />
Bekende
… N<br />
3. Berichten: korte en lange berichten<br />
Lezen: mails, telefoonbericht, fax N<br />
Schrijven: mails, telefoonbericht, fax N<br />
Lezen: aantekeningen, memo’s N<br />
Schrijven: aantekeningen maken, memo’s<br />
opstellen<br />
Lezen: nota’s aan een bord (prikbord,<br />
whiteboard)<br />
Schrijven: nota’s op een bord schrijven<br />
(prikbord, whiteboard)<br />
Lezen: logboek, dagrapport N<br />
Schrijven: logboek, dagrapport invullen N<br />
Lezen: afspraken in een agenda N<br />
Schrijven: afspraken in een agenda noteren N<br />
Lezen: brieven N<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 12<br />
Nooit<br />
N<br />
N<br />
N<br />
Zelden<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Maandelijks<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
Wekelijks<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
Dagelijks<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
Zelfstandig<br />
Met hulp<br />
Onbekende<br />
Bekende
Schrijven: brieven schrijven N<br />
Lezen: dienst- en bedrijfsmededelingen N<br />
Schrijven: dienst- en bedrijfsmededelingen<br />
opstellen<br />
… N<br />
4. Uitgebreide teksten<br />
Lezen: arbeidscontract, arbeidsreglement,<br />
onthaalbrochure<br />
Lezen: artikels, nieuwsbrieven N<br />
Schrijven: artikels, nieuwsbrieven schrijven N<br />
Lezen: verslagen van vergaderingen N<br />
Schrijven: verslagen van vergaderingen<br />
schrijven, samenvattingen maken<br />
Lezen: rapporten, cursussen,<br />
instructieboeken, …<br />
Schrijven: rapporten, cursussen, … opstellen N<br />
Lezen: presentaties N<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 13<br />
Nooit<br />
N<br />
N<br />
N<br />
N<br />
Zelden<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Maandelijks<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
Wekelijks<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
Dagelijks<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
Zelfstandig<br />
Met hulp<br />
Onbekende<br />
Bekende
Schrijven: presentaties opstellen N<br />
… N<br />
5. Teksten van communicatiesystemen<br />
Lezen: websites N<br />
Lezen: navigatiesystemen N<br />
Lezen: sms N<br />
Schrijven: sms opstellen N<br />
… N<br />
6. Andere teksten<br />
… N<br />
U kunt de toegankelijkheid van de teksten die laag<strong>taal</strong>vaardige werknemers in deze functie moeten<br />
lezen met het instrument Screening schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik analyseren. Daarna kunt u (indien<br />
nodig) met de tips het schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik toegankelijker maken voor laag<strong>taal</strong>vaardige werknemers.<br />
Op pagina 29 vindt u verbeteradviezen om het schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik en de schriftelijke context op<br />
het werk aan te passen.<br />
U vindt bij de <strong>Taalscan</strong> geen verbeteradviezen over hoe laag <strong>taal</strong>vaardige werknemers hun<br />
schrijfvaardigheid kunnen verbeteren. U hebt hiermee wel een inventaris van teksten die<br />
werknemers in deze functie moeten schrijven.<br />
U kunt dit overzicht aan een <strong>taal</strong>docent of <strong>taal</strong>coach Nederlands op de werkvloer geven. Hij kan deze<br />
inventaris verder uitdiepen, per werknemer analyseren wat de moeilijkheden zijn, wat de werkvloer en<br />
de werkgever verwacht. De <strong>taal</strong>coach kan zo schrijfopdrachten op maat maken die directe relevantie<br />
hebben voor de werknemer in deze functie.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 14<br />
Nooit<br />
Zelden<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Maandelijks<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
Wekelijks<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
Dagelijks<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
Zelfstandig<br />
Met hulp<br />
Onbekende<br />
Bekende
Checklist <strong>Taalscan</strong> – Functie – mondelinge vaardigheden<br />
Bedrijf/organisatie/afdeling: …………………………………………………………………………………………...……<br />
Functie die u scant: .………………………………………………………………….…………………….........................<br />
Uitvoerder:……………………………………………….. Datum uitvoering: ……….………….…..………..….<br />
Welke gesprekken moeten werknemers in deze functie voeren?<br />
- Neem eerst even rustig de tijd om de volledige Checklist te bekijken. Dat vergemakkelijkt het<br />
invullen daarna.<br />
- Bekijk de lijst met mogelijke gesprekken die werknemers in deze functie moeten begrijpen en<br />
voeren. Duid aan wat iemand in deze functie zeker moeten kunnen. Duid de frequentie aan:<br />
nooit, zelden, maandelijks, wekelijks of dagelijks. Indien dit slechts ‘1 keer’ is, bijvoorbeeld bij een<br />
introductiegesprek, duid dan ‘zelden’ aan.<br />
- Zet een kruisje (X) bij de gesprekspartners waarmee de werknemer communiceert. We gaan<br />
ervan uit dat een gesprek met een onbekende of een leidinggevende misschien een moeilijkere<br />
opdracht is en in correcter Nederlands moet gebeuren. Gesprekken met bekenden of<br />
onmiddellijke collega’s kunnen vaak wat informeler zijn en vormen gemakkelijkere opdrachten.<br />
Schrijf er eventueel bij wie de ‘andere’ zijn.<br />
- Vul de lijst aan met teksten die niet in de lijst vermeld zijn.<br />
- Vermeld een 2-tal voorbeelden van gesprekken in de linkerkolom.<br />
Voorbeeld:<br />
MONDELING TAALGEBRUIK FREQUENTIE GESPREKSPARTNER<br />
Gesprekken voeren<br />
bestellingen begrijpen:<br />
- broodjeszaak: bestellingen<br />
- telefonische bestellingen<br />
een werkbespreking voeren:<br />
- over nieuwe machines<br />
- een teamoverleg<br />
Nooit<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 15<br />
Zelden<br />
Z<br />
Maandelijks<br />
Wekelijks<br />
W<br />
W<br />
Dagelijks<br />
D<br />
Leiding<br />
X<br />
Collega’s<br />
X<br />
Klanten<br />
X<br />
X<br />
Anderen<br />
X<br />
Verkoper
MONDELING TAALGEBRUIK FREQUENTIE GESPREKSPARTNER<br />
Gesprekken voeren<br />
1. Korte boodschappen begrijpen en geven<br />
bestellingen begrijpen N<br />
bestellingen doorgeven N<br />
korte vragen begrijpen (Bijvoorbeeld: aan<br />
een balie, van patiënten, …)<br />
op korte vragen reageren N<br />
werkinstructies begrijpen N<br />
werkinstructies geven N<br />
veiligheidsinstructies begrijpen N<br />
veiligheidsinstructies geven N<br />
vakterminologie begrijpen: technische<br />
handelingen<br />
vakterminologie gebruiken: technische<br />
handelingen<br />
vakterminologie begrijpen:<br />
gereedschappen, producten,<br />
materialen, machines, …<br />
Nooit<br />
N<br />
N<br />
N<br />
N<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 16<br />
Zelden<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Maandelijks<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
Wekelijks<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
Dagelijks<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
Leiding<br />
Collega’s<br />
Klanten<br />
Anderen
vakterminologie gebruiken:<br />
gereedschappen, producten,<br />
materialen, machines, …<br />
… N<br />
2. Interne gesprekken voeren<br />
informatie begrijpen N<br />
informatie, hulp, advies vragen N<br />
informatie, advies geven N<br />
een gesprek voeren over een taak, een<br />
werkplanning bespreken<br />
een telefoongesprek voeren N<br />
iemand telefonisch correct<br />
doorverwijzen<br />
fouten en problemen melden N<br />
een afspraak maken N<br />
iemand waarschuwen N<br />
kritiek geven N<br />
Nooit<br />
N<br />
N<br />
N<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 17<br />
Zelden<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Maandelijks<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
Wekelijks<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
Dagelijks<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
Leiding<br />
Collega’s<br />
Klanten<br />
Anderen
gepast reageren op kritiek N<br />
een babbeltje slaan N<br />
vakantie of verlof vragen N<br />
… N<br />
3. Externe gesprekken voeren<br />
informatie begrijpen N<br />
informatie, hulp, advies vragen N<br />
informatie, advies geven N<br />
een gesprek voeren over een taak, een<br />
werkplanning bespreken<br />
een telefoongesprek voeren N<br />
iemand telefonisch correct<br />
doorverwijzen<br />
fouten en problemen melden N<br />
een afspraak maken N<br />
Nooit<br />
N<br />
N<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 18<br />
Zelden<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Maandelijks<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
Wekelijks<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
Dagelijks<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
Leiding<br />
Collega’s<br />
Klanten<br />
Anderen
iemand waarschuwen N<br />
kritiek geven N<br />
gepast reageren op kritiek N<br />
een babbeltje slaan N<br />
… N<br />
4. Aan werkoverleg deelnemen<br />
een werkplanning bespreken N<br />
verslag geven over een taak N<br />
een werkbespreking voeren N<br />
aan vergaderingen deelnemen N<br />
een vergadering voorzitten N<br />
… N<br />
Nooit<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 19<br />
Zelden<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Maandelijks<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
Wekelijks<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
Dagelijks<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
Leiding<br />
Collega’s<br />
Klanten<br />
Anderen
5. Opleiding en vorming volgen<br />
een cursus volgen N<br />
toolboxmeetings volgen N<br />
… N<br />
6. Gesprekken voeren via<br />
communicatiesystemen<br />
intercom of walkietalkie N<br />
webcam N<br />
… N<br />
Nooit<br />
U kunt de toegankelijkheid van het <strong>taal</strong>gebruik van Nederlandssprekende collega’s en<br />
leidinggevenden van de laag<strong>taal</strong>vaardige werknemers analyseren met het instrument Screening<br />
mondeling <strong>taal</strong>gebruik.<br />
Op pagina 51 vindt u verbeteradviezen om hun mondeling <strong>taal</strong>gebruik en om de mondelinge context<br />
op het werk talig toegankelijker te maken voor laag<strong>taal</strong>vaardige werknemers.<br />
U vindt in de <strong>Taalscan</strong> geen verbeteradviezen over hoe laag<strong>taal</strong>vaardige werknemers hun luister-<br />
en spreekvaardigheid Nederlands kunnen verbeteren. U hebt hiermee wel een inventaris van<br />
gesprekken die werknemers moeten begrijpen en geven.<br />
U kunt dit overzicht aan een <strong>taal</strong>docent of <strong>taal</strong>coach Nederlands op de werkvloer geven. Hij kan deze<br />
inventaris verder uitdiepen en analyseren waarmee een werknemer precies moeilijkheden ondervindt,<br />
wat de verwachtingen van de werkvloer en de werkgever zijn, wat precies de tekorten zijn van de<br />
laag<strong>taal</strong>vaardige werknemer. Hij kan tijdens een cursus Nederlands met behulp van deze scan ook<br />
meer luister- en spreekoefeningen op maat van de cursist en de werkplek maken.<br />
Op pagina 73 vindt u wel adviezen voor het management om Nederlands op de werkvloer te<br />
organiseren.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 20<br />
Zelden<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Z<br />
Maandelijks<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
M<br />
Wekelijks<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
W<br />
Dagelijks<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
D<br />
Leiding<br />
Collega’s<br />
Klanten<br />
Anderen
Checklist <strong>Taalscan</strong> - Functie – niet-talige elementen<br />
Bedrijf/organisatie/afdeling: …………………………………………………………………………………………...……<br />
Functie die u scant: .………………………………………………………………….…………………….........................<br />
Uitvoerder:……………………………………………….. Datum uitvoering: ……….………….…..………..….<br />
Zijn er voor deze functie niet-talige elementen die de communicatie verstoren?<br />
- Bekijk de lijst met mogelijke niet-talige elementen die de communicatie verstoren.<br />
- Duid aan in welke mate deze elementen de communicatie hinderen:<br />
1 niet 2 een beetje 3 hinderlijk 4 zeer hinderlijk<br />
- Vul de lijst eventueel aan.<br />
NIET-TALIGE ELEMENTEN 1 2 3 4<br />
1. Fysieke elementen<br />
Lawaai op de werkplek<br />
Slechte akoestiek in sommige ruimtes<br />
Beschermende kledij (oordoppen, …)<br />
Slechte weersomstandigheden<br />
Weinig bewegingsruimte op de werkplek (bv. een container)<br />
Constructies die het gehoor of het zicht verhinderen<br />
…<br />
2. Organisatorische elementen<br />
Een slechte organisatie van het werk (Bijvoorbeeld: slechte<br />
afspraken, …)<br />
Een hoog werkritme, stress<br />
Veel wisselende collega’s<br />
Veel verplaatsingen uitvoeren<br />
…<br />
3. Socio-emotionele elementen<br />
Werknemers hebben conflicten met elkaar of met klanten<br />
Werknemers hebben onduidelijke verwachtingen tegenover elkaar<br />
of tegenover klanten<br />
Werknemers of leidinggevenden zijn niet gemotiveerd<br />
Werknemers hebben onvoldoende communicatiestrategieën om<br />
goed te praten met elkaar (verschillende manieren waarop men<br />
boodschappen geeft en ermee omgaat)<br />
Werknemers of leidinggevenden hebben een slechte houding<br />
tegenover elkaar of tegenover klanten: racisme, ongenoegen<br />
wegens herhaaldelijke misverstanden, …<br />
Werknemers hebben weinig contact op het werk<br />
Werknemers kiezen voor een andere contact<strong>taal</strong><br />
Werknemers willen niet samenwerken met elkaar of met klanten<br />
…<br />
Bij deze niet-talige elementen vindt u geen verbeteradviezen. Signaleer aan de werkgever welke<br />
niet-talige elementen de communicatie geregeld verstoren op deze werkplek.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 21
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 22
Instrument 2 – Screening schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik<br />
<strong>Taalscan</strong><br />
Inventariseren Analyseren Verbeteren<br />
1. Checklisten <strong>taal</strong>gebruik 2. Screening schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik<br />
4. Screening mondeling <strong>taal</strong>gebruik<br />
3. Tips toegankelijk schriftelijk<br />
<strong>taal</strong>gebruik<br />
5. Tips toegankelijk mondeling<br />
<strong>taal</strong>gebruik<br />
Met de instrumenten Screening schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik en Screening mondeling <strong>taal</strong>gebruik kunt u het<br />
Nederlands <strong>taal</strong>gebruik analyseren. De tips geven u informatie om het Nederlands toegankelijker te<br />
maken voor laag<strong>taal</strong>vaardige werknemers.<br />
Het instrument Screening schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik screent of teksten en examens in het bedrijf of de<br />
organisatie toegankelijk zijn voor laag<strong>taal</strong>vaardigen.<br />
Handleiding<br />
1. Doel voor de werkgever<br />
De werkgever wil <strong>taal</strong> als struikelblok wegnemen door talige verbeteringen aan te brengen in het<br />
schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik waarmee werknemers op het werk worden geconfronteerd en in de<br />
schriftelijke examens van kandidaat-werknemers.<br />
Het schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik omvat een ruime waaier aan teksten: instructieteksten, handleidingen,<br />
schema’s en roosters, sollicitatieformulieren en vacatures, standaardformulieren, schriftelijke<br />
procedures, berichten (brieven, mails, mededelingen, …), artikels en verslagen, presentaties,<br />
cursussen, …<br />
2. Doel van het instrument<br />
Het instrument Screening schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik is een hulpmiddel om de <strong>taal</strong> in schriftelijke teksten<br />
of examens en beoordelingen te screenen. Na de screening kunt u met de tips het schriftelijk<br />
<strong>taal</strong>gebruik toegankelijker maken voor laag<strong>taal</strong>vaardige werknemers.<br />
Laag<strong>taal</strong>vaardige werknemers kunnen zowel anderstaligen zijn die het Nederlands onvoldoende<br />
onder de knie hebben om in een bepaalde beroepscontext effectief te functioneren, als<br />
Nederlandssprekenden die vanwege hun laaggeletterdheid ook moeilijkheden ondervinden in<br />
bepaalde beroepscontexten. Sommige beroepscontexten eisen meer schriftelijke vaardigheden van<br />
de werknemers, andere meer mondelinge vaardigheden, nog andere meer <strong>taal</strong>vaardigheid in het<br />
algemeen. Omdat de gewenste <strong>taal</strong>vaardigheden voor elke beroepscontext verschillen, wordt in dit<br />
instrument niet vertrokken vanuit een bepaald niveau Nederlands.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 23
Voor beide groepen is het zinvol om het <strong>taal</strong>gebruik in het bedrijf toegankelijker te maken.<br />
Dit instrument richt zich op het screenen van teksten die al ontwikkeld zijn. Het is natuurlijk beter om<br />
bij de ontwikkeling van teksten rekening te houden met kwaliteitscriteria op het gebied van <strong>taal</strong>. De<br />
verbeteradviezen kunnen daarom ook als checklist tijdens het opstellen van examens of teksten<br />
gebruikt worden.<br />
3. Inhoud<br />
Het instrument bestaat uit 4 luiken:<br />
Luik 1 is een voorwaardelijke vraag over beroepshandelingen.<br />
Luik 2 gaat over de vraagvorm van examens die u het beste kiest voor laag<strong>taal</strong>vaardige<br />
werknemers. Wanneer u enkel een tekst screent, is dit luik niet van toepassing (nvt).<br />
Luik 3 gaat over de relatie tussen het <strong>taal</strong>niveau dat nodig is om een bepaalde functie uit te<br />
oefenen en het <strong>taal</strong>niveau van het schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik.<br />
Luik 4 gaat over de tekst: vormgeving en <strong>taal</strong>gebruik van het examen of de tekst.<br />
Het eerste deel is een invulformulier. U vult de vragen in: ‘ja’, ‘soms’, ‘neen’ of ‘niet van toepassing<br />
(nvt)’. Bij elke vraag vindt u de voortgang van de screening.<br />
In deel 2 krijgt u verbeteradviezen. Deze adviezen kunt u ook als checklist bij de opstelling van<br />
examens of teksten gebruiken.<br />
4. Referentiekader<br />
Iedereen denkt vanuit zijn eigen referentiekader wanneer hij vragen opstelt voor een examen of<br />
wanneer hij een tekst opstelt. Dat kan bij het construeren van examens een valkuil zijn. Leg daarom<br />
het opgestelde examen voor aan een objectieve en neutrale persoon. Het is niet belangrijk dat deze<br />
persoon het juiste antwoord kent. Hij moet wel begrijpen wat er gevraagd wordt en wat er van hem<br />
verwacht wordt.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 24
Screening schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik 1<br />
Bedrijf/organisatie/afdeling: .……………………………………………………………………………………………<br />
Examen of tekst voor: ………………………………………………..……………………………………………………...<br />
Examen of tekst gescreend door: …………………..…………… Functie: …………………………………………..<br />
Deel 1: invulformulier Ja Soms Neen Nvt 2<br />
1. Kunnen de beroepshandelingen beter in de praktijk getoetst of<br />
uitgevoerd worden?<br />
Zo ja of soms, ga naar situatie 1 op p. 30.<br />
Zo neen of nvt, ga verder met de volgende vraag.<br />
Indien deels toetsbaar in de praktijk, ga naar punt 2.<br />
2. De gekozen vraagvorm<br />
2.1 Is de gekozen vraagvorm van het examen het meest geschikt voor<br />
de doelgroep (open vragen of meerkeuzevragen)?<br />
Meer informatie over de vraagstelling vindt u op p. 31.<br />
Zo ja, ga verder met de volgende vraag.<br />
Zo neen of soms, ga naar situatie 2 op p. 31.<br />
Voor teksten: niet van toepassing.<br />
2.2 Zijn de vragen opgesteld volgens de criteria van meerkeuzevragen?<br />
Meer informatie over de vraagstelling vindt u op p. 33.<br />
Zo ja, ga verder met de volgende vraag.<br />
Zo neen of soms, ga naar situatie 2 op p. 33.<br />
Voor teksten: niet van toepassing.<br />
3. Het <strong>taal</strong>niveau Nederlands<br />
3.1 Kunt u het <strong>taal</strong>niveau Nederlands inschatten?<br />
Probeer een juiste inschatting te maken van het niveau Nederlands van<br />
het examen of de tekst en van het niveau Nederlands dat u verwacht van<br />
de lezer. Dit is weliswaar geen makkelijke opgave. U kunt hiervoor de<br />
beschrijving van de <strong>taal</strong>niveaus van het Common European Framework,<br />
het bijgevoegde ‘beschrijvingsschema voor zelfbeoordeling’ en de ‘cando<br />
formuleringen’ van ALTE gebruiken. Meer informatie over het niveau<br />
Nederlands vindt u op p. 36. Zie ook bijlage 2, 3 en 4.<br />
Indien u het niveau Nederlands niet kunt bepalen, ga dan verder naar 4.<br />
3.2 Is het niveau van de gevraagde lees- en/of schrijfvaardigheid<br />
hoger dan het <strong>taal</strong>niveau van de lezer?<br />
Indien ja of soms, ga naar situatie 3 op p. 36 (<strong>taal</strong>niveau).<br />
Indien neen, ga verder met de volgende vraag.<br />
1 Het invulformulier is voor een groot deel overgenomen uit volgende bron: ‘Screeningsinstrument schriftelijke toetsen’ voor<br />
