Oude gebouwen nieuwe functies - Evert Verhagen
Oude gebouwen nieuwe functies - Evert Verhagen
Oude gebouwen nieuwe functies - Evert Verhagen
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
‘De hype rond de<br />
creatieve stad is<br />
voorbij, hoog tijd<br />
voor volwaardige<br />
strategieën.’<br />
Inhoud<br />
26 Voorwoord<br />
30 Inleiding<br />
Nieuwe kansen, <strong>nieuwe</strong> aanpak<br />
46 Hoofdstuk 1<br />
Genetische modificatie van<br />
de stad: DNA & identiteit<br />
64 Milaan: Porta Nuova<br />
66 Hoofdstuk 2<br />
Synergie tussen artistiek<br />
en commercieel<br />
78 Berlijn: Prenzlauer Berg<br />
82 Hoofdstuk 3<br />
Cultureel-economische strategieën<br />
in de stedelijke vernieuwing<br />
100 Manchester: Northern Quarter<br />
102 Hoofdstuk 4<br />
Waardeontwikkeling en creatieve<br />
economie<br />
126 Birmingham: Custard Factory<br />
130 Hoofdstuk 5<br />
Nieuwe verbindingen maken<br />
het creatief DNA: proces<br />
en coalitievorming<br />
144 Helsinki: Arabianranta<br />
146 Hoofdstuk 6<br />
Creatieve economie en<br />
architectuur<br />
158 Lille: European Capital of Culture<br />
2004<br />
164 Coolhaveneiland Rotterdam<br />
176 Hazemeyer Hengelo<br />
190 Oliemolenkwartier Amersfoort<br />
204 NDSM-Werf Oost Amsterdam-Noord<br />
216 Creatoop-strategie Arnhem<br />
232 Olympisch Gebied Amsterdam<br />
246 Communicatiestad Leiden<br />
258 Van onderhandelen naar<br />
samen werking.<br />
Het verhaal van de CoP<br />
Creatieve Economie<br />
272 <strong>Evert</strong> <strong>Verhagen</strong><br />
leiderschap in plaats<br />
van regelgeving<br />
Interview door Jeroen Saris<br />
278 Bronnen<br />
279 Auteurs
Voorwoord<br />
door onwetendheid het kunnen ervaren van het bijzondere licht onmogelijk is geworden<br />
en het daardoor gewoon een mooie plek wordt als alle andere. Of dat deze gebiedskennis<br />
wordt gebruikt bij de herinrichting van het terrein. En dat NDSM opnieuw bijzonder<br />
wordt, zoals het altijd bijzonder is geweest.<br />
Dat is lastig in de werkelijkheid van generieke concepten en beleidsnota’s, als je niet gewend<br />
bent wat preciezer van binnen naar buiten te kijken.<br />
De CoP creatieve economie gaat over precies kijken en onderzoeken. Wat maakt dat een<br />
plek zich ontwikkelt tot een creatieve be-doel-ing? Iedere context is weer anders door<br />
de geschiedenis, de omgeving en de spelers.<br />
Zijn er wetmatigheden in creatieve ontwikkeling? Welke thema’s komen telkens op de<br />
agenda terug ongeacht de specifieke context? Wat moet je doen en bovenal laten? Gras<br />
gaat niet harder groeien als je eraan trekt, maar een beetje mest wil vaak helpen.<br />
Dit boek is de afsluiting van bijna drie jaar gebiedsontwikkeling, specifiek op zeven plekken<br />
voor creatieve economie in Nederland. Praktijkontwikkeling met mensen afkomstig uit<br />
de omgeving van die plekken: wethouders, ambtenaren, projectontwikkelaars, <strong>nieuwe</strong><br />
en oude bewoners, kunstenaars, ondernemers. Met experts van buiten, onderzoekers en<br />
wetenschappers. The whole system in one room.<br />
De CoP als een rondreizend circus: van Hengelo, naar Rotterdam, naar Amersfoort,<br />
Amsterdam, Leiden en naar Arnhem. Om intrigerende vraagstukken voor die ene plek<br />
bij de kop te pakken, elkaar te helpen door scherp door te vragen en eigen ervaringen<br />
in te brengen.<br />
Resultaatgericht op twee niveaus: het doorontwikkelen van de creatieve ontwikkeling<br />
op de tijdige standplaats van het circus en het vergroten van het vakmanschap en de kennis<br />
van de circusartiesten.<br />
26 Welke kunsten we geleerd hebben en hoe we de creatieve ontwikkeling verder hebben<br />
geholpen, kunt u lezen in dit boek.<br />
27<br />
Het is 13 september<br />
2007, een zonnige<br />
nazomerdag. Met de<br />
pont over het IJ varen<br />
is als het aankomen<br />
in een nieuw land<br />
dat nog ontdekt mag<br />
worden.<br />
In de expertmeeting van de Community of Practice (CoP) Creatieve Economie staat<br />
vanmiddag de toekomst van de NDSM-werf centraal. Tijdens een discussie met gebruikers<br />
van het terrein zijn zorgen uitgesproken over de toenemende interesse van commerciële<br />
partijen voor dit gebied. Om een beeld te vormen over wat passend is, is het belangrijk<br />
om samen met anderen een toekomstvisie te vormen over de werf en de ruimte aan te<br />
geven waarbinnen activiteiten en ontwikkelingen denkbaar en wenselijk zijn. Ook een<br />
gesprek over waarden en waardering.<br />
Aan tafels hebben zich onder meer kunstenaars geschaard, ambtenaren van het stadsdeel<br />
en de centrale stad, een wethouder, de programmeur van Over ’t IJ, een onderzoeker van<br />
creatieve economie, een MTV’er, medewerkers van de Huurdersvereniging NDSM-terrein,<br />
projectontwikkelaars, collega-CoP’ers uit Amersfoort, Leiden, Hengelo, Arnhem. Het<br />
zijn allen kennisdragers met gevarieerde kennis over het gebied, en andere gebieden waar<br />
creatieve economie moet floreren, over het hoofdstedelijk beleid, over het opzetten van<br />
commerciële activiteiten, over het binden van bewoners aan een gebied, over kunst<br />
maken aan het IJ.<br />
Het wordt stil als zij het woord neemt. Een bewoonster met liefde voor de plek. Dat voel<br />
je als ze beschrijft wat de NDSM-werf zo bijzonder maakt. Het licht! Dat vindt je nergens<br />
anders meer aan het IJ dan hier. Op alle andere plekken is het bijzondere licht gewoon<br />
geworden. Dat bijzondere licht was ons niet zo opgevallen, maar wij waren ook maar<br />
passanten voor een middag, bivakkerend in een industrieel complex met een rijk verleden.<br />
Je kunt je gemakkelijk voorstellen dat in de toekomst wordt gesloopt en gebouwd, dat<br />
Ab van Luin<br />
Habiforum
1<br />
28 29
Inleiding<br />
Jeroen Saris, de Stad bv<br />
Nieuwe kansen,<br />
<strong>nieuwe</strong> aanpak<br />
Aanleiding<br />
De hype rond de creatieve stad is voorbij. Rond de eeuwwisseling voorspelde Sir Peter<br />
Hall (1998) dat in de 21e eeuw stedelijke bloei het resultaat zou zijn van een combinatie<br />
van cultuur, technologie en grootstedelijk organisatievermogen. Charles Landry en Franco<br />
Bianchini volgden hem op de voet met de term creatieve stad, waarna Richard Florida in<br />
The Rise of the Creative Class (2002) de <strong>nieuwe</strong> economische kansen voor steden benadrukte.<br />
De creativiteitsthese vloog de wereld rond en landde in 2002 in Nederland op de conferentie<br />
van de Deltametropool over cultuur (Hemel, 2002). Eindhoven was met de oprichting van<br />
de stichting ALICE en met de conferentie over ‘Creatief DNA’ de eerste stad die creativiteit<br />
omarmde als bron van innovatie. Daarna ging het snel in heel Nederland. Bij de opening<br />
van het Cultuurpark Westergasfabriek in Amsterdam in 2003, waar zowel Florida als Landry<br />
optrad, kwamen de voornaamste ingrediënten van de ‘creativity and the city’ op het juiste<br />
moment en op de juiste plaats bij elkaar: het industrieel erfgoed van de Westergasfabriek,<br />
de herontwikkeling en de culturele invulling, de creativiteit als bron van economische groei<br />
en voorspoed, de stad als plek waar dit <strong>nieuwe</strong> avontuur zich zou gaan voltrekken. Toen ook<br />
het Kabinet in de nota ‘Ons cultureel kapitaal’, mede op basis van onderzoek door TNO,<br />
RPB, de Atlas van Nederlandse gemeenten, ABF Research en ETIN, tot de conclusie kwam<br />
dat creatieve bedrijvigheid een substantiële bijdrage levert aan de groei van de stedelijke<br />
economie, was de hype een feit.<br />
Elke stad in Nederland, groot of klein, ging op zoek naar de creatieve kansen voor de<br />
stedelijke economie en het belang van cultuur om de aantrekkingskracht van de stad op<br />
de creatieve klasse te vergroten. Wat is de belofte van de creatieve economie voor de steden?<br />
– <strong>nieuwe</strong> ideeën voor verouderde <strong>gebouwen</strong> en wijken in het postindustriële tijdperk;<br />
– terugkeer van symbolische productie in de binnenstad;<br />
– een beter ontmoetingsklimaat;<br />
– versterkte aantrekkingskracht van steden en regio’s op talent;<br />
– meer kansen voor opwaardering en herontwikkeling van binnenstedelijke wijken;<br />
– kansen voor verbreding van de stedelijke economie.<br />
Op vele plaatsen zijn coalities gevormd van gemeenten, eigenaren van oude industriële<br />
panden, gebiedsontwikkelaars en de creatieve sector. Zij zien kansen in de toegevoegde<br />
waarde van de creatieve klasse, creatieve industrie en creatieve economie. <strong>Oude</strong> industriële<br />
<strong>gebouwen</strong> zouden op deze manier behouden en hergebruikt kunnen worden. De toegevoegde<br />
waarde van de creatieve economie manifesteert zich in waardestijging van buurten<br />
of wijken en in het financierbaar maken van de herontwikkeling van locaties. De kansen<br />
die de creatieve economie biedt, liggen niet alleen in het behoud van industrieel erfgoed<br />
maar op een breed terrein, zelfs op gebied van sociaal welzijn. De <strong>nieuwe</strong> ideeën voor<br />
deze oude <strong>gebouwen</strong> die zijn aangedragen door de creatieve sector hebben gemeenten,<br />
woningcorporaties, financiers en projectontwikkelaars op hun beurt weer op <strong>nieuwe</strong><br />
ideeën gebracht.<br />
De tijd was rijp om de hype om te zetten in volwaardige strategieën van herontwikkeling<br />
om de groei van de creatieve economie te bevorderen. Een coalitie van gemeenten, gebiedsontwikkelaars<br />
en financiers uit het hele land richtte in samenwerking met Habiforum een<br />
leeromgeving in om de strategieën beter te onderbouwen en te beproeven. In zeven projecten,<br />
de Proeftuinen Creatieve Economie, leerden zij niet alleen van elkaar, maar leerden zij ook<br />
hoe de herontwikkeling van en voor de creatieve economie gedaan kan worden.<br />
Het resultaat is vastgelegd in het voorliggende Nieuwe ideeën voor oude <strong>gebouwen</strong>. Het is<br />
een praktijkboek dat inzicht geeft in de wijze waarop met creatieve economie kan worden<br />
omgegaan, in welke milieus creativiteit bloeit, hoe groei versneld kan worden, hoe waardeontwikkeling<br />
bevorderd kan worden en hoe creatieve economie kan bijdragen aan herontwikkeling<br />
van <strong>gebouwen</strong> en wijken. Om de belofte van de creatieve economie te<br />
verzilveren, is behoefte aan effectieve strategieën die op de praktijk zijn gebaseerd en niet<br />
op wensdenken of copy-paste. In deze strategieën wordt de verbinding gelegd tussen de eigen<br />
31
aard van de creatieve economie, kansrijke milieus, stedelijke identiteit en coalitievorming.<br />
Uit deze verbinding komen strategieën voort die werkelijk hout snijden.<br />
Verder in deze inleiding gaan we voorbij de hype en laten we zien wat de duurzaamheid<br />
van de belofte van de creatieve economie is, zowel voor steden als voor de economie.<br />
We sluiten af met een leeswijzer voor de rest van het boek.<br />
en toepassing wordt creativiteit een kernvaardigheid waarover alle deelnemers dienen te<br />
beschikken. De stad is de geschikte omgeving om deze uitwisseling en overvloeiing van<br />
kennis en techniek te laten plaatsvinden. Hoe rijker, gevarieerder de omgeving, hoe groter<br />
de kans op kruisbestuiving en experiment.<br />
Creativiteit en de stad<br />
Creativiteit en economie<br />
De derde reden waarom de steden duurzaam onder invloed zullen staan van de creatieve golf<br />
Overal in de ontwikkelde landen van Europa, Amerika en elders in de wereld nemen steden hun<br />
heeft te maken met de economische ontwikkeling. De markteconomie beschikt over een<br />
toevlucht tot culturele strategieën voor de revitalisering van het stedelijk leven in de postindustriële<br />
sterke revolutionerende kracht die in staat is het sociale leven en de vorm van steden telkens<br />
