Download Eindverslag_Atypische_Myopathie.pdf - NHK
Download Eindverslag_Atypische_Myopathie.pdf - NHK
Download Eindverslag_Atypische_Myopathie.pdf - NHK
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Equine Atypical<br />
Myopathy<br />
Onderzoeksstage naar een mogelijk verband tussen<br />
<strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> en het eten van<br />
esdoornbladeren<br />
Opdrachtgever:<br />
J.H. van der Kolk<br />
Universiteit Utrecht, Faculteit Diergeneeskunde, Departement Gezondheidszorg<br />
Paard<br />
Begeleidend stagedocent:<br />
A. de Vries<br />
HAS Den Bosch Opleiding Dier- en<br />
Veehouderij<br />
Auteur:<br />
Mariska Dank<br />
Studente HAS Den Bosch Opleiding<br />
Dier- en Veehouderij<br />
Utrecht, 15 februari 2011
Equine Atypical<br />
Myopathy<br />
Onderzoeksstage naar een mogelijk<br />
verband tussen <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> en<br />
het eten van esdoornbladeren<br />
Auteur:<br />
Mariska Dank<br />
Studente Hogeschool HAS Den Bosch Opleiding Dier- en Veehouderij<br />
Plaats van uitgave: Utrecht<br />
Uitgevende instantie: Universiteit Utrecht, Faculteit Diergeneeskunde,<br />
Departement Gezondheidszorg Paard<br />
Voltooiing: februari 2011<br />
2
Voorwoord<br />
Dit rapport is tot stand gekomen naar aanleiding van de onderzoeksstage naar het mogelijke<br />
verband tussen Esdoorns en Equine Atypical Myopathy. Het onderzoek is uitgevoerd door<br />
derdejaars Hogeschool HAS Den Bosch studente Mariska Dank. De taak is uitgevoerd in<br />
opdracht van dr. J.H. van der Kolk, dierenarts bij Universiteit Utrecht, Faculteit<br />
Diergeneeskunde, Departement Gezondheidszorg Paard. De onderzoeksstage maakt deel<br />
uit van het onderzoek naar <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong>, dat onder andere wordt uitgevoerd door<br />
Universiteit Utrecht en Universiteit Luik. Ik heb op deze stage gesolliciteerd omdat ik na mijn<br />
studie aan de HAS, Diergeneeskunde wil gaan studeren. Ik ben hiervoor tijdens dit<br />
onderzoek nog gemotiveerder geworden. Op basis van literatuuronderzoek en telefonisch<br />
onderzoek onder paardeneigenaren zijn de resultaten tot stand gekomen. Ik wil dr. J.H. van<br />
der Kolk via deze weg hartelijk bedanken voor de betrokkenheid bij de begeleiding van dit<br />
onderzoek. Daarnaast wil ik de paardeneigenaren bedanken voor hun medewerking aan de<br />
totstandkoming van dit rapport. Tenslotte wil ik graag kenbaar maken dat ik met veel plezier<br />
en een positieve blik terugkijk op mijn stageperiode bij de Universiteit Utrecht, Faculteit<br />
Diergeneeskunde, Departement Gezondheidszorg Paard.<br />
Utrecht, februari 2011<br />
Mariska Dank<br />
3
Inhoudsopgave<br />
Voorwoord<br />
Samenvatting ............................................................................................................ 6<br />
1. Inleiding ................................................................................................................. 8<br />
1.1. Achtergronden ................................................................................................. 8<br />
1.2. Onderzoeksopzet en- verantwoording ............................................................. 8<br />
1.3. Opbouw van het onderzoeksrapport ................................................................ 9<br />
2. Materiaal en methode ......................................................................................... 10<br />
2.1. Uitvoeringswijze en opzet van het onderzoek ................................................ 10<br />
2.2. Verwerking van de gegevens ......................................................................... 10<br />
2.3. Representatief ................................................................................................ 10<br />
3. Spieropbouw en spierwerking ........................................................................... 11<br />
3.1 Spieropbouw paardenlichaam ......................................................................... 11<br />
3.2. Skeletspieren ................................................................................................. 11<br />
3.3. Samentrekken van de spier ........................................................................... 11<br />
3.3.1. Sliding-filament model ............................................................................. 11<br />
3.3.2. De rol van Calcium en Proteïnen ............................................................. 12<br />
3.3.3. Samentrekking van een gehele spier ...................................................... 12<br />
3.4. Verschillende soorten skeletspiervezels ........................................................ 13<br />
3.4.1. Zuurstofafhankelijke vezels ..................................................................... 13<br />
3.4.2. Snel- en langzaam samentrekkende vezels ............................................ 13<br />
4. <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> .......................................................................................... 14<br />
4.1. <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> ...................................................................................... 14<br />
4.2. Oorzaak ......................................................................................................... 14<br />
4.3. Symptomen .................................................................................................... 15<br />
4.4. Diagnose ........................................................................................................ 15<br />
4.5. Preventie en behandeling .............................................................................. 15<br />
4.5.1. Preventie ................................................................................................. 15<br />
4.5.2. Behandeling ............................................................................................ 16<br />
5. Vetstofwisseling in de spieren .......................................................................... 17<br />
5.1. Vetstofwisseling in de spieren van een gezond paard ................................... 17<br />
5.1.1. Vetzuren en cholesterol ........................................................................... 17<br />
5.1.2. Aminozuurstofwisseling ........................................................................... 17<br />
5.1.3. Vetten uit de voeding ............................................................................... 17<br />
5.1.4. Mitochondrium en cytosol ........................................................................ 19<br />
5.2. Vetstofwisseling in de spieren van een paard met <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> ....... 19<br />
6. De Esdoorn (Acer) .............................................................................................. 20<br />
6.1. Esdoornsoorten .............................................................................................. 20<br />
6.1.1. Acer campestre ....................................................................................... 20<br />
6.1.2. Acer cappadocicum ................................................................................. 21<br />
6.1.3. Acer davidii .............................................................................................. 21<br />
4
6.1.4. Acer negundo .......................................................................................... 21<br />
6.1.5. Acer opalus ............................................................................................. 22<br />
6.1.6. Acer palmatum ........................................................................................ 22<br />
6.1.7. Acer platanoides ...................................................................................... 22<br />
6.1.8. Acer pseudoplatanus ............................................................................... 23<br />
6.1.9. Acer rubrum ............................................................................................. 23<br />
6.1.10. Acer saccharinum .................................................................................. 24<br />
6.1.11. Acer saccharum ..................................................................................... 24<br />
6.1.2. Acer tataricum ......................................................................................... 24<br />
6.2. Voorkomende schimmels ............................................................................... 25<br />
6.2.1. Bladziekten .............................................................................................. 25<br />
6.2.2. Loot- en bastziekten ................................................................................ 26<br />
6.3. Rhytisma Acerinum ........................................................................................ 26<br />
6.3.1. Rhytisma acerinum; een ascomyceet ...................................................... 26<br />
6.3.2. Levenscyclus van Rhytisma Acerinum .................................................... 27<br />
6.4. Fenologie van bladval in de herfst ................................................................. 29<br />
6.5. De Esdoorn en <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> ............................................................. 29<br />
6.6. <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> en Rhytisma acerinum in Amerika ................................ 30<br />
7. Resultaten ........................................................................................................... 31<br />
7.1. <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> in Nederland ................................................................. 31<br />
7.2. <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> in relatie tot esdoornbladeren ....................................... 32<br />
8. Discussie ............................................................................................................. 34<br />
9. Conclusie ............................................................................................................ 35<br />
Bronnenlijst<br />
Bijlage 1: Spierstelsel van het paard<br />
Bijlage 2: Bouw van een skeletspier<br />
Bijlage 3: Schematische weergave citroenzuurcyclus<br />
Bijlage 4: Esdoorns<br />
Bijlage 5: Tar-Spot disease<br />
Bijlage 6: Verspreiding Esdoorns in Amerika<br />
Bijlage 7: Artikel<br />
5
Samenvatting<br />
Om het mogelijke verband tussen <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> en het consumeren van<br />
esdoornbladeren zo maximaal mogelijk uit te diepen is de hoofdvraag: ‘Hoe is aan te tonen<br />
dat het krijgen van <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> in verband staat met het consumeren van (door<br />
schimmels besmette) esdoornbladeren?’ beantwoordt. Het onderzoek richt zich op de relatie<br />
tussen het esdoornblad, de schimmel die zich hierop bevindt en <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong>.<br />
Paardeneigenaren en dierenartsen dienen op de hoogte te worden gesteld van de resultaten<br />
uit dit onderzoek, om <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> beter te kunnen voorkomen en behandelen.<br />
Een paard heeft voor zoogdieren een relatief grote spiermassa (50% in plaats van 40%). Een<br />
spier is opgebouwd uit cellen die kunnen samentrekken, wat beweging mogelijk maakt.<br />
Skeletspieren bestaan uit een bundel van lange spiervezels. Een spiervezel bestaat uit<br />
kleinere myofibrillen. De myofibrillen zijn samengesteld uit dunne-en dikke filamenten. Een<br />
telkens terugkomende eenheid is het sarcomeer, de basiseenheid om spieren te doen<br />
samentrekken. Spieren trekken samen doordat dunne- en dikke filamenten in elkaar<br />
schuiven.<br />
<strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> (AM) is een acute myopathie (spierziekte) voorkomend bij grazende<br />
paarden. Het voorkomen van AM is de laatste jaren in verschillende Europese landen<br />
toegenomen. Het syndroom kent een sterftecijfer van bijna negentig procent. Het overlijden<br />
van de paarden vindt meestal plaats binnen 72 uur na het ontstaan van de symptomen. De<br />
symptomen, die bij <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> worden waargenomen, zijn onder andere stijfheid,<br />
spierpijn en spiertrillingen. Daarnaast komt er myoglobine in de bloedbaan terecht, waardoor<br />
de urine een koffiebruine kleur krijgt. De definitieve diagnose wordt gesteld middels bepaling<br />
van acylcarnitines, organische zuren en glycine-conjugaten in het bloed en/of de urine<br />
alsmede microscopisch onderzoek van spieren. Paarden worden onder andere behandeld<br />
met pijnstillers en het toedienen van Carnitine in het bloed. De oorzaak van <strong>Atypische</strong><br />
<strong>Myopathie</strong> is nog niet achterhaald. Uitbraken vinden vooral plaats tijdens specifieke<br />
weersomstandigheden. De oorzaak is waarschijnlijk een nog onbekende gifstof of schimmel.<br />
Er wordt gedacht aan de schimmel Rhytisma acerinum of de bacterie Clostridium sordelli.<br />
Om <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> zo veel mogelijk te voorkomen dient het paard in goede conditie te<br />
zijn en beschikking te hebben over voldoende (ruw)voer. Daarnaast dienen bladeren en<br />
paddenstoelen uit de weide te worden verwijderd.<br />
In de situatie van een gezond paard worden de vetzuren in de weefsels geoxideerd tot<br />
acetyl-CoA (ß-oxidatie) of veresterd tot acylglycerol. Paarden met <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong><br />
hebben een biochemische verstoring in de vetoxidatie (MADD). Deze MADD leidt tot de<br />
disfunctie van de meest efficiënte manier van energiewinning door de mitochondria. Doordat<br />
de spieren onvoldoende gebruik kunnen maken van hun belangrijkste energiebron (vetzuren),<br />
zijn ze afhankelijker van de koolhydraten. Deze zijn echter beperkt aanwezig en door gebrek<br />
aan energie gaan de spiercellen kapot.<br />
Mogelijke oorzaak van <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> is het consumeren van door schimmels<br />
besmette esdoornbladeren. De Esdoorn behoort tot de loofbomen. Loofbomen zijn<br />
bladverliezend. De esdoornfamilie kent twee geslachten en meer dan honderd soorten. De in<br />
Nederland meest voorkomende soorten zijn de Gewone esdoorn, de Noorse esdoorn en de<br />
Veldesdoorn. Op de Esdoorn komen verschillende soorten schimmels voor.<br />
De schimmel Rhytisma acerinum is een mogelijke veroorzaker van <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong>. Het<br />
is een pathologische schimmel die zwarte vlekken, lijkend op teervlekken, op het<br />
esdoornblad veroorzaakt. Tijdens het voorjaar worden jonge bladeren van de Esdoorn<br />
geïnfecteerd door de schimmel, waarna deze overwintert op het afgevallen blad. De tijd van<br />
bladval is afhankelijk van de factoren temperatuur en daglengte.<br />
Uit het telefonisch onderzoek onder paardeneigenaren, betrekking hebbend op 59 paarden,<br />
is gebleken dat <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> het meest voorkomt in de provincies Friesland,<br />
Groningen, Limburg, Gelderland en Noord-Holland. Uit de resultaten van het onderzoek blijkt<br />
dat in bijna 80 procent van de gevallen met <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> een Esdoorn aanwezig was<br />
in of in de buurt van de weide. In ongeveer 28 procent van deze gevallen zijn zwarte vlekken<br />
6
aangetroffen op het blad van de Esdoorn. Aan de hand van deze gegevens kan worden<br />
verondersteld dat <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> in verband staat met het eten van door schimmels<br />
besmette esdoornbladeren.<br />
7
1. Inleiding<br />
In dit hoofdstuk worden de achtergronden van het onderzoek, de onderzoeksopzet en -<br />