beroepsopleidingen en beroepsscholen, ontwikkeld door de Mondriaan onderwijsgroep in Den Haag ism het ROC Utrecht en<br />
het Instituut voor Taalonderzoek en Taalonderwijs Anderstaligen (ITTA) Amsterdam; www.mon3aan.nl.<br />
2 Nvt: niet van toepassing<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 25
4. Tekst en vormgeving van de tekst of het examen<br />
4.1 Introductie (Voor teksten niet van toepassing.)<br />
4.1.1 Is er een introductie bij het examen? Kan de deelnemer begrijpen<br />
wat er van hem verwacht wordt?<br />
Zo neen of soms, ga naar situatie 4 op p. 37.<br />
Zo ja, ga verder met de volgende vraag.<br />
4.1.2 Is de introductie bij het examen duidelijk?<br />
Zo neen of soms, ga naar situatie 4 op p. 37.<br />
Zo ja, ga verder met de volgende vraag.<br />
4.2 Visualisering<br />
4.2.1 Is de lay-out van de tekst of het examen duidelijk?<br />
Zo neen of soms, ga naar situatie 4 op p. 38.<br />
Zo ja, ga verder met de volgende vraag.<br />
4.2.2 Is de lay-out functioneel?<br />
Zo neen of soms, ga naar situatie 4 op p. 38.<br />
Zo ja, ga verder met de volgende vraag.<br />
4.2.3 Zijn er foto’s en tekeningen bij de tekst?<br />
Zo neen of soms, ga naar situatie 4 op p. 38.<br />
Zo ja, ga verder met de volgende vraag.<br />
4.2.4 Zijn de foto’s en tekeningen duidelijk?<br />
Zo neen of soms, ga naar situatie 4 op p. 38.<br />
Zo ja, ga verder met de volgende vraag.<br />
4.2.5 Zijn de foto’s en tekeningen functioneel?<br />
Zo neen of soms, ga naar situatie 4 op p. 38.<br />
Zo ja, ga verder met de volgende vraag.<br />
4.3 Vragen (Voor teksten niet van toepassing.)<br />
4.3.1 Zijn de vragen in het examen ondubbelzinnig?<br />
Zo neen of soms, ga naar situatie 4 op p. 40.<br />
Zo ja, ga verder met de volgende vraag.<br />
4.3.2 Worden er in een vraag meerdere opdrachten tegelijk gegeven?<br />
Zo ja of soms, ga naar situatie 4 op p. 40.<br />
Zo neen, ga verder met de volgende vraag.<br />
Ja Soms Neen Nvt<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 26<br />
Ja<br />
Ja<br />
Soms<br />
Soms<br />
Neen<br />
Neen<br />
Nvt<br />
Nvt
4.3.3 Worden er (dubbele) ontkenningen gebruikt?<br />
Zo ja, ga naar situatie 4 op p. 40.<br />
Zo neen of soms, ga verder met de volgende vraag.<br />
4.3.4 Is alle (omringende) tekst bij de vragen nodig?<br />
Zo neen of soms, ga naar situatie 4 op p. 41.<br />
Zo ja, ga verder met de volgende vraag.<br />
4.3.5 Staan bij elkaar horende vragen, illustraties en antwoorden op<br />
dezelfde pagina?<br />
Zo neen of soms, ga naar situatie 4 op p. 41.<br />
Zo ja, ga verder met de volgende vraag.<br />
4.4 Zinnen en teksten<br />
4.4.1 Is de context voor alle deelnemers bekend?<br />
Zo neen of soms, ga naar situatie 4 op p. 42.<br />
Zo ja, ga verder met de volgende vraag.<br />
4.4.2 Past de instructie<strong>taal</strong> van het examen of de tekst bij de<br />
<strong>taal</strong>vaardigheid van de lezer?<br />
Zo neen of soms, ga naar situatie 4 op p. 42.<br />
Zo ja, ga verder met de volgende vraag.<br />
4.4.3 Worden er lange teksten gebruikt?<br />
Zo ja of soms, ga naar situatie 4 op p 43.<br />
Zo neen, ga verder met de volgende vraag.<br />
4.4.4 Worden er lange zinnen gebruikt?<br />
Zo ja of soms, ga naar situatie 4 op p. 44.<br />
Zo neen, ga verder met de volgende vraag.<br />
4.4.5 Worden er complexe zinnen gebruikt?<br />
Zo ja of soms, ga naar situatie 4 op p. 44.<br />
Zo neen, ga verder met de volgende vraag.<br />
4.5 Woorden<br />
4.5.1 Zijn de vaktermen of vak<strong>taal</strong>woorden nodig?<br />
Zo neen of soms, ga naar situatie 4 op p. 46.<br />
Zo ja, ga verder met de volgende vraag.<br />
4.5.2 Worden er moeilijke woorden gebruikt die in het examen of de<br />
tekst niet relevant zijn?<br />
Zo ja of soms, ga naar situatie 4 op p. 46.<br />
Zo neen, ga verder met de volgende vraag.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 27<br />
Ja<br />
Ja<br />
Soms<br />
Soms<br />
Neen<br />
Neen<br />
Nvt<br />
Nvt
4.5.3 Worden er typische Nederlandse uitdrukkingen of beeldspraak<br />
gebruikt?<br />
Zo ja of soms, ga naar situatie 4 op p. 47.<br />
Zo neen, ga verder met de volgende vraag.<br />
4.5.4 Staan er afkortingen in?<br />
Zo ja of soms, ga naar situatie 4 op p 48.<br />
Zo neen, ga verder met de volgende vraag.<br />
4.5.5 Staan er stijlfouten of spelfouten in?<br />
Zo ja, ga naar situatie 4 op p. 48.<br />
Zo neen, ga naar situatie 5 op p. 48:<br />
Het schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik voldoet aan alle criteria !<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 28
Instrument 3: Tips en adviezen voor toegankelijk<br />
schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik<br />
<strong>Taalscan</strong><br />
Inventariseren Analyseren Verbeteren<br />
1. Checklisten <strong>taal</strong>gebruik 2. Screening schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik<br />
4. Screening mondeling <strong>taal</strong>gebruik<br />
3. Tips toegankelijk schriftelijk<br />
<strong>taal</strong>gebruik<br />
5. Tips toegankelijk mondeling<br />
<strong>taal</strong>gebruik<br />
In dit deel vindt u verbeteradviezen om het schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik toegankelijker te maken en te<br />
verbeteren. Eerst krijgt u tips om de <strong>taal</strong>context te vereenvoudigen en aan te passen voor<br />
laag<strong>taal</strong>vaardige werknemers. Daarna krijgt u nog enkele adviezen over het creëren van een <strong>taal</strong>rijke<br />
context.<br />
U vindt hier uitsluitend tips om zelf het <strong>taal</strong>gebruik in uw werkcontext aan te passen, dit wil<br />
zeggen talige acties die de werkgever en de Nederlandssprekende werknemers nemen om het<br />
<strong>taal</strong>gebruik in het bedrijf of de organisatie te verbeteren.<br />
U vindt hier geen tips om het <strong>taal</strong>gebruik van de laag<strong>taal</strong>vaardige of anderstalige werknemer te<br />
verbeteren. Om dit doel te realiseren, organiseert de werkgever het beste een cursus Nederlands op<br />
de werkvloer. De <strong>taal</strong>coach of de <strong>taal</strong>docent van de cursus kan de inventaris van de <strong>Taalscan</strong> en de<br />
analyse mee gebruiken als basis om het geschreven <strong>taal</strong>gebruik van de anderstalige werknemer te<br />
verbeteren. Hij heeft met dit overzicht een lijst van het <strong>taal</strong>gebruik waarmee de anderstalige op het<br />
werk wordt geconfronteerd.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 29
Deel 1: De <strong>taal</strong>context vereenvoudigen en aanpassen<br />
Hieronder vindt u bij situatie of het schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik voldoet aan de gescreende criteria. Indien<br />
het niet voldoet, krijgt u per situatie een aantal adviezen. Hiermee kunt u het schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik<br />
aanpassen voor laag<strong>taal</strong>vaardige lezers.<br />
Situatie 1: Het schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik voldoet niet op onderdeel 1, beroepshandelingen.<br />
Enkele voorbeelden van beroepshandelingen zijn: een apparaat bedienen, een rit met de<br />
auto/vrachtwagen maken, EHBO - vaardigheden tonen, een buis vervangen, een motor smeren,<br />
elektrische leidingen vervangen, een straat vegen, …<br />
Een schriftelijke tekst doet altijd een beroep op de leesvaardigheid en een examen dikwijls ook op de<br />
schrijfvaardigheid van een kandidaat. Wanneer u in een examen beroepshandelingen wilt screenen<br />
waarbij <strong>taal</strong> geen rol speelt of waarbij alleen mondelinge <strong>taal</strong>vaardigheid van belang is, dan kunt u de<br />
screening beter in de praktijk of in een praktijksimulatie uitvoeren. Een schriftelijk examen bevoordeelt<br />
de meer <strong>taal</strong>vaardige deelnemers en dat zijn niet noodzakelijk de meest geschikte kandidaten voor<br />
een bepaalde functie.<br />
Het is belangrijk om vooraf goed na te denken over wat u precies wilt meten. Wanneer u wilt meten of<br />
iemand een vaardigheid heeft van een bepaalde beroepshandeling, dan meet u dat het beste in een<br />
praktijksituatie. De kandidaat heeft dan de kans te tonen wat hij kan. Hij kan hierbij eventueel ook<br />
mondeling een toelichting geven. U hebt dan zowel een zicht op zijn proces als op het uiteindelijke<br />
resultaat.<br />
Wanneer een laag<strong>taal</strong>vaardige kandidaat schriftelijk moet beschrijven hoe hij een beroepshandeling<br />
uitvoert (bijvoorbeeld: een brief schrijven, een muur metselen) en wat zijn vaardigheden zijn, dan is de<br />
kans groot dat u niet zijn beroepshandelingen meet maar iets anders. Talige elementen kunnen<br />
verhinderen dat een laag<strong>taal</strong>vaardige kandidaat de vragen juist beantwoordt.<br />
Wanneer u vraag 1 in het Screeningsinstrument met ‘JA’ beantwoordt, dan is het niet zinvol om verder<br />
te screenen. Het is dan beter om na te denken over een andere toetsvorm. Wanneer u (om één of<br />
andere reden) verplicht bent om schriftelijke examens af te nemen, ga dan wel naar deel 2 - 3 en 4 en<br />
pas het examen in die mate aan dat minder <strong>taal</strong>vaardige kandidaten niet benadeeld worden.<br />
U kunt ook overwegen of u een tekst die louter gaat over beroepshandelingen niet beter<br />
demonstreert of mondeling toelicht in een praktijksituatie. Zo kan een laag<strong>taal</strong>vaardige de inhoud<br />
veel vlugger begrijpen. Hij krijgt dan de kans om woord en beeld te koppelen.<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 30
Situatie 2: Het schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik voldoet niet op onderdeel 2, gekozen vraagstelling.<br />
1. Stel een toetsmatrijs en/of een scorewijzer op.<br />
Een handig hulpmiddel bij de samenstelling van een examen is een toetsmatrijs: dat is een<br />
overzichtstabel waarin u aangeeft hoe u vragen verdeelt over verschillende thema’s of vaardigheden.<br />
Een toetsmatrijs maakt het mogelijk om voor dezelfde selectie verschillende examens te construeren<br />
die inhoudelijk vergelijkbaar zijn. Een toetsmatrijs kan dan als een blauwdruk voor het opstellen van<br />
een examen dienen.<br />
Voorbeeld: vakman rollend materieel (exemplarisch)<br />
Onderwerpen Kennisvragen Inzichtsvragen Vaardigheden Attitudes …<br />
Techniek 5 vragen 5 vragen 10 vragen ---<br />
Verkeer 10 vragen --- --- ---<br />
Wetgeving 2 vragen --- --- ---<br />
Praktijk --- 5 vragen 10 vragen 10 vragen<br />
Samenwerking --- --- 3 vragen 5 vragen<br />
In de tabel bepaalt u zelf hoeveel vragen u wilt stellen over kennis, inzicht, vaardigheden, … bij welk<br />
onderwerp. Of u bepaalt de percentages en de verhoudingen tussen kennisvragen, inzichtelijke<br />
vragen, … Hoewel een toetsmatrijs vele voordelen biedt, wordt ze helaas nog niet vaak gebruikt.<br />
Wat meer gebruikt wordt, is een ‘scorewijzer’. In principe heeft de persoon die het examen aflegt het<br />
recht te weten hoe de punten over de vragen verdeeld zijn. Geef daarom bij elk onderdeel of bij elke<br />
vraag van het examen aan hoeveel punten iemand kan verdienen. Wanneer u open vragen stelt<br />
(bijvoorbeeld:. een briefje schrijven), bedenk dan goed op voorhand hoeveel punten te verdienen zijn<br />
en welke inhoudelijke en vormvereisten u stelt. Dit expliciteert u ook het beste in de versie van het<br />
examen voor de toetsafnemer.<br />
Bijlage 1 toont u een scorewijzer.<br />
2. Kies de juiste vraagvorm: gesloten en open vragen<br />
Bij de constructie van een schriftelijk examen kiest de maker tussen open vragen en gesloten<br />
vragen of meerkeuzevragen. Open vragen (waarbij er een samenhangende tekst, definitie, … moet<br />
geproduceerd worden) vergen meer van de schrijfvaardigheid van een deelnemer. Meerkeuzevragen<br />
of gesloten vragen stellen hogere eisen aan de leesvaardigheid van de deelnemer. Hij moet vaak het<br />
onderscheid vinden tussen erg verwante antwoordalternatieven. Bij het zoeken naar voldoende<br />
alternatieve antwoorden zijn de makers van een examen immers geneigd om hun toevlucht te nemen<br />
tot alternatieven die een kandidaat echt goed moet lezen om nuanceverschillen te herkennen en<br />
vervolgens af te leiden wat fout is. Het is daarom belangrijk om professionele en goed doordachte<br />
vragen op te stellen.<br />
Welke vraagvorm het meest geschikt is, hangt af van uw doelgroep en doel. Voor laag<strong>taal</strong>vaardige<br />
kandidaten kiest u o.i. het beste voor gesloten vragen of meerkeuzevragen EN past u de vragen en de<br />
alternatieven (antwoorden) aan het <strong>taal</strong>niveau van de kandidaten aan.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 31
Hieronder staat een overzicht van de belangrijkste voordelen en nadelen van meerkeuzevragen en<br />
open vragen.<br />
Voordelen meerkeuzevragen:<br />
- Het verbeteren kost weinig tijd.<br />
- Het beoordelen is objectief, er zijn geen verschillen tussen de beoordelaars.<br />
- De schrijfvaardigheid is niet belangrijk.<br />
- U kunt op korte tijd relatief veel vragen stellen en laten beantwoorden.<br />
- Het opstellen van een scorewijzer is eenvoudig.<br />
- U kunt een gokbestraffing voorzien: bv. een goed antwoord = 1pt / weet niet = 0pt / een fout<br />
antwoord = - 0,25pt.<br />
(Dit is bijvoorbeeld gangbaar in de huidige PLATOV examens voor Frans en Engels, dit zijn<br />
niveaubepalingen in de Centra voor Volwassenenonderwijs.)<br />
Nadelen meerkeuzevragen:<br />
- Er wordt een groter beroep gedaan op de leesvaardigheid van kandidaten omdat de nuances<br />
tussen de antwoordalternatieven soms erg klein zijn. Voor laag<strong>taal</strong>vaardigen kan dit extra<br />
problemen opleveren.<br />
- Naarmate het aantal antwoordalternatieven kleiner wordt, is de kans groter dat kandidaten het<br />
juiste antwoord kiezen, zelfs wanneer ze gokken.<br />
- Het construeren van vragen is moeilijk en tijdrovend.<br />
Voordelen van open vragen:<br />
- Kandidaten worden in het formuleren van een antwoord niet beperkt.<br />
- Open vragen bieden vaak meer kwalitatieve informatie over de <strong>taal</strong>vaardigheid (meerbepaald<br />
de schrijfvaardigheid) van kandidaten.<br />
- De beoordelaar kan aan de antwoorden zien in welke mate iemand iets kent, bepaalde<br />
inzichten heeft, bepaalde vaardigheden onder de knie heeft, … en waar zich problemen<br />
voordoen.<br />
Nadelen van open vragen:<br />
- Het is niet altijd gemakkelijk open vragen zo te formuleren dat iedereen duidelijk weet wat<br />
verwacht wordt. Kandidaten die de vraag niet helemaal juist begrijpen, beantwoorden de<br />
vragen soms vanuit hun eigen interpretatie. Zij worden dan afgestraft met een fout antwoord.<br />
Bij meerkeuzevragen zijn geen interpretaties mogelijk omdat er altijd een aantal antwoorden<br />
bij vermeld zijn.<br />
- Er wordt een groter beroep gedaan op de schrijfvaardigheid van kandidaten. Voor<br />
anderstaligen kan dit veel problemen opleveren omdat schrijfvaardigheid de vaardigheid is<br />
waaraan in een les Nederlands aan anderstaligen het minst wordt gewerkt, zeker bij de lagere<br />
niveaus. Ook laag<strong>taal</strong>vaardige Vlamingen hebben ‘schrijven’ dikwijls het minst nodig.<br />
- De beoordeling is moeilijker, minder objectief, er kan interpretatie tussen verschillende<br />
beoordelaars mogelijk zijn. Zorg daarom voor een zo eenduidig en expliciet mogelijke<br />
scorewijzer.<br />
- Het corrigeren is tijdrovend.<br />
Het formuleren van meerkeuzevragen is geen sinecure. Daarom vindt u hieronder informatie over het<br />
formuleren van goede vragen en over het formuleren van goede antwoordalternatieven.<br />
Omdat de auteurs er in dit instrument van uitgaan dat u voor laag<strong>taal</strong>vaardige werknemers het beste<br />
kiest voor gesloten vragen of meerkeuzevragen, vindt u hier verder geen tips over het formuleren van<br />
open vragen. Meer informatie hierover vindt u op volgende websites: www.cnavt.org (klik op<br />
‘toetsenbank’ / klik op ‘toetstip’ met o.a. info over ‘validiteit’, ‘toetsefficiëntie’ ….) en<br />
www.NT2evaluatheek.be. (‘informatiepunt evaluatie’).<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 32
3. Formuleer ‘de stam’ bij meerkeuzevragen.<br />
De meerkeuzevraag bestaat uit een STAM (de vraag of een deel van een zin die de kandidaat<br />
vervolledigt) en uit ANTWOORDALTERNATIEVEN (de verschillende antwoordmogelijkheden).<br />
De stam is een heldere vraag of een probleemstelling.<br />
Tips:<br />
- Formuleer de stam bij voorkeur positief.<br />
Hoeveel millimeter is één micrometer?<br />
A. 0,1 mm<br />
B. 0,01 mm<br />
C. 0,001 mm<br />
D. 0,0001 mm<br />
E. weet niet (Dit alternatief is zeker van belang als u een gokbestraffing invoert.)<br />
- Formuleert u een vraag toch negatief, accentueer dan de negatie.<br />
Wat is GEEN aanwijzend meetgereedschap?<br />
A. een binnenschroefmaat<br />
B. een blokwinkelhaak<br />
C. een meetklok met standaard<br />
D. een schuifmaat<br />
E. weet niet<br />
- Formuleer de vragen als directe vragen. Geef zo weinig mogelijk tekst. De kandidaat moet<br />
onmiddellijk weten wat van hem verwacht wordt.<br />
Op welke datum begint de zomer?<br />
A. op 1 juni<br />
B. op 21 juni<br />
C. op 1 juli<br />
D. op 21 juli<br />
E. weet niet<br />
Variatie: Een brandblusser in een auto is maximum …<br />
A. 4 jaar oud<br />
B. 5 jaar oud<br />
C. 6 jaar oud<br />
D. weet niet<br />
Variatie: Ik gebruik een … om de muur te bezetten.<br />
A. pleisterspaan<br />
B. spaarbord<br />
C. truweel<br />
D. weet niet<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 33
4. Formuleer de ‘antwoordalternatieven’ bij meerkeuzevragen.<br />
De alternatieven bestaan uit het ‘goede’ antwoord en de ‘afleiders’ (de andere antwoordalternatieven).<br />
Het goede antwoord<br />
Vaak is het moeilijk om bij meerkeuzevragen plausibele alternatieven te bedenken. Daarom begint u<br />
het beste met het formuleren van het goede antwoord. Zorg voor één goed antwoord.<br />
Tips:<br />
- Formuleer eerst het goede antwoord.<br />
- Zorg ervoor dat het goede antwoord volledig is.<br />
- Zorg ervoor dat het goede antwoord niet opvalt in lengte (langer en gedetailleerder dan de<br />
andere alternatieven), of in enig ander opzicht (bv. een ander soort zinsconstructie).<br />
De afleiders<br />
Zorg voor genoeg relevante alternatieven. Voeg zeker ‘weet niet’ (of ‘Ik weet het niet’ of ‘geen idee’)<br />
toe als u met een gokbestraffing werkt.<br />
Tips:<br />
- De afleiders zijn helder geformuleerd, de onderlinge verschillen zijn duidelijk.<br />
Niet: Wat is de duurtijd van proces X?<br />
A. minder dan 10 minuten<br />
B. ongeveer 10 minuten<br />
C. 10 minuten<br />
D. iets meer dan 10 minuten<br />
E. ruim 10 minuten<br />
Wel:<br />
A. minder dan 10 minuten<br />
B. 10 minuten<br />
C. meer dan 10 minuten<br />
- Rangschik de alternatieven in een logische volgorde: opklimmende getalgrootte, alfabetische<br />
volgorde. Hierdoor vermijdt u dat u ongewenst toch een systeem in de<br />
antwoordmogelijkheden steekt.<br />
- Maak de alternatieven allemaal ongeveer even lang (max. 10 woorden).<br />
- Alle afleiders hebben hetzelfde uitgangspunt, dezelfde grammaticale structuur als het goede<br />
antwoord.<br />
- Antwoordalternatieven zoals ‘geen van bovengenoemde’, ‘alle bovengenoemde’ zijn niet<br />
wenselijk.<br />
- De verschillen tussen de alternatieven zijn best niet te groot.<br />
- Zorg ervoor dat de formulering niet in een bepaalde richting wijst. De woorden ‘altijd’ en ‘nooit’<br />
wijzen bijna altijd op afleiders. Er zijn immers voor heel veel dingen uitzonderingen. Absolute<br />
woorden geven daarom vaak aan dat ze niet het goede antwoord zijn.<br />
- Hou het aantal gegevens per zin klein.<br />
- Vermijd in de alternatieven herhaling van zaken die u ook één maal in de stam kunt zetten.<br />
- Als de alternatieven uit hele zinnen bestaan, beginnen ze met een hoofdletter en eindigen ze<br />
met een punt.<br />
- Als de stam doorloopt in de alternatieven, beginnen de alternatieven met een kleine letter en<br />
eindigen ze met een punt.<br />
- Bij een opsomming beginnen de alternatieven met een kleine letter en eindigen ze zonder<br />
punt.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 34
5. Taalgebruik bij het formuleren van stam en alternatieven<br />
Zie voor <strong>taal</strong>gebruik vooral bij situatie 4, vanaf p.16.<br />
6. Controlelijst meerkeuzevragen<br />
Algemeen:<br />
- Lees en beantwoord de vraag zonder naar de sleutel te kijken.<br />
- Als uw antwoord fout is, ligt dat aan de vraag.<br />
Controleer hiervoor of:<br />
er wel een goed antwoord is,<br />
er misschien meerdere goede antwoorden zijn,<br />
de vraag onduidelijkheden bevat,<br />
de alternatieven onduidelijkheden bevatten.<br />
- Voer dezelfde controle ook uit als uw antwoord goed is.<br />
- Is de vraag belangrijk genoeg om te stellen? (Is het een hoofdzaak, past de vraag in de<br />
toetsmatrijs?)<br />
- Meet de vraag ook wat de beoordelaar wil meten? (is het doel duidelijk?)<br />