samenleving. In dit boek staan enkele voorbeelden, zoals Birmingham en Manchester, waar<br />
weer ingrijpend te veranderen. Zal de creatieve economie als <strong>nieuwe</strong> loot aan de stam van<br />
oude wijken zijn getransformeerd tot woon-, werk- en uitgaansmilieus voor de creatieve klasse.<br />
het kapitalisme opnieuw zorgen voor grote veranderingen in het sociale en stedelijk leven?<br />
Of Helsinki, waar Arabianranta, een heel <strong>nieuwe</strong> wijk voor kennis, cultuur en technologie,<br />
Richard Florida denkt van wel, en met hem vele anderen. Na de postindustriële samenleving<br />
is ontstaan. Lille heeft de aanwijzing tot Culturele Hoofdstad aangegrepen voor een regionale<br />
en de diensteneconomie is de creatieve economie de volgende stap van de (westerse) samen-<br />
culturele revival. In Berlijn maken de culturele ondernemers in wijken als Prenzlauer Berg,<br />
leving op de piramide van Maslow: de productie van betekenis vercommercialiseerd en wordt<br />
Friedrichshain en Kreuzberg gebruik van de leegstand en van de lage kosten. Ze bouwen een<br />
creatieve markt op waar menige stad zijn vingers bij zal aflikken. Amsterdam en Londen roepen<br />
toegankelijker. We gaan op deze economische duurzaamheid uitvoeriger in.<br />
zichzelf uit tot creatieve hoofdstad van Europa. Is dit nog wel een hype?<br />
Industriële markteconomie<br />
De markteconomie heeft periodiek voor economische omwentelingen gezorgd, <strong>nieuwe</strong><br />
Er zijn minstens drie goede reden om aan te nemen dat creativiteit voor langere tijd betekenis<br />
technologieën in zich opgenomen en culturele veranderingen teweeggebracht. Deze<br />
zal hebben voor steden. De eerste is dat steden van oudsher de cultuurproducenten zijn.<br />
omwen telingen hebben het sociale leven, de cultuur en de steden diepgaand beïnvloed.<br />
Kerk, kunst, ambacht en wetenschap vormden eeuwenlang het hart van de stad, tot de<br />
Bloei en verval van steden hangen ervan af. Andersom hebben <strong>nieuwe</strong> technologieën,<br />
binnensteden veranderden in koopcentra. Voor cultuurproductie zijn ontmoeting, uitwis-<br />
culturele veranderingen en wetenschappelijke ontwikkelingen de voorwaarden geschapen<br />
seling en nabijheid op een klein oppervlak eeuwenlang belangrijke voorwaarden geweest.<br />
om de grenzen van de economie te verleggen. ‘All that is solid melts into air’, zei Marx<br />
Is dat nog steeds zo in het internettijdperk, met permanente wereldwijde synchrone<br />
(1848) al. Het handelskapitalisme bracht koopmanssteden voort als Venetië, Londen en<br />
32 communicatie? Internet is inderdaad een grote accelerator van de uitwisseling. Traditionele<br />
Amsterdam. Steden die het handelsverkeer op <strong>nieuwe</strong> leest hebben geschoeid, zowel in<br />
33<br />
culturen waren sterk plaats- en tijdgebonden. Plaats en tijd worden in dit tijdperk van elkaar<br />
financiële techniek als in de organisatie op wereldschaal van de handel. De stedenbouw,<br />
losgemaakt en op een <strong>nieuwe</strong> wijze verbonden (Giddens, 1991; Castells, 1996). Mondiale<br />
de grachten en kanalen, paleizen en pakhuizen getuigen daarvan, maar ook de burgerlijke<br />
uitwisseling van beelden en informatie leidt tot relativering van traditionele verbanden<br />
cultuur en de politiek.<br />
en de lokale culturen. Voor velen is het doorsnijden van traditionele banden verwarrend,<br />
De industriële productie doorbrak de traditionele stedelijke structuur door middel van<br />
voor anderen is het identiek aan vrijheid. Voor beide neemt de behoefte aan zingeving<br />
grootschalige productie in fabrieken. Kenmerken van de moderne stad zoals de scheiding<br />
en betekenis sterk toe, ook al kiest de een voor Al Jazeera en de ander voor YouTube.<br />
van wonen en werken komen voort uit <strong>nieuwe</strong> technologieën, die onder meer de metro,<br />
Voor de productie van content, betekenis, zijn lokale contexten en lokale netwerken niet<br />
trein en auto mogelijk maakten. Daarnaast zorgden gas, licht en waterleiding, industriële<br />
minder belangrijk geworden (Landry & Bianchini, 1995). Nieuwe culturele uitingen<br />
bouw en moderne architectuur voor de noodzakelijke organisatorische en technische<br />
en vormen vinden hun inspiratie in deze contexten en mengen zich snel met andere<br />
voorwaarden voor stedelijke groei, waardoor industriële steden konden uitgroeien tot<br />
als er voldoende diversiteit aanwezig is. Culturele diversiteit is daarmee een belangrijke<br />
19e- eeuwse metropolen. De massamens maakt zijn historisch debuut (ook op het witte<br />
voorwaarde geworden om het tempo van de culturele verandering te kunnen bijhouden.<br />
doek in Metropolis en Modern Times). De migratiegolven naar de steden waar het werk is,<br />
Verwacht mag worden dat creatieve en culturele productie zich steeds meer in steden zal<br />
worden opgevangen in tamelijk eenvormige arbeiderswijken. Tot in de eerste helft van<br />
concentreren waar in elk opzicht (geloof, kunst, wetenschap, economie, muziek en straat-<br />
de 21e eeuw speelt de industriële productie nog weinig in op de individuele behoefte. Vaak<br />
cultuur) diversiteit aanwezig is.<br />
wordt in dit verband Henry Ford aangehaald: ‘We hebben T-Fords in alle kleuren als ze maar<br />
De tweede reden dat de creatieve economie duurzaam kan zijn: sinds Leonardo da Vinci,<br />
zwart zijn.’ Het cultuurdebat over de massamens en de onderwerping van de menselijke<br />
de laatste universele mens, is een toenemende scheiding ontstaan tussen disciplines in kunst,<br />
behoefte aan de wetten van de markt, vond daar zijn oorsprong en gaat nog onverminderd<br />
wetenschap en techniek. In de architectuur en in industrieel design is de verbinding tussen<br />
techniek en ontwerp nooit geheel verbroken, hoewel ook daar de vorm steeds vaker werd<br />
door (Klein, 2000; Barber, 2007).<br />
gezien als afgeleide van de functionaliteit. In de wetenschap, technologie en de kunst komt<br />
De postindustriële economie<br />
in de laatste decennia steeds meer het accent te liggen op de integratieve benaderingen.<br />
Het postindustriële tijdperk is moeilijker te typeren. Er worden telkens andere termen<br />
Holisme ontwikkelt zich als tegenhanger van steeds verdere specialisatie. Technieken en<br />
gebruikt zoals diensteneconomie, kenniseconomie en nu de creatieve klasse. De diensten-<br />
vormentalen worden van de ene discipline overgenomen door de andere. Een voorbeeld<br />
economie heeft steden verrijkt met kantoorlocaties, hoogbouw en <strong>nieuwe</strong> skylines. De<br />
is een tentoonstelling in Parijs waar architectuurontwerpen worden getoond die motieven<br />
<strong>functies</strong>cheiding tussen wonen en werken heeft zich doorgezet in kantoorparken, terwijl<br />
en technieken uit de mode verwerken in de ‘huid’ van het gebouw. Ook het gebruik van<br />
het werk in de industrie steeds meer uit het stadsbeeld is verdrongen. In de ene stad werden<br />
ICT leidt tot steeds meer overvloeiende technieken in verschillende domeinen, van analyses<br />
het centrum opgeslokt door cityvorming, op andere plaatsen verhuisden de kantoren naar<br />
van mensenstromen tot gestroomlijnde ontwerpen van stations of andere publieke ruimten<br />
de goed bereikbare locaties langs uitvalswegen rond de steden. Verrommeling is de populaire<br />
(Arnhem). In het leggen van de verbinding en integratie van ontwerp, kennis, technologie<br />
uitdrukking voor de snelwegdiensteneconomie. De spreidingstendensen uit het industriële
34<br />
tijdperk herhaalden zich in versterkte mate voor het locatiebeleid in de diensteneconomie.<br />
Het begrip kenniseconomie (Drucker, 1993) gaat verder en veronderstelt dat de productie<br />
en toepassing van kennis in toenemende mate bepalend zullen zijn voor de toegevoegde<br />
waarde in het economisch verkeer. Kennisinstellingen, laboratoria en een goed opgeleide<br />
beroepsbevolking zijn van beslissende betekenis voor de welvaart op nationale en regionale<br />
schaal. De kenniseconomie zou zich, zo werd gedacht op het hoogtepunt van de ICT-<br />
revolutie, onttrekken aan de wetten van groei en recessie die het kapitalisme al eeuwen<br />
kenmerken. De internetcommunicatie zou bedrijven footloose maken, de steden leegzuigen<br />
en ‘urban sprawl’ bevorderen. Naast de ‘space of places’ zou een ‘space of flows’ de ruimtelijke<br />
ontwikkeling van de wereld beheersen, met enkele ‘global cities’ op de belangrijkste knooppunten<br />
van informatie en geld (Castells, 1996). Aanhangers van de clustertheorie menen<br />
dat de regionale en stedelijke economie sterker staat naarmate meer sprake is van clustervorming<br />
van producenten, toeleveranciers en kennisinstellingen rond bepaalde productieketens<br />
(Porter, 1998; Scott, 2000). Clusters zorgen voor relatieve vermindering van de<br />
transactiekosten en comparatieve voordelen. Maar gaan de clustervoordelen ook op voor<br />
de informatiemaatschappij?<br />
De postindustriële samenleving (Bell, 1973) heeft behoefte aan snelle informatiestromen<br />
doordat in veel grotere mate wordt tegemoetgekomen aan de verscheidenheid van behoeften<br />
bij consumenten. Informatietechnologie maakt het mogelijk de vraag snel te volgen<br />
en de wensen om te zetten in aangepaste producten of <strong>nieuwe</strong> marketingstrategieën. Het<br />
volgen van de consument en het ontwikkelen van strategieën om consumenten aan merken<br />
te binden, wordt steeds belangrijker.<br />
De creatieve dienstverlening die zich hiermee bezighoudt (marketing, reclame, design en<br />
ICT), beschouwt de stad als haar biotoop om <strong>nieuwe</strong> trends op te vangen, onderling informatie<br />
uit te wisselen en elkaar te ontmoeten. ICT is essentieel omdat communicatie de kern van<br />
het werk is. In hun ontwikkeling stuwen <strong>nieuwe</strong> communicatietechnologieën en creatieve<br />
dienstverlening elkaar op in een wederkerig proces. Steden met een grote commu nicatie-<br />
en marketingsector als Amsterdam en Londen hebben hiervan flink geprofiteerd.<br />
De wereldwijde communicatie heeft ook deconcentratie-effecten. De snelle informatiestromen<br />
hebben er ook voor gezorgd dat de verwerking overal ter wereld kan plaatsvinden<br />
en de productie van veraf kan worden aangestuurd. Lagelonenlanden met een goed opgeleide<br />
bevolking kunnen van deze opkomende markt profiteren als goedkope producenten.<br />
Aanvankelijk werd dat nog niet zo als een probleem gezien, iedereen zou profiteren van<br />
de ‘emerging markets’. Tot de bubble barste en het internetoptimisme vervloog. Niet lang<br />
daarna kwam Richard Florida met het goede nieuws: creativiteit zou de beslissende productiefactor<br />
worden. In de globaliserende economie met snelle informatiestromen zouden de<br />
meest getalenteerde mensen juist daarheen trekken waar de stedelijke en maatschappelijke<br />
omstandigheden het aantrekkelijkst zijn. Steden die over de drie T’s (‘talent, technology,<br />
tolerance’) beschikken zouden zegevieren in de strijd om de creatieve klasse en andere<br />
zullen wegkwijnen. Hier ontmoet de kwaliteit van de ‘steden’ de uitdagingen die de<br />
‘creatieve economie’ stelt: wat heeft Boston wel en Pittsburgh niet?<br />
Creatieve economie en de stad<br />
Florida geeft in zijn beide boeken antwoord op de vraag waarom de ene stad, of zelfs het<br />
ene land, aantrekkelijker is voor de creatieve klasse dan de andere: het ‘people climate’ is<br />
beslissend. Boston is een stad waar talent zich thuisvoelt, met beroemde kennisinstellingen,<br />
een aantrekkelijk cultuuraanbod en een tolerante sfeer. Pittsburgh is de neergang van de<br />
industriële bedrijvigheid nooit te boven gekomen, omdat creatief talent zich daar niet thuisvoelt.<br />
De universiteit is goed, de technologie is aanwezig, maar aan tolerantie en talent<br />