verantwoording en de opbouw van het onderzoeksrapport weergegeven.<br />
1.1. Achtergronden<br />
Ondanks het feit dat er regelmatig onderzoek wordt gedaan naar <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong><br />
(spierziekte), is de oorzaak van deze zeer ernstige aandoening nog niet achterhaald. Het is<br />
van groot belang dat de oorzaak van <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> achterhaald wordt, zodat paarden<br />
beter en sneller behandeld kunnen worden. Het aantal sterftegevallen bij deze ziekte is<br />
ongeveer negentig procent en ook dit is een reden de oorzaak zo snel mogelijk te<br />
achterhalen. Daarnaast wordt de frequentie van de ziekte met de jaren hoger en komt het in<br />
steeds meer landen voor. <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> wordt in dit verslag ook wel afgekort als AM.<br />
Het doel van het onderzoek is om het mogelijke verband tussen de acute spierziekte en het<br />
eten van esdoornbladeren door paarden binnen twaalf weken maximaal uit te diepen.<br />
Paardeneigenaren en dierenartsen dienen zo goed mogelijk te worden geïnformeerd over de<br />
bevindingen uit dit onderzoek.<br />
1.2. Onderzoeksopzet en- verantwoording<br />
Er is gebleken dat meer informatie nodig is over de relatie tussen het innemen van (met<br />
schimmels besmette) esdoornbladeren en AM. Daarom luidt de probleemstelling als volgt:<br />
‘Hoe is aan te tonen dat het krijgen van <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> in verband staat met het<br />
consumeren van (door schimmels besmette) esdoornbladeren?’ De probleemstelling dient te<br />
worden beantwoordt aan de hand van onderzoeksvragen. Er zijn achttien onderzoeksvragen<br />
geformuleerd:<br />
1. Hoe is het spierstelsel van het paard opgebouwd en hoe werken de spieren?<br />
2. Wat is <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong>?<br />
3. Hoe werkt de vetstofwisseling in de spieren bij een gezond paard en een paard met<br />
<strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong>?<br />
4. Welke mogelijke oorzaken van <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> zijn bekend?<br />
5. Hoe wordt de diagnose gesteld?<br />
6. Hoe wordt <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> voorkomen en behandeld?<br />
7. Wat is de cyclus der <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong>?<br />
8. Wat is de medische geschiedenis van de paarden met <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong>?<br />
9. Waar in Nederland bevinden zich de meeste gevallen van <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong>?<br />
10. Welke verschillende esdoornsoorten komen voor in Nederland?<br />
11. In hoeveel procent van de (in Nederland) geconstateerde gevallen is er een Esdoorn<br />
aanwezig in de omgeving van het paard?<br />
12. Welke soorten schimmels komen voor op het esdoornblad en wat is de cyclus van<br />
deze schimmels?<br />
13. Op welke esdoornsoorten bevinden zich de schadelijke schimmels en wat is het<br />
pathologisch effect van deze schimmels?<br />
14. Wat gebeurt er met het paardenlichaam na het eten van een door schimmel besmet<br />
esdoornblad?<br />
15. Wat is bekend over de fenologie van bladval in de herfst?<br />
16. Wat is de rol van het esdoornblad bij <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong>?<br />
17. Waarom komt er waarschijnlijk geen <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> voor in de Verenigde<br />
Staten van Amerika?<br />
18. Is er een verband tussen het eten van esdoornbladeren en het ontwikkelen van<br />
<strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong>?<br />
Met behulp van dit onderzoek wordt getracht meer informatie te verkrijgen over het aantal<br />
verschillende soorten Esdoorns die voorkomen in Nederland, welke schimmels hier op leven<br />
8
en of dit in verband staat met <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> bij paarden. Aan de hand van dit<br />
onderzoek is vervolgonderzoek naar de relatie tussen <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> en het<br />
consumeren van esdoornbladeren mogelijk.<br />
Bij het onderzoek is gebruik gemaakt van tot nu toe bekende gegevens over AM uit de<br />
literatuur. Daarnaast is een telefonisch onderzoek uitgevoerd onder de eigenaren van<br />
paarden met <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong>. Helaas zijn niet alle telefoonnummers achterhaald<br />
doordat er bij de betreffende dierenartsenpraktijken geen gegevens meer bekend waren van<br />
de eigenaren van paarden met <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong>.<br />
Dit rapport is primair geschreven voor Universiteit Utrecht, Faculteit Diergeneeskunde,<br />
Departement Gezondheidszorg Paard. Daarnaast geldt dit rapport als stagerapport van de<br />
opleiding Dier-en Veehouderij aan Hogeschool HAS Den Bosch. Verder is dit rapport ook<br />
bedoeld voor alle geïnteresseerde paardeneigenaren. Aan de hand van dit rapport is een<br />
artikel geschreven wat door paardeneigenaren in heel Nederland gelezen kan worden. Dit<br />
artikel is weergegeven in bijlage 7 van dit onderzoeksrapport en zal hoogstwaarschijnlijk<br />
worden geplaatst in een paardenvakblad.<br />
1.3. Opbouw van het onderzoeksrapport<br />
De opbouw van het onderzoeksrapport is als volgt: hoofdstuk 3 geeft de algemene werking<br />
van de spieren van paarden weer. Dit hoofdstuk is vooral bedoeld als achtergrondinformatie.<br />
In hoofdstuk 4 wordt besproken wat er tot nu toe bekend is over <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong>.<br />
Hoofdstuk 5 beschrijft de vetstofwisseling in de spieren van een gezond paard en de<br />
vetstofwisseling in de spieren van een paard met <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong>. Hoofdstuk 6<br />
beschrijft de verschillende soorten Esdoorns, de schimmels die hier op voorkomen en de<br />
mogelijke relatie met <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong>. In hoofdstuk 7 worden de resultaten van het<br />
telefonisch onderzoek weergegeven. Hierin komt aan bod waar in Nederland de gevallen van<br />
<strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> worden geconstateerd en in hoeveel procent van de gevallen er een<br />
Esdoorn aanwezig was. Er wordt ook een link gelegd naar de schimmel die voorkomt op de<br />
Esdoorn. In de hoofdstukken 8 en 9 worden respectievelijk de discussie en conclusie<br />
beschreven.<br />
9
2. Materiaal en methode<br />
In het hoofdstuk materiaal en methode worden de uitvoeringswijze en opzet van het<br />
onderzoek besproken. Verder wordt weergegeven hoe de gegevens worden verwerkt. Tot<br />
slot wordt aangegeven hoe representatief het onderzoek is.<br />
Omdat de informatie die verkregen is door telefoongesprekken met paardeneigenaren als<br />
vertrouwelijk wordt beschouwd, zullen er in dit onderzoeksverslag geen namen of andere<br />
persoonlijke gegevens worden vernoemd.<br />
2.1. Uitvoeringswijze en opzet van het onderzoek<br />
Het onderzoek wordt uitgevoerd bij Universiteit Utrecht, Faculteit Diergeneeskunde,<br />
Departement Gezondheidszorg Paard binnen een periode van twaalf weken, namelijk van 29<br />
november 2010 tot en met 18 februari 2011. Het onderzoek zal voor een groot deel bestaan<br />
uit (Engelstalig) literatuuronderzoek. Allereerst dient er te worden onderzocht met behulp van<br />
de literatuur hoe de spieren van een paard zijn opgebouwd en hoe de werking hiervan is.<br />
Daarnaast zal informatie verschaft moeten worden over <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> en wat er op dit<br />
moment al bekend is over deze ernstige aandoening.<br />
Verder wordt er onderzoek (vooral bestaand uit literatuuronderzoek) gedaan naar de<br />
Esdoorn. Er dient informatie gevonden te worden over esdoornsoorten voorkomend in<br />
Nederland en de schimmels die hierop leven. Met deze gegevens dient een link gelegd te<br />
worden naar <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong>. Het onderzoek zal worden voortgezet door middel van<br />
telefonische gesprekken met de eigenaren van paarden met AM. De telefoonnummers zijn<br />
verzameld bij de Universiteit van Utrecht en dienen hier te worden opgevraagd. De<br />
gesprekken resulteren in gegevens van het aantal paarden met <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> in<br />
Nederland en geven een beeld van waar deze paarden zich bevinden. Door deze gegevens<br />
te rangschikken, analyseren en weer te geven in een figuur, kan een duidelijk beeld worden<br />
verkregen van waar in Nederland de meeste gevallen worden geconstateerd. Ook wordt er<br />
gekeken naar de medische achtergrond van de getroffen paarden. Daarnaast zal er met<br />
behulp van de telefoongesprekken worden gekeken wat de rol is van de Esdoorn bij deze<br />
aandoening.<br />
Het onderzoek naar de oorzaak van <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> dient maximaal te worden<br />
uitgediept.<br />
2.2. Verwerking van de gegevens<br />
De gegevens zullen worden verwerkt in Microsoft Word 2007, Microsoft Excel 2007 en<br />
(indien nodig) SPSS 15.0. De tekstverwerking zal met behulp van Microsoft Word 2007<br />
worden gedaan. Voor het maken van tabellen en het overzichtelijk weergeven van resultaten<br />
uit de telefoongesprekken, wordt gebruikt gemaakt van Microsoft Excel 2007. SPSS 15.0 zal<br />
indien dit nodig is, gebruikt worden voor het berekenen van statistische gegevens en het<br />
weergeven van overzichtelijke diagrammen of tabellen.<br />
2.3. Representatief<br />
Het onderzoek is representatief omdat alle beschikbare gegevens over <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong><br />
worden gebruikt en omdat de groep groot genoeg is om resultaten door te kunnen trekken<br />
naar andere groepen. Daarnaast is het onderzoek representatief omdat er geen onderscheid<br />
wordt gemaakt in het type paard, de leeftijd, het geslacht of het ras. Het onderzoek heeft dus<br />
betrekking op een grote groep paarden.<br />
10
3. Spieropbouw en spierwerking<br />
In dit hoofdstuk wordt de spieropbouw en de werking van de spieren van het paard<br />
beschreven. Er zal vooral ingegaan worden op de skeletspieren, omdat deze het meest van<br />
toepassing zijn op <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong>.<br />
3.1 Spieropbouw paardenlichaam<br />
Een paard is opgebouwd uit onder andere zenuwcellen en spiercellen. De zenuwcellen en<br />
spiercellen zijn in tegenstelling tot de bouw van planten, schimmels, enzovoort, specifiek<br />
voor dieren.<br />
Een spier is opgebouwd uit cellen die kunnen samentrekken, wat beweging mogelijk maakt.<br />
Spierweefsel bestaat uit twee vormen namelijk dwarsgestreept en glad spierweefsel.<br />
Dwarsgestreept spierweefsel komt vooral voor bij de skeletspieren. Glad spierweefsel komt<br />
vooral voor in de weke delen, bijvoorbeeld de darmen. (Campbell, N.A., 2008) De anatomie<br />
van het spierstelsel van het paard, met daarin de belangrijkste spieren, is weergegeven in<br />
bijlage 1.<br />
3.2. Skeletspieren<br />
De skeletspieren, welke zijn aangehecht aan de botten en verantwoordelijk zijn voor<br />
bewegingen van de botten, zijn gekarakteriseerd door een rangorde van kleinere eenheden.<br />
Skeletspieren bestaan uit een bundel van lange spiervezels die parallel lopen aan de lengte<br />
van de spier. Elke vezel bestaat uit een alleenstaande cel met verschillende kernen, die zijn<br />
ontstaan door de fusie van embryonale cellen. Een spiervezel bestaat uit kleinere<br />
myofibrillen gerangschikt in de lengterichting. De myofibrillen zijn op hun beurt samengesteld<br />
uit dunne-en dikke filamenten. De dunne filamenten bestaan uit twee strengen van actine en<br />
twee strengen van een regulier eiwit die om elkaar heen zijn opgerold. De dikke filamenten<br />
bestaan uit een serie van myosine moleculen. Skeletspieren zijn herkenbaar aan het patroon<br />
van lichte en donkere banden. Een telkens terugkomende eenheid is het sarcomeer, de<br />
basiseenheid om spieren te doen samentrekken. De dunne filamenten (actine) zijn gehecht<br />
aan de Z-lijnen van het sarcomeer. De Z-lijnen bevinden zich aan de buitenkant van elke<br />
sarcomeer. De dikke filamenten (myosine) hechten zich aan de M-lijn, die zich precies in het<br />
midden van het sarcomeer bevindt. (Campbell, N.A., et al., 2008) De bouw van een<br />
skeletspier is weergegeven in bijlage 2.<br />
3.3. Samentrekken van de spier<br />
Een spier trekt samen volgens een bepaald mechanisme. In deze paragraaf wordt<br />
weergegeven hoe dit mechanisme werkt. In principe is de samentrekking van alle spieren in<br />
het gehele lichaam hetzelfde.<br />
3.3.1. Sliding-filament model<br />
Volgens het glijdend-filamenten model (sliding-filament model) van samentrekkende spieren,<br />
veranderen zowel de dunne filamenten als de dikke filamenten niet van lengte wanneer de<br />
sarcomeer korter wordt. Actine- en myosine-filamenten schuiven bij het samentrekken van<br />
de spier in elkaar waardoor de spier korter wordt. Elk myosine-filament bestaat uit een staart<br />
en een kop. De staart hecht zich vast aan de staart van andere myosine moleculen. Dit<br />
geheel vormt het dikke filament. De kop is het centrale punt van bio-energetische reacties,<br />
die de grote hoeveelheid van spiersamentrekkingen veroorzaken. De myosine kop kan een<br />
ATP molecuul aan zich binden wat kan worden omgezet in ADP en anorganisch fosfaat. De<br />
hydrolyse van ATP verandert myosine in een hoog energetische vorm die actine kan binden,<br />
een brug kan vormen en het dunne filament door het centrum van het sarcomeer kan trekken.<br />
De brug wordt gebroken wanneer een nieuw ATP molecuul zich aan een myosine kop bindt.<br />
In een cyclus die zich telkens herhaalt, bindt een vrije myosine kop zich aan een ATP<br />
molecuul en dit hecht zich als geheel vast aan een nieuwe bindingsplaats op een actine<br />
11
molecuul. Iedere naar schatting 350 koppen van een dik filament vormen en hervormen<br />
ongeveer vijf bruggen per seconde en schuiven de filamenten in elkaar.<br />
Een spiervezel heeft genoeg ATP direct beschikbaar voor een paar samentrekkingen. De<br />
energie die nodig is voor herhaalde samentrekkingen is opgeslagen in twee andere<br />
verbindingen: creatinefosfaat en glycogeen. Creatinefosfaat kan met behulp van het enzym<br />
creatine-kinase (CK) een fosfaatgroep binden aan ADP, waardoor de synthese van ATP kan<br />
plaatsvinden. De rest van het geleverde creatinefosfaat is voldoende om samentrekkingen<br />
van ongeveer vijftien seconden te laten plaatsvinden. Glycogeen wordt afgebroken tot<br />
glucose, welke kan worden gebruikt voor het doen ontstaan van ATP bij zuurstofrijke<br />
verbranding of glycolyse. Door glucose te gebruiken uit een spiervezel zijn<br />
glycogeenvoorraad, kan glycolyse ongeveer één minuut aanhoudende samentrekkingen<br />
veroorzaken, daar waar zuurstofrijke verbranding samentrekkingen van ongeveer een uur<br />
kan veroorzaken. (Campbell, N.A., et al., 2008)<br />
3.3.2. De rol van Calcium en Proteïnen<br />
Calcium ionen (Ca 2+ ) en proteïnen die zich binden aan actine, spelen een zeer belangrijke rol<br />
tijdens spiersamentrekkingen en het ontspannen van de spieren. Tropomyosine, een<br />
standaard eiwit, en het troponine complex, een groep van aanvullende standaard eiwitten,<br />
zijn gebonden aan de actine-strengen van de dunne filamenten. In een spiervezel bedekt<br />
tropomyosine de myosine bindingsplaatsen op de dunne filamenten, waardoor het de<br />
interactie tussen actine en myosine in de weg staat. Wanneer Ca 2+ zich opeenstapelt in het<br />
cytosol bindt het aan het troponine complex. Dit zorgt ervoor dat de binding van proteïnen en<br />
actine-strengen van positie verandert en de myosine bindende plaatsen worden vrijgegeven<br />
op het dunne filament. Kortom, wanneer de Ca 2+ concentratie in het cytosol stijgt, glijden de<br />