De stam:<br />
- Bevat de stam een duidelijke vraag of opdracht?<br />
- Bevat de stam voldoende informatie om de vraag te kunnen beantwoorden?<br />
- Bevat de stam geen overbodige informatie?<br />
- Is de stam precies, beknopt, grammaticaal juist geformuleerd?<br />
- Bevat de stam geen dubbele ontkenning?<br />
- Als de stam toch een ontkenning bevat, is dat dan duidelijk zichtbaar gemaakt?<br />
De alternatieven:<br />
- Hebben alle afleiders enige plausibiliteit? Zijn ze geloofwaardig?<br />
- Wordt in het goede antwoord niet een term uit de stam herhaald?<br />
- Staan er geen woorden als ‘altijd, ‘nooit’ in?<br />
- Ontstaan er geen dubbele ontkenning tussen de stam en één of meerdere alternatieven?<br />
- Sluiten de alternatieven grammaticaal en inhoudelijk goed aan op de stam?<br />
- Bevatten de alternatieven geen herhaling uit de stam of van elkaar?<br />
- Zijn de alternatieven logisch gerangschikt?<br />
- Zijn de alternatieven voldoende van elkaar te onderscheiden?<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 35
Situatie 3: Het schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik voldoet niet op onderdeel 3, <strong>taal</strong>niveau Nederlands.<br />
Het gaat bij de vragen 3.1 en 3.2 niet om de afzonderlijke vragen of opdrachten maar om het globale<br />
oordeel over het niveau van het examen.<br />
Er mag geen verschil zijn tussen het <strong>taal</strong>niveau dat een kandidaat moet hebben om een functie uit te<br />
voeren en het <strong>taal</strong>niveau dat hij moet hebben om een (wervings)examen af te leggen. Een examen<br />
mag in talig opzicht niet onnodig moeilijk zijn of moeilijker zijn dan het <strong>taal</strong>gebruik dat iemand nodig<br />
heeft bij het uitvoeren van een job.<br />
Er kan eveneens een verschil zijn tussen het <strong>taal</strong>niveau van een tekst en het reële <strong>taal</strong>niveau van een<br />
lezer. Een handleiding van een bedieningsmachine is doorgaans opgesteld in complex <strong>taal</strong>gebruik,<br />
terwijl de bediening ervan misschien zeer eenvoudig is.<br />
Met behulp van het CEFR 3 , het bijgevoegde ‘beschrijvingsschema voor zelfbeoordeling’ en de ‘can-do<br />
formuleringen’ van ALTE 4 kunt u het niveau Nederlands van een functie proberen in te schatten. De<br />
uitgangspunten hiervoor zijn de competenties die in een functie of een beroepssituatie vereist zijn. Dit<br />
geeft slechts een inschatting van wat iemand per niveau Nederlands moet kunnen in <strong>taal</strong> voor de<br />
vaardigheden: begrijpen (luisteren en lezen), spreken en schrijven. Hieraan kunt u het vereiste niveau<br />
Nederlands koppelen.<br />
De beschreven niveaus zijn A1, A2, B1, B2, C1 en C2. Bijlage 2 toont u welke modules Nederlands<br />
als tweede <strong>taal</strong> (NT2) hiermee overeenkomen.<br />
Nadat het niveau Nederlands is ingeschat, kunt u het <strong>taal</strong>vaardigheidsniveau van een examen of van<br />
een tekst aanpassen, nl. woordgebruik, complexiteit van zinnen, lengte van teksten, …<br />
Voorbeelden:<br />
- Een schriftelijk examen wordt onnodig moeilijk wanneer het teksten bevat die langer zijn dan<br />
de teksten die in de beroepscontext gebruikt worden.<br />
- Een schriftelijk examen wordt onnodig moeilijk wanneer het teksten bevat die een complexere<br />
zinsbouw of woordenschat hebben dan de teksten die in de beroepscontext gebruikt worden.<br />
- Een schriftelijk examen of een tekst wordt onnodig moeilijk wanneer de deelnemer bepaalde<br />
situaties gedetailleerd moet beschrijven die hij in de beroepssituatie wel moet herkennen maar<br />
niet schriftelijk hoeft te benoemen.<br />
- Een schriftelijk examen wordt onnodig moeilijk wanneer een deelnemer een mogelijke aanpak<br />
van een probleem in een functie nooit schriftelijk moet noteren maar tijdens het examen wel.<br />
Let wel! Het bepalen van een instapniveau is een moeilijke en ook een tijdrovende opdracht. De bijgevoegde<br />
beschrijving is slechts een handvat om het globale <strong>taal</strong>niveau in te schatten. Een <strong>taal</strong>kundige kan u hierin<br />
wellicht veel beter op weg zetten. Bijvoorbeeld wanneer een bedrijf of een organisatie een cursus Nederlands op<br />
de werkvloer organiseert, dan kan de <strong>taal</strong>docent of <strong>taal</strong>coach u hierin beter ondersteunen.<br />
Ook de beoordeling van sommige aspecten van het <strong>taal</strong>gebruik van de deelnemer mag niet onnodig<br />
zwaar zijn.<br />
Voorbeeld:<br />
- Een kandidaat moet in een beroepssituatie nauwelijks schrijven. Het vereiste<br />
schrijfvaardigheidsniveau kan op basis van de vereiste beroepscompetenties geschat zijn op<br />
B 1 of RG 2 (Zie bijlage CEFR). De beoordelingscriteria bij het examen moeten dan bvb ook<br />
aantonen dat spelling en grammatica niet belangrijk zijn bij de beoordeling.<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
3<br />
CEFR: Common European Framework of Reference for Languages - CEF (of het Gemeenschappelijk Europees<br />
Referentiekader van moderne vreemde talen)<br />
4<br />
ALTE (Association of Language Testers in Europe)<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 36
Situatie 4:<br />
Het schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik voldoet niet op onderdeel 4: introductie, vormgeving, vragen, zinnen en<br />
teksten, woorden.<br />
Luik 4 van dit instrument gaat over de tekst zelf, de vormgeving en het <strong>taal</strong>gebruik in het examen of<br />
de tekst. Ook de instructies voorafgaand aan een examen worden in dit luik opgenomen.<br />
1. Introductie<br />
- Is er een introductie bij het examen?<br />
Tekstbegrip wordt bevorderd als een lezer weet waarover het gaat en als hij weet wat er van<br />
hem verwacht wordt. Wanneer er geen introductie bij een examen is, weet een lezer of een<br />
kandidaat niet wat er van hem verwacht wordt.<br />
In de introductie neemt volgende elementen op:<br />
opbouw van het examen<br />
de duurtijd<br />
de procedure<br />
de beoordelingswijze<br />
een aantal oefenvragen<br />
eventueel een lijst met FAQ’s (veel gestelde vragen). Minder assertieve mensen zullen<br />
niet snel geneigd zijn om vragen te stellen in een groep. Op deze manier hebben ze toch<br />
de nodige informatie.<br />
Bij een gewone schriftelijke tekst hoeft u niet noodzakelijk een introductie te voegen.<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
- Is de introductie duidelijk?<br />
Het <strong>taal</strong>gebruik van de introductie moet passen bij het <strong>taal</strong>gebruik van het examen. Let op de<br />
punten die hieronder vermeld staan: vormgeving, tekst, zins- en woordgebruik. Let ook op de<br />
gebruikte instructie<strong>taal</strong>.<br />
Een introductie is duidelijk wanneer:<br />
de lay-out verzorgd is<br />
de inhoud volledig is (opbouw, duur, procedure, beoordelingswijze, …)<br />
een aantal oefenvragen vermeld zijn<br />
het <strong>taal</strong>gebruik duidelijk is (dit is wanneer onderstaande tips over zinnen en woorden zijn<br />
toegepast)<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 37
2. Vormgeving<br />
- Is de lay-out duidelijk, functioneel?<br />
Een goede lay-out ondersteunt het tekstbegrip. Een onduidelijke lay-out kan verwarrend<br />
werken en kan de kandidaat veel tijd kosten. Een voorbeeld werkt verhelderend. Zet een<br />
voorbeeldvraag bij (ieder onderdeel van) een examen.<br />
Geef bij de vragen van een examen ook aan hoeveel punten een kandidaat kan verdienen.<br />
Aandachtspunten zijn:<br />
Het lettertype is eenduidig. Bepaalde lettertypes lezen gemakkelijker dan andere.<br />
Bijvoorbeeld: ‘Verdana 11 pt.’ is een zeer courante en duidelijk leesbare letter.<br />
De vragen zijn duidelijk van elkaar gescheiden.<br />
Vraag, antwoord en illustratie staan op één pagina.<br />
De nummering is logisch en overzichtelijk.<br />
Verwijzingen in vragen naar teksten en afbeeldingen zijn juist.<br />
De interpunctie is duidelijk en correct.<br />
Vragen zijn duidelijk van elkaar te onderscheiden.<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
- Zijn er foto’s en tekeningen bij de tekst? Zijn de foto’s en tekeningen duidelijk en<br />
functioneel?<br />
Foto’s en tekeningen zorgen voor een betekenisvol kader en creëren mee de context. Ze<br />
ondersteunen het begrip van tekst en <strong>taal</strong>. Dit geeft laag<strong>taal</strong>vaardige werknemers de kans om<br />
sneller verbanden te leggen en meer inzicht te krijgen in een geschreven opdracht,<br />
procedures of een opeenvolging van werkinstructies. Let er evenwel op dat u het beeld en de<br />
<strong>taal</strong> samen aanbiedt. Door beelden te koppelen aan <strong>taal</strong> zullen die beelden ook achteraf op<br />
een betekenisvolle manier het gebruik van <strong>taal</strong> begeleiden. Als die beelden oorspronkelijk los<br />
van <strong>taal</strong> worden aangeboden, dan zal de koppeling beeld/<strong>taal</strong> achteraf veel moeilijker zijn.<br />
Zorg er wel voor dat de beelden effectief naar iets verwijzen. Wanneer ze louter dienen om de<br />
boel op te vrolijken, kunt u ze beter weglaten.<br />
Aandachtspunten zijn:<br />
Gebruik altijd foto’s van goede kwaliteit. Deze kwaliteit kan verloren gaan bij het<br />
fotokopiëren. Dan wordt de foto of illustratie onbruikbaar.<br />
Zet vragen/tekst en bijhorende illustraties op dezelfde pagina.<br />
Zorg ervoor dat er bij elke vraag of liefst bij zoveel mogelijk vragen illustraties staan.<br />
Laag<strong>taal</strong>vaardige lezers zullen geschreven <strong>taal</strong>gebruik vlugger begrijpen wanneer er<br />
een koppeling gemaakt wordt tussen woorden en beelden.<br />
Zorg ervoor dat er in examens bij zoveel mogelijk vragen functionele illustraties<br />
staan. Ga na of de illustratie echt past bij de vraag.<br />
Wanneer u een geschreven tekst moet aanbieden, zorg dan voor voldoende foto’s,<br />
zodat het een soort beeldverhaal wordt.<br />
Voorbeelden:<br />
o Voeg bij het veiligheidsreglement foto’s die woorden of begrippen of een<br />
opeenvolging van handelingen, verduidelijken.<br />
o Hang foto’s en tekeningen op met begeleidende tekst (slechts enkele korte<br />
zinnen) op de werkplek. Geef dit eventueel ook mee aan de laag <strong>taal</strong>vaardige<br />
werknemer.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 38
o Voeg foto’s bij een handleiding of een gebruiksaanwijzing van machines of<br />
grondstoffen.<br />
o Hang ook wandplaten en foto’s met namen (van producten, gereedschappen,<br />
machines) op plaatsen waar laag<strong>taal</strong>vaardige werknemers hun instructies krijgen.<br />
Dikwijls krijgen ze hun dagelijkse instructies op een algemene werkplek en niet op<br />
de werkplek waar ze hun specifieke taak uitvoeren of waar hun materiaal<br />
aanwezig is. Op deze manier kan men tijdens het geven van instructies steeds<br />
verwijzen naar de foto’s of de wandplaten.<br />
Visualiseer veel gebruikte procedures.<br />
Maak een beeldverhaal van gebruiksaanwijzingen.<br />
Maak een overzicht van de meeste gebruiksaanwijzingen. Visualiseer zo veel mogelijk<br />
stappen met duidelijke foto’s en tekeningen. Maak een opeenvolging van de verschillende<br />
stappen met foto’s. Pas de tekst, de zinnen en de woordenschat aan door gebruik te<br />
maken van de tips bij punt 4.<br />
Maak een fotoverhaal van procedures.<br />
Maak een overzicht van de meeste procedures. Visualiseer zo veel mogelijk stappen met<br />
duidelijke foto’s en tekeningen. Maak een opeenvolging van de verschillende stappen met<br />
foto’s. Pas de tekst, de zinnen en de woordenschat aan door gebruik te maken van de tips<br />
bij punt 4.<br />
Voorbeeld: verschillende veiligheidsprocedures, EHBO, …<br />
Creëer voorwaarden op de werkplek om informatie te visualiseren.<br />
Zorg voor mogelijkheden om informatie te visualiseren.<br />
Zorg dat er notitieblokken, een whiteboard of schoolborden op de werkplek zijn. Geef<br />
anderstaligen de kans EN DE TIJD om sommige <strong>taal</strong>elementen op te schrijven. Geef ook<br />
Nederlandssprekenden de kans om hun uitleg te ondersteunen met een schema, of om al<br />
eens een woord op de muur of op een bord te schrijven.<br />
Geef tijd om teksten te visualiseren.<br />
Het ontwikkelen of creëren van bovenvermelde tips kost uiteraard tijd. Geef iemand<br />
tijdelijk wat ruimte en tijd om een beeldverhaal te ontwikkelen van een procedure of om<br />
geschikte foto’s te zoeken en op te hangen in de werkruimte.<br />
Zet de schriftelijke context om in handelingen.<br />
Wanneer een werknemer een nieuwe techniek moet leren of een nieuwe machine moet<br />
uittesten, geef dan zelf de opdracht aan de machine en vertel telkens wat u precies doet. Op<br />
deze manier heeft de laag<strong>taal</strong>vaardige een duidelijk beeld van wat hij moet doen en hoort hij<br />
de uitleg in het Nederlands.<br />
Geef hem geen instructieboekje of handleiding, maar demonstreer en toon de instructies.<br />
Benoem exact wat u doet.<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 39
3. Vragen (Voor teksten: niet van toepassing.)<br />
- Zijn de vragen ondubbelzinnig?<br />
Een kandidaat moet precies weten wat er van hem verwacht wordt. Voor minder <strong>taal</strong>vaardige<br />
kandidaten is het zeker belangrijk dat u een vraag zo expliciet mogelijk formuleert.<br />
Als u zelf het examen hebt opgesteld, bent u niet de persoon om te oordelen over de<br />
helderheid van de vraagstelling. Denk maar aan het feit dat u ook zelden fouten ziet in teksten<br />
die u zelf schrijft.<br />
Leg het examen daarom voor aan een neutraal iemand, niet iemand van hetzelfde vakgebied.<br />
Deze persoon moet niet het juiste antwoord kunnen geven, hij moet wel begrijpen wat er<br />
gevraagd wordt.<br />
Niet: In welke volgorde moet u, bij het demonteren van een accu, de klemmen afnemen?<br />
Wel: Je demonteert een accu. In welke volgorde neem je de klemmen weg?<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
- Worden er in een vraag meerdere opdrachten tegelijk gegeven?<br />
In één vraag geeft u slechts één opdracht. Voor minder <strong>taal</strong>vaardige kandidaten is dit extra<br />
van belang omdat de kans bestaat dat ze de vraag anders slechts gedeeltelijk zullen<br />
beantwoorden.<br />
Niet: Je moet in Limburg een vracht gaan leveren. Je rijdt het eerste uur tegen 90 km per<br />
uur, de volgende 20 km tegen 70 km per uur. Je rijdt daarna nog 15 minuten tegen 60<br />
km per uur. Je bereikt nu je bestemming, levert je vracht af en je rijdt terug naar de<br />
stelplaats. Hoeveel km heb je in to<strong>taal</strong> afgelegd? Hoelang heb je gereden?<br />
Wel: Hoeveel km moet je rijden?<br />
Je rijdt eerst een uur aan 90 km. Je rijdt dan 20 km aan 70 km per uur. Je rijdt daarna<br />
nog 15 minuten aan 60 km per uur. Dan kom je aan.<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
- Worden er (dubbele) ontkenningen gebruikt?<br />
Negatieve vragen kunnen tot misverstanden leiden, formuleer daarom de vragen positief.<br />
Niet: Wat is geen functie van x?<br />
Wel: Wat is de functie van x?<br />
Niet: Waarom is het belangrijk dat je bij een defecte zekering, geen zekering gebruikt met<br />
een hogere weerstand?<br />
Wel: Je vervangt een kapotte zekering. Je gebruikt een zekering met een hogere<br />
weerstand. Wat kan er fout gaan?<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 40
- Is alle omringende tekst nodig?<br />
Bij tekstbegrip spelen vaardigheden als <strong>taal</strong>kennis, achtergrondinformatie en eigen<br />
opvattingen een rol. Alle informatie die u geeft, kan verkeerd geïnterpreteerd worden. Stel<br />
uzelf daarom volgende vragen: Is de informatie functioneel? Wat kan het effect van de extra<br />
informatie zijn?<br />
Niet: De buurman is zuinig. Hij verbruikt maar 8 m³ per jaar. Hoeveel water is dat?<br />
A. 8 liter<br />
B. 80 liter<br />
C. 800 liter<br />
D. 8000 liter<br />
Het is niet duidelijk wat de functie van de inleidende zin is in relatie tot het gevraagde.<br />
De woorden ‘zuinig’ en ‘maar’ kunnen bij de kandidaat de indruk wekken dat het om<br />
een laag getal moet gaan, waardoor hij voor A kiest.<br />
Wel: Hoeveel liter is 8m³?<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
- Staan alle bij elkaar horende vragen, illustraties en antwoorden op één pagina?<br />
Om verwarring te voorkomen, zet u het best vragen/illustraties en antwoorden die bij elkaar<br />
horen op één pagina. Het is niet handig om telkens van de éne pagina naar de andere te<br />
wippen om vraag en antwoord te lezen.<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 41
4. Zinnen en teksten<br />
Vereenvoudig en herschrijf veel gebruikte teksten: formulieren, gebruiksaanwijzingen,<br />
schema’s, brieven, …<br />
- Is de context voor alle kandidaten bekend?<br />
Kandidaten of werknemers mogen door verschillen in voorkennis of cultuur niet bevoordeeld<br />
of benadeeld worden.<br />
Ga na of de context voor iedereen die deze tekst moet lezen duidelijk en gekend is.<br />
Verbanden die voor u (een leidinggevende, een ervaren werknemer, iemand die al jarenlang<br />
op dezelfde werkplek werkt, …) duidelijk zijn, zijn niet altijd voor iedereen duidelijk. Pas indien<br />
nodig de context aan zodat die door iedereen gekend kan zijn of geef bijkomende informatie<br />
over de context.<br />
Niet: Hoeveel % mag je een vuilniswagen overladen?<br />
Deze vraag is moeilijk te beantwoorden wanneer je niet bij een ophaaldienst werkt.<br />
Niet: Wie staat aan het hoofd van het stadspersoneel?<br />
Mensen die (nog) niet bij een overheid werken, hoeven dit niet te weten.<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
- Past de instructie<strong>taal</strong> van het examen of de opdracht bij de <strong>taal</strong> van de functie?<br />
In schriftelijke examens of opdrachten wordt geregeld gebruik gemaakt van typisch schoolse<br />
instructie<strong>taal</strong>. Deze instructie<strong>taal</strong> kan een beroep doen op <strong>taal</strong>vaardigheid die niet relevant is<br />
voor een bepaalde functie. Vooral voor kandidaten die geen Nederlandstalige vooropleiding<br />
genoten hebben, kan dit voor problemen zorgen. U kunt de vragen ook anders formuleren.<br />
Niet: Motiveer je antwoord. Licht je antwoord toe.<br />
Wel: Waarom denk je dat? Waarom is dat zo?<br />
Niet: Mijn motivatie voor deze werkwijze is …. Toelichting bij de instructie.<br />
Wel: Waarom doen we dit zo? Waarom is dat zo?<br />
Niet: Geef aan wat u het beste kunt doen?<br />
Wel: Wat kunt u het beste doen?<br />
Niet: Wat verstaat men onder …? OF Men verstaat onder ….<br />
Wel: Wat is …? Wat zijn …? OF Dit is …? Dit zijn …?<br />
Wanneer instructies op verschillende manieren geformuleerd worden, kan dat ook voor<br />
verwarring zorgen. Gebruik geen synoniemen om hetzelfde te zeggen.<br />
Niet: oplossing/resultaat/antwoord/…<br />
Wel: Kies steeds hetzelfde woord om hetzelfde te vragen, vb ‘antwoord’<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 42
- Worden er onnodig lange teksten gebruikt?<br />
Teksten in het examen mogen niet langer zijn dan teksten die een kandidaat leest voor zijn<br />
werk. Bovendien moet er geen informatie in staan die niet functioneel is voor het<br />
beantwoorden van de vragen.<br />
Gebruik geen onnodig lange teksten.<br />
Is de tekst die u aanbiedt aan de werknemer noodzakelijk bij de uitvoering van zijn werk? Is<br />
alle informatie functioneel voor de uitvoering van zijn taak of het werk in het algemeen?<br />
Bekijk of u passages kunt schrappen.<br />
Geef alleen informatie die belangrijk is of geef deze informatie pas op het moment dat dit<br />
belangrijk is.<br />
Breng een duidelijke structuur aan in de tekst.<br />
Breng een duidelijke en visuele structuur aan in de tekst. Zorg voor titels en ondertitels,<br />
een introductie, een duidelijke lay-out met tussentitels.<br />
Duid belangrijke woorden in vet aan of onderlijn ze.<br />
Structureer de inhoud van de tekst met alinea’s en witregels. Dit geeft afgebakende<br />
gehelen aan en zorgt eveneens voor rustpunten tijdens het lezen.<br />
Bouw een tekst op in logische stappen en vertrek hierbij vanuit de voorkennis van de<br />
lezer. Verwijs naar wat de lezer al weet van het onderwerp. Op deze manier zal iemand<br />
met minder kennis van het Nederlands gemakkelijker nieuwe informatie opnemen.<br />
Standaardiseer veel gebruikte tekstsoorten: formulieren, schema’s, roosters, brieven,<br />
formuleringen.<br />
Gebruik dezelfde structuur bij veel gebruikte formulieren en roosters.<br />
Maak een overzicht van veel gebruikte formulieren. U kunt bij verschillende formulieren<br />
gebruik maken van dezelfde hoofding, dezelfde terminologie en woorden, dezelfde<br />
structuur. Op deze manier moeten werknemers slechts 1 keer de terminologie leren van<br />
complexe invulformulieren of roosters.<br />
Pas de tekst, de zinnen en de woordenschat aan en gebruik de vermelde tips.<br />