ontbreekt het. Hiermee wordt ook de economische clustertheorie op z’n kop gezet. Niet<br />
de kwaliteit van het regionale cluster van bedrijvigheid trekt <strong>nieuwe</strong> bedrijven aan, maar<br />
het cluster aan talent is de belangrijkste drijfveer voor vestiging van bedrijven (Florida, 2005).<br />
Een aantal Nederlandse steden heeft de les van Florida vereenvoudigd tot de conclusie dat<br />
het erom zou gaan de magneetwerking op talent te versterken. Om de aantrekkingskracht<br />
op creatief talent te vergroten, hebben ze hun toevlucht te genomen tot citymarketing<br />
met een zwaar accent op het promoten van de stad als een creatieve en culturele hotspot.<br />
Maar werkt deze magneetstrategie wel? Als elke stad zich wil ontwikkelen tot een talentenmagneet,<br />
wat is dan een onderscheidend profiel? De magneetstrategie is behoorlijk risicovol<br />
en hoe meer steden deze volgen, hoe kleiner de kans op succes. Allereerst staat het niet vast<br />
dat bedrijven de creativiteitsdragers zullen volgen. Op de tweede plaats is onduidelijk welke<br />
bedrijven welke talenten volgen. Zijn dat reclamebureaus, modehuizen, mediaproducenten,<br />
technologieproducenten of wat nog meer? De derde vraag is waarheen deze bedrijven<br />
zullen gaan. Wat is hun vestigingsvoorkeur? Zijn dat de cultuurmetropolen (zoals Londen<br />
verwacht), de financiële metropolen (in dit geval toevallig ook Londen) of de technopolen,<br />
zoals Eindhoven of Grenoble? Het staat vast dat er grote verschillen zijn tussen de mogelijkheden<br />
van megapolen, kleine wereldsteden en steden op de nationale schaal.<br />
De ‘Proeftuinen Creatieve Economie’ hebben niet gekozen voor deze marketingaanpak<br />
waarin de megatrends rechtstreeks worden doorvertaald naar een lokale verleidingsstrategie<br />
voor talent. Op stedelijk niveau kan deze strategie succesvol zijn, maar ze kan ook leiden tot<br />
onnodige concurrentie tussen steden of tussen locaties binnen steden, in stedelijke netwerken,<br />
of regio’s. Om tot synergie en versterkende strategieën te kunnen komen, is in de Proeftuinen<br />
Creatieve Economie de vraag gesteld:<br />
‘Welke kansen biedt de creatieve economie<br />
en hoe sluiten deze aan bij de specifieke<br />
mogelijkheden van het gebouw, de wijk,<br />
het gebied, de stad of de regio en hoe kunnen<br />
deze twee gematcht worden?’<br />
Nu we de hype voorbij zijn, wordt het tijd een verfijnde methodiek te ontwikkelen waarmee<br />
gemeenten, projectontwikkelaars, gebiedsontwikkelaars, financiers en natuurlijk<br />
de creatieven zelf uit de voeten kunnen om de kwaliteit van oude industriële locaties<br />
te behouden en de weg naar de creatieve economie uit te stippelen. Om te beginnen gaan<br />
we nog wat dieper in op de vraagkant, de wijze waarop creativiteit zich verhoudt tot de<br />
economie. Vervolgens zullen we de gevolgen daarvan voor de gewenste creatieve milieus<br />
in kaart brengen.<br />
Figuur 1 verbeeldt de verschillende facetten waarin de creatieve economie zich manifesteert.<br />
De eerste kring duidt op de functie van creativiteit als inspiratiebron voor ideeënvorming op<br />
allerlei terreinen, zoals kunst, techniek en wetenschap. Creativiteit hoeft geen economische<br />
functie te hebben. Nieuwsgierigheid naar een andere benadering, of de wens een grens te<br />
verleggen, is een waarde op zichzelf. We kennen deze waarde uit de cultuurproductie pur<br />
sang, maar ook uit de wetenschap of techniek.<br />
Een creatieve stad met veel cultuur, talent en interessante mensen is een bron van inspiratie<br />
voor de inwoners, bezoekers en creatieve ondernemers. Cultuuriconen met een tot de<br />
verbeelding sprekende architectuur kunnen belangrijk bijdragen aan de beeldvorming over<br />
de stad als geheel. De creatieve stad waarover Landry spreekt, is wel inspirerend, maar hoeft<br />
niet per se een stad met een bloeiende creatieve economie te zijn.<br />
35
36<br />
Figuur 1 van inspiratie naar transactie (de Stad bv)<br />
Inspiratie<br />
Figuur 2 typen creatieve milieus (de Stad bv)<br />
Creatieve werkplaats<br />
– open en divers<br />
– multifunctioneel<br />
– complementair<br />
– interactie met buiten<br />
– connectivity<br />
Broedplaatsen<br />
– interne interactie<br />
– goedkoop en ruim<br />
– verscheidenheid<br />
– startersmilieu<br />
– trail and error<br />
Transactie<br />
Introvert Extravert<br />
Interactie<br />
Transactiemilieu<br />
– stedelijk<br />
– interdiscipinair<br />
– open en tolerant<br />
– multifunctioneel<br />
– uitwisseling<br />
– venture capital<br />
Experiment Markt<br />
Creatieve productie<br />
– eenzijdig<br />
– kennisproductie<br />
– toeleveren<br />
– bedrijvenpark<br />
– effciency<br />
De tweede kring betreft de interactie rond de creatieve productie die vorm krijgt in tentoonstellingen,<br />
openingen en evenementen, maar ook in formele en informele ontmoetingen.<br />
Nieuwe ideeën, zeker in de culturele sfeer, hebben publiek nodig om te worden uitgeprobeerd.<br />
In de bètasfeer (technologische innovatie) vindt de test van een nieuw idee meestal niet<br />
plaats door publiek optreden, maar in de toepassing. Pas daarna komen de tentoonstellingen<br />
en expo’s.<br />
Interactie heeft wel een relatie met economie, zij het indirect. Vaak wordt de economische<br />
waarde van het cultuuraanbod, naast de directe omzet in de cultuursector, uitgedrukt in de<br />
indirecte bestedingen, toerisme, hotels, horeca en de betekenis voor het vestigingsklimaat<br />
van bedrijven. Florida voegt daar de informele ontmoeting, de levensstijl en de tolerantie<br />
aan toe. De stedelijke ontmoetingscultuur is een belangrijke magneet voor de talentstrategie.<br />
Een stad die talent wil trekken en een creatieve reputatie wil opbouwen, kan dat doen met<br />
cultuur<strong>gebouwen</strong> en herhaalbare evenementen. Ook hier kunnen iconen belangrijk zijn<br />
voor het versterken van de aantrekkingskracht. Voorbeelden zijn het Guggenheim in Bilbao,<br />
of dichter bij huis: het Nederlands Architectuurinstituut in Rotterdam.<br />
In de derde kring wordt creativiteit verbonden met economische waardeketens door<br />
middel van transacties. De creatieve productie, ook wel symbolische productie genoemd<br />
(Bourdieu, 1971), kan betrekking hebben op boodschappen (content) van allerlei aard, op<br />
cultuur, beleving, of vormgeving van producten die daardoor een betekenis of een verhaal<br />
meekrijgen, en op de dragers van de boodschappen, technologie, media, software of websiteontwerp.<br />
De symbolische productie is in toenemende mate van belang in een economie<br />
waar aan de eerste levensbehoeften van mensen ruimschoots kan worden voldaan (piramide<br />
van Maslow). Om <strong>nieuwe</strong> producten te ontwikkelen, doelgroepen te bereiken en te binden,<br />
<strong>nieuwe</strong> markten op te bouwen, om <strong>nieuwe</strong> levensstijlen te ‘ontwerpen’, om in hoog tempo<br />
te voldoen aan de behoefte aan maatwerk is een creatieve sector nodig die sterk op de markt<br />
gericht is.<br />
De drie kringen overlappen elkaar en staan in een permanente uitwisseling tot elkaar. Zo<br />
kan een inspirerende vondst in de vormgeving direct zijn weg vinden naar de productie<br />
of eerst via de interactie weer verder worden gebracht. Het ver<strong>nieuwe</strong>nde van de creatieve<br />
economie is dat deze uitwisseling niet aan het toeval wordt overgelaten, maar bewust in een<br />
vroeg stadium wordt opgezocht, zodat de cross-overs versneld worden en daarmee een<br />
marktvoordeel kan worden behaald.<br />
Voor stedelijke strategieën is het nodig een vertaling te maken van vraagkant, creatieve<br />
transactie en interactie naar de aanbodkant, de stedelijke omgeving en de <strong>gebouwen</strong>.<br />
Creatieve milieus<br />
Florida (2002) sprak over een ‘creatieve klasse’, Hall (1998), Landry & Bianchini (1995)<br />
zijn geïnteresseerd in de ‘creatieve stad’, Rutten (2005) en Kloosterman (2004) in ‘cultural<br />
industries’ en met name (geografische) clustervorming. In Nieuwe ideeën voor oude <strong>gebouwen</strong><br />
verbinden we de economische kansen van de creatieve economie aan de herontwikkeling<br />
van oude industriële locaties of wijken. Om niet in termen van klasse of steden te hoeven<br />
praten, introduceren we het begrip van ‘creatieve milieus’. In deze milieus zijn kwaliteiten<br />
van de omgeving (gebouw, wijk, gebied, stad) verbonden aan twee kwaliteiten waarmee<br />
creativiteit aan de economie verbonden is: interactie en transactie. (Figuur 2)<br />
De vier milieus komen tot stand langs twee assen. De eerste as betreft de mate van transactiegerichtheid<br />
die loopt van experimenteel naar marktgericht. De tweede as betreft de interactie<br />
en loopt van introvert naar extravert.<br />
Deze milieutypen maken het mogelijk om te onderzoeken welke creatieve milieus aanwezig<br />
zijn op allerlei geografische en bestuurlijke niveaus (hoewel kleiner dan buurtniveau<br />
moeilijk is en ook de niet-geregistreerde kleine zelfstandigen onzichtbaar blijven). Door<br />
de ontwikkeling van de creatieve milieus per geografische eenheid (buurt, wijk, stad, regio)<br />
37
in historisch perspectief te plaatsen en hun ontwikkeling te laten zien, wordt inzichtelijk<br />
waar de kansen liggen voor deze specifieke locatie, wijk, gemeente, et cetera.<br />
Door ABF Research zijn de creatieve milieus op verschillende schaalniveaus in de proeftuinen,<br />
en in opdracht van de ministeries van Economische Zaken en VROM ook op<br />
niveau van de Randstad en Nederland, in kaart gebracht. De kaarten van verschillende<br />
regio’s laten opvallende verschillen zien (kaarten ABF Research, p. 43). Zo zijn de broedplaatsen<br />
en creatieve werkplaatsen sterker geconcentreerd in de regio Amsterdam–Utrecht<br />
en de productieplaatsen in de Zuidvleugel van de Randstad en het zuiden en oosten van het<br />
land. De productieplaatsen zijn veelal gespreid langs de randen van de stad en de snelwegen.<br />
De broedplaatsen en creatieve werkplaatsen bevinden zich bij voorkeur in de vooroorlogse<br />
stad rond het centrum of op voormalige industrieterreinen. De dynamiek van de creatieve<br />
bedrijvigheid zorgt ervoor dat de binnensteden hun functie in de symbolische productie<br />
herwinnen en een gevarieerde binnenstedelijke omgeving ontstaat, waar de monofunctionaliteit<br />
van de scheiding tussen het winkelhart en de woonwijk wordt opgeheven. Creatieve<br />
bedrijvigheid heeft, misschien juist door het symbolische karakter van de productie, meer<br />
behoefte aan karakteristieke omgevingen. <strong>Oude</strong> <strong>gebouwen</strong>, voormalige fabrieken waar de<br />
schaal en de robuustheid herinneren aan het harde bestaan, leveren een context die door<br />
creatieve ondernemers zeer op prijs wordt gesteld. De dynamiek van creatieve bedrijvigheid<br />
is een bron van <strong>nieuwe</strong> kansen voor binnenstedelijke herontwikkeling. Leo Versteijlen<br />
werkt deze kansen uit in hoofdstuk 3, ‘Cultureel economische strategieën in de stedelijke<br />
vernieuwing’.<br />
gemeente moet bewaken ter wille van het publieke belang. Op de NDSM-werf Oost<br />
botsten de wensen van de kunstenaars in het kunstenaarsdorp met de veiligheidsregels van<br />
de overheid en met de behoeften van grotere gebruikers als MTV. Op het Coolhaveneiland<br />
bleef ondanks de vorming van een publiek-private stuurgroep van corporaties, Ontwikkelingsbedrijf<br />
Rotterdam (OBR) en deelgemeente Delfshaven toch nog lang aarzeling bestaan<br />
over de risico’s die partijen willen nemen en de onderlinge afstemming van de publieke<br />
en private acties.<br />
Anders gezegd: de ontwikkelaars streven vanwege onzekerheden in de creatieve markt naar<br />
maximalisering van hun vrijheid om de markt te verkennen middels publieksevenementen<br />
en tijdelijke gebruikers; overheden trachten het publieke belang vast te leggen door grenzen<br />