dunne en dikke filamenten langs elkaar en kan de spiervezel samentrekken. Als de Ca 2+<br />
concentratie daalt, zijn de bindingsplaatsen bedekt en stopt de samentrekking van de spier.<br />
Motorneuronen veroorzaken spiersamentrekkingen door Ca 2 vrij te geven aan het cytosol<br />
van de spiercellen, met welke zij synapsen vormen. Deze regeling van de Ca 2+ concentratie<br />
bestaat uit een proces van vele stappen, waarbij een netwerk van membranen en<br />
compartimenten in de spiercel zijn betrokken. De aankomst van een mogelijke actie in een<br />
synaptisch slot van een motorneuron, zorgt voor het vrijkomen van de neurotransmitter<br />
acetylcholine. De binding van acetylcholine aan de receptoren van de spiervezel leidt tot een<br />
depolarisatie, wat een mogelijke actie aanspoort. Binnenin de spiervezel spreidt de mogelijke<br />
actie zich diep uit en vervolgt het zijn weg door de T-buisjes. De mogelijke actie spoort het<br />
vrijgeven van Ca 2+ aan vanuit het sarcoplasmatisch reticulum (SR). De calciumionen binden<br />
zich aan troponinecomplexen in het dunne filament en de myosine-bindingsplaatsen worden<br />
vrijgegeven. Myosinebruggen binden beurtelings aan actine en worden weer gescheiden<br />
door het dunne filament in het centrum van het sarcomeer te trekken. ATP zorgt voor de<br />
verschuiving van de filamenten. Ca 2+ wordt in het cytosol verwijderd door actief transport<br />
naar het SR, nadat de mogelijke actie is gestopt. Wanneer de toevoer van motorneuronen<br />
stopt, komt er een tropomyosine blokkade over de bindingsplaatsen van myosine en<br />
ontspant de spiercel. (Campbell, N.A., et al., 2008)<br />
3.3.3. Samentrekking van een gehele spier<br />
De samentrekking van de gehele spier wordt volgens twee mechanismen door het<br />
zenuwstelsel aangestuurd. Het eerste mechanisme berust op het veranderen van het aantal<br />
spiervezels dat samentrekt. Het tweede mechanisme houdt zich bezig met veranderingen in<br />
het tempo waardoor de spiervezels worden gestimuleerd.<br />
In een skeletspier wordt elke spiervezel beheerst door één motorneuron. Elk motorneuron<br />
verzorgt via synapsen vele spiervezels. Er zijn honderden motorneuronen die een spier<br />
controleren, elk met een eigen samenhang van spiervezels verspreid door de spier. Een<br />
motorunit bestaat uit een alleenstaand motorneuron en alle spiervezels die hierdoor worden<br />
aangestuurd. Wanneer een motorneuron een mogelijke actie voortbrengt, trekken alle<br />
spiervezels in de motorunit samen tot een groep. Het vermogen van de resulterende<br />
samentrekking hangt af van de hoeveelheid spiervezels die het motorneuron in bezit heeft.<br />
12
Het zenuwstelsel kan het vermogen van de spiersamentrekking dus regelen door vast te<br />
stellen hoeveel motorunits er op een gegeven moment zijn geactiveerd en door grote of<br />
kleine motorunits te selecteren. De kracht ontwikkeld door een spier neemt toe naarmate er<br />
meer en meer motorneuronen verantwoordelijk zijn voor het activeren van de spier, dit<br />
proces heet ‘het prikkelen van andere spiervezels van motorneuronen’.<br />
Het tweede mechanisme waarbij het zenuwstelsel in staat is gehele spiersamentrekkingen te<br />
laten plaatsvinden, is door het tempo van de stimulatie van spiervezels te veranderen. Een<br />
alleenstaande mogelijke actie produceert een samentrekking die ongeveer honderd<br />
milliseconden of korter duurt. Als een tweede mogelijke actie arriveert, nog voordat de<br />
spiervezel compleet ontspant, voegen de twee contracties zich bij elkaar wat resulteert in<br />
een grotere spanning. Verdere samenvoeging ontstaat als het tempo van de stimulatie stijgt.<br />
Wanneer het tempo zo hoog is dat de spiervezel helemaal niet meer kan ontspannen tussen<br />
twee stimuli, fuseren de contracties in een zachte, aanhoudende samentrekking die tetanus<br />
wordt genoemd. De motorneuronen zorgen voor heel geleidelijk en steeds krachtiger<br />
wordende spieraanspanningen van de skeletspieren. De spanningstoename gedurende de<br />
samentrekking en tetanus vindt plaats omdat spiervezels zijn verbonden met botten via<br />
pezen en daaraan verbonden weefsels. Wanneer een spiervezel samentrekt, strekken deze<br />
elastische structuren zich uit en brengen ze spanning op de botten. In een alleenstaande<br />
samentrekking begint de spiervezel te ontspannen voordat de elastische structuren volledig<br />
zijn uitgestrekt. Tijdens samenvoeging worden de hoge frequenties van mogelijke acties in<br />
stand gehouden door een verhoogde concentratie van Ca 2+ in het cytosol van de spiervezels,<br />
waardoor de brug langer kan worden gemaakt en een betere uitrekbaarheid van de<br />
elastische structuren tot gevolg heeft. Tijdens tetanus zijn de elastische structuren volledig<br />
gestrekt en zijn alle spanningen ontstaan in de spiervezel, verplaatst naar de botten.<br />
(Campbell, N.A., et al., 2008)<br />
3.4. Verschillende soorten skeletspiervezels<br />
Elk verschillend type skeletspiervezel is verbonden aan specifieke functies. De typen vezels<br />
worden geclassificeerd naar ATP-gebruik en het ontstaan van spieractiviteit of door de<br />
snelheid van spiersamentrekkingen.<br />
3.4.1. Zuurstofafhankelijke vezels<br />
Vezels die het meest afhankelijk zijn van de opname van zuurstof worden oxidatieve vezels<br />
genoemd (type I). Zulke vezels zijn gespecialiseerd in het zoeken van een weg die hen<br />
mogelijk maakt gebruik te maken van vaste energie. Ze hebben vele mitochondria, een rijke<br />
bloedvoorziening en een grote hoeveelheid van het eiwit myoglobine. Myoglobine, een<br />
bruinachtig rood pigment, bindt zuurstof nauwer dan hemoglobine waardoor het op een<br />
effectieve wijze zuurstof uit het bloed kan onttrekken. Andere vezels gebruiken glycolyse als<br />
hun voornaamste bron van ATP en worden glycolytische vezels genoemd. Met een grotere<br />
diameter en minder myoglobine dan oxidatieve vezels, worden glycolytische vezels<br />
gemakkelijker moe.<br />
3.4.2. Snel- en langzaam samentrekkende vezels<br />
Het tempo van de samentrekking van de spiervezel is afhankelijk van het gebruik van het<br />
type vezel. Met snel samentrekkende vezels is een samentrekking twee of drie keer sneller<br />
dan met langzaam samentrekkende vezels. Snel samentrekkende vezels (ook wel type II<br />
vezels genoemd) worden gebruikt voor korte, vlugge, krachtige samentrekkingen. Een<br />
langzaam samentrekkende vezel (type I vezel) heeft minder sarcoplasmatisch reticulum en<br />
pompt Calcium langzamer dan een snel samentrekkende vezel. Het verschil in het tempo<br />
van de samentrekking tussen langzaam samentrekkende vezels en snel samentrekkende<br />
vezels, heeft te maken met het tempo waarin de myosine koppen ATP hydrolyseren. Alle<br />
langzaam samentrekkende vezels zijn oxidatief, snel samentrekkende vezels kunnen zowel<br />
oxidatief als glycolytisch zijn. (Campbell, N.A., et al., 2008)<br />
13
4. <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong><br />
In dit hoofdstuk wordt besproken wat <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> precies is en wat er reeds bekend<br />
is over de acute spierziekte.<br />
4.1. <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong><br />
<strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> (AM), ook wel Atypical Myoglobinura of Equine acquired multiple acyl-<br />
CoA dehydrogenase deficiency (MADD) genoemd, is een acute myopathie (spierziekte)<br />
voorkomend bij grazende paarden. Doordat de oorzaak van myoglobinurie bij grazende<br />
paarden oftewel myoglobine in de urine (een spiereiwit in de urine wat de urine een donkere,<br />
koffiebruine kleur geeft en normaal gesproken niet in de urine aanwezig is) niet bekend was,<br />
werd de naam <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> gebruikt. De ziekte kwam begin twintigste eeuw<br />
sporadisch voor in verschillende delen van de wereld, maar werd vooral aangetoond in het<br />
United Kingdom. AM is de laatste jaren in verschillende Europese landen toegenomen en<br />
komt ook voor in Australië en Canada. (Galen, G. van, et al., 2008). Het eerste rapport over<br />
deze vorm van <strong>Myopathie</strong> verscheen in de herfst van 1939 in het Noorden van Wales, United<br />
Kindom. Het syndroom kent een sterftecijfer van bijna negentig procent. Het overlijden van<br />
de paarden vindt meestal plaats binnen 72 uur na het ontstaan van de symptomen. De<br />
eerste grote Europese uitbraak kwam voor in Duitsland. 111 van de 115 door AM getroffen<br />
paarden stierven (Votion, D.M. en Serteyn, D., 2008). De grootste uitbraak van <strong>Atypische</strong><br />
<strong>Myopathie</strong> was in de herfst van 2009. Bij 371 paarden uit tien verschillende Europese landen<br />
werd AM geconstateerd. 265 (71%) van deze paarden overleed aan de aandoening. (Kolk,<br />
J.H. van der, et al., 2010) Een duidelijke cyclus van AM is niet aanwezig. Er zijn uitbraken<br />
geweest in 2004, 2006, 2008 en 2009, maar er zijn ook enkele gevallen gevonden in 2002<br />
en 2003. (Westermann, C.M., et al., 2008; Kolk. J.H. van der, et al., 2010) Uitbraken komen<br />
meestal voor in de herfst, maar sporadisch ook in de lente en minder frequent in de winter<br />
(Votion, D.M. en Serteyn, D., 2008).<br />
4.2. Oorzaak<br />
De oorzaak van <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> is nog niet geheel wetenschappelijk achterhaald. AM<br />
lijkt te ontstaan bij paarden die minimaal één week op grasland verblijven en bij paarden<br />
waarvoor gras het hoofdbestanddeel van het rantsoen is. Uitbraken vinden vooral plaats bij<br />
bepaalde milieufactoren en specifieke weersomstandigheden. AM ontstaat vooral bij matig<br />
zonlicht, lage temperaturen (zonder strenge vorst), overmatige regenval en krachtige wind<br />
(Galen, G. van, et al., 2008). Er is bekend dat er een biochemische verstoring is in de<br />
vetstofwisseling van het paard, een enzymdeficiëntie in de ß-oxidatie (MADD). De spieren<br />
kunnen geen kortketen vet meer verbranden. Doordat de spieren geen volledig gebruik<br />
kunnen maken van hun belangrijkste energiebron (vetzuren), zijn ze afhankelijker van de<br />
koolhydraten. Deze zijn echter beperkt aanwezig en door gebrek aan energie gaan de<br />
spiercellen kapot. (Westermann, C.M., Dorland, L., Votion, D-M., 2007) Als die cellen van de<br />
spieren kapot gaan, komen er allerlei toxines vrij.<br />
De oorzaak is waarschijnlijk een nog onbekende gifstof of schimmel. (Faculteit<br />
Diergeneeskunde Universiteit Utrecht, 2009) Het biochemische defect heeft te maken met<br />
acyl-CoA dehydrogenases (enzymen die water onttrekken aan een verbinding) die gebruik<br />
maken van vitamine B2 (oftewel Riboflavine), een voorloper van de synthese van FAD<br />
(energieleveraar voor deze specifieke enzymen). De enzymen zijn werkzaam in het<br />
mitochondrion, waar het vet wordt verbrand met zuurstof. Er is een mogelijk verband met het<br />
innemen van een door Rhytisma acerium (schimmel) geïnfecteerd esdoornblad (Acer<br />
pseudoplatanus). (Kolk, J.H. van der, et al., 2010) Een andere mogelijke oorzaak is dat de<br />
aandoening wordt veroorzaakt door het dodelijke gif van de Gram-positieve,<br />
sporenvormende bacterie Clostridium sordellii. Sinds het gif van deze bacterie intramusculair<br />
in muizen was ingebracht, werden er vergelijkbare microscopische afwijkingen gevonden als<br />
bij <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong>. In de gevallen waarbij AM is geconstateerd, zijn geen sporen<br />
gevonden van virusinfecties.<br />
14
4.3. Symptomen<br />
De symptomen die bij <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> worden waargenomen, zijn stijfheid, spierpijn,<br />
spiertrillingen, abnormale gangen, het gaan liggen, spierkleurstoffen uitplassen, verstoringen<br />
van het hartritme en zweten. AM wordt gekarakteriseerd door zwakte en het gaan liggen,<br />
veroorzaakt door acute degeneratie van de skeletspieren en de ademhalingsspieren.<br />
Sommige paarden laten het hoofd hangen, anderen kunnen niet meer blijven staan.<br />
Verschijnselen als koliek, slecht slikken, slokdarmverstoppingen en het overrekken van de<br />
urineblaas worden ook gezien. Verder hebben de getroffen paarden een toename van hart-<br />
en ademhalingsritme. Door de spierafbraak komt er myoglobine (ijzerhoudende<br />
eiwitverbinding uit de spieren die zuurstof aan zich bindt) in de bloedbaan terecht.<br />
Myoglobine wordt uitgescheiden door de nieren en geeft de urine een donkerrode tot<br />
koffiebruine kleur. Getroffen paarden hebben normaal gesproken een goede<br />
lichaamsconditie, de ziekteverschijnselen treden plotseling op. (Cassart, D., et al., 2007)<br />
Paarden met <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> zien er in eerste instantie niet ziek uit, ze hebben geen<br />
koorts en eten gewoon. (Westermann, C.M., 2007; Votion, D-M., 2008)<br />
4.4. Diagnose<br />
De diagnose van <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> kan worden vastgesteld op basis van de geschiedenis<br />
van het paard, de klinische signalen, analyses van bloed en urine, bioptie van de spieren en<br />
tot slot een onderzoek na overlijden. Een manier om een definitieve diagnose van AM vast te<br />
stellen, is het analyseren van spiermonsters genomen bij een obductie. Bloedmonsters tonen<br />
een spectaculaire toename van spierenzymen aan, in het bijzonder de toename van het<br />
enzym creatine-kinase (CK). Creatine-kinase is een enzym dat de fosfaatgroep van<br />
creatinefosfaat over brengt naar ADP, waardoor het energierijke ATP ontstaat (Klaver, P.,<br />
2008). Het kleuren van weefsels met enzymen wees aan dat er een zwak en<br />
ongeorganiseerd patroon was van NADH en de afwezigheid van calciumzouten en<br />
dramatische ophopingen van vetdruppeltjes. (Cassart, D., et al., 2007) De plasma CK<br />
concentraties zijn de meest specifieke biochemische indicators voor <strong>Myopathie</strong> in het<br />
algemeen, de bloedactiviteit stijgt snel in samenhang met de klinische symptomen met<br />
waardes boven de 10.000 en vaak boven de 100.000 IU/L (Internationale Eenheden per<br />
Liter). Een tekort aan kalk (hypocalcaemie) en een overmaat aan glucose (hyperglycaemie)<br />
zijn meestal constante bevindingen bij deze aandoening. Een andere veelvoorkomende<br />
biochemische indicator is de toenemende waarde van de activiteit van enzymen der lever.<br />
De definitieve diagnose kan ook worden gesteld middels bepaling van acylcarnitines,<br />
organische zuren en glycine-conjugaten in het bloed en/of de urine. (Westermann, C.M.,<br />
2007)<br />
4.5. Preventie en behandeling<br />
In deze paragraaf wordt besproken hoe <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> het best voorkomen kan<br />
worden. Daarnaast wordt besproken hoe paarden met <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> het best<br />
behandeld kunnen worden.<br />
4.5.1. Preventie<br />
<strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> is normaal gesproken fataal, omdat er geen specifieke behandeling<br />
mogelijk is. Paarden met ondergewicht of een normaal gewicht, hebben meer kans op het<br />
krijgen van de ziekte dan paarden met overgewicht. Regelmatig vaccineren en ontwormen,<br />
verlaagt de kans op <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong>, ongeacht de leeftijd van het paard. Inactieve<br />
paarden lopen meer risico dan paarden die regelmatig getraind worden. De preventie van<br />
<strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> kan zijn het geven van een zoutblok, water uit de waterleiding en het<br />
gehele jaar ter beschikking stellen van een complete voeding. In tegenstelling tot de<br />
inspanningsspierbevangenheid, wat vaak wordt gezien bij racepaarden (volbloeden en<br />
dravers), die een nerveus en temperamentvol karakter hebben, hebben deze paarden<br />