Bied zelf een duidelijke en eenvoudige structuur aan wanneer werknemers zelf<br />
formulieren en roosters moeten ontwikkelen.<br />
Wanneer u zelf een structuur aangeeft, dan past deze structuur in het geheel van de<br />
aanpassingen en verbeteringen die u doorvoert. Wanneer werknemers op de hoogte zijn<br />
van de tips, dan kunnen ze uiteraard de structuur zelf opstellen.<br />
Gebruik gestandaardiseerde brieven/mededelingen.<br />
Maak een overzicht van veel gebruikte inhoudelijke briefsoorten. Voorbeeld: uitnodiging<br />
voor een vorming, bedrijfsmededeling, wijziging van een reglement … U kunt bij deze<br />
teksten eenvoudige formuleringen gebruiken die in de meeste brieven kunnen terugkeren.<br />
U kunt ook dezelfde hoofding, dezelfde terminologie en woorden, dezelfde structuur<br />
gebruiken.<br />
Pas de tekst, de zinnen en de woordenschat aan en gebruik de hierboven vermelde tips.<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 43
- Worden er onnodig lange zinnen gebruikt?<br />
Tips:<br />
- Maak zinnen van maximaal 10 woorden.<br />
Niet: Hoeveel is de maximaal toegelaten snelheid op een autoweg binnen de<br />
bebouwde kom, als er geen verkeersborden de snelheid bepalen?<br />
Wel: Je rijdt op een autoweg in de stad. Er staan geen borden. Hoe snel mag je<br />
rijden?<br />
- Zet het onderwerp voorop in de zin.<br />
Niet: Voor de muur naast het hek moet u een stelling plaatsen.<br />
Wel: U plaatst een stelling voor de muur naast het hek.<br />
- Gebruik geen passieve constructies, of liefst zo weinig mogelijk.<br />
Niet: U wordt uitgenodigd.<br />
Wel: De werkgever nodigt u uit.<br />
- Maak de zinnen zo directief mogelijk.<br />
Niet: U kunt overwegen om … Het is aangeraden om …<br />
Wel: U moet …<br />
- Formuleer kort en duidelijk.<br />
Niet: Het aantal deelnemers is aanzienlijk gestegen.<br />
Wel: Er zijn meer deelnemers.<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
- Worden er complexe zinnen gebruikt?<br />
Zinnen in een examen, een opdracht of een tekst mogen niet complexer zijn dan zinnen die<br />
een kandidaat nodig heeft op of voor zijn werk.<br />
Zinnen zijn complex door het gebruik van voegwoorden om hoofdzinnen samen te voegen.<br />
Voorbeeld: Hij is een fantastische man, maar hij kan ook verschrikkelijk moeilijk doen.<br />
Zinnen zijn complex door het gebruik van voegwoorden om een hoofdzin en bijzin samen te<br />
voegen.<br />
Voorbeeld: Hij heeft echt slecht gewerkt, hoewel hij meestal wel het goede antwoord kent.<br />
Zinnen worden ook complex door het gebruik van meerdere verwijswoorden. Formuleer<br />
daarom korte krachtige zinnen met een duidelijke opbouw.<br />
Niet: De spanning, die men, wanneer de opstelling zich in een magnetisch veld bevindt, kan<br />
meten.<br />
Niet: De timmerlieden zijn niet allemaal competent. Dit probleem is al vaker gesignaleerd.<br />
Ook tussen de kwaliteiten van de metselaars bestaan grote verschillen. Het doet zich<br />
ook voor in andere sectoren.<br />
De afstand tussen het verwijswoord ‘het’ en ‘probleem’ waarnaar verwezen wordt, is<br />
hier te groot. Beter is om het woord ‘probleem’ te herhalen.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 44
Niet: Afgebeeld is een thermostaat. Waarvoor wordt de grootste kracht geleverd als deze<br />
thermostaat sluit.<br />
Wel: Op de tekening staat een thermostaat. De thermostaat sluit. Wat levert de grootste<br />
kracht?<br />
Niet: Als er zwarte rook uit de uitlaat komt, kan dit te wijten zijn aan …<br />
Wel: Er komt zwarte rook uit de uitlaat. Hoe komt dat?<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
Let wel!!!<br />
De tips en adviezen die u hier hebt gelezen, gaan over het vereenvoudigen van zinnen en teksten.<br />
Vóór u zelf overgaat tot het vereenvoudigen van een tekst toch nog twee slotopmerkingen:<br />
- Zelf een tekst aanpassen houdt ook een risico in. Wijzigingen aanbrengen aan zinslengte en<br />
woordenschat kan een tekst soms ook moeilijker maken. Zorg ervoor dat u niet te veel<br />
informatie steekt in korte onnatuurlijke zinnen.<br />
- Wanneer u de tekst aanpast, kunnen er ook belangrijke nuanceringen of verbanden verloren<br />
gaan. Zorg dat het tekstbegrip niet verloren gaat omdat de verbanden tussen de zinnen niet<br />
duidelijk zijn. Laat daarom ook de aangepaste tekst nalezen door een objectieve neutrale<br />
persoon.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 45
5. Woorden<br />
- Zijn de gebruikte vak<strong>taal</strong>woorden nodig?<br />
Vak<strong>taal</strong>woorden tonen vakkennis. In de praktijk blijkt dat in examens en opdrachten soms<br />
vak<strong>taal</strong>woorden voorkomen die niet horen bij de functie waarvoor het examen is bedoeld, of<br />
die enkel kunnen gekend zijn door mensen die al in die bepaalde functie bij een werkgever<br />
werken.<br />
Hetzelfde geldt voor teksten. Soms moet iemand een gebruiksaanwijzing of een instructieblad<br />
lezen met een opsomming van vaktermen die hij in zijn praktijk nooit nodig heeft.<br />
Niet: Wanneer moet je de bandenspanning meten?<br />
Kandidaten moeten weten wanneer ze de bandenspanning moeten meten. Ze hoeven<br />
het woord ‘bandenspanning’ niet te kennen in het Nederlands.<br />
Vermijd daarom onnodig vakjargon.<br />
Werknemers hebben uiteraard vakjargon nodig bij hun dagelijkse taakuitvoering. Let er wel op<br />
dat in schriftelijke teksten enkel die woorden voorkomen die een werknemer ook moet kennen<br />
voor zijn werk.<br />
Voorbeeld: In gebruiksaanwijzingen staan veel specifieke woorden en vaktermen die een<br />
werknemer niet hoeft te kennen. Hij moet doorgaans wel het gebruik van een machine of een<br />
product kennen, hij moet met het product of de machine kunnen werken. Hij hoeft daarom niet<br />
de vakterminologie te kennen.<br />
o Gebruik enkel vaktermen die relevant zijn.<br />
o Herschrijf daarom moeilijke handleidingen en gebruiksaanwijzingen.<br />
o Gebruik een eenvoudige structuur, stapsgewijs, met eenvoudige zinnen, weinig<br />
vakjargon.<br />
o U kunt ook specifieke vaktermen omschrijven.<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
- Worden er moeilijke woorden gebruikt?<br />
Het gebruik van veel voegwoorden kan zinnen complex maken. Bovendien kunnen sommige<br />
voegwoorden die vooral in schrijf<strong>taal</strong> voorkomen voor problemen zorgen.<br />
Niet: ofschoon, mits, doch, teneinde, noch … noch, zowel … als, …<br />
Wel: hoewel, als, maar, om, …<br />
Samengestelde woorden kunnen eveneens problemen opleveren en kunt u vervangen door<br />
eenvoudigere woorden.<br />
Niet: personenauto, de openbare verlichting, …<br />
Wel: auto, de lichten in de straat, …<br />
Niet: de zichtbaarheid is 5 meter,<br />
Wel: je kunt 5 meter ver zien,<br />
Constructies met voorzetsels zoals hieronder zijn archaïsch en kunt u het best vermijden.<br />
Niet: door middel van, met betrekking tot, ten behoeve van,<br />
Wel: door, over of voor, voor, …<br />
Ook werkwoorden met een vast voorzetsel kunnen problemen geven.<br />
Niet: Die problemen komen niet vaak voor. Gebruik maken van, een mededeling doen, …<br />
Wel: Die problemen zijn er niet vaak. Gebruiken, meedelen of zeggen, …<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 46
Ook constructies waarin werkwoorden voor het zelfstandig naamwoord staan, zijn moeilijk.<br />
Niet: Alle door de werkgever toegezegde afspraken …<br />
Wel: Alle afspraken die de werkgever heeft toegezegd.<br />
Niet: Het door u te storten bedrag is 200 euro.<br />
Wel: U moet 200 euro storten.<br />
Vervang beroeps<strong>taal</strong> door eenvoudige alledaagse woorden.<br />
Niet: asbest verwijderen<br />
Wel: asbest wegnemen<br />
Vereenvoudig zoveel mogelijk moeilijke begrippen.<br />
Niet: werkzaamheden, beleidsrichtlijnen, woonachtig, …<br />
Wel: werk, regels of instructies, woon, …<br />
Als woorden niet te vervangen of te vereenvoudigen zijn, omschrijf ze dan. Maar gebruik geen<br />
kinderlijke <strong>taal</strong>.<br />
Voorbeeld: veiligheidsharnas, dit is om je lichaam te beschermen …<br />
Gebruik geen holle woorden, woorden zonder betekenis, typische zinswendingen.<br />
Niet: melden, wij rekenen op, eventuele vragen, een bepaalde activiteit, aanwezigheid, u<br />
kunt terecht bij, onvoorziene omstandigheden, tijdig, gelieve, indien mogelijk, …<br />
Gebruik spreek<strong>taal</strong>, geen schrijf<strong>taal</strong>.<br />
Niet: steeds, omstandigheid, schrijfgerief, tijdig, vaker, voldoende, …<br />
Wel: altijd, situatie, pen en papier, op tijd, meer, genoeg, …<br />
Gebruik zoveel mogelijk transparante woorden. Sommige woorden zijn makkelijker omdat ze<br />
in verschillende talen ongeveer hetzelfde klinken.<br />
Niet: ongeval, verbetering, …<br />
Wel: accident, correctie, …<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
- Worden er typisch Nederlandse uitdrukkingen en beeldspraak gebruikt?<br />
Voor een anderstalige leveren Nederlandse uitdrukkingen en beeldspraak problemen op. Hij<br />
kent de uitdrukking niet en zal de betekenis van een woord proberen afleiden uit de letterlijke<br />
betekenis.<br />
Niet: de spits afbijten, de spanning is om te snijden, …<br />
Wel: beginnen, er is veel spanning/stress, …<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 47
- Staan er afkortingen in?<br />
De meeste anderstaligen kennen de gebruikelijke Nederlandse afkortingen niet. Schrijf<br />
daarom altijd alles voluit, als u de termen echt nodig hebt.<br />
Niet: maw,<br />
Wel: met andere woorden, …<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
- Staan er spelfouten of stijlfouten in?<br />
Ook spel- en stijlfouten zorgen voor verwarring bij anderstalige kandidaten.<br />
Let wel!!!<br />
Niet: Hoe herkent u en doorsnijdingsvlak?<br />
Wel: Hoe herkent u een doorsnijdingsvlak?<br />
De tips en adviezen die u hier hebt gelezen, gaan over het vereenvoudigen van woorden.<br />
Voor u zelf overgaat tot het vereenvoudigen twee slotopmerkingen:<br />
- Zelf het woordgebruik aanpassen houdt ook een risico in. Wijzigingen aanbrengen aan<br />
vakjargon en beschrijvingen geven van woorden, kan een tekst soms ook moeilijker maken.<br />
- Wanneer u het woordgebruik aanpast, kunnen er ook belangrijke nuanceringen of verbanden<br />
verloren gaan. Zorg dat het tekstbegrip niet verloren gaat omdat u het woordgebruik<br />
verandert. Laat daarom ook de aangepaste tekst nalezen door een neutrale persoon.<br />
Situatie 5: Het schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik voldoet aan alle criteria.<br />
Het examen of de tekst is <strong>taal</strong>kundig aangepast aan het niveau van laag<strong>taal</strong>vaardige lezers.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 48
Deel 2: Een <strong>taal</strong>rijke context creëren<br />
TIP 1 Visualiseer de schriftelijke context.<br />
TIP 1.1 Gebruik meer foto’s en tekeningen.<br />
Hang meer foto’s en tekeningen op in de werkomgeving.<br />
Het gebruik van foto’s en tekeningen roepen een hele context op die u niet met woorden<br />
hoeft te benoemen. Gebruikt u toch vakjargon dan zullen foto’s en tekeningen betekenis<br />
geven aan onbekende en moeilijke worden. U hoeft de woorden niet weg te laten, maar<br />
het <strong>taal</strong>gebruik wordt toegankelijker via het visualiseren van de <strong>taal</strong>. Werknemers kunnen<br />
zo gemakkelijker zowel de inhoud als de <strong>taal</strong> begrijpen.<br />
Maak naametiketten bij producten, gereedschappen en machines.<br />
Dit is de omgekeerde beweging. Op deze manier worden laag<strong>taal</strong>vaardige werknemers<br />
steeds geconfronteerd met de juiste naam wanneer ze een gereedschap of een product<br />
moeten nemen. Beeld en <strong>taal</strong> worden gekoppeld.<br />
TIP 2 Geef werknemers de kans om teksten te leren begrijpen.<br />
Zorg voor extra hulpmiddelen op de werkplek.<br />
Zorg dat er op verschillende werkplekken woordenboeken, verklarende woordenlijsten,<br />
een tekstverwerkingssysteem met spellingscontrole, beeldmateriaal, video’s, … aanwezig<br />
zijn. Zo kunnen werknemers ook zelf op zoek gaan naar handvatten of betekenissen<br />
wanneer ze iets niet begrijpen.<br />
Suggesties voor woordenboeken: ‘van Dale Basiswoordenboek’’ en het van Dale<br />
pocketwoordenboek Nederlands voor Anderstaligen’. Deze woordenboeken bevatten<br />
uiteraard geen vak<strong>taal</strong>, maar cursisten Nederlands vinden het handige<br />
gebruiksinstrumenten.<br />
Geef informatie aan Nederlandssprekenden.<br />
Geef collega’s van laag<strong>taal</strong>vaardige medewerkers informatie over hoe ze hun schriftelijk<br />
<strong>taal</strong>gebruik beter kunnen verzorgen. Dit kan in een vorming of tijdens een werkoverleg.<br />
TIP 3 Ondersteun schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik met mondelinge uitleg.<br />
TIP 3.1 Geef teksten zoveel mogelijk op de plaats van uitvoering.<br />
Geeft u een medewerker een schriftelijke tekst, ga dan naar de plaats waar hij een bepaalde<br />
opdracht moet uitvoeren of waar een bepaalde procedure van toepassing is. Daar kunt u<br />
bovendien duidelijker uitleggen wat hij precies moet doen of wat de procedure precies inhoudt.<br />
Op de werkplek zijn idealiter ook wandplaten, foto’s, handboeken, en andere hulpmiddelen<br />
aanwezig. Door <strong>taal</strong> aan beelden te koppelen zorgt u ervoor dat de medewerker de <strong>taal</strong><br />
gemakkelijker begrijpt.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 49
Voorbeelden:<br />
o Leg de veiligheidsprocedure uit op een werf of een werkplek waar u kunt verwijzen<br />
naar pictogrammen over veiligheid of waar u een demonstratie kunt geven van een<br />
veiligheidsprocedure.<br />
o Leg de gebruiksaanwijzing van een apparaat uit aan dat apparaat.<br />
o Overloop de onthaalbrochure wanneer u een medewerker een rondleiding geeft.<br />
o …<br />
Gebruik deze teksten bij voorkeur nadat u daarover instructies hebt gegeven.<br />
TIP 3.2 Geef altijd een mondelinge toelichting bij schriftelijke teksten.<br />
Omdat in schrijf<strong>taal</strong> dikwijls een andere terminologie wordt gebruikt dan in spreek<strong>taal</strong><br />
(bijvoorbeeld ‘informeren’ in plaats van ‘vertellen’, ‘aansluiten’ in plaats van ‘vastmaken’) is het<br />
belangrijk om de teksten steeds mondeling te overlopen. Ook de hoeveelheid tekst kan een<br />
struikelblok zijn.<br />
Voorbeelden:<br />
o Vertel in een werkoverleg waarover een belangrijke brief over personeelszaken gaat.<br />
o Licht werkroosters toe: welke woorden zijn belangrijk, wat moet de medewerker nu<br />
precies doen, …<br />
Gebruik deze teksten bij voorkeur nadat u daarover instructies hebt gegeven.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 50
Instrument 4 – Screening mondeling <strong>taal</strong>gebruik<br />
<strong>Taalscan</strong><br />
Inventariseren Analyseren Verbeteren<br />
1. Checklisten <strong>taal</strong>gebruik 2. Screening schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik<br />
4. Screening mondeling <strong>taal</strong>gebruik<br />
3. Tips toegankelijk schriftelijk<br />
<strong>taal</strong>gebruik<br />
5. Tips toegankelijk mondeling<br />
<strong>taal</strong>gebruik<br />
Met de instrumenten Screening schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik en Screening mondeling <strong>taal</strong>gebruik kunt u het<br />
Nederlands <strong>taal</strong>gebruik analyseren. De tips geven u informatie om het Nederlands toegankelijker te<br />
maken voor laag<strong>taal</strong>vaardige werknemers.<br />
Het instrument Screening mondelinge <strong>taal</strong>vaardigheid screent of het mondeling <strong>taal</strong>gebruik van de<br />
Nederlandssprekenden in het bedrijf of de organisatie toegankelijk is voor laag<strong>taal</strong>vaardigen.<br />
Handleiding<br />
1. Doel voor de werkgever<br />
De werkgever wil <strong>taal</strong> als struikelblok wegnemen door talige verbeteringen aan te brengen in het<br />
mondeling <strong>taal</strong>gebruik van Nederlandssprekende werknemers die met laag<strong>taal</strong>vaardige collega’s op<br />
het werk communiceren.<br />
Het mondeling <strong>taal</strong>gebruik omvat een ruime waaier van gesprekken: korte boodschappen begrijpen en<br />
geven, instructies begrijpen en geven, langere interne en/of externe gesprekken voeren, aan<br />
werkoverleg deelnemen, een cursus op opleiding volgen, …<br />
2. Doel van het instrument<br />
Het instrument Screening mondeling <strong>taal</strong>gebruik is een hulpmiddel om te screenen of het<br />
<strong>taal</strong>gebruik van Nederlandssprekende werknemers toegankelijk is voor hun laag<strong>taal</strong>vaardige<br />
collega’s. Het instrument zet eveneens aan na te denken over het mondeling <strong>taal</strong>gebruik en kan de<br />
uitvoerder inzichten geven over toegankelijk mondeling <strong>taal</strong>gebruik. Na de screening kunt u met de<br />
tips het mondeling <strong>taal</strong>gebruik van Nederlandssprekenden toegankelijker maken voor<br />
laag<strong>taal</strong>vaardigen.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 51
3. Inhoud<br />
Het instrument bestaat uit 5 luiken:<br />
Luik 1: het niveau Nederlands<br />
Luik 2: dialect en een duidelijke uitspraak<br />
Luik 3: moeilijk en complex <strong>taal</strong>gebruik<br />
Luik 4: de context<br />
Luik 5: ondersteunende elementen bij communicatie<br />
Het eerste deel van het instrument is een invulformulier. U vult de vragen in: ‘ja’, ‘soms of ‘neen’. Bij<br />
elke vraag vindt u de voortgang van de screening. In deel 2 krijgt u verbeteradviezen. Deze tips kunt<br />
u ook als checklist gebruiken, wanneer u geregeld met laag<strong>taal</strong>vaardige collega’s op het werk moet<br />
communiceren.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 52
Screening mondeling <strong>taal</strong>gebruik Nederlandssprekenden<br />
Bedrijf/organisatie/afdeling: .……………………………………………………………………………………………<br />
Mondeling <strong>taal</strong>gebruik van: ………………………………………..………………..……………………………………...<br />
Gescreend door: ……………..………………………… Datum………………………………………..<br />
Nederlandssprekende werknemers<br />
1. Niveau Nederlands Ja Soms Neen<br />
Passen de Nederlandssprekende werknemers hun <strong>taal</strong>niveau aan het niveau<br />
van laag<strong>taal</strong>vaardige werknemers aan?<br />
Indien neen of soms, ga naar tip 1 en ga vervolgens verder met de screening.<br />
Zo ja, ga verder met de volgende vraag.<br />
2. Dialect en een duidelijke uitspraak Ja Soms Neen<br />
2.1 Spreken de Nederlandssprekende werknemers op deze werkplek dialect?<br />
Zo ja, ga naar tip 2.1 en ga vervolgens verder met de screening.<br />
Indien neen of soms, ga verder met de volgende vraag.<br />
2.2 Spreken de Nederlandssprekende werknemers op deze werkplek duidelijk<br />
(niet mompelen, niet binnensmonds spreken, …)?<br />
Indien neen of soms, ga naar tip 2.2 en ga vervolgens verder met de screening.<br />
Zo ja, ga verder met de volgende vraag.<br />
3. Moeilijk en complex <strong>taal</strong>gebruik Ja Soms Neen<br />
3.1 Geven de Nederlandssprekenden op deze werkplek vaak een lange uitleg<br />
of instructie aan laag<strong>taal</strong>vaardige collega’s?<br />
Zo ja, ga naar tip 3.1 en ga vervolgens verder met de screening.<br />
Indien neen of soms, ga verder met de volgende vraag.<br />
3.2 Geven de Nederlandssprekenden op deze werkplek vaak een<br />
ongestructureerde uitleg of instructie aan laag<strong>taal</strong>vaardige collega’s?<br />
Zo ja, ga naar tip 3.2 en 3.3 en ga vervolgens verder met de screening.<br />
Indien neen of soms, ga verder met de volgende vraag.<br />
3.3 Gebruiken de Nederlandssprekenden op deze werkplek vaak complexe<br />
zinnen met moeilijke woorden?<br />
(Bijvoorbeeld: Vooraan in de map die u gisteren kreeg, zit een vragenlijst.<br />
Voor volgende werkzaamheden gelden eventueel deze richtlijnen.)<br />
Zo ja, ga naar tip 3.4 en ga vervolgens verder met de screening.<br />
Indien neen of soms, ga verder met de volgende vraag.<br />
3.4 Gebruiken de Nederlandssprekenden op deze werkplek bij het geven van<br />
instructies en informatie vaak formeel <strong>taal</strong>gebruik (stadhuiswoorden)?<br />
Zo ja, ga naar tip 3.4 en ga vervolgens verder met de screening.<br />
Indien neen of soms, ga verder met de volgende vraag.<br />
3.5 Gebruiken de Nederlandssprekenden op deze werkplek vaak moeilijke<br />
vak<strong>taal</strong> bij instructies en gesprekken?<br />
Zo ja, ga naar tip 3.5 en ga vervolgens verder met de screening.<br />
Indien neen of soms, ga verder met de volgende vraag.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 53
4. De context Ja Soms Neen<br />
4.1 Verplaatsen de Nederlandssprekenden op deze werkplek zich naar de<br />
plaats van actie wanneer ze een instructie of uitleg moeten geven?<br />
Indien neen of soms, ga naar tip 4 en 5 en ga vervolgens verder met de<br />
screening.<br />
Zo ja, ga verder met de volgende vraag.<br />
4.2 Demonstreren de Nederlandssprekenden op deze werkplek hun instructie<br />