te trekken en gebruikers hebben zowel behoefte aan experimenteerruimte als aan zekerheid<br />
op de lange termijn. Het moge duidelijk zijn dat deze wensen niet goed combineerbaar zijn.<br />
In de meeste gevallen kunnen de verschillen worden overbrugd door de gedeelde waarden<br />
op te zoeken van de toekomstige identiteit van de locatie. Op de gewenste identiteit kunnen<br />
vervolgens een handelingsperspectief en taakverdeling voor de verschillende partijen worden<br />
gebaseerd. De opbouw van een werkzame coalitie vereist een goed doordacht en methodisch<br />
opgezet proces. Op basis van de proeftuinen is de ‘Venetiaanse brug’ ontstaan als model voor<br />
het proces waarin tijdens de zoektocht naar de kansen en mogelijkheden een coalitie wordt<br />
opgebouwd die in staat is de belangentegenstellingen te ‘overbruggen’ en een handelingsperspectief<br />
te ontwerpen (figuur 3). In hoofdstuk 5 gaat Jeroen Saris hier dieper op in op<br />
basis van een procesontwerp van Renée Hogendoorn.<br />
Door metingen in meerdere jaren (1996, 2000, 2004 en 2006) met elkaar te vergelijken zijn<br />
Bij projectontwikkeling voor een bekende verhuurmarkt wordt zo snel mogelijk gewerkt<br />
kansenkaart opgesteld (p. 44). De kansenkaart geeft op postcodeniveau inzicht in potentiële<br />
aan het verminderen van de vrijheidsgraden middels het opstellen van een visie/concept om<br />
38 veranderingen: mogelijkheden voor <strong>nieuwe</strong> creatieve milieus of opschaling van bestaande,<br />
vervolgens af te dalen via het programma en de middelen naar de uitvoering. Bij de creatieve 39<br />
mogelijke verdwijning van bestaande creatieve milieus en verkleuring ervan. Inzicht in<br />
markt bestaat vaak geen bekende gebruiker. In dat geval zal eerst de ruimte voor ‘het mogelijke’<br />
de ontwikkelingen die al gaande zijn in ‘hun’ creatieve economie wakkert ook de wens aan<br />
vergroot moeten worden. In het model wordt de toename van de vrijheidsgraden verbeeld<br />
bij steden en projectontwikkelaars om deze ontwikkelingen te faciliteren. De herontwikke-<br />
door de oplopende lijn van de divergentie. Het toevoegen van <strong>nieuwe</strong> mogelijkheden en<br />
ling van oude industriële locaties, maar ook strategieën voor wijken en steden, springen in<br />
vrijheidsgraden vindt plaats door een systematisch onderzoek van de condities, de herwaar-<br />
op de kansen die de creatieve economie biedt. Daarbij moeten de oude manieren van herdering<br />
van de locatie en het (laten) formuleren van perspectieven door verschillende partijen.<br />
ontwikkeling en strategievorming worden verlaten. In de Proeftuinen Creatieve Economie<br />
Tijdens dit proces kan worden begonnen met het inzetten van tijdelijk gebruikers en evene-<br />
begon een zoektocht naar <strong>nieuwe</strong> manieren van samenwerken en strategievorming.<br />
menten om beter zicht te krijgen op doelgroepen en gebruikers die bij de ontwikkeling<br />
Een van de economische wetten, groei is schaalvergroting, gaat daarbij niet zonder meer<br />
(en de coalitievorming) kunnen worden betrokken. De publieke en private samenwerkings-<br />
op. De (kleine) ondernemers in de creatieve markt hechten vaak meer waarde aan interessant<br />
partners worden tijdens het onderzoek middels een interactief proces in de opgaande lijn<br />
werk dan aan de opbrengst en omzet. Voor de huisvesting van de creatieve sector vloeien<br />
meegenomen naar het opbouwen van een coalitie. De verschillende fases van het proces<br />
hieruit specifieke vraagstukken voort met gevolgen voor de betrokken gebiedsontwikkelaars,<br />
worden telkens afgesloten met een cyclische evaluatie en selectie van de resultaten. De resul-<br />
financiers en gemeenten. Zo bleek in Arnhem (ETIN, 2006) een duidelijke mismatch tussen<br />
taten gaan mee naar de volgende ronde en worden daarin opnieuw beproefd en zonodig aan-<br />
de huisvestingsvraag en het aanbod.<br />
gevuld. Het divergentieproces wordt afgesloten met een reeks gemeenschappelijke waarden<br />
Voor gemeenten en projectontwikkelaars ligt hier een kans om waarde te ontwikkelen, zowel<br />
die de partijen delen bij het ontwerp van de toekomstige identiteit van de plek, wijk of stad.<br />
in culturele als in financieel-economische zin, van oude industriële locaties en van voormalige<br />
In de convergentiefase staan het programma en ontwerp centraal. Door steeds preciezer te<br />
arbeiderswijken. Deze <strong>gebouwen</strong> en wijken blijken aantrekkelijk voor een specifieke groep<br />
worden in de markt en de verhouding tussen kosten en opbrengsten wordt toegewerkt naar<br />
ondernemers die tijdelijk gebruik en de slechte staat van onderhoud juist omarmen. Deze<br />
de uitvoering. In dit model wordt niet uitgegaan van een grand design/masterplan. Onder-<br />
vernieuwingen in herontwikkeling, ook hier blijkt de creatieve economie creatief, stellen<br />
zoek en ontwikkeling gaan hand in hand. De aanvankelijke investeringen zijn beperkt tot<br />
<strong>nieuwe</strong> eisen aan samenwerking tussen eigenaren en gebruikers van de ruimten.<br />
het mogelijk maken van tijdelijk gebruik, zodat zo snel mogelijk kan worden begonnen met<br />
het genereren van inkomsten. De risico’s kunnen op deze wijze worden beperkt en de grote<br />
Venetiaanse brug<br />
investeringen kunnen worden gedaan als de gebruikers bekend zijn.<br />
De proeftuinen hebben stuk voor stuk geworsteld met de vraag hoe de samenwerking tussen<br />
In hoofdstuk 4 werkt Gerben van Straaten de relatie tussen het proces, de Venetiaanse brug<br />
de partijen, ontwikkelaar, gemeente en creatieve ondernemers gestalte zou kunnen krijgen.<br />
In de verschillende casus wordt beschreven hoe deze vraag zich telkens in een andere vorm<br />
en de waardevorming verder uit in de vorm van verschillende modellen voor waardevorming.<br />
weer opnieuw voordeed. De gemeente Hengelo en de ontwikkelaars van De Creatieve<br />
Volwaardige en effectieve strategieën<br />
Fabriek hebben twee jaar nodig gehad om een goede balans te vinden tussen de vrijheid<br />
Het is een wereldwijd verschijnsel dat leegstaande industriële <strong>gebouwen</strong> tijdelijk in gebruik<br />
die de ontwikkeling van de creatieve bedrijvigheid nodig heeft en de grenzen die de<br />
worden genomen door kunstenaars, soms als krakers, als antikraak of gewoon als huurders.
40<br />
Figuur 3 de Venetiaanse Brug (de Stad bv)<br />
vrijheden<br />
condities<br />
interactie, stakeholders, coalitie samenwerking<br />
herwaardering<br />
perspectieven<br />
visie<br />
middelen<br />
realisatie<br />
tijd<br />
Dat is niet nieuw. Soms komen daar interessante culturele activiteiten uit voort, maar vaak<br />
ook niet. De tijdelijke activiteiten kunnen bijdragen tot de waardevorming van een gebouw,<br />
maar lang niet altijd. Het is niet zo eenvoudig dat elke oude fabriek in een handomdraai kan<br />
worden omgetoverd tot een centrum van creativiteit. Het is ook niet zo dat elke opwaardering<br />
van broedplaats naar creatieve marktplaats leidt tot gentrification en verdringing van<br />
de ‘oorspronkelijke’ en experimentele creatieve kunstenaars. De buitenlandse voorbeelden<br />
(Prenzlauer Berg in Berlijn, Custard Factory in Birmingham) en de Nederlandse proeftuinen<br />
laten zien dat een commerciële ontwikkeling van de creatieve economie niet diametraal<br />
tegenover de vernieuwing staat.<br />
Er is een groot gebrek aan strategie, vooral bij de overheden, maar ook bij ontwikkelaars.<br />
De waan van de dag heerst, waardoor de creatieve economie een vaag en amateuristisch/<br />
gesubsidieerd imago houdt, met een elitair tintje. Luke Bruins (MediaWharf), Rob Vooren<br />
(Stadsdeel Amsterdam-Noord) en Roel de Jong (Kinetisch Noord), alledrie betrokken bij<br />
de NDSM-werf, geven in hoofdstuk 2 aan hoe de synergie tussen commerciële en artistieke<br />
ontwikkelingen kan worden bevorderd.<br />
Vaak steken de lokale overheden een hoop geld in de herontwikkeling van industrieel erfgoed<br />
zonder precies te weten waar behoefte aan is. Er wordt gedacht: als we van deze fabriek<br />
een cultuurgebouw maken waarin kunstinstellingen kunnen worden gevestigd, dan komt<br />
het publiek vanzelf en wordt het imago van de stad opgepoetst. Of in zulke gevallen de<br />
baten opwegen tegen de kosten is zeer de vraag, immers de overheid betaalt twee keer:<br />
de eerste keer voor de herontwikkeling van het gebouw en vervolgens voor de huur van<br />
de gesubsidieerde culturele instelling.<br />
Het kan ook zijn dat een culturele broedplaats wordt gecreëerd. Vaak op hoop van zegen.<br />
Maar is er overal wel behoefte aan een broedplaats? Is een broedplaats voor kunstenaars wel<br />
belangrijker voor de stad dan een verzamelgebouw voor creatieve ondernemers, of een<br />
marktplaats waar creatieve ondernemers hun product kunnen verkopen?<br />
De proeftuinen hebben ons geleerd dat de herontwikkeling van <strong>gebouwen</strong> en wijken met<br />
veel meer strategisch inzicht en succes ter hand genomen kan worden. De lessen van proeftuinen<br />
kunnen kort en bondig worden samengevat.<br />
1. Een eerste vereiste is een proces dat ruimte creëert om <strong>nieuwe</strong> mogelijkheden te ontdekken,<br />
zowel voor en door de creatieve ondernemers als voor de <strong>gebouwen</strong> en wijken. Het onderzoeksproces<br />
wordt door partijen gezamenlijk ondernomen, zodat de uitkomsten ook draagvlak<br />
hebben bij de samenwerkende partijen. De <strong>nieuwe</strong> identiteit van het gebied komt voort<br />
uit de combinatie van de kenmerken van de locatie, de creatieve clusters en wat het genetisch<br />
materiaal van de stad genoemd kan worden. In hoofdstuk 1, ‘Genetische modificatie van<br />
de stad: DNA & identiteit’, gaat Jean Baptiste Benraad (Stadswonen) op dit onderwerp in.<br />
2. Creatieve herontwikkeling heeft vaak te maken met zowel de transactie-as als met de<br />
interactie-as. Soms bevinden zich op de transactie-as commerciële partijen die sterk marktgericht<br />
zijn, terwijl aan de andere kant experimentele kunstenaars bezig zijn interactie te<br />
organiseren. Deze combinatie van partijen kan synergetisch zijn, maar ook conflictueus.<br />
In hoofdstuk 2 worden de mogelijkheden van een synergetische benadering verkend door<br />
Luke Bruins (Red Concepts), Rob Vooren (Stadsdeel Amsterdam-Noord) en Roel de Jong<br />
(Kinetisch Noord).<br />
3. Creatieve bedrijvigheid kan, als eenmaal wordt begrepen hoe het werkt, ook worden<br />
ingezet als herontwikkelingsstrategie. Leo Versteijlen, directeur bij Kristal, werkt deze strategie<br />
uit in hoofdstuk 3. Het bevorderen van creatief ondernemerschap kan <strong>nieuwe</strong> kansen<br />
opleve ren waar ook de huidige bewoners van kunnen profiteren. Op grond van de ervaringen<br />
in Rotterdam en Arnhem is de verwachting gerechtvaardigd dat de creatieve economie een<br />
bijdrage kan leveren aan de wijkverbetering door versterking van het cultureel kapitaal.<br />
4. Gerben van Straaten (Walas The Maverick) stelt dat er veel meer mogelijkheden zijn dan<br />
gedacht om de herontwikkeling te laten plaatsvinden op marktconforme wijze tegen lagere<br />
publieke kosten. In hoofdstuk 4 presenteert hij een model van waardevorming dat nauw<br />
41
aansluit bij het proces. Daardoor ontstaat een lager risicoprofiel en een grotere kans op<br />
waardevorming. De samenwerkende partijen moeten wel bereid zijn elkaars risico af te dekken<br />
en ruimte te geven aan de ontwikkeling van <strong>nieuwe</strong> economie.<br />
5. Alles overkoepelend is het proces. Renée Hoogendoorn (directeur Gebiedsontwikkeling<br />
AM) toont een procesaanpak voor het bij elkaar brengen van software en hardware. Voor het<br />
succesvol realiseren van de strategie is een ondernemende coalitie nodig van drie partijen: markt,<br />