minder kans op het krijgen van <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong>. Toch kunnen alle rassen behept raken<br />
met AM. Er is geen uitgesproken beschermende factor geassocieerd met verschillende<br />
rassen. Permanente beweiding is een belangrijke risicofactor voor het ontwikkelen van de<br />
15
spierziekte. Daarnaast is de hypothese dat de kwaliteit van het grasland bij permanente<br />
beweiding achteruit gaat en de paarden hierdoor planten gaan eten die zij normaal niet<br />
zouden consumeren. (Votion, D-M., et al., 2008) Uit onderzoek van Votion D-M., et al. is<br />
gebleken dat jonge paarden (< 3 jaar) de primaire slachtoffers van de ziekte zijn. Het<br />
geslacht heeft geen invloed op het ontwikkelen van <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong>. Toch wordt de<br />
diagnose vaker gesteld bij merries dan bij hengsten of ruinen. Dit komt doordat merries over<br />
het algemeen vaker het gehele jaar door op een weiland worden gehuisvest dan hengsten.<br />
4.5.2. Behandeling<br />
Wanneer wordt vermoed dat een paard aan <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> lijdt, moet het dier zo snel<br />
mogelijk van de weide worden gehaald. Het moet voorzichtig naar een warme, droge stal<br />
gebracht worden. Het is beter een paard met AM niet te transporteren. (Votion, D-M., en<br />
Serteyn, D., 2008)<br />
Doordat de exacte oorzaak van <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> niet bekend is, is de behandeling van<br />
door AM getroffen paarden meestal symptomatisch. Paarden worden behandeld met<br />
pijnstillers (NSAID’s). Doormiddel van intraveneuze vloeistoftherapie en elektrolyten moet de<br />
zuurgraad in balans worden gehouden.<br />
Sinds bekend is dat bij <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> hypocalciëmie wordt ontwikkeld, dient er<br />
speciaal aandacht gegeven te worden aan de calciumbalans. Wanneer de balans te laag<br />
wordt, kan calciumborugluconaat (100-300 ml calciumborugluconaat 20% tot verbetering)<br />
worden ingebracht.<br />
Doordat MADD als onderliggend biochemisch defect is aangetoond bij paarden met<br />
<strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> is het raadzaam om deze paarden vitamine B2 supplementen te geven.<br />
Om de spieren te steunen en te repareren zal aan deze paarden ook Vitamine E als antioxidant<br />
gegeven moeten worden. Het toedienen van Carnitine zorgt voor de verwijdering van<br />
toxines en de verbetering van het vetzuurmetabolisme.<br />
Veel paarden hebben problemen met urineren en zouden daarom ook tijdelijk of langdurig<br />
een urineblaaskatheter moeten hebben. Als paarden een katheter nodig hebben, moeten zij<br />
antibiotica toegediend krijgen om ontstekingen van de urinewegen te voorkomen. (Galen, G.<br />
van, et al., 2008)<br />
16
5. Vetstofwisseling in de spieren<br />
In dit hoofdstuk wordt weergegeven hoe de vetstofwisseling in de spieren van een gezond<br />
paard en in de spieren van een paard met <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> is geregeld. Allereerst wordt<br />
de gezonde situatie beschreven, vervolgens de situatie bij <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong>.<br />
5.1. Vetstofwisseling in de spieren van een gezond paard<br />
De stofwisseling van vet in de spieren gebeurt via een aantal wegen. In deze paragraaf<br />
wordt besproken hoe de vetstofwisseling bij een gezond paard verloopt.<br />
5.1.1. Vetzuren en cholesterol<br />
De bron van een lange vetzuurketen is vet uit voedsel of de novo-synthese van acetyl-CoA<br />
afkomstig uit koolhydraten. In de weefsels worden de vetzuren geoxideerd tot acetyl-CoA (ßoxidatie)<br />
of veresterd tot acylglycerol. Triacylglycerol (oftewel depotvet) vormt de<br />
belangrijkste caloriereserve.<br />
Acetyl-CoA, gevormd door ß-oxidatie, kent verschillende belangrijke bestemmingen. Als<br />
Acetyl-CoA afkomstig is van koolhydraten, wordt het in de citroenzuurcyclus volledig<br />
geoxideerd tot CO2 + H2O. De citroenzuurcyclus is weergegeven in bijlage 3. Vetzuren<br />
leveren een aanzienlijke hoeveelheid energie, zowel in de ß-oxidatie als in de<br />
citroenzuurcyclus en zijn daardoor zeer effectief als weefselbrandstof. Verder is Acetyl-CoA<br />
een belangrijke bron voor de koolstofatomen in cholesterol en andere steroïden. Daarnaast<br />
vormt Acetyl-CoA in de lever ketonlichamen (aceton, acetoacetaat en 3-hydroxybutyraat),<br />
alternatieve wateroplosbare weefselbrandstoffen, die onder bepaalde omstandigheden<br />
belangrijke bronnen van energie zijn geworden (bijvoorbeeld bij verhongering). (Murray, R.K.<br />
et al., 1999) Ketonlichamen spelen bij het paard echter geen rol van betekenis.<br />
5.1.2. Aminozuurstofwisseling<br />
Aminozuren zijn nodig voor de eiwitsynthese. Sommigen (de essentiële aminozuren) moeten<br />
worden verschaft via het voedsel, omdat de weefsels niet in staat zijn deze essentiële<br />
aminozuren te vormen. Het restant, oftewel de niet-essentiële aminozuren worden verstrekt<br />
via het voer, maar kunnen ook gevormd worden door tussenproducten van transaminering,<br />
door het gebruik van het aminostikstof van een overschot aan andere aminozuren. Na<br />
deaminering wordt de overmaat aan aminostikstof afgevoerd via de urine en de<br />
koolstofresten die achterblijven na transaminering, worden geoxideerd tot CO2 via de<br />
citroenzuurcyclus van glucose (glucogenese) of van keton-lichamen.<br />
Skeletspieren gebruiken glucose als brandstof, welke beide lactaat en CO2 vormen.<br />
Skeletspieren slaan glycogeen op als brandstof voor het gebruik tijdens<br />
spiersamentrekkingen en de synthese van spiereiwit uit plasma aminozuren. Spieren zijn<br />
verantwoordelijk voor ongeveer vijftig procent van de lichaamsmassa en zijn een<br />
opslagplaats voor eiwitten die plasma aminozuren kunnen leveren, vooral tijdens<br />
voedseltekort. (Murray, R.K. et al., 1999)<br />
5.1.3. Vetten uit de voeding<br />
Vetten (lipiden) in de voeding zorgen voor energie en essentiële vetzuren. Vooral paarden<br />
die intensief getraind worden, worden tegenwoordig gevoed met voeding met meer vetten.<br />
Dit niet alleen om aan de energie-eisen te voldoen, maar ook om de atletische prestaties te<br />
verbeteren. De hoeveelheid en het type vet uit de voeding zijn belangrijke determinanten van<br />
het vetmetabolisme. Het vetgehalte in diervoeders van plantaardige en/of dierlijke oorsprong<br />
is uitgedrukt in de eenheid ruw vet. Dit geeft de totale hoeveelheid weer die kan worden<br />
geëxtraheerd met een bepaald oplosmiddel. Op basis van de chemische structuur kunnen<br />
lipiden worden onderverdeeld in triacylglycerolen, fosfolipiden, glycolipiden en steroïden.<br />
Triacylglycerolen vormen de belangrijkste vetten in de voeding. Bij triacylglycerolen is een<br />
glycerolmolecuul veresterd met drie vetzuren (acylgroepen). Bij natuurlijk voorkomende<br />
triacylglycerolen hebben de vetzuren vaak verschillende ketenlengtes. Het merendeel van de<br />
17
vetzuren heeft een even aantal koolstofatomen, die op hun beurt een carboxylgroep bevatten<br />
en een onvertakte koolstofketen die verzadigd kan zijn of mono-of poly onverzadigd.<br />
(Hallebeek, J.M., 2002)<br />
Vetten in de voeding bij niet-planteneters, vooral bestaand uit triacylglycerol, worden in de<br />
dunne darm gesplitst tot monoacylglycerolen en vetzuren. In de darmcellen worden ze<br />
samengevoegd met eiwit, waardoor zij een chylomicron vormen. De chylomicronen worden<br />
vervolgens afgegeven aan de lymfevaten en komen daarna terecht in de bloedcirculatie. Alle<br />
hydrofobe, vetafstotende producten van de spijsvertering vormen veteiwitten, welke het<br />
transport tussen weefsels in een waterachtig milieu (het plasma) vergemakkelijken. In<br />
tegenstelling tot glucose en aminozuren, wordt het triacylglycerol van het chylomicron niet<br />
direct door de lever opgenomen. Het wordt eerst verteerd door extrahepatische weefsels<br />
(weefsels buiten de lever), die beschikken over het enzym veteiwit lipase, welke<br />
triacylglycerol hydrolyseert en vetzuren vrijgeeft die worden opgenomen door vetweefsels of<br />
worden geoxideerd tot brandstof. De andere belangrijke bron van lange vetzuurketens is de<br />
synthese (lipogenese) van koolhydraten, vooral in vetweefsel en in de lever.<br />
Triacylglycerol in vetweefsel is de belangrijkste brandstofreserve van het lichaam.<br />
Aansluitend op de hydrolyse (lipolyse) worden vetzuren vrijgegeven in de circulatie als vrije<br />
vetzuren. Deze worden opgenomen door de meeste weefsels (niet door de hersens of de<br />
erytrocyten) en veresterd tot acylglycerol of geoxideerd als een belangrijke brandstof tot CO2.<br />
Er ontstaan twee belangrijke gebeurtenissen in de lever. Het eerste is dat het teveel aan<br />
triacylglycerol, voortgekomen uit zowel de lipogenese als de vrije vetzuren, wordt weggestopt<br />
in de circulatie als zeer laag geconcentreerd veteiwit (very low density lipoprotein: VLDL). Dit<br />
triacylglycerol ondergaat een zelfde weg als de chylomicronen. Het tweede belang van de<br />
lever is dat een gedeelte van de oxidatie van vrije vetzuren leidt tot ketonlichamenproductie<br />
(ketogenese). Ketonlichamen worden getransporteerd naar extrahepatische weefsels, waar<br />
ze functioneren als een andere belangrijke bron van brandstof. (Murray, R.K. et al., 1999)<br />
Bij paarden werkt de vetverbranding echter iets anders. Paarden nemen van nature<br />
nauwelijks vetten op uit de voeding. Gras bevat weinig vet, maar heeft wel een relatief hoog<br />
percentage α-linoleenzuur, een essentieel vetzuur. (Hallebeek, J.M., 2002) De hoeveelheid<br />
en het type vet in het rantsoen van paarden wordt bepaald door het ruwvoer. Over het<br />
algemeen is het vetgehalte in paardenvoeding ongeveer vijf procent in de droge stof. (Meyer,<br />
H., 1992) Het paard is een niet-herkauwende planteneter en bezit een sterk ontwikkelde<br />
blinde darm. De dunne darm is het belangrijkst bij de vertering van niet-structurele<br />
koolhydraten, eiwitten en vetten. De dikke darm en de blinde darm zijn samen met de<br />
bacteriën die zich daar bevinden, verantwoordelijk voor de vertering van vezelig materiaal.<br />
Paarden hebben de enzymatische vertering vóór de microbiële fermentatie. (McDonald, P.,<br />
et al., 2002) Met behulp van hydrolyse worden triacylglycerolen gesplitst in vetzuren en<br />
mono-acylglycerolen, die samen met galzuren, fosfolipiden en cholesterol, micellen vormen.<br />
Micellen zijn submicroscopische deeltjes, die voor een deel hydrofoob en voor een deel<br />
hydrofiel zijn. De micellen diffunderen door de dunne darm en de onverstoorbare waterlaag<br />
van de darmvlokken (villi) en de onderdelen hiervan worden opgenomen door de darmcellen.<br />
In de epitheelcellen van de dunne darm worden triacylglycerolen, fosfolipiden,<br />
cholesterolesters en apoproteïnen gecombineerd om chylomicronen te vormen. Net als bij<br />
niet-planteneters worden de chylomicronen uitgezet in het lymfestelsel, welke langs de<br />
ductus thoracicus (een groot lymfevat) uitmondt in de bloedsomloop. Triacylglycerolen<br />
worden getransporteerd in plasma met chylomicronen en VLDL. Lange-vetzuurketens in de<br />
vorm van triacylglycerolen dienen door lipasen (vetafbrekende enzymen) in de alvleesklier<br />
(pancreas) te worden gesplitst en opgenomen te worden in micellen. Middellangevetzuurketens<br />
uit de voeding worden als zodanig opgenomen door slijmproducerende cellen<br />
(mucosa cellen) en via het portaal systeem naar de lever getransporteerd. VLDL’s worden<br />
door de lever uitgescheiden en bevatten of de novo-gesynthetiseerde vetzuren of de<br />
vetzuren die zijn opgenomen door het bloed. Door de werking van het enzym lipoproteïn<br />
lipase (LPL) worden chylomicronen en VLDL’s verlost van hun veresterde vetzuren, welke<br />
worden opgenomen in weefsels. De lever houdt vrije vetzuren vast, welke β-oxidatie<br />
ondergaan in de mitochondriale matrix, waardoor acetyl-CoA wordt gevormd. Het acetyl-CoA<br />
18
kan de citroenzuurcyclus binnengaan, of de C2-eenheden kunnen worden getransporteerd<br />
naar het cytosol en worden gebruikt voor de novo-synthese van vetzuren. (Hallebeek, J.M.,<br />
2002) In de blinde- en dikke darm wordt onverteerd organisch materiaal door middel van<br />
bacteriën omgezet in vluchtige vetzuren. Deze bacteriën zijn ook erg belangrijk bij de<br />
synthese van B-vitaminen. Dit proces heet fermentatie en gebeurt altijd onder anaerobe<br />
omstandigheden. Het grootste gedeelte van de fermentatie vindt plaats in de blinde darm,<br />
die bij een paard veel sterker is ontwikkeld dan bij een ander zoogdier. Het onverteerd<br />
organisch materiaal bestaat uit ruwe celstof. Cellulose, hemicellulose en lignine komt voor in<br />
deze ruwe celstof. Cellulose en hemicellulose kunnen, in tegenstelling tot lignine, door de<br />
blinde darm worden afgebroken tot de vluchtige vetzuren azijnzuur, propionzuur en boterzuur.<br />
Deze vluchtige vetzuren zorgen voor energie. (Frape, D. 1998) Een paard bevat geen<br />
galblaas. Daarom wordt gal, wat bij een paard bestaat uit lecithinine (5,6%), cholesterol<br />
(4,4%) en geconjugeerde galzouten (90%), uitgescheiden in fijne kanaaltjes (canaliculi) die<br />
direct overgaan in de twaalfvingerige darm (duodenum). (Hallebeek, J.M., 2002) Galzouten<br />
spelen een belangrijke rol bij het vormen van lipase in de pancreas en het emulgeren van<br />
vetten (McDonald, P., et al., 2002) Het geven van een hoogwaardige voeding met veel vet,<br />
stimuleert de vorming van gal. Vele studies hebben aangetoond dat gal een remmend effect<br />
heeft op de microben in de blinde- en dikke darm. (Jansen, W.L., 2001)<br />
5.1.4. Mitochondrium en cytosol<br />
Het mitochondrium fungeert als het middelpunt en kruispunt van de stofwisseling van<br />
koolhydraten, vetten en aminozuren. In het bijzonder herbergt het de enzymen van de<br />
citroenzuurcyclus, de ademhalingsketen en de synthese van ATP, de ß-oxidatie van<br />
vetzuren en de productie van ketonen. Bovendien is het een verzamelpunt voor<br />
koolstofresten uit aminozuren na transaminering en het zorgt ervoor dat deze koolstofresten<br />
de synthese van niet-essentiële aminozuren laat plaatsvinden.<br />
Glycolyse, de weg van pentosefosfaat en de synthese van vetzuren vinden allemaal plaats in<br />
het cytosol. Voor de gluconeogenese moeten substanties als lactaat en pyruvaat, die zijn<br />
gevormd in het cytosol, het mitochondrium binnendringen en oxaloacetaat vormen voordat<br />
de omzetting naar glucose plaatsvindt.<br />
De membranen van het endoplasmatisch reticulum beheersen het enzymsysteem voor de<br />
synthese van acylglycerol en de ribosomen zijn verantwoordelijk voor eiwitsynthese. (Murray,<br />
R.K. et al., 1999)<br />
5.2. Vetstofwisseling in de spieren van een paard met <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong><br />
Bij paarden met <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> vindt een selectieve degeneratie van spieren plaats die<br />
de oxidatieve vezels (type I vezels) meer aantast dan de glycolitische vezels (type II vezels).<br />
Daarbij is een toenemende vetopslag in type I vezels opvallend. Deze bevindingen met<br />
verder geen abnormale opstapeling van glycogeen of polysacharide, suggereert dat er een<br />
beschadigde zuurstofstofwisseling is en dat het glycolitische pad in stand gehouden wordt.<br />
(Galen, D. van, et al., 2008)<br />
Zoals in paragraaf 4.2. van hoofdstuk 4 besproken is, is bekend dat paarden met <strong>Atypische</strong><br />
<strong>Myopathie</strong> een biochemische verstoring hebben in de vetstofwisseling, een enzymdeficiëntie<br />
in de ß-oxidatie (MADD). Het biochemische defect heeft te maken met acyl-CoA<br />
dehydrogenases (enzymen die water onttrekken aan een verbinding) die gebruik maken van<br />
vitamine B2 (oftewel Riboflavine), een voorloper van de synthese van FAD (energieleveraar<br />