of uitleg?<br />
Zo ja, ga naar tip 4 en 5 en ga vervolgens verder met de screening.<br />
Indien neen of soms, ga verder met de volgende vraag.<br />
4.3 Gebruiken de Nederlandssprekenden op deze werkplek foto’s en<br />
tekeningen, om hun instructie of uitleg te verduidelijken?<br />
Indien neen of soms, ga naar tip 4 en 5 en ga vervolgens verder met de<br />
screening.<br />
Zo ja, ga verder met de volgende vraag.<br />
4.4 Gebruiken de Nederlandssprekenden op deze werkplek ook gebaren<strong>taal</strong><br />
en/of andere strategieën om hun instructies en uitleg te verduidelijken?<br />
Indien neen of soms, ga naar tip 4 en 5 en ga vervolgens verder met de<br />
screening.<br />
Zo ja, ga verder met de volgende vraag.<br />
5. Ondersteunende elementen bij communicatie Ja Soms Neen<br />
5.1 Controleren de Nederlandssprekenden op deze werkplek of<br />
laag<strong>taal</strong>vaardigen de instructie of de uitleg hebben begrepen?<br />
Indien neen of soms, ga naar tip 6 en ga vervolgens verder met de screening.<br />
Zo ja, ga verder met de volgende vraag.<br />
5.2 Stimuleren de Nederlandssprekenden op deze werkplek laag<strong>taal</strong>vaardigen<br />
om Nederlands te spreken? (Bijvoorbeeld: door te laten verwoorden wat ze<br />
doen, waarom ze iets doen, uitnodigen om vragen te stellen, gesprekken<br />
bevorderen tijdens informele momenten.)<br />
Indien neen of soms, ga naar tip 7 en ga vervolgens verder met de screening.<br />
Zo ja, ga verder met de volgende vraag.<br />
5.3 Oefenen de Nederlandssprekenden op deze werkplek op voorhand<br />
gesprekken met laag<strong>taal</strong>vaardige collega’s?<br />
Indien neen of soms, ga naar tip 8 en ga vervolgens verder met de screening.<br />
Zo ja, ga verder met de volgende vraag.<br />
5.4 Verbeteren de Nederlandssprekenden op deze werkplek de fouten van<br />
laag<strong>taal</strong>vaardige collega’s op een respectvolle manier?<br />
Indien neen of soms, ga naar tip 9 en ga vervolgens verder met de screening.<br />
Zo ja, ga verder met de volgende vraag.<br />
5.5 Creëren de Nederlandssprekenden op deze werkplek extra kansen voor<br />
laag<strong>taal</strong>vaardige collega’s om hun Nederlands te oefenen?<br />
(Bijvoorbeeld: gecombineerde ploegen, een introductie bij nieuwe<br />
medewerkers, anderstalige verslag laten doen ipv de<br />
Nederlandssprekenden, …)<br />
Indien neen of soms, ga naar tip 10 en ga vervolgens verder met de screening.<br />
Zo ja, ga verder met de volgende vraag.<br />
5.6 Zijn er Nederlandssprekenden aangesteld als <strong>taal</strong>peter of -meter?<br />
Indien neen of soms, ga naar tip 11 en ga vervolgens verder met de screening.<br />
Zo ja, ga verder met de volgende vraag.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 54
Instrument 5: Tips voor toegankelijk mondeling <strong>taal</strong>gebruik<br />
<strong>Taalscan</strong><br />
Inventariseren Analyseren Verbeteren<br />
1. Checklisten <strong>taal</strong>gebruik 2. Screening schriftelijk <strong>taal</strong>gebruik<br />
4. Screening mondeling <strong>taal</strong>gebruik<br />
3. Tips toegankelijk schriftelijk<br />
<strong>taal</strong>gebruik<br />
5. Tips toegankelijk mondeling<br />
<strong>taal</strong>gebruik<br />
In dit deel vindt u verbeteradviezen om het <strong>taal</strong>gebruik van Nederlandssprekende werknemers<br />
toegankelijker te maken, te verbeteren en te stimuleren. Eerst krijgt u tips om de <strong>taal</strong>context voor<br />
laag<strong>taal</strong>vaardige werknemers te vereenvoudigen. Daarna krijgt u adviezen over het creëren van een<br />
<strong>taal</strong>rijke context. Tot slot vindt u nog een aantal andere tips die niet direct thuis horen in de eerste 2<br />
categorieën, maar die u wel stimuleren om een betere en rijkere <strong>taal</strong>context te creëren.<br />
U vindt hier uitsluitend tips om zelf het <strong>taal</strong>gebruik in uw werkcontext aan te passen, dit wil<br />
zeggen talige acties die de werkgever en de Nederlandssprekende collega’s nemen om het<br />
<strong>taal</strong>gebruik in het bedrijf of de organisatie te verbeteren.<br />
U vindt hier geen tips om het <strong>taal</strong>gebruik van de laag<strong>taal</strong>vaardige of anderstalige werknemer te<br />
verbeteren. Om dit doel te realiseren, organiseert de werkgever het best een cursus Nederlands op<br />
de werkvloer. De <strong>taal</strong>coach of de <strong>taal</strong>docent van de cursus zal dan de checklisten van de <strong>Taalscan</strong> en<br />
de analyse kunnen gebruiken als basis om het mondeling <strong>taal</strong>gebruik van de anderstalige werknemer<br />
te verbeteren. Hij heeft met dit overzicht een lijst van talige elementen waarmee de anderstalige op<br />
het werk wordt geconfronteerd.<br />
Achteraan vindt u wel een advies voor het management. Het bedrijf kan een aantal <strong>taal</strong>acties<br />
ondernemen om het <strong>taal</strong>gebruik van de laag<strong>taal</strong>vaardige werknemer te verbeteren.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 55
Tips – Het <strong>taal</strong>gebruik van Nederlandssprekende werknemers verbeteren<br />
1. De <strong>taal</strong>context vereenvoudigen<br />
TIP 1 Maak een inschatting van de noodzakelijke <strong>taal</strong>vaardigheid van een functie.<br />
TIP 1.1 Probeer een zicht te krijgen op het <strong>taal</strong>niveau en de talige competenties van de<br />
laag<strong>taal</strong>vaardige collega’s<br />
5 Bijlage 2<br />
6 Bijlage 3<br />
7 Bijlage 4<br />
Probeer een juiste inschatting te maken van het niveau Nederlands en de noodzakelijke talige<br />
competenties van een functie. Dit is geen makkelijke opgave.<br />
U kunt hiervoor de beschrijving van de <strong>taal</strong>niveaus van het Common European Framework<br />
(CEFR) 5 , het beschrijvingsschema voor zelfbeoordeling 6 en de can-do formuleringen van<br />
ALTE 7 bekijken.<br />
De uitgangspunten hiervoor zijn de competenties die in een functie of een beroepssituatie<br />
vereist zijn. Dit geeft slechts een inschatting van wat iemand per niveau Nederlands moet<br />
kunnen voor de vaardigheden: begrijpen (luisteren en lezen), spreken en schrijven.<br />
De beschreven niveaus zijn A1, A2, B1, B2, C1 en C2. Bijlage 2 toont u ook welke modules<br />
Nederlands als tweede <strong>taal</strong> (NT2) hiermee overeenkomen.<br />
Met behulp van bijlage 5, het stappenplan om minimale talige competenties van een<br />
functie te bepalen, kunt u ook samen met een procesbegeleider of een <strong>taal</strong>docent<br />
Nederlands een inschatting maken van de talige competenties die iemand idealiter beheerst<br />
bij de uitvoering van een functie.<br />
Let wel! Het bepalen van minimale talige competenties en het niveau Nederlands is een<br />
moeilijke en ook een tijdrovende opdracht. De bijgevoegde beschrijvingen en het<br />
stappenplan zijn slechts handvatten om het globale <strong>taal</strong>niveau in te schatten. Een<br />
<strong>taal</strong>kundige kan u hierin wellicht veel beter op weg zetten. Bijvoorbeeld wanneer een bedrijf of<br />
een organisatie een cursus Nederlands op de werkvloer organiseert, dan kan de <strong>taal</strong>docent of<br />
<strong>taal</strong>coach u hierin beter ondersteunen. U kunt hiervoor ook contact opnemen met het Huis van<br />
het Nederlands Antwerpen.<br />
Onderstaande tips kunnen u zeker op weg helpen om het mondeling <strong>taal</strong>gebruik op de<br />
werkplek toegankelijker te maken voor laag<strong>taal</strong>vaardige collega’s.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 56
TIP 1.2 Hou ook rekening met de inhoudelijke achtergrond van een laag<strong>taal</strong>vaardige<br />
werknemer.<br />
Ga ook na of er geen inhoudelijk probleem is in plaats van een <strong>taal</strong>vaardigheidsprobleem.<br />
Wanneer een werknemer nauwelijks iets zegt of moeite heeft om iets te zeggen, dan kan het<br />
ook zijn dat hij inhoudelijk een opdracht of informatie niet begrijpt.<br />
U kunt bijvoorbeeld eerst vragen wat ze al over een onderwerp weten, eventueel uit ervaring<br />
of uit scholing. Voorkennis oproepen en verbanden tussen die voorkennis en de huidige<br />
opdracht/taak expliciet maken, draagt bij tot een beter begrip van de opdracht of de taak.<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
TIP 2 Spreek duidelijk en algemeen Nederlands.<br />
TIP 2.1 Spreek geen dialect.<br />
Anderstalige werknemers leren tijdens hun Nederlandse lessen het juiste <strong>taal</strong>gebruik<br />
Nederlands en geen dialect. Wanneer zij van hun Vlaamse collega’s een opdracht of<br />
instructie krijgen in het Antwerps of het Oost-Vlaams is het logisch dat ze dit niet altijd<br />
begrijpen. Nederlandssprekenden spreken met laag<strong>taal</strong>vaardige werknemers het beste<br />
Standaardnederlands. Dit wil niet zeggen dat zij een onnatuurlijk Nederlands moeten praten,<br />
wel dat ze hun <strong>taal</strong>gebruik wat moeten oppoetsen.<br />
Toch werkt dialect in twee richtingen en is het spreken van dialect een wisselwerking tussen<br />
de Vlaamse collega en de anderstalige. Wanneer een Vlaamse collega zich bewust is van zijn<br />
<strong>taal</strong>gebruik, zal hij zijn <strong>taal</strong>gebruik beter kunnen aanpassen in een gesprek met zijn<br />
anderstalige collega. Anderzijds kan de anderstalige werknemer ook wat dialect leren van zijn<br />
Vlaamse collega.<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
TIP 2.1 Spreek duidelijk.<br />
Sommige werknemers mompelen, spreken binnensmonds, snel of articuleren onvoldoende.<br />
Dit kan voor begripsverwarring zorgen bij anderstalige werknemers die nog niet zo goed<br />
Nederlands kennen. Articuleren of trager spreken zorgt al voor heel wat duidelijkheid.<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 57
TIP 3 Maak mondeling <strong>taal</strong>gebruik toegankelijk.<br />
TIP 3.1 Geef niet te veel informatie ineens.<br />
Geef geen kennis om de kennis. Werknemers moeten gegeven informatie over bijvoorbeeld<br />
nieuwe reglementen of veiligheidsinstructies kennen en kunnen toepassen. Ze moeten die<br />
informatie niet reproduceren. Overstelp hen niet met informatie die ze niet nodig hebben. Geef<br />
geen overbodige informatie. Geef alleen uitleg die op het moment dat u een instructie geeft<br />
belangrijk is.<br />
Bereid de informatie goed voor. Wat wilt u precies vertellen? Welke informatie hebben zij<br />
precies nodig? Zo kunt u overtollige informatie schrappen. Maak duidelijk wat u precies<br />
wilt verwoorden en hoe u dat wilt doen. Wat werknemers op dat moment niet (of nog niet)<br />
moeten weten of moeten toepassen, schrapt u het beste op voorhand uit de informatie.<br />
Na deze voorbereiding weet u precies welke woorden ze expliciet moeten kennen. Wees<br />
hierin selectief en schrap balast. Concentreer u enkel op woorden die ze echt moeten<br />
kennen.<br />
Voor het informatiemoment geeft u de laag<strong>taal</strong>vaardige werknemers eerst de grote lijnen<br />
van wat u wilt vertellen. Schrijf een aantal punten op een bord of toon een aantal foto’s die<br />
de grote lijnen weergeven. Zo richt u de aandacht op de belangrijkste informatie.<br />
Evalueer na uw betoog of ze de nieuwe informatie kunnen toepassen. Geef de<br />
werknemers eventueel een opdracht waaruit blijkt of ze de informatie hebben begrepen.<br />
Zo kunt u zien of ze de informatie hebben geïntegreerd.<br />
Voorbeelden: een vakantieformulier invullen, een ladder veilig zetten, …<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
TIP 3.2 Structureer uw uitleg.<br />
Wanneer u toch wat meer informatie ineens moet geven, dan kunt u de informatie<br />
verdelen in fasen. Per fase geeft u enkel de informatie of de instructie die op dat moment<br />
relevant of nodig is.<br />
Let er dan wel op dat de verbanden tussen de verschillende fasen duidelijk zijn. Wanneer<br />
u de informatie te veel verknipt, dan is de kans reëel dat het geheel niet meer duidelijk is.<br />
Zorg daarom voor een logische opbouw en geef eerst een overzicht van de verschillende<br />
fasen of stappen. Voeg daar onmiddellijk de verbanden aan toe (want, omdat, daarom).<br />
Geef de verbanden vooral met visuele ondersteuning, tijdens een demonstratie, in een<br />
reële context.<br />
Formuleer bij langere informatiesessies ook eerst het doel van de informatie. Zo weten<br />
werknemers ook duidelijker wat ze daarna met de informatie moeten doen.<br />
Bijvoorbeeld: Moeten ze een opdracht uitvoeren? Moeten ze de grote lijnen begrijpen en<br />
weten? Moeten ze na elke fase iets doen? Moeten ze ook de details begrijpen en<br />
onthouden? Moeten ze iets noteren?<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 58
Gebruik eenvoudige <strong>taal</strong> bij instructies.<br />
Voor instructies bij complexe opdrachten wordt al te vaak ook een erg complexe <strong>taal</strong><br />
gebruikt. De instructie op voorhand uitschrijven en zo verplicht worden om over de<br />
verwoording na te denken, kan een uitkomst bieden.<br />
Niet: Nadat je deze kopieën gemaakt hebt, dien je ze in de juiste postbakjes te<br />
klasseren en vervolgens stuur je een mail naar alle betrokkenen waar ze de<br />
nodige documenten kunnen vinden.<br />
Wel: Maak eerst de kopieën. Sorteer ze in de postbakjes van je collega’s. Stuur<br />
een mail naar je collega’s. Zeg in de mail dat de documenten in de postbakjes<br />
liggen.<br />
Controleer of de instructie is aangekomen.<br />
Het is niet voldoende om, na het geven van de instructie, te vragen of de opdracht is<br />
begrepen.<br />
Niet: Heeft iedereen de opdracht begrepen? Is het duidelijk? Ja? Begin dan maar!’<br />
Voor sommigen is het absoluut niet evident om toe te geven dat ze iets niet hebben<br />
gesnapt. Het effect is veel groter wanneer iemand de opdracht moet herhalen. Dit is zeker<br />
bij zeer laag<strong>taal</strong>vaardigen, een goede <strong>taal</strong>oefening in luisteren en spreken.<br />
Deel materiaal uit voor of na het geven van de instructie.<br />
Wanneer u tijdens de instructie teksten of ander materiaal uitdeelt, dan kan een deel van<br />
de instructie of de hele instructie, verloren gaan. Dan moet u het daarna nog eens<br />
overdoen. Als u eerst materiaal uitdeelt, moeten de werknemers even de tijd krijgen om<br />
het materiaal in te kijken. Het is dan wel lastiger om de aandacht opnieuw te trekken,<br />
omdat sommige werknemers toch al ijverig beginnen te lezen of te werken (zonder echt te<br />
weten wat ze moeten doen). Geef daarom eerst de instructie en deel pas daarna het<br />
materiaal uit.<br />
Zorg eerst voor de praktische organisatie, geef dan de instructie.<br />
Het mobiliseren van werknemers voor een opdracht kan een zeer fysiek gebeuren zijn.<br />
Zet de werknemers altijd eerst samen voor het geven van de instructie en wacht tot<br />
iedereen zijn plek heeft gevonden, anders gaan de gegeven instructies verloren in het<br />
rumoer.<br />
Wijzig een gegeven instructie nooit tijdens de uitvoering.<br />
Wanneer u merkt dat ondanks alles de instructie toch niet duidelijk is, is het slechtste wat<br />
u kunt doen de opdracht aanpassen, bijvoorbeeld een bepaalde fase laten overslaan.<br />
Wie na een mislukte instructie probeert de opdracht te vereenvoudigen, maakt het<br />
meestal nog ingewikkelder. Beter is om wel bij de opdracht te blijven maar de<br />
instructiefase te hernemen, eventueel enkel voor wie niet op het juiste spoor zit.<br />
Zet kernwoorden op papier. Dat geeft visuele ondersteuning.<br />
Laat de mondelinge instructie samengaan met het noteren van een aantal kernwoorden<br />
op papier, zodat de werknemer een samenvatting van de uitleg voor zich heeft en ernaar<br />
kan teruggrijpen als hij niet precies meer weet wat te doen. Als de werknemer voor het<br />
uitvoeren van een taak materiaal nodig heeft, toon dan ook tijdens de uitleg waar het ligt.<br />
De kernwoorden kunnen trouwens met behulp van de werknemer op papier gezet worden<br />
terwijl hij de instructies herhaalt. Een beeld zegt soms meer dan honderd woorden.<br />
Wanneer er goede illustraties beschikbaar zijn om de instructie te ondersteunen, gebruik<br />
ze dan.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 59
Splits instructies op in verschillende, aansluitende opdrachten.<br />
Als een opdracht uit verschillende opeenvolgende stappen bestaat, geef dan de instructie<br />
bij elk van de stappen. Het heeft geen zin om de hele opdracht op voorhand uit te leggen.<br />
Beperk de instructie tot datgene wat voor die fase relevant is. Geef duidelijk aan dat er<br />
nog stappen volgen en schets op voorhand naar welk eindproduct er gewerkt wordt.<br />
TIP 3.3 Standaardiseer een aantal formuleringen<br />
Gebruik dezelfde structuur bij veel gebruikte instructies.<br />
Maak een overzicht van veel gebruikte instructies. Gebruik dan geregeld dezelfde<br />
terminologie en woorden, dezelfde structuur. Op deze manier moeten werknemers slechts<br />
1 keer de terminologie van instructies leren.<br />
Bied een duidelijke en eenvoudige structuur aan wanneer werknemers zelf<br />
instructies moeten geven.<br />
Wanneer u een structuur aangeeft, dan past deze structuur in het geheel van de<br />
aanpassingen en verbeteringen die u doorvoert. Wanneer werknemers op de hoogte zijn<br />
van de tips, dan kunnen ze uiteraard de structuur zelf opstellen.<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
TIP 3.4 Doseer uw <strong>taal</strong> evenwichtig. Maak het niet te complex of te moeilijk.<br />
Stop niet te veel informatie in korte onsamenhangende zinnen. Geef betekenisvolle informatie.<br />
Maak korte enkelvoudige zinnen met eenduidige woorden, maar maak het niet te kinderlijk.<br />
Blijf correct Nederlands spreken.<br />
Maak weinig tot geen samengestelde zinnen als dat niet nodig is om je boodschap over<br />
te brengen of je doel te bereiken. Spreek in enkelvoudige zinnen.<br />
Niet: Vooraan in de map die u op de cursus gekregen hebt, zit een vragenlijst.<br />
Wel: U hebt een map gekregen tijdens de cursus. Vooraan in de map zit een<br />
vragenlijst.<br />
Spreek met eenvoudige woorden en zinnen. Maar spreek wel correct. Vervoeg<br />
werkwoorden en spreek lidwoorden uit.<br />
Niet: Vooraan map zitten vragenlijst.<br />
Wel: Vooraan in de map zit de vragenlijst.<br />
Niet: Morgen jij naar werf gaan.<br />
Wel: Morgen moet jij naar de werf gaan.<br />
Geef niet te veel synoniemen, gebruik hetzelfde woord wanneer u daarmee uw doel wilt<br />
bereiken. Synoniemen kunnen verwarring scheppen.<br />
Niet: ploegbaas, chef, baas, meestergast (wanneer u dezelfde persoon bedoelt)<br />
Wel: ploegbaas (kies het meest gebruikte woord)<br />
Vereenvoudig zoveel mogelijk moeilijke begrippen.<br />
Niet: werkzaamheden, richtlijnen<br />
Wel: werk, regels of instructies<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 60
Gebruik geen holle woorden of woorden zonder betekenis.<br />
Niet: Hebt u nog eventuele vragen?<br />
Wel: Hebt u nog vragen?<br />
Niet: Die bepaalde activiteit moet in aanwezigheid van alle werknemers worden<br />
uitgevoerd.<br />
Wel: Alle werknemers doen die activiteit.<br />
Gebruik spreek<strong>taal</strong>, geen schrijf<strong>taal</strong>.<br />
Niet: steeds, schrijfgerei, tijdig, vaak, voldoende, …<br />
Wel: altijd, pen en papier, op tijd, dikwijls, genoeg, …<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
TIP 3.5 Pas op met vak<strong>taal</strong> en beroeps<strong>taal</strong>.<br />
Gebruik geen onnodig vakjargon en let op met vaktermen die een werknemer nog niet<br />
kent. Uiteraard hebben werknemers vak<strong>taal</strong> nodig in een werkcontext. Daarom moeten<br />
werknemers ook vak<strong>taal</strong> leren. Hoe een werknemer nieuwe woorden leert, leest u in tip 5.<br />
Toch maken nieuwe ongekende vaktermen het begrip zeer moeilijk. Voor een<br />
gespecialiseerd vakman of een werknemer met ervaring is een term heel logisch. Voor<br />
een beginnend werknemer of een anderstalige niet. Vraag u daarom steeds af of de<br />
vaktermen die u gebruikt nieuw zijn voor de werknemer of al gekend kan zijn.<br />
Gebruik enkel die termen die relevant zijn in een bepaalde situatie. Wanneer een vakterm<br />
te specifiek is en zelden of nooit voorkomt, dan zoekt u beter een andere term.<br />
Vaktermen gebruikt u ook het beste op de plaats waar die vakterm gebruikt wordt,<br />
bijvoorbeeld bij een product dat u kunt tonen, een machine die u kunt bedienen, een<br />
handeling die u kunt uitvoeren.<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 61
TIP 4 Visualiseer de mondelinge instructie of informatie in een gesprek.<br />
Gebruik gebaren, voorwerpen, tekeningen of een demonstratie wanneer u een instructie geeft of een<br />
gesprek voert. Dit betekent niet dat je <strong>taal</strong> vervangt, maar dat ze via deze visualisaties toegankelijk<br />
wordt. Zo leren de laag<strong>taal</strong>vaardige werknemers de koppeling tussen het woord en het beeld.<br />