gebruikers en overheden, die goed geïnformeerd over elkaars wensen en verwachtingen een<br />
perspectief formuleren en uitvoeren.<br />
6. In verschillende hoofdstukken wordt ingegaan op de wederkerige relatie tussen creatieve<br />
economie en de gebouwde omgeving, de stad en het gebouw. In dit hoofdstuk wordt<br />
expliciet ingegaan op de architectonische opgave. Heeft de creatieve economie specifieke<br />
<strong>gebouwen</strong> en vestigingscondities nodig? Vier aspecten van deze relatie worden onder de<br />
loep genomen: de reputatie van een plek, het belang van een integraal concept, tijdelijke<br />
architectuur en permanente onafheid.<br />
In het tweede deel van dit boek worden de proeftuinen zelf beschreven. De auteurs zijn<br />
leden van het kernteam die bij deze projecten in een leidinggevende rol betrokken zijn<br />
geweest. Per proeftuin worden de locatie, de ontwikkelingsvraag en belangrijkste ‘lessen’<br />
geformuleerd. Daarnaast worden facts & figures gepresenteerd over de sterkte van de creatieve<br />
economie en van de creatieve milieus en een kansenkaart.<br />
Het boek wordt afgesloten met een tweetal beschouwingen. Een evaluatie van de ‘Community<br />
of Practice’ van de hand van Marc Coenders (Leerarchitectuur) en Tamara Metze (de Stad<br />
Creatieve milieus in de Randstad<br />
bv) onder de titel ‘Van onderhandelen naar samenwerken’. Het laatste woord is aan <strong>Evert</strong><br />
<strong>Verhagen</strong> vanuit zijn expertise opgedaan in de herontwikkeling van de Westergasfabriek<br />
in 2007<br />
42 en als extern adviseur betrokken bij de Proeftuinen Creatieve Economie. Hij blikt terug<br />
op de oogst van de proeftuinen en vooruit naar de toekomst, waarin creativiteit steeds<br />
belangrijker zal worden voor iedereen die iets wil produceren, zeker nu de stedelijke<br />
herontwikkeling hoog op de agenda staat.<br />
Habiforum, de Stad bv en ABF Research hebben het initiatief genomen tot de Proeftuinen<br />
Creatieve Economie om op een proefondervindelijke wijze tot onderbouwde strategieën<br />
voor de creatieve economie te komen. Daarvoor heeft de Stad bv een reeks initiatiefnemers<br />
voor projecten, projectontwikkelaars en gemeenten bijeengebracht in een leeromgeving,<br />
een Community of Practice. De proeftuinen hebben door onderlinge advisering, expertmeetings,<br />
onderzoek en ontwikkeling <strong>nieuwe</strong> praktijken voor stedelijke herontwikkeling<br />
43<br />
en creatieve economie ontwikkeld. Het resultaat daarvan wordt in dit boek weergegeven<br />
in het model dat de Venetiaanse brug is genoemd.<br />
De proeftuinen zijn gevoed door onderzoek naar de stedelijke condities voor creatieve<br />
economie en door evaluatieonderzoek naar soortgelijke ontwikkelingen in binnenen<br />
buitenland.<br />
Creatieve milieus in 1996 Creatieve milieus in 2004<br />
*<br />
Broedplaats<br />
Creatieve werkplaats<br />
Transactiemilieu<br />
Productiemilieu<br />
Proefuin
44<br />
Kansenkaart creatieve milieus<br />
in de Randstad<br />
Kans op nieuw creatief milieu<br />
Kans op opschaling<br />
Kans op terugschaling<br />
Kans op verdwijning<br />
Creatieve milieus in 2004<br />
* Proefuin<br />
Groei kern creatieve industrie<br />
1996–2007 en omvang van de<br />
creatieve werkgelegenheid in 2007<br />
Groei kern creatieve industrie 1996-2007<br />
10,3 - 60,2<br />
60,3 - 100,3<br />
10,4 - 173,8<br />
Omvang werkgelegenheid creatieve industrie<br />
Kern creatieve industrie<br />
Overige creatieve industrie<br />
45
Hoofdstuk 1<br />
Jean Baptiste Benraad, Stadswonen<br />
Simon van Dommelen, de Stad bv<br />
Genetische<br />
modificatie van<br />
de stad: DNA<br />
& identiteit<br />
‘Creatief in Rotterdam’, kopt de Volkskrant in oktober van 2007. Aanleiding vormden de<br />
bouwwerkzaamheden rond The Creative Factory, een ‘broedplaats voor jonge ondernemers’<br />
in een reusachtige oude graansilo in Rotterdam-Zuid, waar eerder Now & Wow al was<br />
gestart met de programmering van bijzondere clubavonden. De gemeente investeert 5,5<br />
miljoen euro in het gebouw om dit geschikt te maken voor creatieve ondernemers. Daarnaast<br />
wordt 50% van de huurkosten van de ondernemers vergoed door de stad, omdat The Creative<br />
Factory gevestigd is in Charlois en deze wijk tot de ‘kansenzones’ wordt gerekend. Er is<br />
al voor de opening een wachtlijst voor kantoorruimte in het pand. Tot nu toe hebben 45<br />
starters en 6 gevestigde ondernemers een contract getekend voor een ruimte met een huurprijs<br />
tussen de 135 en 164 euro per maand. Na eerdere investeringen in de Witte de Withstraat,<br />
de Van Nellefabriek en de Schiecentrale voegt Rotterdam zich daarmee definitief in de rij<br />
steden met de ambitie om creatieve stad te zijn. De vraag is wat de ankerpunten zijn waarop<br />
de stad haar beleid baseert. Voor The Creative Factory worden er twee genoemd. In de eerste<br />
plaats het gebouw zelf, dat als industrieel monument op zichzelf al een grote aantrekkingskracht<br />
uitoefent op creatieven. En daarnaast de kansen die de gemeente toedicht aan creatieven<br />
om als ‘pioniers’ een gentrification-proces op gang te brengen in achterstandsgebieden.<br />
In het streven om hoger opgeleiden aan de stad te binden bieden creatieven een interessant<br />
perspectief, zij prefereren een stedelijke levensstijl boven een gezinswoning met tuin in<br />
Spijkenisse. En ook betaalbaarheid speelt een rol, zoals John Wanders betoogt in de Volkskrant:<br />
‘Dikke kans dat deze vaak avontuurlijk ingestelde types juist de sociaal zwakkere wijken van<br />
Rotterdam verkiezen als ideale, want goedkope, woonplek’ (Wanders, 2007).<br />
Los van het feit of deze wijken aantrekkelijk worden bevonden door creatieve ondernemers,<br />
zeker als daar subsidie tegenover staat, is het nog maar de vraag of de creatieve economie ook<br />
daadwerkelijk een voedingsbodem heeft in Rotterdam-Zuid. Wat goed is voor Rotterdam,<br />
werkt dat ook voor de sector zelf? Wat is het perspectief van de creatieve starters in De Graansilo,<br />
kunnen ze hier een succesvolle beroepspraktijk opbouwen? Waar liggen eigenlijk de<br />
beste kansen in Rotterdam en wat zijn de randvoorwaarden voor blijvende verankering?<br />
En wellicht nog relevanter, welke strategie moet worden toegepast om kansen te benutten<br />
en uit te groeien tot een succesvolle creatieve stad die haar bewoners stimuleert, maar ook<br />
<strong>nieuwe</strong> deelnemers van buiten trekt?<br />
In dit artikel worden hiervoor twee belangrijke stappen genoemd. De eerste is prioritering,<br />
het maken van de juiste keuzes. Wat wordt er ontwikkeld? Belangrijk is dat gekozen wordt<br />
voor branches die aansluiten bij het profiel en dus de kansen van de stad, waar de stad zich<br />
mee onderscheidt van andere steden en aldus concurrentievoordeel is te behalen. Daarnaast<br />
gaat prioriteren ook over de plek waar de ontwikkeling moet plaatsvinden. Welke grond<br />
biedt de beste voedingsbodem voor het juiste type creatieve economie, en hoe laat je de<br />
ontwikkeling aansluiten bij de situatie ter plekke?<br />
De tweede stap is het gunnen van een ontwikkeling. Dat gaat over de acceptatie van alle<br />
partijen dat een initiatief op een specifieke plek de beste voedingsbodem heeft en niet elders<br />
moet worden gekopieerd. Het sluit aan bij de initiatieven die organisch tot stand komen.<br />
Prioriteren en gunnen hangen sterk samen met de identiteit van de stad en van de wijk.<br />
Zoals in de inleiding al beschreven, vereist projectontwikkeling binnen de creatieve economie<br />
inzicht in het DNA van stad en de plek waar het moet neerslaan. Er moeten aanknopingspunten<br />
zijn waarop doorgebouwd kan worden. Niet door te vergroten en herhalen van wat<br />
er al zit, maar door iets toe te voegen wat de identiteit versterkt en verrijkt en uiteindelijk<br />
een verandering in de genen tot stand brengt. Er zal in dit hoofdstuk aan de hand van het<br />
procesverloop in Arnhem eerst worden stilgestaan bij de wijze waarop de identiteit kan<br />
worden achterhaald en uitgangspunt moet zijn voor planontwikkeling. Vervolgens wordt<br />
de Rotterdamse beleidspraktijk onder de loep genomen en het proces van keuzes en prioritering<br />
geanalyseerd.<br />
Drie thema’s spelen daarin een rol. Ten eerste de zoektocht naar kansrijke clusters, economische<br />
sectoren die passen bij het profiel van de stad. Vervolgens gaan we in op de voedingsbodem<br />
47
voor de creatieve economie: op welke plekken in een stad gedijt de sector het best. En ten<br />
slotte wordt ingegaan op de zichtbaarheid van de sector. Op welke wijze vormt de creatieve<br />
economie een pull factor voor bedrijven en consumenten van buiten? De Rotterdamse casus<br />
toont het belang van de profilering en zichtbaarheid van de sector.<br />
De prioriteiten die leiden tot een beleidsvisie zullen moeten landen in een beleidsaanpak<br />
die uitgaat van een aantal keuzes. Daarmee wordt voorkomen dat de creatieve economie<br />
vlees noch vis is, doordat partijen in de stad elkaar beconcurreren. Dit vergt een sterke stadsbrede<br />
coalitie van marktpartijen en publieke partners die gezamenlijk beleidsdoelen opstellen<br />
en bereid zijn om elkaar een succesvolle ontwikkeling te gunnen, als dat bijdraagt tot de<br />
versterking van de creatieve economie in de hele stad. De volgende paragraaf gaat hierop<br />
in en trekt lessen uit concrete casus in het verleden.<br />
Dit gunnen van een ontwikkeling aan een bepaalde plek raakt aan een belangrijk dilemma<br />
binnen de Rotterdamse creatieve sector. Nieuwe initiatieven in de creatieve sector duikelen<br />
over elkaar heen, nog voordat de vorige plek is uitgegroeid tot een volwaardig creatief milieu.<br />
De ondernemerszin is groot in Rotterdam, het is een stad van pioniers, maar het ongeduld<br />
van creatieven én beleidsmakers belet de stad om volwassen te worden.<br />
constateren ze dat Arnhem zich wel kan profileren als experimenteer- en productieplek<br />
voor de branche. De modeacademie brengt veel jong talent voort dat graag in de luwte<br />
aan een collectie bouwt. Succesvolle ontwerpers in Arnhem behouden vaak hun productiefaciliteiten<br />
in de stad, nadat ze zelf naar Amsterdam zijn verhuist. Ook de belangrijkste issues<br />
zijn vaak kenmerkend voor het profiel van de stad. Voor Arnhem waren dit onder meer de<br />
gebrekkige huisvesting voor afgestudeerde creatieven en met name doorstarters, de onzichtbaarheid<br />
van de sector, en het ontbreken van een platform waarin creatieven kunnen kennismaken<br />
met een potentiële afzetmarkt. Dat laatste werd toegeschreven aan het gebrek aan<br />
ontmoetingsplekken. Sommige thema’s vergen aanvullend onderzoek, zoals de meer specifieke<br />
huisvestingswensen van de creatieve ondernemer, die voor Arnhem in kaart zijn gebracht<br />
door onderzoeksbureau ETIN (2006). Wat hier blijkt is het voordeel van de ‘second cities’:<br />
steden die niet steeds de schijnwerper op zich gericht voelen. Er is daardoor vrije ruimte<br />
om de experimenteren, te oefenen en te starten voor de volgende generatie. Een voordeel<br />
wat in Rotterdam, als het niet om de haven gaat, ook een grote rol speelt.<br />
Zoeken naar identiteit, het onderscheidend vermogen<br />
Stap twee<br />
Deze gaat over de vorming van coalities rond deze thema’s. Door creatieven in contact te<br />
brengen met elkaar en met potentiële partners zoals ontwikkelaars, corporaties en de gemeente<br />
Om richting te kunnen geven aan de ontwikkeling van een creatieve economie dient te<br />
worden partijen bewust van de mogelijkheden die ze hebben om zelf iets te doen aan de<br />
worden aangesloten bij het DNA van een stad, bestaande economische, sociale en fysieke<br />
situatie die zij als problematisch ervaren of om al succesvolle activiteiten voort te zetten. Door-<br />
kenmerken die de drager kunnen zijn van <strong>nieuwe</strong> ontwikkelingen. Verpauperde buurten<br />