voor deze specifieke enzymen). De enzymen zijn werkzaam in het mitochondrion, waar het<br />
vet wordt verbrand met zuurstof. (Kolk, J.H. van der, et al., 2010)<br />
Deze MADD leidt tot de disfunctie van de meest efficiënte manier van energiewinning door<br />
de mitochondria. Doordat de spieren geen volledig gebruik kunnen maken van hun<br />
belangrijkste energiebron (vetzuren), zijn ze afhankelijker van de koolhydraten. Deze zijn<br />
echter beperkt aanwezig en door gebrek aan energie gaan de spiercellen kapot.<br />
(Westermann, C.M., Dorland, L., Votion, D-M., 2007)<br />
19
6. De Esdoorn (Acer)<br />
De Esdoorn behoort tot de loofbomen. De bloemen van loofbomen zijn zowel van het<br />
mannelijke als het vrouwelijke geslacht. Loofbomen zijn bladverliezend en de bladeren<br />
hebben fijne nerven. Bomen en planten beschikken over een stamboom. De familienaam<br />
waaronder de Esdoorn wordt ingedeeld is Aceraceae. Een geslacht heeft één of meerdere<br />
verwante soorten. De eerste letter van de geslachtsnaam wordt aangeduid met een<br />
hoofdletter en de naam wordt altijd cursief geschreven. De soortnaam geeft een speciale<br />
plant weer (bijvoorbeeld: pseudoplatanus). Soortnamen worden in de literatuur altijd cursief<br />
weergegeven geheel in kleine letters. Soorten kunnen verder worden onderverdeeld in<br />
subspecies, variëteiten en cultivars. De esdoornfamilie kent twee geslachten en meer dan<br />
honderd soorten. Aceraceae bestaat uit de geslachten Acer (Esdoorns) en Dipteronia.<br />
(Coombes, A.J., 1992) De naam Acer is afkomstig uit het Latijn en betekent ‘spits’.<br />
Vermoedelijk heeft de naam betrekking op de spitse vorm van de bladeren (Wikipedia, 2010).<br />
Esdoorns kenmerken zich door de vaak gelobde bladeren en de gevleugelde vruchten, die<br />
uit twee helften bestaan. (Coombes, A.J., 1992) Daarnaast zijn de tegenoverstaande<br />
bladeren en de handvormig ingesneden bladeren typische kenmerken van de Esdoorn<br />
(Maes, B., 2006). De variatie binnen het geslacht Acer is erg groot. Sommige soorten<br />
groeien uit tot zeer hoge bomen, terwijl anderen niet groter worden dan een kleine struik.<br />
Van deze bomen bestaan ook hybriden. Dit zijn kruisingen tussen twee soorten van<br />
hetzelfde geslacht. Een voorbeeld hiervan is de Acer x freemanii, een kruising tussen A.<br />
rubrum en A. saccharinum. Ook hybriden kennen cultivars en subspecies. Esdoorns kunnen<br />
leven op bijna alle gronden, hoewel soorten wel een voorkeur kunnen hebben voor een<br />
bepaalde grondsoort. Esdoorns prefereren over het algemeen plaatsen in de volle zon, waar<br />
zij ook het beste groeien. (Laar, H.J. van de, 1998) In delen van de Verenigde Staten van<br />
Amerika vertegenwoordigen A. saccharum en A. rubrum een groot percentage van het<br />
bosareaal. (Van den Berk boomkwekerijen, 2004) In Nederland zijn de meest voorkomende<br />
soorten A. campestre, A. pseudoplatanus en A. platanoides. (Maes, B., 2006)<br />
6.1. Esdoornsoorten<br />
Over de gehele wereld komen wel meer dan honderd verschillende esdoornsoorten voor. In<br />
deze paragraaf worden enkele van deze soorten besproken. Er is voor deze soorten<br />
gekozen, omdat ze op meerdere plaatsen in de literatuur worden genoemd.<br />
6.1.1. Acer campestre<br />
De Acer campestre, beter bekend als Veldesdoorn of Spaanse aak, vindt zijn oorsprong in<br />
Noord-Afrika, Zuidwest-Azië en Europa. De bladeren zijn vijflobbig. Grote lobben hebben<br />
kleinere lobben bij de top. De bladeren worden tot acht centimeter lang en tien centimeter<br />
breed. De bovenzijde van het blad is donkergroen, de onderzijde is lichter en behaard. De<br />
bloemen zijn geelgroen gekleurd en staan bijeen in trosjes. De bloemen ontstaan tegelijk met<br />
de bladeren in het voorjaar (Van den Berk boomkwekerijen, 2004). De vruchten bestaan uit<br />
wijduitstaande vleugels. (Coombes, A.J., 1992) De takken van deze esdoornsoort zijn<br />
olijfgroen tot geelbruin gekleurd, de jongere takken zijn lichtbehaard. De schors is lichtbruin<br />
van kleur en kurkachtig. De bladeren verkleuren in de herfst goudgeel. (Maes, B., 2006) Acer<br />
campestre behoort tot één van de voorkomende esdoornsoorten in Nederland en België en<br />
is hier ook wel bekend als de Spaanse aak. De Veldesdoorn is, samen met de Gewone<br />
esdoorn, de enige Esdoorn die in Nederland als autochtoon wordt beschouwd. Er zijn nog<br />
kleine populaties van deze soort te vinden in Gelderland, Noord-Brabant en Limburg. Deze<br />
esdoornsoort komt sporadisch voor als boom en wordt meestal als struik in heggen en<br />
bosranden gezien. Ondanks het feit dat de boom erg traag groeit, kan deze toch een hoogte<br />
van vijfentwintig meter bereiken en een grote stamomvang krijgen. Deze soort kan in<br />
tegenstelling tot andere esdoornsoorten minder goed tegen vorst, maar is goed bestand<br />
tegen droogte en schaduw. De Veldesdoorn komt vooral voor op kalk-en leemhoudende<br />
gronden en wordt gevonden in bossen, bosranden, houtwallen en hagen. Verder wordt de<br />
20
Spaanse aak steeds vaker aangeplant langs wegen en is de soort sterk in aantal<br />
toegenomen. (Maes, B., 2006) De boom wordt ongeveer 150 jaar oud (Hecker, U., 2001). De<br />
soort A. campestre kent vele cultivars. Enkele voorbeelden hiervan zijn Acer campestre<br />
‘Elsrijk’, Acer campestre ‘Queen Elizabeth’ en Acer campestre ‘Red Shine’. De variatie in<br />
subspecies uit zich doordat sommige kenmerken zoals de herfstkleur en kurkachtige schors<br />
in meer of mindere mate naar voren komen. (Van den Berk boomkwekerijen, 2004) Acer<br />
campestre is weergegeven in figuur 4.1. van bijlage 4.<br />
6.1.2. Acer cappadocicum<br />
De Acer cappadocicum, oftewel Kolchische esdoorn, is een esdoornsoort die tot twintig<br />
meter hoog kan worden. De bladeren zijn vijf-tot zevenlobbig, hebben een gave rand en een<br />
toegespitste lob. De rijpende vruchten gaan hangen en de vleugels kunnen vier centimeter<br />
lang worden. De Kolchische esdoorn vindt zijn herkomst in West-Azië, China en het Midden<br />
Oosten (Van den Berk boomkwekerijen, 2004). De schors van deze esdoornsoort is glad en<br />
grijs gekleurd. (Coombes, A.J., 1992) De jonge twijgen zijn glimmend groen met lichtgrijze<br />
strepen. (Van den Berk boomkwekerijen, 2004) De bloemen van deze esdoornsoort zijn klein<br />
en in opstaande trossen. De kleur is geelgroen en ze ontstaan tegelijk met het jonge blad in<br />
het voorjaar. (Coombes, A.J., 1992) De grondsoort waar deze soort het best op groeit, is een<br />
humusrijke, vochthoudende bodem. In de herfst verkleuren de bladeren van deze boom<br />
diepgeel. Opvallend aan deze esdoornsoort is dat hij erg dunne bladstelen heeft met<br />
melksap. De Acer cappadocicum kent een aantal cultivars zoals de Acer cappadocicum<br />
‘Aureum’ en de Acer cappadocicum ‘Rubrum’. (Van den Berk boomkwekerijen, 2004)<br />
6.1.3. Acer davidii<br />
De Acer davidii (Nederlandse benaming: Davids esdoorn) heeft een eirond blad en is<br />
afkomstig uit China. Het blad wordt ongeveer vijftien centimeter lang en tien centimeter<br />
breed. Het blad komt voor met of zonder lobben, maar is altijd toegespitst in een bladpunt.<br />
Jonge bomen hebben vaak drie-lobbige bladeren, terwijl oudere bomen niet-gelobde<br />
bladeren hebben (Van den Berk boomkwekerijen, 2004). De rand van het blad is getand en<br />
de kleur is glanzend donkergroen op de bovenzijde. Jonge bladeren hebben een behaarde<br />
onderzijde. Bladeren van cultivars kunnen oranje kleuren in de herfst, maar velen behouden<br />
de donkergroene kleur. De twijgen zijn purper gekleurd met grijswitte lengtestrepen (Van den<br />
Berk boomkwekerijen, 2004). De schors van deze esdoornsoort is groen met verticale, witte<br />
strepen. Wanneer de boom ouder wordt, kleuren deze strepen grijs en kan de schors barsten.<br />
Dankzij de opvallend gestreepte bast behoort deze soort tot de slangenhuidesdoorns (Van<br />
den Berk boomkwekerijen, 2004). De bloemen zijn lichtgeel tot groen van kleur en hangen in<br />
trossen. Ze ontstaan tijdens het einde van het voorjaar als het blad uitloopt. De vrucht<br />
bestaat uit uitstaande vleugels tot drie centimeter lang. Wanneer de vrucht rijp wordt,<br />
veranderen de vleugels in een rode kleur. Deze soort komt vooral voor in struikgewas en<br />
bossen in berggebieden en kan een hoogte bereiken van vijftien meter. (Coombes, A.J.,<br />
1992) Het wortelstelsel van deze boom is sterk vertakt, waardoor het zeer compact is. Een<br />
subspecie van deze soort is de Acer davidii ssp. grosseri. Deze subspecie vormt een<br />
meerstammige struik die ongeveer tien meter hoog wordt. Het verschil met A. davidii is dat<br />
de twijgen iets groener zijn gekleurd, waardoor de strepen minder opvallend zijn. (Van den<br />
Berk boomkwekerijen, 2004)<br />
6.1.4. Acer negundo<br />
De Acer negundo ook wel Vederesdoorn genoemd, heeft een geveerd blad met soms<br />
gelobde blaadjes. De blaadjes kunnen drie, vijf- of zevengetand zijn en worden tien<br />
centimeter lang en zes centimeter breed. De bladeren zijn donkergroen aan de bovenkant en<br />
hebben een gladde of behaarde onderzijde. De randen van het blad zijn vaak geel of roze<br />
getint. De twijgen zijn glanzend groen. De schors is grijsbruin en glad. De mannelijke<br />
bloemen zijn pluimvormig gebundeld, de vrouwelijke bloemen hangen in trossen. De<br />
gevleugelde vruchten zijn sikkelvormig en worden samara’s genoemd. (Van den Berk<br />
boomkwekerijen, 2004) De Vederesdoorn vindt zijn oorsprong in Noord-Amerika en bevindt<br />
21
zich vaak langs rivieroevers. De boom kan tot twintig meter hoog worden. (Coombes, A.J.,<br />
1992) De Vederesdoorn spreidt zich sinds 1690 in Nederland steeds meer uit langs de<br />
grotere rivieren. (Maes, B., 2006) De Acer negundo is een snelgroeiende middelgrote tot<br />
grote boom. De naam Vederesdoorn is afkomstig van het geveerde blad. Het geveerde blad<br />
is een eigenschap waarover alleen deze soort en de cultivars van deze soort beschikken. De<br />
wortel is tot diep in de grond geworteld en heeft sterke vertakkingen. Acer negundo kent de<br />
cultivars Acer negundo ‘Auratum’ en Acer negundo ‘Flamingo’. (Van den Berk<br />
boomkwekerijen, 2004)<br />
6.1.5. Acer opalus<br />
De Italiaanse esdoorn (Acer opalus) komt oorspronkelijk uit Zuid-en West-Europa en wordt<br />
tot twintig meter hoog. De bladeren zijn tien centimeter lang en breed. Ze zijn drie-tot<br />
vijflobbig en stomp getand. De bovenzijde van het blad is glanzend en glad. Jonge bladeren<br />
hebben een behaarde onderzijde. In de herfst kleuren de bladeren geel. De bloemen zijn<br />
klein, felgeel en hangen aan kale twijgen. Ze ontstaan in het begin van het voorjaar, nog voor<br />
het jonge blad uitloopt. De vruchten hebben vleugels tot vier centimeter lang. De schors is<br />
grijs met een roze tint en schilfert af in grote, vierkante platen. (Coombes, A.J., 1992) Van de<br />
Acer opalus is Acer opalus ssp. hispanicus een subspecie. (Esveld, C., 2010)<br />
6.1.6. Acer palmatum<br />
De Acer palmatum (Japanse esdoorn) is een boom die tot vijftien meter hoog wordt en zich<br />
vooral bevindt in het struikgewas. De boom komt uit China, Japan en Korea en kenmerkt<br />
zich aan de spitse bladlobben, die vijf-tot zevenlobbig zijn. Het blad wordt zes tot tien<br />
centimeter lang. De bloemen zijn paarsrood en verschijnen in april of mei. (Van den Berk<br />
boomkwekerijen, 2004) De vrucht is een nootvrucht bestaande uit groene of rode vleugels tot<br />
één centimeter lang. De kleur in de herfst is erg verschillend en kan rood, oranje of geel zijn.<br />
De schors is grijsbruin en glad. (Coombes, A.J., 1992) De Acer palmatum groeit niet zo snel<br />
en kan voorkomen als grote struik of kleine meerstammige boom. De soort groeit het best op<br />
humusrijke, goed doorlatende zandgrond. Van de Acer palmatum zijn duizenden cultivars<br />
bekend, die allen een grote variatie hebben in bladvorm en bladkleur. Enkele voorbeelden<br />
van cultivars zijn Acer palmatum ‘Crimson Queen’, Acer palmatum ‘Inaba-shidare’ en Acer<br />
palmatum ‘Osakazuki’.<br />
6.1.7. Acer platanoides<br />
De Noorse esdoorn (Acer platanoides) heeft vijflobbige bladeren die wijd getand,<br />
heldergroen en toegespitst zijn. De bladeren worden vijftien centimeter lang tot achttien<br />
centimeter breed. In de herfst worden de bladeren geel, soms rood. De bloemen zijn<br />
geelgroen en ontstaan voor de bladontwikkeling (Van den Berk boomkwekerijen, 2004). De<br />
vruchten bestaan uit grote vleugels die in elkaars verlengde staan. De boom wordt tot<br />
vijfentwintig meter hoog en komt oorspronkelijk uit Zuidwest-Azië en Europa. De verspreiding<br />
van de Noorse esdoorn is weergegeven in figuur 6.1. De soort groeit zeer snel en bereikt<br />
snel de maximumhoogte. (Coombes, A.J., 1992) De schors van de Noorse esdoorn heeft<br />
een kenmerkend patroon van smalle lengtegroeven en is donker van kleur. Deze<br />
esdoornsoort wordt veel aangetroffen in de buurt van de Sint-Pietersberg (Limburg) en<br />
verwildert steeds meer op landgoederen en in steden. (Maes, B., 2006) De boom kan 150<br />
jaar oud worden (Hecker, U., 2001). Het wortelgestel is krachtig met fijne wortels. Enkele<br />
cultivars van deze esdoornsoort zijn Acer platanoides ‘Columnare’ en Acer platanoides<br />
‘Cleveland’. (Van den Berk boomkwekerijen, 2004) Acer platanoides is weergegeven in<br />
figuur 4.2. van bijlage 4.<br />
22
Figuur 6.1.: Verspreiding van Acer platanoides.<br />
6.1.8. Acer pseudoplatanus<br />
De Acer pseudoplatanus oftewel Gewone esdoorn is een boom die tot dertig meter hoog<br />
wordt. De bladeren zijn vijflobbig en grofgetand. De bovenzijde is donkergroen en glad. De<br />
onderzijde van het blad is blauwgrijs. De schors is roze tot geelachtig grijs. (Coombes, A.J.,<br />
1992) De schors is dun en afbladderend (Maes, B., 2006). De bloemen zijn geelgroen en<br />
hangen in trossen (Van den Berk boomkwekerijen, 2004). De vruchten bestaan uit naar<br />
beneden wijzende vleugels, die vaak felrood gekleurd zijn. De Gewone esdoorn komt<br />
oorspronkelijk uit Zuidwest-Azië en Europa. (Coombes, A.J., 1992) Deze esdoornsoort<br />
bevindt zich meestal in bossen met rijke bodems en kan erg goed tegen schaduw. De Acer<br />
pseudoplatanus groeit in Nederland vooral in het Geuldal (Limburg), in de grotere<br />
boscomplexen zoals het Bunderbos, Biebosch, Schaesberg en Wageler Bosch. (Maes, B.,<br />
2006) In figuur 6.2. is de verspreiding van de Gewone esdoorn weergegeven. De boom is<br />
diepwortelend en heeft vele cultivars. Voorbeelden van cultivars zijn Acer pseudoplatanus<br />
‘Amry’, Acer pseudoplatanus ‘Leopoldii’ en Acer pseudoplatanus ‘Worley’. (Van den Berk<br />
boomkwekerijen, 2004) Deze esdoornsoort kan een leeftijd bereiken van meer dan<br />
vijfhonderd jaar. (Hecker, U., 2001) Acer pseudoplatanus is weergegeven in figuur 4.3. van<br />
bijlage 4.<br />
Figuur 6.2.: Verspreiding van Acer pseudoplatanus.<br />
6.1.9. Acer rubrum<br />
De Rode esdoorn (Acer rubrum) is afkomstig uit Noord-Amerika. De boom wordt tot<br />
vijfentwintig meter hoog. De bladeren zijn drie-tot vijflobbig en glanzend donkergroen. De<br />
23
lobben zijn spits en getand. De onderzijde is blauwwit van kleur. De nerven zijn op de<br />
onderzijde behaard. De schors is donkergrijs en glad. De bloemen zijn rood van kleur en<br />
ontstaan in maart of april (Van den Berk boomkwekerijen, 2004). De vruchten bestaan uit<br />
rode vleugels van twee tot drie centimeter lang. Vruchten vallen snel af doordat ze vroeg<br />
rijpen in de zomer (Van den Berk boomkwekerijen, 2004). Ook de twijgen van de boom zijn<br />
rood gekleurd. De Rode esdoorn leeft het best op vochtige grond. (Coombes, A.J., 1992) De<br />
hoofdwortel van deze esdoornsoort is zwaar en heeft vele fijne vertakkingen. De groei wordt<br />
belemmerd op kalkhoudende grond. Enkele cultivars van deze soort zijn Acer rubrum<br />