TIP 4.1 Geef de boodschap op de plaats van actie.<br />
Geeft u een medewerker een instructie of een uitleg, ga dan naar de plaats waar hij die<br />
opdracht moet uitvoeren. Daar kunt u bovendien duidelijker uitleggen wat hij precies moet<br />
doen. Op de werkplek zijn idealiter ook wandplaten, foto’s, handboeken, en andere<br />
hulpmiddelen aanwezig. Door <strong>taal</strong> aan beelden te koppelen zorgt u ervoor dat de medewerker<br />
de <strong>taal</strong> gemakkelijker begrijpt.<br />
Voer een werkbespreking ook uit op de werkplek. U hebt dan de mogelijkheid om ter plaatse<br />
dingen aan te wijzen of uit te beelden. Wanneer er problemen zijn met de werking van een<br />
machine, dan kunt u problemen beter bespreken en oplossen.<br />
Denk vooraf goed na over het kader van waaruit u een instructie of informatie wilt geven.<br />
TIP 4.2 Demonstreer uw mondelinge informatie.<br />
Wanneer u een nieuwe techniek moet tonen, of een nieuwe machine moet uittesten, geef dan<br />
de opdracht aan de machine en vertel telkens wat u precies doet. Zo heeft de<br />
laag<strong>taal</strong>vaardige een duidelijk beeld van wat hij moet doen.<br />
Geef een zo nauwkeurig mogelijke mondelinge beschrijving van wat u demonstreert. Zorg<br />
ervoor dat u de handelingen uitvoert, wanneer u ze benoemt.<br />
Laat de demonstratie verlopen vanuit het gezichtspunt van de werknemer. Doet u dit niet<br />
dan zal de werknemer die tegenover u staat informatie soms foutief begrijpen of<br />
interpreteren, bijvoorbeeld wanneer u richtinggevende woorden gebruikt (rechts, links,<br />
achteruit, …).<br />
Breng de handelingen aan vanuit informatie die u al eens eerder gegeven hebt, vanuit<br />
inzichten die werknemers al hebben. Dit is opnieuw een betekenisvol kader aanbieden.<br />
Een bepaalde handeling leidt tot een bepaald effect. Verwoord dit effect niet, maar laat de<br />
werknemer dit zelf ervaren. Dit leidt tot inzichten. Pas daarna verwoordt u de inzichten.<br />
Voorbeeld: laat een werknemer eerst een onveilige ladder ervaren.<br />
TIP 4.3 Ondersteun uw mondelinge informatie met foto’s, tekeningen.<br />
Het gebruik van foto’s en tekeningen roept een hele context op die u niet met woorden hoeft te<br />
benoemen. Gebruikt u toch vakjargon dan zullen foto’s en tekeningen betekenis geven aan<br />
onbekende en moeilijke woorden. U hoeft de woorden niet weg te laten, maar het <strong>taal</strong>gebruik<br />
wordt toegankelijker via het visualiseren van de <strong>taal</strong>. Werknemers kunnen zo gemakkelijker<br />
zowel de inhoud als de <strong>taal</strong> begrijpen.<br />
Foto’s en tekeningen zorgen meer voor een betekenisvol kader en creëren mee de context.<br />
Dit geeft laag<strong>taal</strong>vaardige werknemers de kans om sneller verbanden te leggen en meer<br />
inzicht te krijgen in procedures OF een opeenvolging van werkinstructies. Let er echter op dat<br />
u het beeld en de <strong>taal</strong> samen aanbiedt. Door beelden te koppelen aan <strong>taal</strong> zullen die beelden<br />
ook achteraf op een betekenisvolle manier het gebruik van <strong>taal</strong> begeleiden. Als die beelden<br />
oorspronkelijk los van <strong>taal</strong> worden aangeboden, dan zal de koppeling beeld/<strong>taal</strong> achteraf veel<br />
moeilijker zijn. Zorg er wel voor dat de beelden effectief naar iets verwijzen.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 62
Voorbeelden:<br />
o Bespreek het veiligheidsreglement met foto’s die woorden of begrippen of een<br />
opeenvolging van handelingen, verduidelijken.<br />
o Hang foto’s en tekeningen op met begeleidende tekst (slechts enkele korte<br />
zinnen) op de werkplek. Geef dit eventueel ook mee aan de laag<strong>taal</strong>vaardige<br />
werknemer. Verwijs tijdens een uitleg over een taak, een proces of een procedure<br />
naar de foto’s.<br />
o Hang ook wandplaten en foto’s met namen (van producten, gereedschappen,<br />
machines) op plaatsen waar laag<strong>taal</strong>vaardige werknemers hun instructies krijgen.<br />
Dikwijls krijgen ze hun dagelijkse instructies op een algemene werkplek en niet op<br />
de werkplek waar ze hun specifieke taak uitvoeren of waar hun materiaal<br />
aanwezig is. Op deze manier kan men tijdens het geven van instructies steeds<br />
verwijzen naar de foto’s of de wandplaten.<br />
TIP 4.4 Maak een beeldverhaal van uw mondelinge informatie.<br />
Maak een overzicht van de meeste instructies. Pas de informatie, de zinnen en de<br />
woordenschat aan door gebruik te maken van de hierboven vermelde tips. Visualiseer zo<br />
veel mogelijk stappen met duidelijke foto’s en tekeningen. Maak een opeenvolging van de<br />
verschillende stappen met foto’s.<br />
Maak een overzicht van de meeste informatiemomenten. Pas de inhoud, de zinnen en<br />
de woordenschat aan door gebruik te maken van de hierboven vermelde tips. Visualiseer<br />
zo veel mogelijk stappen met duidelijke foto’s en tekeningen. Maak een opeenvolging van<br />
de verschillende stappen met foto’s.<br />
Voorbeeld: verschillende veiligheidsprocedures, EHBO, …<br />
TIP 4.5 Gebruik schriftelijke communicatie vooral als ondersteuning bij mondelinge<br />
communicatie.<br />
Wanneer u informatie geeft aan de werknemer, zorg dan ook voor een duidelijke<br />
schriftelijke neerslag. Deze schriftelijke informatie moet het verhaal op een herkenbare<br />
manier verwoorden en schematiseren. Zorg er wel voor dat dit past binnen het kader, de<br />
achtergrond en de cultuur van de werknemer. Dit geeft sommige laag<strong>taal</strong>vaardigen een<br />
houvast. Pas hierbij wel de tips toe die vermeld zijn bij het verbeteren van het schriftelijk<br />
<strong>taal</strong>gebruik.<br />
Schrijf tijdens het betoog ook de grote lijnen op een bord of een blad papier. Dit geeft de<br />
grote structuur weer van de informatieopdracht. Hierdoor hebt u achteraf ook de kans om<br />
aan de hand van deze structuur de essentie nog eens kort te herhalen.<br />
TIP 4.6 Creëer voorwaarden op de werkplek om instructies en informatie te visualiseren.<br />
Zorg voor mogelijkheden om informatie te visualiseren.<br />
Zorg dat er notitieblokken, een whiteboard of schoolborden op de werkplek zijn. Geef<br />
anderstaligen de kans EN DE TIJD om sommige <strong>taal</strong>elementen op te schrijven. Geef ook<br />
Nederlandssprekenden de kans om hun uitleg te ondersteunen met een schema, of om al<br />
eens een woord op de muur of op een bord te schrijven.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 63
Geef tijd om teksten te visualiseren.<br />
Het ontwikkelen of creëren van bovenvermelde tips kost uiteraard tijd. Geef iemand<br />
tijdelijk wat ruimte en tijd om een beeldverhaal te ontwikkelen van een procedure of om<br />
geschikte foto’s te zoeken en op te hangen in de werkruimte.<br />
TIP 5 Leg woorden uit.<br />
TIP 5.1 Gebruik nieuwe begrippen en woorden eerst in zoveel mogelijk contexten die voor een<br />
werknemer duidelijk en gekend zijn.<br />
Eerst moeten nieuwe begrippen of woorden receptief gekend zijn (dit wil zeggen: het woord<br />
kunnen herkennen en weten wat het betekent), pas dan kan een werknemer deze woorden<br />
productief/actief gebruiken in zijn <strong>taal</strong>. Dit kunt u vergelijken met het <strong>taal</strong>gebruik van een kind.<br />
Vooraleer een kind zijn eerste woorden uitspreekt, heeft het honderduit nieuwe en voor hem<br />
ongekende woorden opgevangen. Het duurt een tijdje vooraleer nieuwe woorden ook effectief<br />
gebruikt worden in het dagelijks <strong>taal</strong>gebruik. Of nog: het lukt u misschien wel om (stukken uit)<br />
een krantenartikel in een andere <strong>taal</strong> te begrijpen, maar u kunt niet zonder hulp van het artikel,<br />
in die <strong>taal</strong> vertellen wat de inhoud ervan is. Met andere woorden: u weet meer receptief dan u<br />
actief/productief kunt gebruiken. Dat is ook het geval bij anderstaligen die het Nederlands<br />
leren.<br />
Ga ervan uit dat werknemers de <strong>taal</strong> niet altijd moeten reproduceren als dat niet nodig is.<br />
Verwacht van een werknemer niet om bepaalde nieuwe woorden onmiddellijk te gebruiken,<br />
herhaal geregeld de nieuwe woorden in wisselende contexten. Daarna zal de werknemer de<br />
nieuwe woorden opnemen in zijn <strong>taal</strong>gebruik.<br />
TIP 5.2 Zorg voor betekenisvolle contexten.<br />
Laag<strong>taal</strong>vaardige werknemers nemen veel informatie op uit de omgeving. Geef daarom<br />
nieuwe informatie zoveel mogelijk in een bekende praktijksituatie. Ga naar een werf wanneer<br />
u informatie wilt geven over de taakverdeling op de werf. Dit geeft werknemers meer kansen<br />
om inzicht te krijgen in de opeenvolging van taken, om duidelijker te begrijpen waarover het<br />
precies gaat.<br />
Denk daarom vooraf goed na over het kader van waaruit u nieuwe informatie geeft. Ga na<br />
welke informatie al gekend is en ga vanuit dat kader verder. Zorg voor een logische en<br />
stapsgewijze opeenvolging in de uitleg.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 64
TIP 5.3 Leg moeilijke woorden uit of toon ze.<br />
Gebruik zowel verbale als non-verbale manieren om de betekenis van woorden duidelijk<br />
te maken. Het is belangrijk om te variëren in uw aanpak.<br />
Non-verbaal:<br />
Voorwerpen<br />
Foto’s en tekeningen (zonder te veel afleidende details)<br />
Ondersteunende gebaren, uitbeelden<br />
Geluiden<br />
Verbaal:<br />
Beschrijvingen en definities: zorg er wel voor dat de beschrijving of de definitie niet<br />
moeilijker is dan het woord zelf. Een definitie kan snel heel abstract zijn.<br />
Voorbeelden of voorbeeldzinnen<br />
Synoniemen of tegengestelden<br />
Gradaties<br />
Categorieën<br />
In combinatie met andere woorden<br />
Vertalen: maar let op met vertalen. Zie tip 5.5.<br />
Uiteraard kunt u bij het uitleggen een combinatie van verbale en non-verbale manieren<br />
gebruiken. Hoe minder Nederlands de werknemer kent, hoe belangrijker de non-verbale<br />
ondersteuning is.<br />
Bied kernbegrippen aan.<br />
Denk goed na over welke woorden de laag<strong>taal</strong>vaardige collega zeker moet kennen. Bied<br />
deze woorden duidelijk aan, schrijf ze op (op een bord, op de muur, …) tijdens uw uitleg of<br />
instructie.<br />
Benadruk de nieuwe term met een duidelijke uitspraak, opvallende intonatie en herhaling.<br />
De werknemer kan zelf een woordschrift aanleggen.<br />
Geef de anderstalige werknemer de kans om zelf een woordschrift samen te stellen met<br />
veel voorkomende vaktermen en beroeps<strong>taal</strong>woorden. Hij kan hierin een omschrijving<br />
noteren, een voorbeeldzin, de verklaring, een tekening of de vertaling.<br />
Zorg er eveneens voor dat de laag<strong>taal</strong>vaardige weet bij wie hij terecht kan wanneer hij iets<br />
niet begrijpt. Dit is ofwel een collega, een directe leidinggevende of zijn <strong>taal</strong>peter of –<br />
meter. Zie hiervoor tip 11.1.<br />
TIP 5.4 Leg spreekwoorden en gezegdes uit.<br />
In het Nederlands zitten veel uitdrukkingen en gezegdes. Sommige mensen spreken ook met<br />
een zeer bloemrijke woordenschat. Voorbeelden: dat gaat te ver, hij stond op zijn achterste<br />
poten, hij begreep er geen snars van, hij heeft stalen zenuwen, …<br />
Voor Nederlandssprekenden zijn deze uitdrukkingen meestal wel duidelijk, voor anderstaligen<br />
vormen ze een struikelblok om een uitleg volledig te volgen. Let er in uw <strong>taal</strong>gebruik op dat u<br />
gezegdes en uitdrukkingen zoveel mogelijk vermijdt. Doet u dat niet, leg dan uitdrukkingen uit.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 65
TIP 5.5 Wees voorzichtig met vertalingen.<br />
Vertalen is zeker geen taboe wanneer u snel een bepaald doel wilt bereiken, namelijk een<br />
opdracht die snel moet uitgevoerd worden. Op lange termijn ontneemt u de<br />
laag<strong>taal</strong>vaardige leerkansen om de <strong>taal</strong> echt onder de knie te krijgen. Hij kan immers<br />
verwachten dat u toch het woord ver<strong>taal</strong>t.<br />
Anderstalige werknemers die voor elkaar vertalen in de eigen <strong>taal</strong>, een <strong>taal</strong> die u helemaal<br />
niet kent, houdt ook risico’s in. U hebt helemaal geen garantie op het resultaat. De kans<br />
bestaat dat er fouten of onvolledigheden in de vertaling zitten. U weet immers helemaal<br />
niet of de werknemer die ver<strong>taal</strong>t, zelf uw informatie goed begrepen heeft.<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 66
2. Een <strong>taal</strong>rijke context creëren<br />
TIP 6 Controleer begrip.<br />
TIP 6.1 Laat een opdracht uitvoeren.<br />
Laat de werknemer een opdracht uitvoeren om te checken of hij de informatie begrepen heeft.<br />
Hij moet immers in de meeste gevallen de talige informatie niet kunnen reproduceren of<br />
vertellen. De uitvoering van een opdracht geeft u de garantie of hij de talige informatie<br />
begrepen heeft.<br />
TIP 6.2 Stel gerichte vragen.<br />
Stel geen vragen waarbij de collega enkel met ‘ja’ en ‘neen’ kan antwoorden. De kans is groot<br />
dat de laag<strong>taal</strong>vaardige werknemer ja knikt en zwijgt. U gaat er dan vanuit dat de werknemer<br />
de instructie of uitleg begrepen heeft en dat is niet altijd zo.<br />
Met een open vraag dwingt u de laag<strong>taal</strong>vaardige collega wel om een volledig antwoord te<br />
formuleren.<br />
Niet: Hebt u de instructie begrepen? Zijn er nog vragen?<br />
Wel: Wat moet u precies doen?<br />
Wanneer de werknemer de open vraag toch niet begrijpt, ontleed dan uw vraag in meerdere<br />
kleine gesloten vragen. Deze vragen vereisen minder <strong>taal</strong>vaardigheid.<br />
Voorbeelden: van open naar meer gesloten<br />
Hoe moet je dit werkplan invullen?<br />
Moet je eerst x en dan y invullen?<br />
Moet je hier x invullen?<br />
TIP 6.3 Stel eenvoudige vragen.<br />
Een complexe vraag nodigt niet uit tot antwoorden. U weet dan ook niet waarmee de<br />
laag<strong>taal</strong>vaardige precies een probleem heeft. Heeft hij het niet begrepen? Kent hij het<br />
antwoord niet? Kan hij de opdracht om één of andere reden niet uitvoeren?<br />
Gebruik daarom eenvoudige en eenduidige vragen.<br />
TIP 6.4 Stel één vraag tegelijk.<br />
Wanneer u meerdere vragen tegelijkertijd stelt, dan kan het zijn dat de werknemer een deel<br />
van het antwoord vergeet. Hij moet dan teveel informatie tegelijkertijd verwerken.<br />
TIP 6.5 Laat de werknemer zelf het antwoord zoeken.<br />
Geef de werknemer genoeg tijd om na te denken en een antwoord te formuleren. Onderbreek<br />
hem niet onmiddellijk. Dring ook het juiste antwoord niet op wanneer hij het nog niet helemaal<br />
begrepen heeft. Herhaal dan de instructie of de uitleg.<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 67
TIP 7 Stimuleer werknemers om te spreken.<br />
Tip 7.1 Grijp elk moment om werknemers aan het woord te laten.<br />
Tijdens het werk kunt u geregeld anderstalige werknemers vragen om te verwoorden wat ze<br />
op dat moment doen of waarom ze iets doen. Leg er duidelijk de nadruk op dat dit niet is om<br />
hen te controleren wel om hen te stimuleren hun <strong>taal</strong> te oefenen.<br />
Nodig alle werknemers uit om problemen te signaleren of vragen te stellen waneer iets niet<br />
duidelijk is of wanneer ze iets niet hebben begrepen.<br />
TIP 7.2 Bevorder het speken van Nederlands tijdens informele momenten.<br />
Sociale contacten zijn zeer belangrijke onbewuste <strong>taal</strong>oefeningen. Probeer af en toe eens een<br />
discussie tijdens de pauze uit te lokken. Stel vragen aan de anderstalige werknemers<br />
waardoor ze gestimuleerd worden om aan het gesprek deel te nemen.<br />
Dit bevordert ook een open klimaat tussen alle werknemers.<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
TIP 8 Oefen gesprekken op voorhand.<br />
TIP 8.1 Bereid werkoverleg voor.<br />
Betrek laag<strong>taal</strong>vaardige collega’s bij het werkoverleg. Het is niet altijd gemakkelijk om in groep<br />
in het Nederlands informatie, procedures of processen te bespreken. Werknemers moeten<br />
zich al zeker voelen over hun <strong>taal</strong>gebruik vooraleer ze voldoende lef en durf hebben om te<br />
participeren.<br />
Volgende tips kunnen helpen:<br />
Neem de agenda samen door.<br />
Bekijk bij welke onderdelen de medewerker iets wil inbrengen. Bereid de <strong>taal</strong> die hij<br />
hiervoor nodig heeft voor, licht een aantal onderwerpen al even toe zodat de grote lijnen<br />
voor de laag<strong>taal</strong>vaardige werknemer al duidelijk zijn voor de vergadering. Zo kan hij zich<br />
ten volle toeleggen op de details of op zijn eigen inbreng.<br />
Bereid de inbreng van de laag<strong>taal</strong>vaardig medewerker voor.<br />
Wanneer de medewerker zelf iets wil inbrengen, dan kunt u de talige elementen al samen<br />
even bekijken en oefenen. Wat wil de werknemer precies zeggen? Hoe kan hij dat<br />
zeggen? Welke reacties kan hij verwachten? Hoe kan hij reageren?<br />
Structureer de vergadering.<br />
Een vergadering is gebaat met een duidelijke structuur. In een vergadering met<br />
verschillende laag<strong>taal</strong>vaardigen is een goed gestructureerd overleg nog belangrijker.<br />
Wanneer mensen door elkaar praten, zal de laag<strong>taal</strong>vaardige veel minder kunnen<br />
begrijpen. Zorg ervoor dat iedereen aan bod komt, maar dat mensen niet door elkaar<br />
praten.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 68
TIP 8.2 Oefen telefoongesprekken.<br />
Iedereen moet wel eens een telefoongesprek voeren op het werk. Sommige mensen<br />
telefoneren graag, anderen niet. Sommige laag<strong>taal</strong>vaardigen durven ondanks hun beperkte<br />
kennis van het Nederlands snel telefoneren, andere weer niet.<br />
Volgende tips kunnen mensen stimuleren:<br />
Bereid gesprekken voor.<br />
Inventariseer situaties en reacties. Maak een lijstje met een aantal standaardzinnen.<br />
Oefen geregeld een aantal standaardgesprekken zoals het doorverbinden met een<br />
collega. Op deze manier weet de anderstalige wat hij moet zeggen en kan hij beter<br />
reageren op een aantal situaties.<br />
Stimuleer anderstaligen om de telefoon aan te nemen.<br />
Geef hen de gelegenheid om telefoongesprekken te voeren. Bespreek achteraf hoe het<br />
telefoongesprek verlopen is.<br />
TIP 8.3 Bereid ook gesprekken met externen voor.<br />
In een gesprek met een externe, bijvoorbeeld een klant, is het zeker belangrijk om de<br />
laag<strong>taal</strong>vaardige werknemer te helpen. In dit soort gesprekken is er niet steeds ruimte voor<br />
vallen en opstaan. U kunt samen met de werknemer de inhoud en het woordgebruik<br />
overlopen. Wanneer het ook gaat over langere instructies of informatie, dan bekijkt u samen<br />
ook even de structuur.<br />
TIP 8.4 Geef fiches met standaardformuleringen.<br />
Wanneer het bedrijf al een cursus Nederlands op de werkvloer organiseert, kunt u de<br />
<strong>taal</strong>docent vragen om fiches op te stellen met standaardformuleringen die frequent worden<br />
gebruikt op de werkvloer.<br />
Voorbeelden:<br />
Volgens mij …<br />
Ik vind dat … Ik denk dat … Ik ben zeker dat …<br />
We vragen ons af …<br />
We stellen voor dat … Ik stel voor dat …<br />
Laat werknemers ook spreekkaders gebruiken. Dit geeft hen extra ondersteuning omdat de<br />
structuur al wordt aangeboden. Zij kunnen zich vooral concentreren op de inhoud van hun<br />
boodschap.<br />
Voorbeelden: Eerst …, daarna …, vervolgens …, ten slotte ….<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 69
TIP 9 Verbeter fouten op een respectvolle manier.<br />
TIP 9.1 Creëer een veilige <strong>taal</strong>- en leeromgeving.<br />
Werknemers moeten zich veilig voelen om Nederlands te durven spreken. In een tolerant en<br />
open werkklimaat waar collega’s geduldig zijn, een open en tolerante houding hebben en<br />
bereid zijn om mee naar oplossingen te zoeken bij talige problemen krijgt de laag<strong>taal</strong>vaardige<br />
werknemer het gevoel dat hij fouten mag maken.<br />
Een werknemer heeft het recht om <strong>taal</strong>fouten te maken, om talige risico’s te nemen,<br />
om complexe structuren en nieuwe woorden uit te proberen. Een bestraffende<br />
omgeving heeft hij dan niet nodig. Dat werkt contraproductief.<br />
Wanneer een werknemer fouten maakt in zijn <strong>taal</strong>gebruik, wijs dan in de reactie ook<br />
op wat wel goed is. Vermijd zeker om fouten te benadrukken in groep. Dat kan<br />
confronterend zijn.<br />
Samen lunchen, samen naar het werk rijden, deelnemen aan activiteiten verhogen de<br />
kans op wederzijds vertrouwen en betrokkenheid.<br />
TIP 9.2 Help laag<strong>taal</strong>vaardige werknemers in hun <strong>taal</strong>verwervingsproces.<br />
De collega’s kunnen gestimuleerd worden om de anderstalige te helpen in zijn<br />
<strong>taal</strong>verwervingsproces. Collega’s kunnen met voldoende respect voor elkaar veel gemaakte<br />