dat creatieven zelf initiatiefnemer zijn of betrokken worden bij de projecten, worden de<br />
zijn op die manier omgeturnd in dynamische en hippe wijken. Denk aan het Northern<br />
wensen van de sector direct vertaald in de planvorming. Projecten als de Mode Biënnale, het<br />
Quarter in Manchester (zie internationale casus), of dichter bij huis, De Pijp in Amsterdam.<br />
In Rotterdam heeft een wijkontwikkelingsmaatschappij (WOM) in de Witte de Withstraat<br />
Ontwerp Platform Arnhem en Modewijk Klarendal ontlenen daaraan hun bestaansrecht.<br />
48 een proces van gentrification aangewakkerd door in de bestaande structuur <strong>nieuwe</strong> creatieve<br />
Stap drie<br />
49<br />
activiteiten toe te voegen, zoals hippe horeca, galeries en winkels. De straat vormt een ver-<br />
De derde stap gaat over de zoektocht naar de plekken met de meest gunstige omstandiglengde<br />
van zowel de binnenstad als het Museumpark, waarbij detailhandel en de museale<br />
heden om specifieke onderdelen uit de sector te huisvesten. Deze huisvestingsbehoeften<br />
functie natuurlijk in elkaar overlopen en extra waarde toevoegen aan het gebied.<br />
lopen binnen de sector sterk uiteen. Het model van de creatieve milieus (p. 00) brengt een<br />
Het uitgangspunt moet zijn wat er (potentieel) in een gebied zit, en wat daaraan kenmerkend<br />
differentiatie aan in de behoeften van creatieven voor een specifiek milieu. Het model heeft<br />
is. Om het creatief DNA van een stad te kunnen blootleggen en het juiste deel van de creatieve<br />
twee assen, de ‘interactie-as’ en ‘transactie-as’, die tezamen vier creatieve milieus vormen:<br />
activiteiten op de juiste plek te laten landen, kan een voorbeeld worden genomen aan de<br />
broedplaats, creatieve werkplaats, transactiemilieu en het creatief productiemilieu.<br />
creatoop-strategie in de gemeente Arnhem. Hoewel deels gebaseerd op toevalligheden en<br />
De geschiktheid van een specifieke omgeving voor creatieve activiteiten hangt samen met<br />
ongeplande acties en met veel vertraging, heeft deze aanpak geleid tot een stadsbrede coalitie<br />
een aantal factoren, zoals de ligging ten opzichte van de binnenstad, de stedenbouwkundige<br />
van gemeentelijke diensten, ontwikkelaars, woningcorporaties en creatieven die met de<br />
structuur, de beschikbaarheid van ruimte, bestaande <strong>functies</strong> en de creatieve activiteiten die<br />
neuzen in dezelfde richting een gezamenlijk doel nastreven: het vergroten van de dynamiek<br />
er reeds zijn gevestigd, al dan niet autonoom gegroeid. Daarnaast is de aanwezigheid van<br />
van Arnhem door middel van het versterken van het creatief potentieel. Hoewel dit doel<br />
onderwijsinstellingen, aansluitend op dit deel van de creatieve economie, vaak een belang-<br />
nog niet is bereikt, zijn er succesvolle ontwikkelingen te benoemen die de stad op de kaart<br />
rijke trekker, met name voor de instroom van creatieven van buiten de stad. Verder in dit<br />
hebben gezet: creatieve locaties als Het Hoofdkwartier, Modewijk Klarendal en de eind<br />
hoofdstuk (p. 00) en in hoofdstuk 3 wordt dieper op deze voorwaarden ingegaan. Arnhem<br />
2007 geopende conceptwinkel Coming Soon van kunstacademie ArtEZ. Maar ook activi-<br />
kent een vrij logische indeling van een binnenstad met een winkelhart dat uitlopers heeft<br />
teiten die de zichtbaarheid van de creatieve sector in Arnhem hebben vergroot, zoals de<br />
in een stegenstelsel met relatief lage prijzen waar creatieven hun etalage- en ontmoetings-<br />
succesvolle Mode Biënnale en tentoonstellingen onder de noemer Made in Arnhem.<br />
functie hebben (transactiemilieu). Daaromheen bevindt zich een ring van wijken die elk<br />
Nieuwe activiteiten volgen elkaar in hoog tempo op.<br />
hun eigen karakter hebben: het Stationskwartier (creatieve werkplaats) met instituten<br />
In de strategie zijn een aantal stappen te onderscheiden die essentieel zijn geweest voor<br />
als ArtEZ, het Museum voor Moderne Kunst en Het Hoofdkwartier; het Burgemeesters-<br />
het succes van Arnhem.<br />
kwartier (productiemilieu), waar de creatieve zakelijke dienstverlening zich autonoom heeft<br />
gevestigd in representatieve maar relatief dure herenhuizen; het Spijkerkwartier (creatieve<br />
Stap een<br />
werkplaats) als verlengde van de binnenstad met een fijnmazige structuur, waar creatieven<br />
Om er achter te komen wat kenmerkend is voor de creatieve sector in de betreffende stad<br />
zowel werken als ontmoeten. Iets verder ligt Klarendal (broedplaats) met een achterstands-<br />
en wat er speelt bij de ondernemers zullen creatieven zelf ondervraagd moeten worden<br />
problematiek die juist voor startende creatieven interessante perspectieven biedt om betaal-<br />
in hun eigen biotoop. Bijvoorbeeld over hun motieven om in de stad gevestigd te zijn en<br />
bare huisvesting te vinden. Langs de Rijn bevindt zich het Centrum-Oost (productiemilieu).<br />
de problemen waar ze als ondernemers tegen aanlopen. Zij tonen de eigenheid van de stad<br />
Dit is deels een oud industrieterrein met industriële monumenten die de nodige vierkante<br />
en laten zien wat wel en niet werkt. In Arnhem is men zich bijvoorbeeld sterk bewust van<br />
meters bieden aan creatieve activiteiten die wat meer ruimte-intensief zijn. Ten slotte moet<br />
de ondergeschikte positie van de mode-industrie ten opzichte van Amsterdam. Tegelijk<br />
het echte topklimaat op creatief en cultureel gebied landen in het grootschalige Rijnboog-
project (transactiemilieu), dat over een paar jaar een nieuw stuk binnenstad toevoegt aan de<br />
bestaande stad.<br />
Men stelt wel eens de vraag of Arnhem de massa heeft om zo veel beschikbare ruimte te<br />
vullen. De binnenstad en omliggende wijken vormen echter een compact geheel, de onderlinge<br />
afstanden zijn gering. Bovendien is de vraag naar ruimte onverminderd groot. Wellicht<br />
dat de stad met de op één na grootste kunstenaarskolonie van Nederland (na Amsterdam)<br />
(Marlet & Van Woerkens, 2005) eindelijk in staat is om het creatief talent langer aan zich te<br />
binden. De aanwezigheid van de Academie voor beeldende kunst en vormgeving Arnhem<br />
(ArtEZ) is hierbij van veel belang. Hier kan van geleerd worden dat steden zich veel beter de<br />
bijeffecten van hun onderwijsinstellingen dienen te realiseren. Een bijbehorende broedplaats<br />
als opvolger van de speelplaats van lagere scholen schept kansen. We zien dat ook terug op<br />
het Coolhaveneiland in Rotterdam. Het is in dit kader jammer dat de onderwijsinstellingen<br />
nog autonoom te werk gaan. Het succes van de interactie is nu bijna altijd afhankelijk van<br />
het handelen van de studenten en afgestudeerden. Hier valt meer resultaat te behalen.<br />
Kennis- en creatieve economie liggen direct in elkaars verlengde, voorzover de creatieve<br />
economie vaak al niet besloten is in de kenniseconomie.<br />
(RRKC) en Stadshavens is de afgelopen jaren gewerkt aan een visie op de creatieve economie<br />
en een uitvoeringsprogramma. Daarin zijn drie belangrijke doelstellingen geformu leerd: (1)<br />
een toename van het aantal arbeidsplaatsen in de sector van 10.000 tot 12.000 banen, (2)<br />
het op gang brengen van kruisbestuivingen, en (3) het vergroten van de zichtbaarheid van<br />
de sector. Wat vertrouwen geeft voor de toekomst is dat Rotterdam in deze economische<br />
visie de creatieve stad onderdeel maakt van de kennisstad onder de ambitie ‘Samen leren’.<br />
Deze integrale benadering van de creatieve economie in Rotterdam is een trendbreuk met<br />
de sectorale aanpak die aan dit beleid voorafging. Na het succes van de Witte de Withstraat<br />
hadden vanuit centrale aansturing met name de audiovisuele sector en architectuur de volle<br />
aandacht. We zullen hier dieper ingaan op het beleid rond de AV-sector.<br />
Stap vier<br />
AV-cluster<br />
Hoewel destijds nog een marginale sector qua werkgelegenheid, zagen beleidsmakers al<br />
in 1997 veel potentie om in Rotterdam te bouwen aan een krachtig AV-cluster. Het succesvolle<br />
International Film Festival Rotterdam is een van de aanjagers. Door grote televisieen<br />
filmproducties naar de stad te halen en de vestigingscondities voor ondernemingen te<br />
verbeteren, hoopte Rotterdam een belangrijke speler te worden op het gebied van audiovisuele<br />
media. Hoewel bijna alle producties nog altijd in de Noordvleugel worden gedraaid,<br />
De vierde en laatste stap gaat over het commitment van partijen dat nodig is om de ontwik-<br />
is het Rotterdam redelijk gelukt om de AV-sector lokaal in de kijker te zetten.<br />
kelingen te laten slagen. Dit is extra belangrijk omdat de creatieve economie een grillig<br />
Het veronderstelde succes is vaak onderbouwd met het onderzoek van TNO naar de<br />
karakter heeft en bijna per definitie een onbekende uitkomst heeft (zie hoofdstuk 3, 5).<br />
creatieve industrie in Rotterdam (2004). Volgens TNO is de media- en entertainmentsector,<br />
Dat vergt veel flexibiliteit van de betrokken partijen. Voor Arnhem was het cruciaal dat de<br />
waar de AV-sector deel van uitmaakt, tussen 1996 en 2003 met 13,3% gegroeid, terwijl die<br />
wethouders hun zegen gaven aan de ontwikkelingen. Daarmee hadden zowel ontwikkelaars<br />
in Amsterdam juist stagneert (1,1%). Deze onderbouwing is echter flinterdun. In de eerste<br />
als de eigen gemeentelijke organisatie voldoende ruggensteun om met projecten aan de slag<br />
plaats is de media- en entertainmentsector in absolute zin gering met een aandeel van 3400<br />
50 te gaan. Veel projecten in Nederland verzanden in goede bedoelingen door een gebrek aan<br />
banen in Rotterdam (in 2003). In Amsterdam is de sector ruim drie keer zo groot, en met 51<br />
bestuurlijke moed.<br />
Hilversum meegerekend ongeveer zes keer groter. Beide steden vormen in Noordvleugel-<br />
De aanpak in Arnhem toont aan dat duurzame coalities met zowel creatieven als met uitverband<br />
één cluster (Van der Groep, 2004). Een grote relatieve groei in Rotterdam pakt<br />
voerende partijen (ontwikkelaars, corporaties, gemeente) essentieel zijn voor het verwezen-<br />
in absolute zin kleiner uit en moet dus in een ander perspectief worden geplaatst. Daarnaast<br />
lijken van de ambitie om de creatieve economie een impuls te geven. Coalitiepartners zullen<br />
wordt de media- en entertainmentindustrie in Rotterdam voor een groot deel wordt<br />
een visie pas ondersteunen op het moment dat de juiste prioriteiten worden gesteld en<br />
gedomineerd door uitgeverijen (69%) en ook de groei met 400 arbeidsplaatsen komt voor<br />
de ontwikkelingen logisch worden ingepast in de bestaande economische en ruimtelijke<br />
het overgrote deel voor rekening van de uitgeverijbranche (Manshanden et al., 2005).<br />
structuur van de stad. Kennis van het DNA is een vereiste, er moeten ankerpunten zijn<br />
Slechts 25% van de banen is AV-gerelateerde werkgelegenheid (radio en televisie, film-<br />
waarop voortgebouwd kan worden. Partijen zullen in dat geval sneller bereid zijn om elkaar<br />
productie, fotografie, vertoning van films).<br />
een ontwikkeling te gunnen, omdat ze zich beter bewust zijn van de potenties van derge-<br />
Niettemin heeft de stad al acht jaar een onuitputtelijke ambitie om een krachtig AV-cluster<br />
lijke investeringen, ook voor de eigen projecten. Het gaat om de juiste keuzes op de juiste<br />
op de kaart te zetten. Met gunstige vestigingsvoorwaarden probeert men bedrijven naar de<br />
plekken. Creatieve economie is niet maakbaar, maar er kan wel op worden ingespeeld.<br />
stad te halen. Deze volhardendheid is niet zonder effect, veel pioniers op het gebied van AV<br />
hebben de weg naar Rotterdam gevonden, of zijn met hun bedrijf gestart in de Maasstad.<br />
Kansrijke clusters en Rotterdamse genen<br />