‘Bowhall’ en Acer rubrum ‘Morgan’. (Van den Berk boomkwekerijen, 2004)<br />
6.1.10. Acer saccharinum<br />
De Acer saccharinum staat beter bekend als de Witte -of Zilveresdoorn. Deze is net als de<br />
Rode esdoorn afkomstig uit Noord-Amerika. De bladeren van de Witte esdoorn zijn vijflobbig,<br />
waarbij elke lob eveneens gelobd is. De lobben zijn scherp getand en de bladeren hebben<br />
een lichtgroene kleur met gladde bovenzijde. De onderkant is blauwwit en dunbehaard. In de<br />
herfst kleurt het blad meestal geel. De bloemen zijn groengeel en komen tevoorschijn in<br />
maart (Van den Berk boomkwekerijen, 2004). De vrucht bestaat uit uitstaande vleugels. De<br />
boom kan dertig meter hoog worden. (Coombes, A.J., 1992) De Witte esdoorn komt sinds de<br />
zeventiende eeuw voor in Nederland (Maes, B., 2006). Deze esdoornsoort wordt in<br />
tegenstelling tot andere soorten relatief niet oud, namelijk ongeveer honderd jaar (Hecker, U.,<br />
2001). Een cultivar van deze soort is Acer saccharinum ‘Pyramidale’. (Van den Berk<br />
boomkwekerijen, 2004)<br />
6.1.11. Acer saccharum<br />
De Acer saccharum, niet te verwarren met Acer saccharinum, staat beter bekent als de<br />
Suikeresdoorn. Wat de twee soorten gemeen hebben is dat ze beiden dezelfde herkomst<br />
hebben, namelijk Noord-Amerika. Sinds 1740 is de Suikeresdoorn ingevoerd in Nederland<br />
vanuit Noord-Amerika (Maes, B., 2006). Deze soort komt vooral voor in vruchtbare bossen<br />
en wordt tot ongeveer dertig meter hoog. De bladeren zijn vijflobbig en worden tot dertien<br />
centimeter lang. De drie grootste lobben van het blad zijn wijd getand. De bovenzijde van het<br />
blad heeft een donkergroene kleur en kleurt in de herfst oranje, rood of geel. (Coombes, A.J.,<br />
1992) De bladeren van de Acer saccharum lijken sterk op die van de Noorse esdoorn. Echter,<br />
de bladsteel van de Noorse esdoorn bevat melksap, dit in tegenstelling tot de Suikeresdoorn.<br />
(Maes, B., 2006) De bloemen zijn geelgroen en hangen in pluimen (Van den Berk<br />
boomkwekerijen, 2004). De vrucht bestaat uit vleugels die een stompe hoek vormen. Van<br />
deze esdoornsoort wordt esdoornsiroop gemaakt. (Coombes, A.J., 1992) Enkele cultivars<br />
van deze soort zijn Acer saccharum ‘Arrowhead’ en Acer saccharum ‘Legacy’.<br />
6.1.2. Acer tataricum<br />
De Acer tataricum oftewel Chinese esdoorn is afkomstig uit Midden-en Noord-China en<br />
Japan. Deze esdoornsoort blijft in vergelijking met andere soorten vrij klein. De boom, of<br />
eigenlijk struik, bereikt een gemiddelde hoogte van vijf tot zeven meter. De boom groeit vrij<br />
traag en kan een breedte van tien meter bereiken. In de natuurlijke groeigebieden komen<br />
exemplaren voor van groter dan tien meter. De bladeren zijn drie-lobbig en hebben een<br />
glanzende, heldergroene kleur. De middenlob is smal en lang. De bladeren worden vier tot<br />
acht centimeter lang. De schors is grijs en iets gegroefd. De jonge twijgen zijn roodbruin van<br />
kleur. De gevleugelde vruchten lopen bijna parallel aan elkaar en worden ongeveer 2,5<br />
centimeter lang. De struik kan uitgroeien tot een kleine, meerstammige boom. De wortelgroei<br />
is oppervlakkig. Tijdens de herfst kleurt het blad in verschillende tinten rood en oranje. De<br />
Acer tataricum is een boom die winterhard is en goed bestand is tegen droogte en<br />
luchtvervuiling. (Van den Berk boomkwekerijen, 2004)<br />
24
6.2. Voorkomende schimmels<br />
Op de Esdoorn komen verschillende soorten schimmels voor. Onder de schadelijke<br />
schimmels worden de blad-loot-en bastziektes gerekend. Schimmels die voorkomen op de<br />
bladeren veroorzaken sporadisch ernstige aantasting van de boom. De schimmels die stamen<br />
wortelrot veroorzaken zijn echter wel zeer schadelijk. Omdat er bij dit onderzoek wordt<br />
aangenomen dat Rhytisma acerinum de vermoedelijke veroorzaker is van <strong>Atypische</strong><br />
<strong>Myopathie</strong>, wordt alleen de cyclus van deze schimmel beschreven. Wel wordt de algemene<br />
cyclus van ascomyceten beschreven. Van geen van de in deze paragraaf genoemde<br />
schimmels is wetenschappelijk aangetoond dat ze schadelijk zijn voor paarden.<br />
6.2.1. Bladziekten<br />
De meest voorkomende bladziekten op Esdoorns worden veroorzaakt door schimmels.<br />
Op de Acer pseudoplatanus komen verschillende bladziekten veroorzaakt door schimmels<br />
voor. De ziekten veroorzaken kenmerkende verkleuringen en vlekken. De schimmels hebben<br />
een parasitaire fase op het blad en ontwikkelen zich na het vallen van de bladeren<br />
saprofytisch (dat wil zeggen dat ze leven van dood organisch materiaal) voort. Op de<br />
afgestorven bladeren maken deze schimmels winterbestendige organen.<br />
De schimmel met de meest karakteristieke ziekteverschijnselen is Rhytisma acerinum. Deze<br />
schimmel wordt in paragraaf 6.3. van dit hoofdstuk uitvoerig besproken.<br />
Een andere veel voorkomende schimmel op de Acer pseudoplatanus is de Pleuroceras<br />
pseudoplatani (een ascomyceet 1 ). Deze schimmel is de veroorzaker van opvallende bruine<br />
vlekken, die zowel op de bovenzijde als op de onderzijde van het esdoornblad zichtbaar zijn.<br />
Aan de onderkant van het blad is een typische nerfnecrose waarneembaar, wat wil zeggen<br />
dat de nerven roestbruin kleuren door het afsterven van door schimmels aangetaste cellen.<br />
De bladnerven worden gezien als haard van de infectie, waarvandaan verspreiding over het<br />
gehele bladoppervlak plaatsvindt. In een later stadium verkleuren de vlekken tot bruingrijs.<br />
De met deze schimmel aangetaste bladeren kunnen vervormen. Ook de schimmel Rhytisma<br />
punctatum veroorzaakt een groot aantal kleine vlekjes en komt voor op veel verschillende<br />
esdoornsoorten, vooral op esdoornsoorten met grote bladeren (Michigan State University,<br />
1962)<br />
In Duitsland komt op de Gewone esdoorn de schimmel Petrakia echinata voor. De<br />
verschijnselen van deze bladziekte lijken op die van Pleuroceras pseudoplatani maar<br />
onderscheidt zich door grote, in elkaar overlopende, bruine vlekken. Bij ernstige besmetting<br />
sterven gedeelten van het blad af en verliest de boom vroegtijdig de bladeren.<br />
De schimmel Cristulariella depraedans veroorzaakt witte-vlekkenziekte. Deze schimmel komt<br />
vooral voor op bladeren van jonge bomen met laaghangende takken. Ernstige aantasting<br />
kan vroegtijdig bladverlies tot gevolg hebben. (Wulf, A., Leonhard, S. en Schumacher, J.,<br />
2010)<br />
Anthracnose is een ziekte die veroorzaakt wordt door de schimmel Gloeosporium<br />
apocryptum, die bladweefsel aanvalt en doodt. De boom zelf is per definitie niet ernstig<br />
beschadigd. Anthracnose wordt gekarakteriseerd door de ontwikkeling van kleine vlekjes of<br />
dode gedeelten op het blad, die rond of onregelmatig zijn. De vlekken zijn bruin, paars of<br />
zwart van kleur en kunnen bij grote aantallen fuseren totdat het gehele blad is aangetast. Bij<br />
de Acer saccharum veroorzaakt de ziekte groen-bruine of rood-bruine gebieden langs of<br />
tussen de nerven van de bladeren, die vaak uitbreiden tot de bladrand. Geïnfecteerde<br />
bladeren van de Acer platanoides hebben paars tot bruin ziek weefsel langs de nerven. Bij<br />
de Japanse esdoorn wordt vooral het jonge blad aangetast, wat vaak zwart wordt en<br />
verschrompeld. (Michigan State University, 1962)<br />
Phyllosticta Spot wordt veroorzaakt door de schimmel Physllosticta minima en kan schadelijk<br />
zijn voor de Esdoorn. De ziekte komt voor op verschillende esdoornsoorten en vormt vlekken<br />
op het blad die variëren in grootte, vorm en kleur. Meestal zijn ze klein, onregelmatig rond en<br />
rood-bruin met smalle tot brede paarse randen. (Michigan State University, 1962)<br />
1 In paragraaf 6.3.1. wordt uitvoerig besproken wat een ascomyceet inhoudt. Ook wordt de cyclus besproken.<br />
25
6.2.2. Loot- en bastziekten<br />
Necria cinnabarina oftewel het gewoon meniezwammetje, veroorzaakt een bastziekte.<br />
Ondanks het feit dat deze schimmel ook op andere bomen voorkomt, is de Esdoorn de<br />
favoriete gastheer. De besmetting met deze ascomyceet resulteert in aanhoudende<br />
droogtestress. Hierdoor zijn de symptomen vaak verlepte takken en bastnecrose. Tijdens de<br />
winter en het voorjaar ontstaan roodachtig gekleurde sporenzakjes, ter grootte van een<br />
speldenknop, op de necrosen. Het hout krijgt vaak een groenbruine verkleuring.<br />
De Verticillium verwelkingsziekte, die veroorzaakt wordt door de schimmel Verticillium<br />
dahliae, is voor jonge bomen vaak dodelijk. Voor oudere bomen wordt deze ziekte vaak<br />
chronisch. Deze schimmel zorgt voor een ziekte in de vaatbundels, waardoor delen van de<br />
boom plotseling verwelken. De stam heeft vaak bastscheuren en is beschadigd. In de<br />
dwarsdoorsnede is een blauwgroenige verkleuring zichtbaar die zich beperkt tot één jaarring.<br />
(Wulf, A., Leonhard, S. en Schumacher, J., 2010) Verticillium albo-atrum veroorzaakt ook<br />
een verwelkingsziekte en infecteert de wortels. Vanuit de wortels verspreidt het zich verder<br />
door de stam via houtsap en infecteert het heel de kroon. Normaal gesproken dringt de<br />
ziekte binnen door wonden aan de bovenkant van de boom. De bladeren van een<br />
geïnfecteerde boom worden droog en de boom verliest het meeste van zijn gebladerte.<br />
(Michigan State University, 1962)<br />
6.3. Rhytisma Acerinum<br />
Inktvlekkenzwam, oftewel Rhytisma acerinum behoort tot het rijk der schimmels en de familie<br />
van Rhytismataceae. Het is een pathologische schimmel (fungus) die zwarte vlekken, vaak<br />
omrand door een gele rand, op het esdoornblad veroorzaakt. Dit verschijnsel wordt ook wel<br />
inktvlekkenziekte of Tar-Spot disease (teervlekkenziekte) genoemd en is weergegeven in<br />
bijlage 5. De schimmel komt vooral voor op de soort Acer pseudoplatanus, maar komt<br />
sporadisch ook voor op Acer campestre, Acer negundo en Acer platanoides. (Smith, I.M.,<br />
Dunez, J., Phillips, D.H., et al., 1988)<br />
Tar-Spot disease is een goed waarneembare ziekte die effect heeft op de Esdoorn.<br />
Inktvlekkenzwam overleeft tussen seizoenen op geïnfecteerde gevallen bladeren. In de lente<br />
spreidt de schimmel zich door middel van sporen verder uit. (Attwater, W.A., 2003) In<br />
paragraaf 6.3.2. wordt de levenscyclus van Rhytisma acerinum uitvoerig besproken. Een<br />
ernstig geïnfecteerde Esdoorn raakt eerder zijn bladeren kwijt. Vooral jonge Esdoorns raken<br />
hierdoor verzwakt. De eerste symptomen van de ziekte zijn kleine, lichte gele vlekjes. Deze<br />
symptomen ontstaan vaak half juni. De vlekken worden groter en veranderen naar een<br />
donkerdere kleur naarmate het seizoen vordert. De vlekken gaan pas echt op een teervlek<br />
lijken aan het einde van de zomer. Het oppervlakte van de vlek heeft een patroon van<br />
golvende kartels of ribbels. De schimmel die Tar Spot disease veroorzaakt, overwintert op de<br />
bladeren, die van de bomen zijn afgevallen. (Cornell University, 2010) De ziekte komt voor in<br />
Noord-Amerika en Europa, en is minder frequent in de stad of op industriegebieden. (Weber.<br />
R.W.S. en Webster, J., 2002)<br />
6.3.1. Rhytisma acerinum; een ascomyceet<br />
De schimmel Rhytisma acerinum valt onder de ascomyceten (Leith, I.D. en Fowler, D., 1987).<br />
Ascomyceten worden ook wel zakjeszwammen genoemd en vormen sporen die lijken op<br />
kleine zakvormige structuren. (Snedden, R. 2009) Het kenmerk van ascomyceten is de<br />
seksuele productie van sporen in asci (sporenzakjes, enkelvoud: ascus). Hier is ook de<br />
naam ‘zakjeszwam’ van afgeleid. Bij de meeste ascomyceten worden de seksuele stadia<br />
gedragen in vruchtlichamen, ook wel ascocarps genoemd. Deze vruchtlichamen kunnen<br />
sterk variëren in grootte. De sporenvormende asci worden gevonden in de ascocarps.<br />
Ascomyceten behoren tot de meest verwoestende plantpathogenen. Veel van deze<br />
schimmels leven tussen mesophyle cellen (cellen die zorgen voor de fotosynthese) in het<br />
blad.<br />
Ascomyceten reproduceren naast seksueel ook aseksueel, door enorme hoeveelheden<br />
aseksuele sporen te produceren. Deze sporen worden conidia genoemd (enkelvoud:<br />
conidium). Conidia worden gevormd in de uiteinden van gespecialiseerde schimmeldraden,<br />
26
de conidioforen. Vaak produceren zij zich in clusters van lange ketens, waaruit zij kunnen<br />
worden verspreid door de wind. Conidia kunnen ook betrokken zijn bij de seksuele<br />
voortplanting. Ze versmelten dan met hyfen (schimmeldraden) van een mycelium (netwerk<br />
van schimmeldraden) van een ander paringstype. De samensmelting van twee verschillende<br />
paringstypen wordt gevolgd door plasmogamie (een stadium waarbij twee oudere mycelia<br />
samensmelten zonder een fusie van kernen). De mannelijke kernen van het antheridium<br />
(mannelijke geslachtsorgaan) dringen het vrouwelijke geslachtsorgaan (ascogonium) binnen<br />
via de trichogyne, een uitloper van het ascogonium (Simmons, K. 2006). Plasmogamie<br />
resulteert in de vorming van dikaryote cellen, welke twee haploïde kernen bevatten van<br />
beide ouders. De cellen aan de uiteinden van deze dikaryote hyfen, ontwikkelen zich in vele<br />
asci. Binnen elke ascus worden de twee haploïde kernen door middel van karyogamie<br />
samengebracht. De twee kernen bevinden zich wel in dezelfde cel, maar zijn nog niet<br />
samengesmolten. Karyogamie resulteert in de samensmelting van de kernen en de formatie<br />
van een diploïde kern (met twee paar chromosomen van elke ouder). Door middel van<br />
meisose worden vier genetisch verschillende kernen gevormd. Met als gevolg een deling met<br />
behulp van mitose, wat resulteert in acht ascosporen. De ontstane ascosporen worden uit<br />
het ascocarp geloosd. (Campbell, N.A., et al., 2008) Het ontstaan van het mycelium start met<br />
de ontkieming van ascosporen. Ascus wordt op hetzelfde mycelium gevormd als conidia. In<br />
figuur 6.3. wordt de algemene levenscyclus van ascomyceten weergegeven. De specifieke<br />
levenscyclus van Rhytisma acerinum wordt besproken in paragraaf 6.3.2.<br />
Figuur 6.3. Algemene levenscyclus ascomyceten.<br />
6.3.2. Levenscyclus van Rhytisma Acerinum<br />
In figuur 6.4. wordt de levenscyclus van Rhytisma acerinum schematisch en stapsgewijs<br />
weergegeven. Tijdens het voorjaar worden jonge bladeren van de Esdoorn geïnfecteerd door<br />
de ontkieming van staafvormige ‘ascosporen’, die door de huidmondjes van het blad<br />
binnendringen (1). Ascosporen zijn microscopisch kleine sporen die tijdens de winter<br />
overwinteren op dode, afgevallen bladeren. Ascosporen ontwikkelen zich in een ascus, dat<br />
specifiek is voor ascomyceten. Er ontstaat een mycelium dat de mesophyle cellen<br />
binnendringt en zich vooral verspreidt over de buitenste laag cellen van het bladoppervlak<br />
27
(het epidermis). Hier wordt het stroma geproduceerd (2). Een stroma is een dichte<br />
schimmelmassa die bestaat uit vegetatieve netwerken van hyfen, aan de bovenkant is het<br />
bedekt met een zwarte rubberachtige stof die wordt afgegeven door de schimmel. Stroma<br />
verschijnt als teervlekken, die bestaan uit gecementeerde hyfen en resten van<br />
gastheercellen. Deze vegetatieve fase duurt zes tot acht weken (Leith, I.D. en Fowler, D.,<br />
1987). Gedurende de zomer worden er binnen het stroma in groten getale staafvormige<br />
microconidia gevormd, wat resulteert in bubbelachtige uitstulpingen (3,4). Doordat de<br />
microconidia niet ontkiemen wordt aangenomen dat zij spermatia (niet beweeglijke<br />
zaadcellen) produceren. Echter, het proces van bevruchting is nog niet waargenomen (5).<br />
Als de vorming van spermatia is voltooid, ontstaan er in dezelfde stroma initialen van<br />
vruchtlichamen (6). De initialen bestaan uit meerkernige ascogonium en een compacte<br />
trichogyne (7). In het ascogonium worden de vrouwelijke geslachtscellen (eicellen)<br />