fouten verbeteren en openstaan om <strong>taal</strong>vragen van de anderstalige te beantwoorden.<br />
Geef reactie op wat een medewerker zegt en hoe hij iets zegt. Zorg er wel voor dat u dat op<br />
een respectvolle manier doet. Fouten zijn een noodzakelijke stap in de <strong>taal</strong>ontwikkeling. Denk<br />
maar aan hoe wij zelf Frans of Engels geleerd hebben en zelfs aan hoe een kind verschillende<br />
stappen zet in zijn <strong>taal</strong>ontwikkeling. Geef daarom al eens een compliment wanneer een<br />
laag<strong>taal</strong>vaardige goede <strong>taal</strong>evoluties maakt. Zeg hem ook wanneer hij fouten maakt.<br />
TIP 9.3 Sensibiliseer de collega’s.<br />
De <strong>taal</strong>docent kan het lespakket tijdens of na de les toelichten aan collega’s en aanduiden wat<br />
de belangrijkste leerpunten zijn. Zij kunnen samen <strong>taal</strong> oefenen.<br />
Ook de <strong>taal</strong>peter of –meter kan hierover ingelicht worden. Het is makkelijker om te helpen bij<br />
<strong>taal</strong>problemen als hij weet wat de werknemer in de begeleiding Nederlands krijgt aangeleerd.<br />
TIP 9.4 Pas EHBO toe – Eerste hulp bij onbegrip.<br />
Elk tekstverwerkingsprogramma heeft een spellingscontrole. Maar leren omgaan met<br />
de suggesties van die computerfunctie is minder vanzelfsprekend dan gedacht. De<br />
<strong>taal</strong>peter of -meter kan daarbij helpen.<br />
De Taaltelefoon (078/15.20.25 of www.<strong>taal</strong>telefoon.be) is een <strong>taal</strong>adviesdienst van de<br />
Vlaamse overheid. De dienst geeft advies over spelling, woordgebruik, grammatica,<br />
uitspraak, <strong>taal</strong>conventies, formulering en stijl.<br />
Ook de website van de Nederlandse Taalunie (www.<strong>taal</strong>advies.net) probeert te<br />
antwoorden op de meeste <strong>taal</strong>vragen.<br />
En dan is er ook altijd nog Het Groene Boekje (op papier of online op<br />
www.woordenlijst.org). Het systematisch controleren van moeilijke en ook schijnbaar<br />
gemakkelijke alledaagse woorden kan een automatisme worden.<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 70
TIP 10 Organiseer <strong>taal</strong>contact.<br />
Zorg er mee voor dat de laag<strong>taal</strong>vaardige collega’s zoveel mogelijk het Nederlands kunnen oefenen.<br />
Stimuleer hen om Nederlands te spreken en zoek naar situaties waarin u hen kansen biedt om te<br />
spreken.<br />
Introduceer beginnende medewerkers bij de collega’s.<br />
Stel nieuwe medewerkers persoonlijk voor aan de collega’s. Neem de tijd om een praatje<br />
te maken. Laat de medewerker door verschillende collega’s rondleiden. Dit stimuleert<br />
alvast het onderlinge contact in het bedrijf of de organisatie. Op deze manier leert ook de<br />
nieuwe medewerker meerdere collega’s kennen en wordt hij gestimuleerd om met hen te<br />
praten en contact te houden.<br />
Maak ploegen of duo’s tussen laag<strong>taal</strong>vaardige + Nederlandssprekende<br />
werknemers.<br />
Laat laag<strong>taal</strong>vaardige werknemers samenwerken met Nederlandssprekende collega’s. Zo<br />
stimuleer je het ‘natuurlijk’ <strong>taal</strong>gebruik van beiden. De anderstalige krijgt zo ook de kans<br />
om vragen te stellen, wanneer hij iets niet begrijpt.<br />
Laat de laag<strong>taal</strong>vaardige mondeling verslag uitbrengen.<br />
Laat de laag<strong>taal</strong>vaardige medewerker geregeld verslag uitbrengen van zijn activiteiten,<br />
zijn werk, zijn opdracht, de evoluties van een job. Op deze manier wordt hij gestimuleerd<br />
om na te denken over het <strong>taal</strong>gebruik van het werk. Zo zal hij in de toekomst ook meer<br />
kans krijgen om eventueel het woord te nemen op een vergadering.<br />
Betrek de laag<strong>taal</strong>vaardige bij alledaagse gesprekken.<br />
Denk op voorhand na over mogelijke onderwerpen die u met laag<strong>taal</strong>vaardige collega’s<br />
kunt bespreken. Voorbeeld: het nieuws, het weer, culturele evenementen van beiden,<br />
televisieprogramma’s, … Begin eventueel een gesprek met een andere collega en betrek<br />
de laag<strong>taal</strong>vaardige medewerker bij het gesprek. Stel vragen en ga in op zijn antwoord.<br />
Let hierbij wel op dat niet iedereen geïnteresseerd is in dezelfde onderwerpen. Zoek<br />
eventueel naar verschillen tussen culturen die u wel kunt bespreken.<br />
Let wel! Het is niet altijd gemakkelijk om een gesprek op gang te houden met iemand die nog niet zo<br />
goed Nederlands spreekt. Maak hierover geen grapjes. Die kunnen goed bedoeld zijn, maar kunnen<br />
verkeerd begrepen worden of kunnen niet duidelijk zijn voor iemand die een <strong>taal</strong> leert. Humor is één<br />
van de moeilijkste elementen bij <strong>taal</strong>verwerving.<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 71
3. Andere aanpassingen om de <strong>taal</strong>context te verbeteren<br />
TIP 11 Neem ook een aantal niet talige acties om de <strong>taal</strong>context te verbeteren.<br />
TIP 11.1 Duid een <strong>taal</strong>peter of <strong>taal</strong>meter aan.<br />
De werkgever kan een <strong>taal</strong>peter of –meter aanstellen per anderstalige werknemer. Vele<br />
bedrijven en organisaties werken al met peter- en meterschap bij het onthaal en de inwerking<br />
van nieuwe medewerkers. Een peter of meter is een naaste collega van de nieuwe werknemer<br />
die zorgt voor een vlotte opvang. Hij informeert hem over het reilen en zeilen in een bedrijf of<br />
organisatie, stelt hem het bedrijf en de werknemers voor, beantwoordt vragen van de<br />
nieuwkomer, verleent steun waar nodig en leert hem doorgaans ook alle technische kneepjes<br />
van het vak.<br />
Een peter of meter kan ook talige ondersteuning of informatie geven wanneer een<br />
anderstalige nieuwe werknemer worstelt met bijvoorbeeld het <strong>taal</strong>gebruik van de<br />
onthaalbrochure of veiligheidsprocedures, wanneer hij een telefoongesprek even wil<br />
voorbereiden, wanneer hij een verslag moet doorsturen en twijfelt aan de gebruikte spelling.<br />
Gesprekken met RESOC en de sectorfondsen bevestigen dat deze <strong>taal</strong>ondersteuning<br />
voorlopig niet of nog niet is opgenomen in het takenpakket van een peter of meter. In de<br />
vorming tot peter of meter is wel een luik communicatie opgenomen, maar reflecteren op<br />
<strong>taal</strong>gebruik voorlopig nog niet. Toch is dit in functie van anderstalige nieuwe werknemers een<br />
zinvolle uitbreiding van de functie van meter of peter.<br />
TIP 11.2 Gebruik de werkomgeving als leeromgeving.<br />
Zorg voor woordenboeken op de werkplek.<br />
Geef aandacht aan nieuwe en moeilijke woorden. Zie ook tip 5.<br />
Maak woordkaarten bij de meest voorkomende gereedschappen, machines, producten,<br />
materialen.<br />
Zorg voor wandplaten met foto’s met de naam of de geschreven procedure.<br />
Zorg dat er voldoende schrijfgerief aanwezig is op elke werkplek.<br />
Geef werknemers tijd om deze hulpmiddelen te gebruiken.<br />
TIP 11.3 Oefen eerst in de praktijk, geef dan pas de theoretische onderbouw.<br />
Zorg ervoor dat een medewerker steeds eerst een opdracht of een werkproces kan oefenen in<br />
de praktijk vooraleer u er een theoretische uitleg over geeft. Op deze manier heeft hij de kans<br />
om een aantal termen eerst in de praktijk te leren. Wanneer u daarna een theoretische<br />
onderbouw geeft, dan is de informatie niet meer zo abstract en zal de werknemer de <strong>taal</strong> die u<br />
gebruikt beter begrijpen.<br />
Ga terug naar het invulformulier.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 72
Advies voor het management:<br />
het mondeling <strong>taal</strong>gebruik van laag<strong>taal</strong>vaardige werknemers verbeteren<br />
Screening<br />
1. Om te weten welk <strong>taal</strong>traject de anderstalige het beste volgt, kan de werkgever het <strong>taal</strong>niveau<br />
Nederlands van een anderstalige werknemer laten screenen. Het screenen van de algemene<br />
<strong>taal</strong>vaardigheid kan bij het Huis van het Nederlands of bij één van de partners van het Huis. Deze<br />
screening bestaat uit een niveautoets om het algemene <strong>taal</strong>vaardigheidsniveau te bepalen. U<br />
kunt contact opnemen met één van de Huizen van het Nederlands.<br />
2. Wanneer een werkgever beslist om een interne cursus Nederlands op de werkvloer te<br />
organiseren is het niet noodzakelijk om vooraf het instapniveau van de werknemer te kennen. De<br />
<strong>taal</strong>coach van de VDAB zal dan een diagnostische screening uitvoeren die is gericht op de<br />
werkvloer en op de functie van de anderstalige. Hij ontwikkelt voor elk bedrijf of elke organisatie<br />
een aparte screening die is gebaseerd op de noden en eisen van de werknemer en de werkgever.<br />
Taaltraject<br />
Op basis van de screening kan de interne <strong>taal</strong>beleidscoördinator eventueel samen met een<br />
<strong>taal</strong>docent het <strong>taal</strong>traject van de anderstalige werknemer bepalen. Het is uiteraard ook mogelijk<br />
om een aantal <strong>taal</strong>trajecten van verschillende werknemers die met dezelfde tekorten of noden<br />
zitten, te bundelen. In het <strong>taal</strong>traject wordt aangegeven aan welke <strong>taal</strong>vaardigheden en welke<br />
talige competenties (of einddoelen) de anderstalige moet werken. Het is van groot belang om van<br />
werknemers geen onrealistisch hoog niveau van sociale <strong>taal</strong>vaardigheid te eisen. Het is zinvol om<br />
na de basismodules richtgraad 1 8 onmiddellijk te starten met Nederlands op de werkvloer, dat<br />
gekoppeld wordt aan de functie van de anderstalige. In het traject zijn ook evaluatie- en<br />
voortgangsmomenten bepaald. Gelijkaardige trajecten kan men ook clusteren en in groep<br />
aanpakken.<br />
De interne <strong>taal</strong>beleidscoördinator volgt de trajecten op.<br />
Aanbod Nederlands<br />
1. Voor uitbreiding van de algemene <strong>taal</strong>vaardigheid van de anderstalige werknemer kan de<br />
werkgever hem verwijzen naar het Huis van het Nederlands voor het reguliere <strong>taal</strong>aanbod<br />
Nederlands als Tweede Taal (NT2). Een consulent van het Huis van het Nederlands schrijft de<br />
anderstalige in de voor hem meest geschikte cursus Nederlands in. Dit kan zijn in een Centrum<br />
Basiseducatie, een Centrum voor Volwassenenonderwijs of een Universitair Talencentrum.<br />
Algemene <strong>taal</strong>vaardigheid geeft geen onmiddellijke verbetering van het <strong>taal</strong>gebruik op de<br />
werkvloer. De anderstalige leert Nederlands over verschillende contexten en thema’s in de<br />
samenleving maar niet het Nederlands (vakjargon, instructie<strong>taal</strong>, beroeps<strong>taal</strong>) dat de anderstalige<br />
onmiddellijk kan inzetten op zijn fysieke werkplek en in de bedrijfscontext. De werkgever zal het<br />
meeste rendement ondervinden bij een interne cursus Nederlands op de werkvloer.<br />
8 Bijlage 2<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 73
2. De werkgever kan de <strong>taal</strong>ontwikkeling van de anderstalige werknemer stimuleren via een intern<br />
georganiseerde <strong>taal</strong>opleiding of individuele <strong>taal</strong>ondersteuning Nederlands op de werkvloer.<br />
Hierin wordt functioneel <strong>taal</strong>gebruik aangeboden in betekenisvolle contexten (op de werkvloer).<br />
Men vertrekt vanuit de werkcontext van de werknemer en de noden die hij op het werk en op de<br />
werkvloer ervaart. Doorgaans is dit pakket gericht op de communicatie op de werkplek en op<br />
woordenschatuitbreiding.<br />
Een werkgever heeft de keuze uit een traditionele cursus Nederlands op de werkvloer of een<br />
cursus voor KMO's. Bij de traditionele cursus geeft de <strong>taal</strong>docent les in groep en in klasverband.<br />
Bij de methodiek die voor KMO’s is ontwikkeld, begeleidt een <strong>taal</strong>coach de anderstalige<br />
werknemer individueel op zijn werkplek in de talige noden die hij ervaart op zijn specifieke<br />
werkvloer. Tegelijkertijd geeft de <strong>taal</strong>docent of <strong>taal</strong>coach <strong>taal</strong>ondersteuning aan collega’s en<br />
ploegbazen. Hij geeft tips over communiceren met anderstalige werknemers of over het geven<br />
van instructies.<br />
Voor een cursus Nederlands op de werkvloer kan de werkgever de VDAB contacteren. In<br />
Antwerpen neemt ook Linguapolis hierin initiatieven.<br />
3. De werkgever kan ook in kaart brengen wat algemene tekorten zijn bij verschillende anderstalige<br />
werknemers: spreek-, luister-, lees- en schrijfvaardigheid, sleutelvaardigheden en/of<br />
leervaardigheden, grammaticabeheersing of sociale vaardigheden. De werkgever kan hiervoor<br />
een algemener pakket NT2 laten ontwikkelen bij één van de partners van het Huis van het<br />
Nederlands.<br />
Een voorbeeld:<br />
Linguapolis ontwikkelde een screening op maat van anderstalige trajectbegeleiders en docenten<br />
maatschappelijke oriëntatie van het onthaalbureau Pina, verantwoordelijk voor de uitvoering van<br />
het inburgeringsdecreet in de Stad Antwerpen. Na de screening stelde Linguapolis vast dat er<br />
twee groepen anderstalige werknemers bij Pina werken. De eerste groep heeft vooral nood aan<br />
het versterken van de zakelijke communicatie en het perfectioneren van de schriftelijke <strong>taal</strong>kennis.<br />
De tweede groep heeft nood aan de herhaling van een aantal grammaticale basisregels.<br />
Vervolgens besliste Pina op voorstel van Linguapolis om twee groepscursussen Nederlands te<br />
organiseren: zakelijke communicatie en grammaticaal remediëren. Beide cursussen<br />
vertrekken vanuit de communicatie op de werkvloer van de anderstalige werknemers en in beide<br />
pakketten wordt gewerkt met authentiek materiaal van de werkvloer: verslagen van werknemers,<br />
mails en telefoongesprekken, gesprekken die werknemers moeten voeren met verschillende<br />
instanties.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 74
Inspiratiebronnen<br />
1. Literatuur- en infolijst<br />
o Bronnenboek Pc en netwerk, tips voor de vakinstructeur; Huis van het Nederlands Brussel. (Deze<br />
publicatie kwam tot stand met de medewerking van de Vlaamse Gemeenschapscommissie van het<br />
Brussels Hoofdstedelijk Gewest)<br />
o Informatie overbrengen aan <strong>taal</strong>zwakke werknemers; Hilde de Vos, Verbal Vision vzw, 2000.<br />
o Nederlands op de werkvloer, Een handleiding voor organisatoren en lesgevers Nederlands op de<br />
Werkvloer; A. Lanssens, S Speybrouck, A. Vanherf; 2001.<br />
o Nederlands op de werkvloer voor KMO vragenlijsten behoefteonderzoek; Centrum Taal en Onderwijs<br />
o Nederlands op de Werkvloer: Prikkels waarop je een discussie kan bouwen; Unizo-Jobkanaal<br />
o Nederlands op de werkvloer? Samen kan het; ABVV – Diversiteitsconsulenten<br />
o Servicepunt Arbeidsmarkt MKB: Taalkit voor werkgevers<br />
o Stichting Lezen en Schrijven: Laaggeletterdheid in het Werk, Een kwalitatief onderzoek naar lees-,<br />
schrijf- en rekentaken in de kenniseconomie; Aukje Smit, Ella Bohnenn en Astrid Hazelzet; maart 2006<br />
o Taalstages op de werkvloer; Simon Verhallen en anderen; 1996.<br />
2. Websites<br />
o www.alte.org<br />
o www.cnavt.org<br />
o www.cteno.be<br />
o www.NT2evaluatheek.be<br />
o www.expertisecentrumnt2.nl<br />
3. Ontwikkelgroep <strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong><br />
o Frieke Van Zundert, Huis van het Nederlands Antwerpen (Coördinator)<br />
o Geert Frateur, Universiteit Antwerpen – Linguapolis (tot maart 2007 Coördinator Zakelijke<br />
Communicatie)<br />
o Hilde de Vos, Huis van het Nederlands Antwerpen (Kwaliteitsmedewerker <strong>taal</strong>beleid)<br />
o Jes Leysen, Universiteit Antwerpen – Instituut voor Onderwijs en Informatiewetenschappen<br />
(Praktijkassistente Didactiek Nederlands aan anderstaligen) + CVO Antwerpen-Zuid (Begeleider Open<br />
Leercentrum)<br />
o Sandy Reinenbergh, Huis van het Nederlands Antwerpen (Projectmedewerker <strong>taal</strong>beleid)<br />
o Veerle Frateur, Universiteit Antwerpen – Linguapolis (Projectcoördinator)<br />
o Wim De Groof, Huis van het Nederlands Brussel (Kwaliteitsmedewerker)<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 75
Bijlagen<br />
Bijlage 1: scorewijzer uit een examen Nederlands aan anderstaligen<br />
Bijlage 2: niveaus Nederlands als tweede <strong>taal</strong>– NT2<br />
Bijlage 3: beschrijvingsschema voor zelfbeoordeling<br />
Bijlage 4: ALTE – werkgerelateerde competenties Nederlands<br />
Bijlage 5: Stappenplan om de minimale talige instapcompetenties Nederlands te bepalen<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 76
Bijlage 1: scorewijzer uit een examen Nederlands aan Anderstaligen<br />
De cursisten die deze brief moeten schrijven hebben in principe minstens 480 uren Nederlandse les in een<br />
Centrum voor Volwassenenonderwijs achter de rug (= einde module 2.2)<br />
Schrijfopdracht 1: lezersbrief naar een tijdschrift /10<br />
Probleem: Je komt net terug van vakantie. Je had de vakantie geboekt via een bon in het tijdschrift FLAIR. Het<br />
was erg slecht!<br />
Opdracht: Schrijf een lezersbrief naar het tijdschrift FLAIR en beschrijf je slechte vakantie. Zeg iets over het<br />
hotel, het eten, de bediening, de omgeving,…<br />
briefconventies Alle onderstaande delen moeten aanwezig zijn om 1 punt<br />
te behalen:<br />
a. de datum, de gemeente/de plaats<br />
b. een aanspreking<br />
c. een goede afsluiting + naam<br />
→ zowel aanspreking (beste/geachte) als afsluiting moeten<br />
correct geschreven zijn.<br />
inhoud *de cursist schetst het probleem. Bij elk item waar de cs.<br />
over klaagt, wordt 1pt aangerekend.<br />
Maximum 3.<br />
grammatica *de volgorde in de zin is correct<br />
*correcte vervoegingen en tijden<br />
*cursist gebruikt ook samengestelde zinnen: hoofdzin +<br />
hoofdzin/bijzin<br />
(met voegwoord/conjunctie)<br />
woordenschat *De cursist kan zich niet uitdrukken wegens te weinig<br />
woordenschatkennis.<br />
*De cursist heeft een beperkte woordenschat (= minder dan<br />
basis) maar gebruikt soms foute of onbestaande woorden of<br />
woorden uit een andere <strong>taal</strong>.<br />
*De cursist heeft voldoende woordenschat. De cursist gebruikt<br />
basiswoordenschat en niet meer.<br />
*De cursist heeft een rijke woordenschat, heeft meer dan het<br />
gemiddelde niveau.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 77<br />
0 1<br />
0 1 2 3<br />
0 1<br />
0 1<br />
0 1<br />
0<br />
1<br />
2<br />
3
Bijlage 2: gangbare niveaus Nederlands als tweede <strong>taal</strong> (NT2)<br />
Common<br />
European<br />
Framework of<br />
Reference for<br />
Languages (CEF)<br />
Officiële<br />
benaming<br />
Onderwijs<br />
Vlaanderen<br />
Centra<br />
Basiseducatie 9<br />
(CBE)<br />
A 1 Breakthrough Richtgraad 1 240 uur<br />
Module BENT 04<br />
Module BENT 05<br />
Module BENT 06<br />
Module BENT 07<br />
A 2 Waystage 240 uur<br />
Module BENT 08<br />
Module BENT 09<br />
Module BENT 10<br />
Termijn 10<br />
(2 x les<br />
per week)<br />
Centra<br />
Volwassenen<br />
onderwijs 11<br />
(CVO)<br />
Termijn<br />
(2 x les<br />
per week)<br />
Universitaire<br />
trajecten<br />
(bv: Linguapolis –<br />
Universiteit<br />
Antwerpen)<br />
Termijn<br />
(3 x les<br />
per week)<br />
ALTE<br />
(Association of<br />
Language Testers<br />
in Europe)<br />
1 jaar Niveau 1.1 (120u) 0,5 jaar Niveau 1 (90 uur) 3 maanden Niveau 1<br />
1 jaar Niveau 1.2 (120u) 0,5 jaar<br />
B 1 Threshold Richtgraad 2 Niveau 2.1 (120u)<br />
Niveau 2.2 (120u)<br />
B 2 Vantage Richtgraad 3<br />
Niveau 2.3 (120u)<br />
Niveau 2.4 (120u)<br />
Niveau 3.1 (120u)<br />
Niveau 3.2 (120u)<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 78<br />
1 jaar<br />
1 jaar<br />
Niveau 2 (90 uur)<br />
Niveau 3 (90 uur)<br />
3 maanden<br />
3 maanden<br />
Niveau 2<br />
1 jaar Niveau 4 (90 uur) 3 maanden Niveau 3<br />
C 1 Effectiveness Richtgraad 4 Niveau 4.1 (120u)<br />
Niveau 4.2 (120u)<br />
1 jaar Niveau 5 (60 uur) 2 maanden Niveau 4<br />
C 2 Mastery Richtgraad 5 Niveau 5<br />
9 Centra Basiseducatie geven cursussen Nederlands op richtgraad 1 voor kandidaten met maximum 10 jaar scholing (laaggeschoolden: gealfabetiseerden en analfabeten). Als voorbeeld is in<br />
deze tabel enkel het traject voor gealfabetiseerden opgenomen. Trajecten voor analfabeten duren nog langer.<br />
10 Er zijn verschillende formules mogelijk: overdag of ’s avonds, 2 x of 3 x of 4x per week, intensieve of gewone of verlengde trajecten. Als voorbeeld geven we voor CBE en CVO enkel het<br />
gewone traject van 2 x per week. Linguapolis heeft geen formule van 2 x per week, wel van 3 x per week.<br />
11 Centra Volwassenenonderwijs geven cursussen Nederlands voor kandidaten met meer dan 10 jaar scholing vanaf richtgraad 1. Laaggeschoolden kunnen hier ook terecht vanaf richtgraad 2.