Van deze bedrijfjes zijn er echter ook alweer een aantal verdwenen. De huidige plantjes<br />
Rotterdam heeft de afgelopen tien jaar diverse sectoren aangewezen als economische kansen-<br />
groeien maar langzaam en zaaien zich niet uit. Volgens Jacques van Heijningen, directeur<br />
clusters. Aanvankelijk waren dat er nog zeven, waarvan de AV-sector en vrijetijdseconomie<br />
van het Rotterdams Fonds voor de Film en audiovisuele media (RFF), is het een vaststaand<br />
de meeste raakvlakken vertoonden met de ‘huidige’ creatieve industrie. In 2005 heeft<br />
gegeven dat er van de tien <strong>nieuwe</strong> bedrijven in de creatieve sector altijd zeven tot acht<br />
de publiek-private Economic Development Board Rotterdam (EDBR) samen met het<br />
zullen mislukken (Willigenburg, 2007). Hij pleit dan ook voor een lange adem. Het zou<br />
Ontwikkelingsbedrijf Rotterdam (OBR) de ‘Economische Visie Rotterdam 2020’ opgesteld,<br />
de stad helpen als ze de zo gewenste grote trekker naar de stad weten te halen, die er nog<br />
die vervolgens is vertaald in het ‘Uitvoeringsprogramma Economie Rotterdam 2006–2009’.<br />
moet komen nadat MTV Networks koos voor Amsterdam.<br />
De creatieve sector, die in 2003 met een omzet van 400 miljoen euro slechts 2,2% bijdraagt<br />
Voorlopig wordt er nog volop geïnvesteerd in het AV-cluster. Deze investeringen concen-<br />
aan de Rotterdamse economie en 3,3% van de werkgelegenheid, heeft een prominente<br />
treren zich met name op de Lloydpier met de Schiecentrale en het 25kV-gebouw. Door zich<br />
positie verworven in het economisch beleid. Uit het onderzoek van TNO naar de creatieve<br />
te focussen op één gebied en daar ook opleidingen, luxe appartementen en voorzieningen<br />
industrie in Rotterdam (Manshanden et al., 2005) bleek namelijk ook dat de werkgelegenheid<br />
te situeren, hoopt men een cluster van AV-bedrijvigheid te realiseren. De forse verliezen<br />
in de creatieve industrie veel harder groeit dan in de overige sectoren in Rotterdam. De stad<br />
die het OBR leed op de Schiecentrale in de afgelopen jaren tonen aan dat het nog niet de<br />
wil haar beleid daarop afstemmen. Onder aanvoering van het OBR en met partijen als de<br />
AV-toplocatie is geworden die men voor ogen had. Veel bedrijven kunnen zich alleen een<br />
EDBR, de diensten Stedenbouw en Volkshuisvesting (dS+V), Kunst en Cultuur (dKC),<br />
werkruimte veroorloven als ze worden gesubsidieerd op de huur. Dat blijkt bijvoorbeeld<br />
Jeugd, Onderwijs en Samenleving (JOS), de Rotterdamse Raad voor Kunst en Cultuur<br />
uit een berichtje waarin tv-producent Men At Work overwoog om het tv-programma
52 53<br />
‘Creatieven laten zich al snel<br />
verleiden om zich te vestigen<br />
in een oude loods in het<br />
haven gebied als daar een flinke<br />
subsidie tegenover staat.’<br />
Voorlopig afgesloten publieke<br />
ruimte achter het woonwerkgebouw<br />
Puntegale. In de toekomst een<br />
openbaar plein.
Raymann is laat te verhuizen naar Hilversum vanwege de ophanden zijnde huurverhoging<br />
Rotterdamse genen<br />
door Van der Linde Partyservice, die de exploitatie voor de studio in de Schiecentrale heeft<br />
Het DNA van Rotterdam ligt deels besloten in de succes van de stad (de herkenbaarheid),<br />
overgenomen van het OBR. Alleen door bemiddeling van de burgemeester en een huur-<br />
de ontwikkeling in het verleden en de cultuur, de attitude die daaruit voortkomt en de<br />
verlaging is de verhuizing voorkomen (Van der Velden, 2007). De onderhandelingen met<br />
ontwikkelingen in het heden. De resultaten hiervan zijn:<br />
Men At Work zeggen ook iets over de motieven van de gemeente. Het is er Rotterdam veel<br />
– een enorme internationale bekendheid als basis dankzij de wereldhaven Rotterdam;<br />
aan gelegen om producties aan de stad te binden, ook al moet daar de hele infrastructuur<br />
– dankzij diezelfde haven een positieve attitude van de stad en haar inwoners tegenover<br />
van Hilversum wekelijks voor worden verhuisd. Er wordt nauwelijks geredeneerd vanuit<br />
alles wat van ‘elders komt’; in dit kader past een verwijzing naar de voorwaarden van<br />
de inhoudelijke verankering die programma’s als Raymann is laat hebben met de stad. De<br />
de creatieve economie volgens Florida;<br />
inhoud van het programma, de presentator ervan en het publiek zijn door en door Rotter-<br />
– door de aanwezigheid van 170 nationaliteiten en een grote jonge bevolking een stevige<br />
dams. Dat zijn de incentives waarmee je een producent aan je stad bindt.<br />
basis voor alles wat met de ‘urban culture’ te maken heeft alsmede het tonen, door-<br />
Hieruit blijkt het belang om gebruik te maken van de genen van de stad; de grootschalige<br />
ontwikkelen en verkopen van de verworvenheden van andere culturen (zoals het<br />
traditionele producties voor de nationale omroepen horen bij de genen van het (autochtone)<br />
Zomercarnaval), maar ook de vernieuwing van de vermaaksindustrie voor de <strong>nieuwe</strong><br />
Gooi en Amsterdam; daar ligt het netwerk, ontmoeten producenten elkaar en ontstaan<br />
(van oorsprong allochtone) inwoners;<br />
<strong>nieuwe</strong> initiatieven. Een wekelijkse verplaatsing naar Rotterdam doet daar niets aan af.<br />
– grote variëteit aan muziek en dans vanwege het bijeenkomen van zo veel culturen, die<br />
Programma’s als Raymann is laat zitten in de genen van het multiculturele Rotterdam. Daar-<br />
een basis vormt voor culturele integratie;<br />
naast zijn <strong>nieuwe</strong> vormen van AV – flexibel, snel, en voor een select publiek – financieel<br />
– mediaproducties aansluitend bij de aanwezigheid van de vele culturen; kleinschalig en<br />
haalbaar door (live-)uitzending via internet en mobile telefoon.<br />
via de <strong>nieuwe</strong> media;<br />
– vernieuwing en ondersteuning in handel, transport en logistiek, alsmede in de petro-<br />
Verschuiving naar kennis en <strong>nieuwe</strong> media<br />
chemische sector;<br />
Om toch maximaal rendement te halen uit de investeringen in het AV-cluster is het<br />
– een grote vraag uit het bedrijfsleven naar ontwerp- en ideeënontwikkeling, van huisstijl<br />
ver standig om politiek uithoudingsvermogen te tonen, ook al heeft men zich neergelegd<br />
tot pr-campagne;<br />
bij de dominante positie van Amsterdam/Hilversum. Het OBR heeft in 2005 de genen van<br />
– architectuur en stedenbouw, mede ook vanuit de eigen wederopbouwervaringen;<br />
de stad erkend door de aandacht te verschuiven van film en tv naar <strong>nieuwe</strong> media, een sector<br />
– economie en bedrijfswetenschappen, vanuit de langjarige onderscheidende bekendheid<br />
waar aanzienlijk meer ankerpunten voor zijn te vinden in de stad. Nieuwe communicatie-<br />
van het betreffende onderwijs;<br />
54 technieken passen beter bij de pionierscultuur van Rotterdam, waar kunstenaars en creatieven<br />
al volop experimenteren met alternatieve media, al dan niet in experimenteerclubs als<br />
– aanpak en oplossing van de problemen die de stad zelf kent door haar specifieke situatie. 55<br />
Locus 010, V2 _, Digital Playground en WORM. Inmiddels is ook de (beleidsmatig gewenste)<br />
Vruchtbare grond<br />
koppe ling met de kenniseconomie aangebracht door te bevorderen dat enkele interessante<br />
Meer nog dan de sector speelt de locatie een rol bij de ontwikkeling van een creatieve stad.<br />
mediaopleidingen zich vestigen op het naastgelegen Coolhaveneiland, dat de westelijke<br />
Hoe kenmerkt zich de voedingsbodem waarop creatieven hun bestaansrecht bouwen?<br />
uitloper is van de KennisAs door het centrum van de stad. Dergelijke onderwijsinstellingen<br />
In de inleiding (p. 43) werd al vermeld dat de verscheidenheid van creatieve milieus in de<br />
trekken pioniers die niet ingeweven zijn in vaste patronen en die een vliegwieleffect kunnen<br />
Noordvleugel groot is, waar in de Zuidvleugel vooral de productiemilieus voor de creatieve<br />
veroorzaken door <strong>nieuwe</strong> markten aan te boren binnen de creatieve sector, zoals De Digitale<br />
economie domineren. De overige creatieve activiteiten, buiten de kern van de creatieve<br />
Stad en XS4ALL dat deden in Amsterdam in de jaren negentig. Doordat zich vanwege<br />
industrie, zoals creatieve productie, distributie, organisatie en toepassingen, domineren<br />
de concentratie op die KennisAs daar inmiddels ook het World Music and Dance Centre<br />
in Rotterdam en omgeving. Vermoedelijk is de creatieve sector in de Noordvleugel meer<br />
(WMDC) heeft gevestigd, verbreden de basis en verankering zich. Ontdekken en combineren<br />
van muziekvormen over de hele wereld sluit aan bij de ver<strong>nieuwe</strong>nde genen van multi-<br />
zelfstandig en stuwend en in de Zuidvleugel volgend (ABF Research, 2007a).<br />
cultureel Rotterdam, waar door de aanwezigheid van 170 nationaliteiten geen enkele bezoeker<br />
Een andere mogelijke verklaring voor het ontbreken van transactiemilieus is de lage dicht-<br />
meer vreemd is. Dit vereist wel dat er plekken en media zijn waar deze diversiteit en interheid<br />
van creatieve bedrijven. In Rotterdam valt op dat creatieve ondernemingen verspreid<br />
nationaal denken (wat door de wereldhaven al tot de genen behoorde) zichtbaar zijn. De<br />
zijn over de stad, in de binnenstad, <strong>Oude</strong> Noorden, delen van Rotterdam-Zuid, Coolhaven-<br />
jaarlijkse optocht van het Zomercarnaval is hiervan een icoon met landelijke bekendheid.<br />
eiland/Lloydkwartier en in oude loodsen in de haven. De absolute omvang per gebied is<br />
relatief klein, evenals het aandeel in de totale werkgelegenheid. Het aanbod van kantoor-,<br />
Het acht jaar geleden ingezette beleid van de gemeente om de AV-sector een impuls te<br />
atelier- en overige werkruimten is redelijk groot en divers en de prijzen zijn relatief laag,<br />
geven is gebaseerd op de verkeerde motieven, namelijk de ondervertegenwoordiging van<br />
niet in de laatste plaats dankzij allerlei stimuleringsregelingen van de gemeente. Dat laatste<br />
de sector. Men zag dat AV een groeisector was en wilde hiervan een graantje meepikken.<br />
beïnvloedt de keuze van bedrijven om zich ergens te vestigen. Zolang het beleid niet is<br />
Een natuurlijke verankering met Rotterdam ontbreekt vrijwel volledig, waardoor de sector<br />
gericht op concentratie van creatieve werkgelegenheid leidt dit tot verdere verdunning van<br />
voortdurend met publieke middelen zal moeten worden gevoed om overeind te blijven.<br />
de sector. Een creatieve onderneming heeft niet per definitie belang bij de aanwezigheid<br />
Bovendien moest de hele infrastructuur van de grond af worden opgebouwd. Daar heeft<br />
van andere creatieve ondernemers in de directe omgeving, zoals vaak wordt gesuggereerd.<br />
men van geleerd en door een accentverschuiving aan te brengen naar <strong>nieuwe</strong> media en<br />
Clustering komt alleen natuurlijk tot stand op de plekken waar de vestigingscondities voor<br />
muziek kan een <strong>nieuwe</strong> groeimarkt worden aangeboord die aansluit bij het profiel van<br />
een bepaald type ondernemers en studenten gunstig zijn (zie casus Arnhems, p. 216) of door<br />
de stad. Dat lijkt te lukken, en het is daarom belangrijk dat projecten zoals de Schiecentrale<br />
persoonlijke motieven (zie Prenzlauer Berg, p. 78).<br />
en het Rotterdams Fonds voor de Film worden gecontinueerd, want ondanks de aanloop-<br />
Vestigingsmotieven zijn vaak heel traditioneel, waar het gaat om de betaalbaarheid, beschikproblemen<br />
lijkt het mediacluster in Rotterdam een succes te worden.<br />
bare ruimte en de uitstraling van het pand zelf. Creatieven laten zich al snel verleiden om
56 57<br />
Expositie ‘Brand New Bags’ tijdens<br />
de Modebiënnale 2007 in Arnhem<br />
De Meelfabriek in Leiden, waar een deel<br />
van het concept Huis van de<br />
Communicatie zal worden gehuisvest.