geproduceerd. Het trichogyne is de draadvormige uitgroei van het ascogonium, waarlangs<br />
de mannelijke geslachtscellen het ascogonium binnendringen. Het is niet bekend of de<br />
trichogyne in contact komt met de spermatia. Na de komst van een kern van het trichogyne,<br />
geeft het vrouwelijke geslachtsorgaan in ieder geval aanleiding tot het maken van het<br />
apothecium (een komvormige structuur), (8) waarin de asci zich bevinden, waartussen zich<br />
parafysen bevinden (9). Parafysen zijn steriele, draadvormige cellen tussen sporen. Dit<br />
proces gaat in de afgevallen bladeren heel langzaam en is niet volledig tot het volgende<br />
voorjaar, wanneer de jonge esdoornbladeren zich openen. In het oppervlak van het stroma<br />
ontstaan breuken, waardoor elke ascus acht staafvormige sporen uitwerpt over een korte<br />
afstand. Deze uitgeworpen sporen worden vervolgens verder verspreidt door de wind (10,1).<br />
Bij Rhytisma komt geen aseksuele cyclus voor. (Esser, K. 1982)<br />
Figuur 6.4. Schematische weergave van de levenscyclus van Rhytisma acerinum.<br />
28
6.4. Fenologie van bladval in de herfst<br />
Fenologie is de leer van verschijnselen. Een boom beschermt zichzelf tegen uitdroging door<br />
de bladeren te laten vallen. Bomen raken vocht kwijt via de huidmondjes in het blad. Doordat<br />
water in de bodem in de herfst en in de winter bevroren kan zijn, kan de boom minder water<br />
opnemen door de wortels en verdampt er meer water via de huidmondjes van het blad.<br />
Wortels nemen bij lage temperaturen moeilijker water op uit de bodem. Het verdampen van<br />
water via de huidmondjes is minder afhankelijk van de temperatuur. Doordat de verdamping<br />
via de huidmondjes van de bladeren in deze seizoenen groter is dan de wateropname door<br />
de wortels, moet de boom het blad laten vallen om zichzelf te beschermen tegen uitdroging.<br />
Daglengte is een factor die bij de tijd van bladval een zeer belangrijke rol speelt. De<br />
daglengte is van invloed op de productie van een aantal plantenhormonen. Het hormoon<br />
auxine wordt door de boom in de bladeren aangemaakt en stoort de vorming van een<br />
kurklaagje, wat ook wel scheurweefsel wordt genoemd, tussen blad en steel. Het kurklaagje,<br />
wat onder invloed van het hormoon abscisinezuur wordt ontwikkeld, zorgt ervoor dat de<br />
boom niet uitdroogt en dat bladeren gaan vallen. Abscisinezuur is een hormoon dat gevormd<br />
wordt door de afbraak van carotenoïden in bladgroenkorrels van vooral oudere bladeren.<br />
Niet alleen daglengte speelt een rol bij de productie van auxine. Temperatuur is namelijk ook<br />
een belangrijke factor van bladval. Hoe lager de temperatuur, hoe minder auxine er wordt<br />
aangemaakt. In de herfst nemen zowel daglengte als temperatuur af waardoor de productie<br />
van auxine wordt geremd. Het gevolg is dat de productie van het kurklaagje door<br />
abscisinezuur minder wordt tegengegaan. Het blad valt af op het moment dat het kurklaagje<br />
zich heeft gevormd. Dit komt omdat alleen de nerven nog in directe verbinding staan tussen<br />
bladsteel en tak. Doordat deze verbinding te zwak is om het blad te dragen, breekt het blad<br />
af en valt het naar beneden. Dit proces wordt vaak versneld door wind of regen. (De<br />
Natuurkalender; het fenologisch waarnemersnetwerk van Nederland, 2011)<br />
6.5. De Esdoorn en <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong><br />
Dieren, vooral vee en paarden, zijn het meest gevoelig om een degeneratieve<br />
spieraandoening te ontwikkelen door het innemen van toxines. Mycotoxines (gifstoffen die<br />
vooral spieren aantasten) kunnen voorkomen op planten en bomen in weilanden of<br />
plantenresten. De klinische verschijnselen zijn zwakheid, wat vaak resulteert in het gaan<br />
liggen. Ook worden de concentraties van spierenzymen matig tot ernstig verhoogd. De<br />
diagnose kan gesteld worden aan de hand van de maaginhoud of de detectie van toxische<br />
stoffen in de lever. (McGavin, M.D., 2007)<br />
Zoals in paragraaf 4.2 van hoofdstuk 4 is besproken, is er een mogelijk verband met het<br />
innemen van een door Rhytisma acerium geïnfecteerd esdoornblad (vaak Acer<br />
pseudoplatanus). (Kolk, J.H. van der, et al., 2010) Acer rubrum is voor vele<br />
paardeneigenaren zorgelijk. Het innemen van A. rubrum zorgt ervoor dat de<br />
methemoglobineproductie toeneemt. Door de opname van toxines ontstaat deze afwijkende<br />
vorm van hemoglobine (Klaver, P., 2008). Methemoglobine kan, in tegenstelling tot<br />
hemoglobine, geen zuurstof vervoeren naar de cellen. Een vergiftiging door A. rubrum kan<br />
hierdoor verantwoordelijk zijn voor het ontstaan van acute haemolyse (bloedarmoede).<br />
(Boyer, J.D., et al., 2001; Blood, D.C., en Radostits, O.M., 1989)<br />
Ondanks het feit dat <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> niet besmettelijk is, kan er toch een uitbraak<br />
plaatsvinden. Een ‘uitbraak’ van <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> kan te maken hebben met de uitbraak<br />
van Tar-Spot disease. Uitbraken van deze boomziekte komen niet vaak voor, maar vinden<br />
vooral plaats tijdens natte jaren (Patridge, J.E., 2008).<br />
De rol die het esdoornblad mogelijk bij <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> speelt, is dat de schimmel die<br />
zich op dit blad bevindt in het paardenlichaam terecht komt. Hoe deze schimmel zich in het<br />
paardenlichaam manifesteert is niet bekend (Kolk, J.H., van der, 2011). Hier zal nog meer<br />
onderzoek naar gedaan moeten worden.<br />
Canadese onderzoekers hebben aangetoond dat de schimmel Rhytisma acerinum extreem<br />
gevoelig is voor luchtverontreiniging. Sommige wetenschappers geloven dat het toenemende<br />
aantal van deze schimmel te maken heeft met de betere luchtkwaliteit en verminderde zure<br />
regen in de laatste jaren. (Hsiang, T., Tian, L.X., en Sopher, C., 2009)<br />
29
6.6. <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> en Rhytisma acerinum in Amerika<br />
<strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> heeft zich de laatste jaren uitgebreid in verschillende delen van Europa.<br />
De ziekte is aangetoond in onder andere Oostenrijk, België, Engeland, Frankrijk, Duitsland,<br />
Italië, Luxemburg, Schotland, Nederland en Zwitserland. Er is nog niet veel onderzoek<br />
gedaan in de Verenigde Staten van Amerika en AM is hier nog niet definitief aangetoond,<br />
maar er is een met de Europese paarden vergelijkbare seizoensgebonden myopathie<br />
aangetroffen in Noord-Amerika. (Votion, D-M., Linden, A., Delguste, C., et al., 2008) Een<br />
uitbraak van myoglobinuria, waarvan de details zeer in overeenstemming zijn met AM, is in<br />
de Verenigde Staten van Amerika voor het eerst waargenomen in 1966 door Titschler en<br />
Miles. De meest recente vergelijkbare myopathie is aangetroffen in de staat Minnesota, wat<br />
in Noord-Amerika ligt en in het noorden grenst aan Canada. (Votion, D-M., en Serteyn, D.,<br />
2008)<br />
Er wordt in dit onderzoek meer ingegaan op het verband tussen <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> en de<br />
schimmel Rhytisma Acerinum. Om een beeld te krijgen van deze schimmel in Amerika, moet<br />
eerst een situatieschets gegeven worden van de voorkomende esdoornsoorten in de<br />
Verenigde Staten van Amerika. In de figuren van bijlage 6 wordt de verspreiding van Acer<br />
pseudoplatanus, Acer campestre, Acer platanoides en Acer negundo weergegeven.<br />
Tar-Spot disease is de laatste vijftien jaar een steeds meer voorkomende ziekte in het<br />
oosten van Noord-Amerika. Rhytisma acerinum is geïntroduceerd vanuit Europa en<br />
veroorzaakt problemen op soorten als A. pseudoplatanus en A. platanoides. Terwijl de<br />
Europese schimmel Rhytisma acerinum voorkomt op de Europese Esdoorns in Noord-<br />
Amerika, is Rhytisma americanum, een soort die sterk lijkt op de Europese Rhytisma- soort,<br />
aangetoond op de in Amerika inheemse Rode en Zilver esdoorns. Uit DNA-onderzoek door<br />
onderzoekers van de Cornell University bleek dat de Rhytisma voorkomend op Europese<br />
soorten genetisch verschillend is van de Rhytisma voorkomend op in Amerika inheemse<br />
soorten. Dit was het eerste bewijs van onderscheid tussen de soorten op basis van volledige<br />
DNA-sequentie. (Hsiang, T., Tian, L.X., en Sopher, C., 2009) Op de figuren van bijlage 6 is<br />
te zien dat de Amerikaanse soort veel meer aanwezig is dan de Europese esdoornsoorten.<br />
Met deze gegevens kan de aanname gemaakt worden, mits aangenomen wordt dat<br />
Rhytisma acerinum veroorzaker is van AM, dat <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> minder of zelfs niet<br />
voorkomt in de Verenigde Staten van Amerika, omdat de schimmel die zich hier op de<br />
Esdoorns bevindt genetisch anders is dan de Europese schimmel. Daarnaast is door<br />
onderzoek van onder andere J.M. Adams (2008) aangetoond dat het totale aantal<br />
bladherbivoren op A. platanoides in Europa 3,5 keer hoger is dan in Noord-Amerika en dat<br />
de totale schade veroorzaakt door schimmels (als Rhytisma- soorten) in Noord-Amerika 2,5<br />
keer lager is dan in Europa. Dit kan ook een oorzaak zijn dat <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> in Noord-<br />
Amerika niet of nauwelijks voorkomt.<br />
30
7. Resultaten<br />
In dit hoofdstuk worden de resultaten van het onderzoek onder paardeneigenaren<br />
weergegeven. Deze resultaten zijn verkregen door middel van telefoongesprekken. Er is<br />
gekeken naar de plaatsen waar <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> voorkomt en naar de relatie tot<br />
esdoornbladeren.<br />
7.1. <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> in Nederland<br />
In deze paragraaf wordt aangegeven waar de gevallen van <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> in<br />
Nederland zich bevinden. Daarnaast wordt de medische geschiedenis van de paarden<br />
besproken. In totaal gaat het om een onderzoeksgroep van 59 paarden, die allen <strong>Atypische</strong><br />
<strong>Myopathie</strong> hebben gehad of sterke verschijnselen van <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> vertoonden. De<br />
onderzoeksgroep bestaat uit <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> patienten uit 2004 tot en met 2010,<br />
namelijk 15 paarden in 2010, 36 paarden in 2009, 1 paard in 2008, 4 paarden in 2006, 1<br />
paard in 2005 en 2 paarden in 2004. Elk jaar is AM voornamelijk in het najaar opgetreden.<br />
Tabel 7.1: Geconstateerde gevallen van <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> in aantallen weergegeven per provincie<br />
Provincie<br />
Aantal gevallen<br />
Limburg Noord-<br />
Brabant<br />
Zeeland Zuid-Holland Utrecht Friesland<br />
<strong>Atypische</strong><br />
<strong>Myopathie</strong><br />
9<br />
1 0<br />
0<br />
4 11<br />
Aantal gevallen<br />
in procenten (%)<br />
15,25 1,69 0 0 6,78 18,64<br />
Provincie<br />
Aantal gevallen<br />
Gelderland Noord-<br />
Holland<br />
Flevoland Overijssel Drenthe Groningen<br />
<strong>Atypische</strong><br />
<strong>Myopathie</strong><br />
9<br />
8 2<br />
1<br />
4 10<br />
Aantal gevallen<br />
in procenten (%)<br />
15,25 13,56 3,39 1,69 6,78 16,95<br />
In tabel 7.1. is het aantal geconstateerde gevallen van <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> per provincie<br />
overzichtelijk weergegeven. Opvallend is dat <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> vooral geconstateerd is in<br />
de Noordelijke provincies. In de provincie Friesland zijn de meeste gevallen van AM<br />
geconstateerd, namelijk 11 gevallen. Wanneer er wordt vergeleken met de literatuur blijkt dat<br />
in de provincies waar AM is gevonden ook verschillende Europese esdoornsoorten aanwezig<br />
zijn. Acer campestre is een boom die vooral gevonden wordt in Gelderland. In Gelderland<br />
zijn meerdere gevallen (9) van <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> geconstateerd. Ook de provincie<br />
Limburg bevat populaties esdoornbomen. In deze provincie zijn ook 9 gevallen van<br />
<strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> geconstateerd. Uit de resultaten van het telefonisch onderzoek onder<br />
paardeneigenaren kan worden opgemaakt dat <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> het meest voorkomt in<br />
de provincies Friesland (11), Groningen (10), Limburg (9), Gelderland (9) en Noord-Holland<br />
(8). Opvallend is dat in de provincies Zeeland en Zuid-Holland helemaal geen gevallen van<br />
<strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> zijn gevonden. In Noord-Brabant en Overijssel is bij slechts één paard<br />
de diagnose <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> gesteld. In figuur 7.1. is weergegeven waar de gevallen<br />
van <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> zich bevinden.<br />
Alle paarden uit het onderzoek waren gezond en beschikten over een goede<br />
lichaamsconditie. De meeste paarden, namelijk 27 paarden, hadden een leeftijd van ≤ 3 jaar<br />
(46%). 22 paarden (37%) bevonden zich in de leeftijdscategorie van 4 tot en met 10 jaar en<br />
10 paarden (17%) hadden een leeftijd van > 10 jaar. De gemiddelde leeftijd was 5,4 jaar. De<br />
standaarddeviatie is 4,04 (sd = 4,04). 59% van de paarden was van het vrouwelijke geslacht,<br />
31
41% van het mannelijke geslacht. De paarden waren van verschillende rassen, echter<br />
opvallend was dat de meerderheid van de paarden koudbloedig is.<br />
Figuur 7.1.: <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> voorkomend in provincies. Grootte van de stip is afhankelijk van het<br />
aantal geconstateerde gevallen. Hoe groter de stip, hoe meer AM- gevallen.<br />
7.2. <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> in relatie tot esdoornbladeren<br />
In deze paragraaf wordt weergegeven in hoeveel procent van de gevallen van <strong>Atypische</strong><br />
<strong>Myopathie</strong> in Nederland esdoornbomen in of in de buurt van de weide aanwezig waren.<br />
Daarnaast wordt weergegeven in hoeveel procent van deze gevallen een schimmel<br />
aangetroffen is.<br />
Tabel 7.2.: Aantal gevallen van <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> in relatie tot de Esdoorn<br />
Esdoorn Ja Nee Waarschijnlijk Onbekend,<br />
bomen in de<br />
buurt<br />
Aantal gevallen 47 0 4 8<br />
Aantal gevallen<br />
in procenten (%)<br />
79,66 0 6,78 13,56<br />
In tabel 7.2. is af te lezen dat in 47 van de 59 gevallen (80%) een Esdoorn aanwezig was in<br />
of in de buurt van de weide. Hierin wordt geen onderscheid gemaakt in het soort Esdoorn. In<br />
geen van de gevallen is geen Esdoorn aangetroffen, in 4 gevallen (7%) staat waarschijnlijk<br />
een Esdoorn in de buurt en in 8 gevallen (13%) is het onbekend of er een Esdoorn aanwezig<br />
was in of in de buurt van de weide. In elke provincie waar paarden met <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong><br />
zijn geconstateerd is een Esdoorn aangetroffen, behalve in de provincie Overijssel, hier zijn<br />
wel bomen rond de weide aangetroffen, maar het is niet bekend of het een Esdoorn betreft.<br />
In figuur 7.2. is per provincie weergegeven waar in ieder geval Esdoorns zijn gevonden bij<br />
<strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong>.<br />
32
Tabel 7.3.: Aantal gevallen waarbij inktvlekkenziekte is aangetoond op de Esdoorn<br />
Schimmel Ja, zwarte vlekken<br />
aangetroffen<br />
Nee Waarschijnlijk Onbekend<br />
Aantal gevallen 13 0 14 20<br />
Aantal gevallen<br />
in procenten (%)<br />
27,66 0 29,79 42,55<br />
In tabel 7.3. is het aantal gevallen weergegeven, waarbij op de Esdoorn Tar – Spot disease<br />
is aangetoond. In 13 van de 47 gevallen (28%) is met zekerheid te zeggen dat er zwarte<br />
teervlekken op het esdoornblad zijn aangetoond. In geen van de gevallen zijn geen zwarte<br />