CEF - gemeenschappelijke referentieniveaus: globale schaal<br />
Bron: Nederlandse Taalunie; Gemeenschappelijk Europees Referentiekader voor Moderne Vreemde talen: Leren, Onderwijzen, Beoordelen.<br />
Basisgebruiker A1 Kan vertrouwde dagelijkse uitdrukkingen en basiszinnen, gericht op de bevrediging van concrete behoeften, begrijpen en gebruiken.<br />
Kan zichzelf aan anderen voorstellen en kan vragen stellen en beantwoorden over persoonlijke gegevens zoals waar hij/zij woont, wie<br />
hij/zij kent en dingen die hij/zij bezit. Kan op een simpele wijze reageren, aangenomen dat de andere persoon langzaam en duidelijk<br />
praat en bereid is om te helpen.<br />
A2 Kan zinnen en regelmatig voorkomende uitdrukkingen begrijpen die verband hebben met zaken van direct belang (bijvoorbeeld<br />
persoonsgegevens, familie, winkelen, plaatselijke geografie, werk). Kan communiceren in simpele en alledaagse taken die een<br />
eenvoudige en directe uitwisseling over vertrouwde en alledaagse kwesties vereisen. Kan in eenvoudige bewoordingen aspecten van<br />
de eigen achtergrond, de onmiddellijke omgeving en kwesties op gebied van directe behoeften beschrijven.<br />
Onafhankelijke gebruiker B1 Kan de belangrijkste punten begrijpen uit duidelijke standaardteksten over vertrouwde zaken die regelmatig voorkomen op het werk,<br />
op school en in de vrije tijd. Kan zich redden in de meeste situaties die kunnen optreden tijdens reizen in gebieden waar de <strong>taal</strong> wordt<br />
gesproken. Kan een eenvoudige lopende tekst produceren over onderwerpen die vertrouwd of die van persoonlijk belang zijn. Kan<br />
een beschrijving geven van ervaringen en gebeurtenissen, dromen, verwachtingen en ambities en kan kort redenen en verklaringen<br />
geven over meningen en plannen.<br />
B2 Kan de hoofdgedachte van een ingewikkelde tekst begrijpen, zowel over concrete als over abstracte onderwerpen, met inbegrip van<br />
technische besprekingen in het eigen vakgebied. Kan zo vloeiend en spontaan reageren dat een normale uitwisseling met<br />
moeder<strong>taal</strong>sprekers mogelijk is zonder dat dit voor een van de partijen een inspanning met zich meebrengt. Kan duidelijke,<br />
gedetailleerde tekst produceren over een breed scala van onderwerpen: kan een standpunt over een actuele kwestie uiteenzetten en<br />
daarbij ingaan op de voor- en nadelen van diverse opties.<br />
Vaardige gebruiker C1 Kan een uitgebreid scala van veeleisende, lange teksten begrijpen en de impliciete betekenis herkennen. Kan zichzelf vloeiend en<br />
spontaan uitdrukken zonder daarvoor aantoonbaar naar uitdrukkingen te moeten zoeken. Kan flexibel en effectief met <strong>taal</strong> omgaan<br />
ten behoeve van sociale, academische en beroepsmatige doeleinden. Kan een duidelijke, goed gestructureerde en gedetailleerde<br />
tekst over complexe onderwerpen produceren en daarbij gebruik maken van organisatorische structuren en verbindingswoorden.<br />
C2 Kan vrijwel alles wat hij of zij hoort of leest gemakkelijk begrijpen. Kan informatie die afkomstig is uit verschillende gesproken en<br />
geschreven bronnen samenvatten, argumenten reconstrueren en hiervan samenhangend verslag doen. Kan zichzelf spontaan,<br />
vloeiend en precies uitdrukken en kan hierbij fijne nuances in betekenis, zelfs in complexere situaties, onderscheiden.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 79
Bijlage 3: beschrijvingsschema voor zelfbeoordeling<br />
Bron: Nederlandse Taalunie; Gemeenschappelijk Europees Referentiekader voor Moderne Vreemde<br />
talen: Leren, Onderwijzen, Beoordelen.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 80
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 81
Bijlage 4: ALTE – werkgerelateerde competenties Nederlands<br />
Bron: www.alte.org – ALTE Work typical abilities. Vrij ver<strong>taal</strong>d.<br />
Niveaus Luisteren / Spreken Lezen Schrijven<br />
A1<br />
ALTE niveau<br />
Breakthrough<br />
A2<br />
Niveau 1<br />
B1<br />
Niveau 2<br />
B2<br />
Niveau 3<br />
C1<br />
Niveau 4<br />
C2<br />
Niveau 5<br />
Kan eenvoudige en routineuze berichten<br />
aannemen en doorgeven, bv. Vrijdag om 10u<br />
is het vergadering.’<br />
Kan in de eigen werkcontext eenvoudige<br />
verzoeken uiten.<br />
Bijvoorbeeld: Ik wil 25 … bestellen.<br />
Kanover eenvoudige zaken in de eigen<br />
wekcontext advies geven.<br />
Kan de meeste boodschappen, die aandacht<br />
verdienen tijdens een normale werkdag,<br />
aannemen en doorgeven.<br />
Kan effectief aan vergaderingen deelnemen<br />
binnen de eigen werkcontext, kan zaken<br />
beargumenteren.<br />
Kan complexe, delicate en controversiële<br />
thema’s (juridisch, financieel, …) behandelen<br />
en beoordelen in de mate dat hij/zij beschikt<br />
over de nodige specialisatie.<br />
Kan korte verslagen of productbeschrijvingen<br />
begrijpen over vertrouwde zaken, wanneer ze<br />
eenvoudige geformuleerd zijn en de inhoud<br />
voorspelbaar is.<br />
Kan de meeste korte verslagen of<br />
handleidingen uit de eigen werkcontext of<br />
werkervaring begrijpen, wanneer ze<br />
voorspelbaar zijn en wanneer er voldoende tijd<br />
is om ze te lezen.<br />
Kan in de eigen werkcontext de algemene<br />
betekenis begrijpen van routineuze brieven en<br />
theoretische teksten.<br />
Kan de meeste teksten begrijpen: verslagen,<br />
artikels en non-fictie teksten waarmee hij/zij<br />
onverwacht geconfronteerd wordt.<br />
Kan teksten begrijpen die niet in dagdagelijks<br />
Nederlands zijn opgesteld.<br />
Kan verslagen en teksten begrijpen waarmee<br />
hij/zij op het werk geconfronteerd wordt,<br />
inclusief complexe ideeën geformuleerd in<br />
complex <strong>taal</strong>gebruik.<br />
Kan een eenvoudige routineuze vraag schrijven<br />
naar een collega, bv. Mag ik 20 … hebben?<br />
Kan een kort begrijpelijk verzoek schrijven naar<br />
een collega of bekende persoon in een ander<br />
bedrijf.<br />
Kan redelijk accurate notities maken op een<br />
vergadering waar het onderwerp vertrouwd en<br />
voorspelbaar is.<br />
Kan alle routineuze opdrachten uitvoeren wat<br />
betreft goederen en diensten.<br />
Kan een brede waaier aan routineuze en nietroutineuze<br />
situaties aan waarin een<br />
professionele service verlangd wordt van<br />
collega’s en externe contacten.<br />
Kan volledig en accuraat notities maken tijdens<br />
en deelnemen aan een vergadering.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – maart 2008 82
Bijlage 5: Stappenplan om de minimale talige instapcompetenties Nederlands te<br />
bepalen<br />
Hoe goed moet iemands Nederlands zijn om een bepaalde opleiding te volgen of in een bepaalde<br />
functie aan de slag te gaan? Om die vraag gefundeerd te beantwoorden moet de werkgever minimale<br />
<strong>taal</strong>competenties vastleggen. Dit zevenstappenplan helpt hem daarbij.<br />
Inleiding<br />
Minimale talige instapcompetenties Nederlands vastleggen voor een opleiding of voor een<br />
bepaalde functie is geen exacte wetenschap. Het is een weloverwogen keuze die gedragen moet zijn<br />
door het bedrijf of de organisatie. Die keuze is het resultaat van een gezamenlijk denkproces van een<br />
kerngroep <strong>taal</strong>beleid of van een afdeling in een bedrijf of een organisatie.<br />
Bij de keuze moet rekening worden gehouden met een reeks interne en externe omstandigheden en<br />
beleidsbeslissingen:<br />
- kenmerken van beschikbare kandidaten op de arbeidsmarkt (krapte, overschot)<br />
- de <strong>taal</strong>eisen van de functie, de werkvloer<br />
- de heersende visie op aanwerving<br />
- het engagement dat de directie wel of niet wil nemen voor talig kwetsbare groepen<br />
- de werkcontext en de collega’s<br />
- de ambitie van de onderneming om onnodige <strong>taal</strong>drempels weg te werken<br />
- de ambitie om de werkvloer in te richten als <strong>taal</strong>leeromgeving.<br />
Het vaststellen van minimale talige instapcompetenties is dan ook een inschatting op een bepaald<br />
moment, in bepaalde omstandigheden en moet na een tijd worden geëvalueerd en aangepast.<br />
Taalbeleid<br />
Minimale talige instapcompetenties vaststellen is maar één actie uit het stappenplan <strong>taal</strong>beleid.<br />
Het is belangrijk die keuze in te bedden in aansluitende <strong>taal</strong>beleidsacties:<br />
- de bereidheid van het management om meer <strong>taal</strong>acties te ondernemen op de andere niveaus<br />
(de fysieke werkplek, de collega’s, de directe leidinggevenden, de klanten)<br />
- het sensibiliseren en ondersteunen van de omgeving waarin die werknemer tewerkgesteld<br />
wordt<br />
- het uittekenen van een leertraject Nederlands voor beginnende laag<strong>taal</strong>vaardige werknemers<br />
(bijvoorbeeld een cursus Nederlands op de werkvloer)<br />
- het ondersteunen van laag<strong>taal</strong>vaardige werknemers op de werkvloer.<br />
Een kerngroep moet zeker ook nadenken over andere <strong>taal</strong>acties in het bedrijf of de organisatie. Zo<br />
niet is het vaststellen van minimale talige instapcompetenties een manier om laag<strong>taal</strong>vaardige<br />
werknemers uit te sluiten in plaats van hun meer kansen te geven.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – 21/09/2007<br />
83
Stappenplan<br />
Het vaststellen van de minimale talige instapcompetenties van één functie neemt naar schatting een<br />
tiental dagen in beslag tijdens een periode van twee maanden of meer. De schatting hangt af van een<br />
aantal elementen: de grootte van de organisatie of het bedrijf, de tijd en de bereidheid van<br />
leidinggevenden en werknemers om mee te werken, … Het is in elk geval belangrijk om voldoende tijd<br />
uit te trekken.<br />
Dit proces kan worden geleid door de coördinator <strong>taal</strong>beleid, de procesbegeleider, de <strong>taal</strong>docent van<br />
de cursus Nederlands op de werkvloer, maar ook door een kwaliteitsmedewerker van het Huis van het<br />
Nederlands Antwerpen 12 .<br />
Tijdens een aantal overlegmomenten bereikt de kerngroep <strong>taal</strong>beleid of de werkgroep van een<br />
bepaalde afdeling een consensus over de minimale <strong>taal</strong>competenties. De coördinator <strong>taal</strong>beleid of de<br />
procesbegeleider leidt de discussie in goede banen en stoffeert ze met gegevens die hij heeft<br />
verzameld op de werkvloer.<br />
Stap 1: het proces met de kerngroep of de werkgroep van een afdeling voorbereiden<br />
De procesbegeleider bespreekt de verschillende stappen met het management en/of de directe<br />
leidinggevende van een afdeling of met de betrokkenen. Hij maakt afspraken over timing, uitvoering,<br />
mogelijkheden en beperkingen.<br />
Geschatte tijdsduur: 1/2 dag<br />
Stap 2: gegevens op de werkvloer verzamelen<br />
De procesbegeleider krijgt een genuanceerd beeld van de <strong>taal</strong>eisen op de werkvloer via:<br />
- de <strong>Taalscan</strong>:<br />
De procesbegeleider voert de <strong>Taalscan</strong> uit en inventariseert het schriftelijk en mondeling<br />
<strong>taal</strong>gebruik waarmee een werknemer in een bepaalde functie geconfronteerd wordt.<br />
Geschatte tijdsduur: 1 dag (afhankelijk van de grootte van de afdeling of de omvang van de<br />
functie)<br />
- het schriftelijke <strong>taal</strong>gebruik op de werkvloer:<br />
o De procesbegeleider verzamelt het authentieke schriftelijke materiaal van de<br />
werkvloer dat geïnventariseerd is in de <strong>Taalscan</strong>.<br />
o De procesbegeleider bekijkt en beoordeelt het materiaal.<br />
Geschatte tijdsduur: 1 dag<br />
- het mondelinge <strong>taal</strong>gebruik op de werkvloer<br />
o Observaties op de werkvloer: de procesbegeleider registreert ter plaatse in welke<br />
talige situaties een beginnend werknemer kan terechtkomen.<br />
o Gesprekken op de werkvloer: de procesbegeleider spreekt met werknemers, klanten,<br />
leidinggevenden over hun talige verwachtingen van een beginnende werknemer.<br />
Geschatte tijdsduur: 2 dagen (afhankelijk van de grootte van de afdeling en de omvang van de<br />
functie)<br />
12 In deze bijlage benoemen we deze persoon verder als de procesbegeleider. Hij heeft bij voorkeur een goed zicht op de<br />
gangbare niveaus Nederlands als tweede <strong>taal</strong> (NT2) zoals vermeld na tabblad XXXX.<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – 21/09/2007<br />
84
Stap 3: de <strong>taal</strong>niveaus Nederlands voor de betrokkenen zichtbaar maken<br />
De procesbegeleider maakt met onderstaande hulpmiddelen de <strong>taal</strong>niveaus en mogelijke talige<br />
instapcompetenties concreet voor de betrokkenen op de afdeling en voor de kerngroepleden.<br />
Werknemers hebben vaak geen idee welke <strong>taal</strong>vaardigheid vereist is om van een bepaald<br />
<strong>taal</strong>vaardigheidsniveau te kunnen spreken of wat talige competenties zijn. Hieronder staan vier<br />
mogelijkheden om de werknemers een zicht te geven op wat dat betekent. Ze hoeven niet allemaal<br />
uitgevoerd te worden.<br />
- Referentiepersonen aanwijzen<br />
Het Huis van het Nederlands screent de <strong>taal</strong>vaardigheid van werknemers met een niveau<br />
Nederlands dat net volstaat om te functioneren op de werkvloer. Het <strong>taal</strong>niveau van die<br />
mensen kan richtinggevend zijn voor de talige instapcompetenties vereist bij beginnende<br />
werknemers.<br />
De kerngroep of de werkgroep moet het eens worden over welke personen in aanmerking<br />
komen. Het aantal referentiepersonen moet voldoende groot zijn.<br />
De betrokkenen van de afdeling, de directe leidinggevende of de kerngroep stellen<br />
werknemers voor. De procesbegeleider screent ze.<br />
Geschatte tijdsduur: 2 dagen (referentiepersonen zoeken, spreken en testen)<br />
- Videofragmenten bekijken<br />
Leden van de kerngroep of de werkgroep kunnen ook een beeld krijgen van de verschillende<br />
niveaus of talige competenties door een aantal gefilmde gesprekjes met anderstaligen te<br />
bekijken. De schriftelijke <strong>taal</strong>vaardigheid (lezen/schrijven) wordt hiermee niet expliciet<br />
gemaakt.<br />
Geschatte tijdsduur: 1/2 dag<br />
- Niveaubepalingstoetsen van het Huis van het Nederlands bekijken<br />
Leden van de kerngroep of de werkgroep kunnen ook als voorbeeld een aantal<br />
niveaubepalingstoetsen van anonieme personen van het Huis van het Nederlands bekijken.<br />
Op basis van die voorbeelden kunnen zij ook discussiëren over wat zij als minimum<br />
verwachten van beginnende werknemers voor een bepaalde functie.<br />
- Bezoek brengen aan lessen Nederlands<br />
Enkele leden van de werkgroep of de kerngroep kunnen ook een beeld krijgen van<br />
<strong>taal</strong>competenties door enkele <strong>taal</strong>lessen op verschillende niveaus te bezoeken.<br />
Stap 4: rapporteren en een lijst met talige competenties opstellen<br />
De procesbegeleider maakt op basis van zijn bevindingen uit stap 2 een voorstel. Hij maakt een lijst<br />
met de minimale talige instapcompetenties die hij selecteert uit het schriftelijke <strong>taal</strong>gebruik en het<br />
verwachte mondelinge <strong>taal</strong>gebruik. Voorts situeert hij die <strong>taal</strong>competenties op een <strong>taal</strong>niveau (volgens<br />
de Richtgraden uit de Opleidingsprofielen Moderne Talen).<br />
Geschatte tijdsduur: 1 dag<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – 21/09/2007<br />
85
Stap 5: de talige competenties op de kerngroep of de werkgroep bespreken<br />
De hulpmiddelen uit stap 3 brengen de meningen en de visies van de betrokkenen over hoe goed een<br />
beginnend werknemer talig moet kunnen functioneren aan de oppervlakte. De leden van de<br />
werkgroep of de kerngroep bespreken aan de hand van de hulpmiddelen de vereiste <strong>taal</strong>competenties<br />
en het beheersingsniveau.<br />
Ze bekijken ook de lijst met <strong>taal</strong>competenties die de procesbegeleider in stap 4 heeft opgesteld. Als er<br />
niet onmiddellijk een consensus is, moet de kerngroep of de werkgroep al discussiërend tot een door<br />
iedereen aanvaardbare consensus komen.<br />
Geschatte tijdsduur: 1 dag (2 x 1/2 dag)<br />
Stap 6: een eindrapport minimale talige instapcompetenties van een functie opstellen<br />
De procesbegeleider maakt na de consensus een samenvattend verslag of een rapport over de<br />
verwachte talige instapcompetenties voor een functie.<br />
Geschatte tijdsduur: 1 dag<br />
Stap 7: aanpassing aanwervingsprocedure en werkvloer aan de minimale talige<br />
instapcompetenties<br />
Wanneer de minimale talige competenties voor een bepaalde functie zijn vastgelegd, is het niet de<br />
bedoeling dat tijdens een sollicitatieprocedure of op de werkvloer hogere <strong>taal</strong>eisen aan kandidaatwerknemers<br />
worden gesteld. De coördinator <strong>taal</strong>beleid, het management en de werkgroep <strong>taal</strong>beleid<br />
waken erover dat de <strong>taal</strong>eisen in de aanwervingsprocedure en op de werkvloer overeenstemmen.<br />
Dat kan uiteraard talige aanpassingen van de aanwervingen en van de werkvloer met zich<br />
meebrengen.<br />
<br />
<strong>Klare</strong> <strong>taal</strong> <strong>rendeert</strong> – <strong>Taalscan</strong> – 21/09/2007<br />
86