vlekken aangetoond en in 30 procent van de gevallen zijn er waarschijnlijk zwarte vlekken op<br />
het esdoornblad aanwezig. Bij 42 procent is het onbekend of er zwarte vlekken op het blad<br />
aanwezig waren. In figuur 7.2. is weergegeven waar in Nederland Esdoorns zijn aangetoond<br />
in of in de buurt van de weide van paarden met <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> en waar inderdaad een<br />
schimmel op de esdoornbladeren aanwezig was.<br />
Figuur 7.2.: Plaatsen waar Esdoorns (met schimmels) zijn gevonden bij <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong><br />
weergegeven per provincie<br />
Zoals in figuur 7.2. te zien is, is er in zes van de tien provincies waar <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> is<br />
geconstateerd een esdoornboom aanwezig met daarop de schimmel, die de duidelijk<br />
herkenbare zwarte vlekken op het blad veroorzaakt. Daarnaast is het in veel gevallen<br />
waarschijnlijk dat er zwarte vlekken op het esdoornblad gezeten hebben. In deze gevallen<br />
moet er tijdens de volgende bladval extra gelet worden op de aanwezigheid van zwarte<br />
vlekken.<br />
Aangezien <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> hoogstwaarschijnlijk wordt veroorzaakt door de schimmel op<br />
het esdoornblad, wordt geadviseerd de bladeren uit de weide te verwijderen en de paarden<br />
in de periode van bladval eventueel op stal te houden. Het kappen van bomen is niet nodig.<br />
33
8. Discussie<br />
Uit dit onderzoek met een onderzoeksgroep van 59 paarden is gebleken dat 46 procent van<br />
de gevallen met <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> een leeftijd had onder de drie jaar. 37 procent was<br />
tussen de vier en tien jaar en 17 procent was ouder dan tien jaar. De resultaten uit dit<br />
onderzoek zijn in overeenstemming met de literatuur. Uit dit onderzoek is gebleken dat<br />
vooral bij jonge paarden <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> wordt geconstateerd. Dit wordt ook<br />
beschreven in de onderzoeken van Votion (2008) en van Galen (2008).<br />
Uit het onderzoek is gebleken dat veel verschillende rassen door <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> zijn<br />
getroffen. Vergeleken met de literatuur klopt dit gegeven. Votion (2008) beschrijft dat er geen<br />
uitgesproken beschermende factor is geassocieerd met verschillende rassen. Echter, het is<br />
in dit onderzoek naar Equine Atypical Myopathy opvallend dat het merendeel uit deze<br />
onderzoeksgroep koudbloedige rassen blijkt te zijn. De overigen zijn warmbloedige rassen.<br />
In de literatuur is niks teruggevonden over de kans die koud-of warmbloedige rassen hebben<br />
om <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> te krijgen. Hier zal dus meer onderzoek naar gedaan moeten<br />
worden.<br />
In de literatuur wordt beschreven dat het geslacht geen directe invloed heeft op de kans tot<br />
het ontwikkelen van <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong>. Echter, Votion (2008) beschrijft wel dat over het<br />
algemeen meer merries met <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> worden aangetroffen dan hengsten of<br />
ruinen. Volgens Votion (2008) heeft dit te maken met het feit dat merries en veulens over het<br />
algemeen vaker het gehele jaar door op een weiland worden gehuisvest. Deze gegevens zijn<br />
in overeenstemming met de resultaten uit dit onderzoek. Uit dit onderzoek is namelijk<br />
gebleken dat de meerderheid, namelijk 59%, van het vrouwelijke geslacht was.<br />
De plaatsen waar Esdoorns zijn gevonden, zijn in overeenstemming met de gegevens uit de<br />
literatuur. Volgens Maes (2006) komt de Noorse esdoorn veel voor in de buurt van de Sint-<br />
Pietersberg in Limburg en zijn er populaties te vinden van de Veldesdoorn in Gelderland,<br />
Noord-Brabant en Limburg. Ook beschrijft Maes (2006) dat de Gewone esdoorn op<br />
verschillende plaatsen in Nederland te vinden is, vooral in het Geuldal (Limburg). Op de<br />
hiervoor genoemde esdoornsoorten komt ook de schimmel Rhytisma acerinum voor. De<br />
meeste gevallen van <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> uit dit onderzoek hebben zich in het najaar<br />
voorgedaan. Dit is ook het jaargetijde waarin de zwarte teervlekken goed duidelijk zichtbaar<br />
zijn op het afgevallen blad.<br />
Dat de cyclus van <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> niet duidelijk is, heeft mogelijk te maken met de<br />
veranderde tijd van bladval. De Natuurkalender; het fenologisch waarnemersnetwerk van<br />
Nederland (2011) beschrijft dat de tijd van bladval afhankelijk is van de factoren temperatuur<br />
en daglengte. Daarnaast vallen de bladeren het ene jaar geheel binnen twee weken en duurt<br />
het het andere jaar wellicht wel vijf weken. Dit zijn mogelijke redenen waarom <strong>Atypische</strong><br />
<strong>Myopathie</strong> het ene jaar wel en het andere jaar niet voorkomt. Dit is slechts een hypothese.<br />
Om dit te bevestigen, zou er meer onderzoek gedaan moeten worden.<br />
Om te onderzoeken of <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> veroorzaakt wordt door inkvlekkenziekte op<br />
esdoornbladeren, dient er naast dit onderzoek ook in andere Europese landen waar<br />
<strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> zich heeft voorgedaan onderzoek gedaan te worden naar het mogelijke<br />
verband met de Esdoorn.<br />
Om wetenschappelijk aan te tonen dat de schimmel Rhytisma acerinum op het esdoornblad<br />
de daadwerkelijke veroorzaker is van <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong>, dient meer onderzoek gedaan te<br />
worden. Allereerst dient te worden onderzocht hoe de schimmel zich in het paardenlichaam<br />
manifesteert. Daarnaast dient te worden onderzocht wanneer de schimmel zich precies op<br />
de bladeren bevindt en vanaf welk stadium dit schadelijk is voor paarden. Verder moet er elk<br />
jaar bijgehouden worden wanneer de esdoornbladeren beginnen te vallen. Bij elk<br />
geconstateerd geval van <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> dienen bladeren te worden verzameld en<br />
onderzocht. Er dient te worden gekeken naar het soort Esdoorn en de aanwezigheid van de<br />
schimmel.<br />
34
9. Conclusie<br />
Uit het onderzoek naar ‘Equine Atypical Myopathy’ is de hoofdzaak die mogelijk in verband<br />
kan worden gebracht met deze ernstige spierziekte naar voren gekomen.<br />
<strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> is de laatste jaren sterk toegenomen. Dit is bevestigd met dit onderzoek.<br />
Daarnaast is uit het onderzoek naar voren gekomen dat ras, geslacht en leeftijd inderdaad<br />
niet in direct verband staan met het ontstaan van <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong>. Opvallend is wel dat<br />
meer jonge paarden de spierziekte ontwikkelen en dat het merendeel uit merries bestaat.<br />
Echter, in dit onderzoek is nogmaals bevestigd dat oudere paarden en paarden van het<br />
mannelijke geslacht ook <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> kunnen krijgen. De gevonden gegevens wat<br />
betreft leeftijd, geslacht en ras zijn allen in overeenstemming met de literatuur. Echter, het is<br />
wel opgevallen dat er meer koudbloedige rassen bij de aandoening zijn betrokken. Hier zal<br />
nog extra onderzoek naar gedaan moeten worden.<br />
De hoofdvraag: ‘Hoe is aan te tonen dat het krijgen van <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> in verband<br />
staat met het consumeren van (door schimmels besmette) esdoornbladeren?’ is met dit<br />
onderzoek beantwoordt. Uit dit onderzoek is gebleken dat in een grote meerderheid van de<br />
gevallen waarbij <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> is geconstateerd, daadwerkelijk een Esdoorn<br />
aanwezig was. Hierbij is in bijna éénderde van de gevallen aangetoond dat het blad besmet<br />
was met een schimmel die zwarte teervlekken op het blad veroorzaakt. Om echt<br />
wetenschappelijk aan te tonen dat <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> veroorzaakt wordt door de schimmel<br />
Rhytisma acerinum dient meer onderzoek gedaan te worden. Er dient te worden onderzocht<br />
hoe de schimmel zich precies in het paardenlichaam manifesteert en of de schimmel in alle<br />
(toekomstige) gevallen van paarden met <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> aanwezig is op het gevonden<br />
esdoornblad. Wel is met dit onderzoek aangetoond dat de kans dat Rhytisma acerinum de<br />
veroorzaker van <strong>Atypische</strong> <strong>Myopathie</strong> is, zeer groot is.<br />
35
Bronnenlijst<br />
- Adams, J.M., Fang, W., Callaway, R.M., Cipollini, D., Newell, E. en Translantic Acer<br />
platanoides Invasion Network (TRAIN). (2008) ‘A cross-continental test of the Enemy<br />
Release Hypothesis: leaf herbivory on Acer platanoides (L.) is three times lower in<br />
North America than in its native Europe’. Biol Invasions, 2008.<br />
- Attwater, W.A. (2003). ‘Tar spot of maple’ Website. [www-document].<br />
.<br />
Geraadpleegd: 21 december 2010.<br />
- Blood, D.C., en Radostits, O.M. (1989) ‘Veterinary Medicine; A Textbook of the<br />
Diseases of Cattle, Sheep, Pigs, Goats % Horses’. 7 e druk. London: Baillière Tindall.<br />
- Boyer, J.D., Breeden, D.C. en Brown, D.L. (2001) ‘Isolation, identification, and<br />
characterization of compounds from Acer rubrum capable of oxidizing equine<br />
erythrocytes’. AJVR, 4, p. 604-610.<br />
- Campbell, N.A., Reece, J.B., Urry, L.A., Cain, M.L., Wasserman, S.A., Minorsky, P.V.<br />
en Jackson, R.B. (2008) ‘Biology’. 8 e druk. San Fransisco: Pearson Education, Inc.,<br />
publishing as Pearson Benjamin Cummings.<br />
- Cassart, D., Baise, E., Cherel, Y., Delguste, C., Antoine, N., Votion, D-M., Amory, H.,<br />
Rollin, F., Linden, A., Goignoul, F. en Desmecht, D. (2007) ‘Morphological alterations<br />
in oxidative muscles and mitochondrial structure associated with equine atypical<br />
myopathy’. Equine Veterinary Journal, 39, p. 26-32.<br />
- Coombes, A.J. (1992) ‘Bomen; meer dan 500 soorten uit de hele wereld’. 3 e druk.<br />
Baarn: Trion Natuur Handboeken.<br />
- Cornell University. (2010) ‘Tar spots’ Website. [www-document].<br />
. Geraadpleegd: 21<br />
december 2010.<br />
- De Natuurkalender; het fenologisch waarnemersnetwerk van Nederland. (2011)<br />
‘Achtergrondinformatie planten’ Website. [www-document].<br />
.<br />
Geraadpleegd: 31 januari 2011.<br />
- Esser, K. (1982) ‘Cryptogams: cyanobacteria, algae, fungi, lichens: textbook and<br />
practical guide’. 1e druk. Cambridge: Cambridge University Press.<br />
- Esveld, C. (2010) Persoonlijke mededeling. 20 december 2010.<br />
- Faculteit Diergeneeskunde Universiteit Utrecht. (2009) ‘<strong>Atypische</strong> myopathie’.<br />
PaardenSport, 12, p. 2-3.<br />
- Frape, D. (1998) ‘Equine nutrition & feeding’. 2e druk. Oxford: Blackwell Science.<br />
- Galen, G. van, Serteyn, D., Amory, H. en Votion, D-M. (2008) ‘Atypical myopathy:<br />
New insights into the pathophysiology, prevention and management of the condition’.<br />
Equine Veterinary Education, 20, p. 234 - 238.<br />
36
- Hallebeek, J.M. (2002). ‘Dietary control of equine plasma triacylglycerols’.<br />
Proefschrift Universiteit Utrecht.<br />
- Hecker, U. (2001). ‘Bomen en struiken’. 1 e druk. Baarn: Trion Natuur.<br />
- Hsiang, T., Tian, L.X., en Sopher, C. (2009) ‘Non-native hosts and control of<br />
Rhytisma acerinum causing tar spot of maple’. SDU Faculty of Forestry Journal,<br />
Serial A, p. 189 - 193.<br />
- Jansen, W.L. (2001) ‘Fat intake and apperent digestibility of fibre in horses and<br />
ponies’. Proefschrift Universiteit Utrecht.<br />
- Klaver, P. (2008) ‘Zakwoordenboek van de Diergeneeskunde’. 2 e druk. Doetinchem:<br />
Elsevier Gezondheidszorg.<br />
- Kolk, J.H. van der, (2011) Persoonlijke mededeling. 10 januari 2011.<br />
- Kolk, J.H. van der, Wijnberg, I.D., Westermann, C.M., Dorland, L., de Sain-van der<br />
Velden, M.G.M., Kranenburg, L.C., Duran, M., Dijkstra, J.A., Lugt, J.J. van der.,<br />
Wanders, R.J.A. en Gruys, E. (2010). ‘Equine acquired multiple acyl-CoA<br />
dehydrogenase deficiency (MADD) in 14 horses associated with ingestion of Maple<br />
leaves (Acer pseudoplatanus) covered with European tar spot (Rhytisma acerium)’.<br />
Molecular Genetics and Metabolism, 101, p. 289-291.<br />
- Leith, I.D. en Fowler, D. (1987) ‘Urban distribution of Rhytisma acerinum (pers.) Fries<br />
(tar spot) on sycamore’. New Phytol. 108, p. 175-181.<br />
- Maes, B. (2006) ‘Inheemse bomen en struiken in Nederland en Vlaanderen;<br />
herkenning, verspreiding, geschiedenis en gebruik’. 1 e druk. Amsterdam: Uitgeverij<br />
Boom.<br />
- McDonald, P., Edwards, R.A., Greenhalgh, J.F.D. en Morgan, C.A. (2002) ‘Animal<br />
Nutrition’. 6 e druk. Essex: Pearson Education Limited.<br />
- McGavin, M.D. (2007) ‘Pathologic Basis of Veterinary Disease’. 4 e druk. Missouri:<br />
Mosby Elsevier inc.<br />
- Meyer, H. (1992) ‘Energie-, Nährstoff- und Ballastbedarf’. In: Pferdefütterung. Ed.<br />
Paul Parey, Berlin und Hamburg, pp: 45-81.<br />
- Michigan State University. (1962). ‘Maple diseases and their control’. Home and<br />
Garden Bulletin. No. 81, p. 3-7.<br />
- Murray, R.K., Granner, D.K., Mayes, P.A. en Rodwell, V.W. (1999) ‘Harper’s<br />
Biochemistry’. 25 e druk. United States of America: McGraw-Hill Companies.<br />
- Patridge, J.E. (2008) ‘Tar Spot of Maple’. [www-document]. .<br />
Geraadpleegd: 11<br />
januari 2011.<br />
- Simmons, K. (2006) ‘The Kingdom of fungi’. Website. [www-document]. <<br />
http://kentsimmons.uwinnipeg.ca/16cm05/1116/16fungi.htm>. Geraadpleegd: 4<br />
januari 2011.<br />
37
- Smith, I.M., Dunez, J., Phillips, D.H., et al. (1988) ‘European Handbook of Plant<br />
Diseases’. 1 e druk. Europe: Wiley-Blackwell Publishers.<br />
- Snedden, R. (2009) ‘Schimmels’. 1 e druk. Etten-Leur: Ars Scribendi Uitgeverij.<br />
- Van den Berk boomkwekerijen. (2004) ‘Van den Berk over bomen’. 2 e druk. Sint-<br />
Oedenrode: Boomkwekerij Gebr. Van den Berk B.V.<br />
- Votion, D-M. en D. Serteyn. (2008). ‘Equine atypical myopathy : A review’. The<br />
Veterinary Journal.<br />
- Votion, D-M., Linden, A., Delguste, C., Amory, H., Thiry, E., Engels, P., Galen, G.<br />
van, Navet, R., Sluse, F., Serteyn, D. en Saegerman, C. (2008) ‘Atypical myopathy in<br />
grazing horses: A first exploratory data analysis’. The Veterinary Journal.<br />
- Weber, R.W.S. en Webster, J. (2002). ‘Teaching techniques for mycology: 18.<br />
Rhytisma Acerinum, cause of tar-spot disease of sycamore leaves’. Mycologist,<br />
Volume 16, Part 3, p. 120-123.<br />
- Westermann, C.M., Dorland, L., Votion, D-M., de Sain-van der Velden, M.G.M.,<br />
Wijnberg, I.D., Wanders, R.J.A., Spliet, W.G.M., Testerink, N., Berger, R., Ruiter,<br />
J.P.N. en van der Kolk, J.H. (2007) ‘Aquired multiple Acyl-CoA dehydrogenase<br />
deficiency in 10 horses with atypical myopathy’. Elsevier.<br />
- Wikipedia. (2010) ‘Esdoorn’ Website. [www-document]. <<br />
http://nl.wikipedia.org/wiki/Esdoorn>. Geraadpleegd: 20 december 2010.<br />
- Wulf, A., Leonhard, S. en Schumacher, J. (2010) ‘Door schimmels veroorzaakte<br />
ziekten bij de gewone esdoorn’. Boomzorg, p. 66-69.<br />
38
Bijlage 1: Spierstelsel van het paard<br />
39
Bijlage 2: Bouw van een skeletspier<br />
40
Bijlage 3: Schematische weergave citroenzuurcyclus<br />
41
Bijlage 4: Esdoorns<br />
Figuur 4.1.: Acer campestre Figuur 4.2. Acer platanoides<br />
Figuur 4.3. Acer pseudoplatanus<br />
42
Bijlage 5: Tar-Spot disease<br />
43
Bijlage 6: Verspreiding Esdoorns in Amerika<br />
Figuur 6.1. Verenigde Staten van Amerika<br />
Figuur 6.1. Verspreiding A. pseudoplatanus in Figuur 6.2. Verspreiding A. campestre in<br />
Noord- Amerika en Canada Noord-Amerika en Canada<br />
Figuur 6.3. Verspreiding A. platanoides in Figuur 6.4. Verspreiding A. negundo in<br />
Noord- Amerika en Canada Noord- Amerika en Canada<br />
44