zich te vestigen in een oude loods in het havengebied, als daar flinke subsidie tegenover staat.<br />
Venster zich laten verleiden om zich te vestigen in gebouw Las Palmas op de Kop van Zuid,<br />
Dit roept echter de vraag op of deze bedrijven op die plek ook de beste voedingsbodem<br />
met een aanzienlijke financiële bijdrage van de gemeente. De directeur van Cinerama, een<br />
hebben. De grond kan aantrekkelijk zijn voor creatieve bedrijven, maar is die ook vruchtbaar?<br />
ander filmhuis in het centrum, waarvan het huurcontract binnenkort wordt beëindigd, ziet<br />
geen reden om te verhuizen naar de andere kant van de Maas. Volgens hem is er geen markt<br />
Niet elke grond verdraagt dezelfde plant<br />
voor een arthouse-publiek in Zuid. Veelbetekenend is een uitspraak van dichter Manuel<br />
Het verhaal in Arnhem laat zien dat creatieve ontwikkelingen met name kansrijk zijn als<br />
Kneepkens uit hetzelfde artikel: ‘Die zuidelijke oever wil maar niet tot bloei komen en dus<br />
deze aansluiten bij activiteiten die daar autonoom zijn gegroeid op basis van de bestaande<br />
past de gemeente nu allerlei kunstgrepen toe. In een poging dat gebied alsnog tot leven te<br />
structuur, zoals de mix van <strong>functies</strong> in het Spijkerkwartier, de ver<strong>nieuwe</strong>nde winkel- en<br />
wekken.’ De term ‘kunstgrepen’ geeft de essentie weer van de kritiek op de plannen van het<br />
horecaconcepten in het stegenstelsel en de aanzuigende en stimulerende werking van de<br />
stadsbestuur om een gentrification-proces op gang te brengen in Zuid. Er is geen natuur-<br />
onderwijsinstellingen.<br />
lijke verankering met de omgeving. De hoge investeringen en subsidies zijn daarvoor een<br />
Naast de algemene vestigingsmotieven van creatieven speelt ook het type bedrijvigheid een<br />
belangrijke indicator. En waar de geldstroom stopt, verdwijnt ook de levensvatbaarheid<br />
rol. Zoals uit de gegeven definities blijkt, is de bandbreedte van wat we als creatief aanduiden<br />
van een project. Het faillissement van restaurant ’t Gemaal als onderdeel van het niet levens-<br />
erg groot, met als gevolg ook zeer verschillende wensen en succesfactoren. Niet elke plant<br />
vatbaar gebleken initiatief ‘Eetplein Afrikaanderplein’ is zo’n voorbeeld. Moeten we niet<br />
verdraagt dezelfde grond en dus zal er gedifferentieerd moeten worden. De leegstand van<br />
de conclusie trekken dat een McDonald’s voorlopig beter past dan een sterrenrestaurant?<br />
winkels in de Arnhemse wijk Klarendal biedt creatieven betaalbare mogelijkheden om een<br />
Interessant is dat een tijdelijke dependance van tentoonstellingsruimte TENT in Rotterdamwerkplaats<br />
te combineren met een etalagefunctie. Hier zitten pioniers, startende onder-<br />
Zuid wél perspectief heeft en een aantrekkelijke impuls kan zijn voor zowel de omgeving<br />
nemers die nog volop aan het experimenteren zijn, maar die wel hun eerste collecties willen<br />
als de Rotterdamse kunstwereld. Het verschil zit hem in de inhoud. In TENT.ZUID wordt<br />
presenteren aan een niche-publiek. Dat zijn geen passanten, maar doelbewuste consumenten.<br />
de programmering aangepast aan de omgeving. De kunstwerken gaan over de stedelijke<br />
Datzelfde geldt voor de bijzondere winkeltjes en restaurants die de laatste jaren zijn ontstaan<br />
transformatie en komen tot stand in interactie met de buurt. Het instituut ziet zichzelf als<br />
in Oud-Charlois in Rotterdam-Zuid. Het zijn de grensgebieden waar nog een publieke<br />
de cultuurverkenner van Rotterdam-Zuid, ze zoeken aansluiting bij de specificiteit van de<br />
functie mogelijk is, maar voor beide voorbeelden geldt dat dit al niet meer zonder subsidies<br />
omgeving. In dat perspectief maakt ook de exploitant van De Graansilo de juiste keuze door<br />
mogelijk is. Trek je in Rotterdam verder het havengebied in, dan kom je uit bij de <strong>nieuwe</strong><br />
voorrang te verlenen aan (allochtone) ondernemers uit de buurt. Daarmee verbindt de<br />
creatieve hotspot van de stad, de Heijplaat met het voormalige RDM-hoofdkantoor als<br />
eyecatcher, dat tegenwoordig plaats biedt aan creatieve ondernemers. Men droomt al van een<br />
Graansilo zich aan de wijk.<br />
58 theater, een visrestaurant en een terras (Duursma, 2006). De term hotspot impliceert een<br />
Coolhaveneiland<br />
59<br />
magnetische werking, maar of daar werkelijk sprake van kan zijn, is de vraag. De fietsreis<br />
Nog vóór de eerder vermelde ontwikkelingen op de Lloydpier is er vanaf 1990 een gentri-<br />
neemt minimaal drie kwartier in beslag en de omgeving met haar zware industrie en vrachtfication-proces<br />
op gang gebracht op het aangrenzende Coolhaveneiland door de transformatie<br />
wagens is bepaald niet uitnodigend. Alleen experimentele en/of productiegerichte activiteiten<br />
van grote pakhuizen en de <strong>gebouwen</strong> van het Gemeentelijk Energiebedrijf en de Belasting-<br />
in de creatieve economie zullen daar een bestaansrecht op kunnen bouwen, als pioniers.<br />
dienst naar huisvesting voor studenten en young urban professionals. Inmiddels wonen en<br />
De Heijplaat is vruchtbare grond voor dat deel van de creatieve economie dat zich kan<br />
werken hier meer dan 1500 jonge mensen met gemiddeld een hoog opleidingsniveau. Zij<br />
vinden in de typisch Rotterdamse genen voor dit gebied: ruig, ongestructureerd en perifeer.<br />
maakten van dit armoedig stukje Delfshaven als het ware een deel van het binnenstedelijke<br />
De geruchten dat de Academie van Bouwkunst haar vestiging naar het RDM-terrein<br />
milieu van Rotterdam. Dit proces vertrok zich, zonder sturing van bovenaf, met succes<br />
verplaatst, wekken veel verbazing.<br />
ondanks het vertrek van het Conservatorium uit het pand aan de Pieter de Hoochweg, waar<br />
de bakermat ligt van de Erasmus Universiteit. Het gebouw kreeg met de huisvesting van het<br />
Kunstgrepen in Rotterdam-Zuid<br />
Jeugdtheater en de Theaterhavo/vwo een <strong>nieuwe</strong> bestemming, passend bij de ontwikkeling<br />
Rotterdam-Zuid staat volop in de schijnwerpers sinds de implementatie van het Pact<br />
op Zuid. Al eerder is de Kop van Zuid in ontwikkeling gebracht, met een beoogd grootste-<br />
van de wijk (zie casusbeschrijving, p. 82).<br />
delijk klimaat. Nu ontstaan ook steeds meer initiatieven op het gebied van de creatieve<br />
De transformatie van de karakteristieke grote complexen was de eerste bijdrage van<br />
economie in de zuidelijke krachtwijken Feijenoord, IJsselmonde en met name Charlois.<br />
woning corporatie Stadswonen, de huisvester van studenten en young urban professionals<br />
De ontwikkelingen in De Graansilo zijn het meest aansprekend, zoals in de inleiding<br />
in Rotterdam. Het gaat om de verlenging van de KennisAs vanaf het Erasmus MC-terrein<br />
al aangestipt. De waarde van dergelijke investeringen staat echter voortdurend ter discussie<br />
in westelijke richting met een gebied grenzend aan het binnenstedelijke milieu. Gezien<br />
in krantenberichten en reacties van experts. We geven enkele voorbeelden. Om te beginnen<br />
deze ligging was het een logische uitbreiding van het door deze klantengroep zo gewenste<br />
De Graansilo zelf. Hoewel er wordt gesuggereerd dat het nu al een succes is, vanwege de<br />
binnenstedelijke milieu.<br />
wachtlijst voor bedrijfsruimte, zijn er nauwelijks bedrijven gevestigd die ouder zijn dan drie<br />
Rotterdam is de derde onderwijsstad van Nederland met 60.000 studenten wo en hbo.<br />
jaar. Op zichzelf zegt dat nog niets, maar feit is dat de huidige ondernemers flink worden<br />
In deze topdrie is Rotterdam uniek als het gaat om de locatie van zowel de onderwijs-<br />
gesubsidieerd op de huur. En dat roept de vraag op of ze wel voldoende omzet genereren<br />
instellingen als de studentenhuisvesting, die allemaal boven de oost-westmetro rond een as<br />
om te kunnen concurreren met soortgelijke bedrijven die wel een marktconforme huur<br />
dwars door de binnenstad liggen. Om de unieke situatie als voordeel benoembaar te maken,<br />
opbrengen op centraler gelegen locaties. Anders gezegd, is De Graansilo de juiste plek voor<br />
heeft Stadswonen ervoor gekozen deze campus in de stad aan te duiden als de KennisAs<br />
succesvol ondernemerschap; sluit het wel aan bij zijn omgeving waaruit voeding en voor-<br />
(zie afbeelding p. 61).<br />
zieningen moeten voortkomen?<br />
Op deze KennisAs zijn vijf ‘magneten’ benoemd die afhankelijk van hun (toenemende)<br />
Iets soortgelijks geldt voor de culturele instellingen. In NRC Handelsblad (Meerberg, 2008)<br />
sterkte voor een steeds groter gebied een aantrekkende werking hebben. Iedere magneet<br />
wordt gewag gemaakt van leegloop van de binnenstad naar Zuid, zo heeft filmhuis Lantaren/<br />
heeft een andere functie. De focus aan de oostzijde is meer gericht op economische,
edrijfskundige en juridische studies en hun (verblijfs)voorzieningen. Na het overgangsgebied<br />
Westblaak, waar de grootste vermenging plaatsvindt met de andere economieën van<br />
de stad, richten de westelijke magneten zich op medisch (EMC), architectonisch en creatief<br />
(Coolhaveneiland).<br />
KennisAs ®<br />
Stadswonen verwacht een optimale voedingsbodem te genereren in de magneet Coolhaveneiland<br />
door zich te richten op de creatieve sector, met daarin een zwaartepunt op<br />
muziek, dans en (de koppeling aan) communicatie, digitale media en multi mediadesign.<br />
Door samen met collega-corporatie Woonbron huisvesting voor wonen en werken te<br />
bieden, bij voorrang aan de (short-stay-)studenten en starters ontstaat dit gunstige klimaat.<br />
Coolhaven Hoboken Westblaak Oostplein Eur-Woudenstein<br />
Dit wordt nog versterkt door in bestaande <strong>gebouwen</strong>, zoals de oude monumentale<br />
Machinistenschool en nieuwbouw (de <strong>nieuwe</strong> Machinist), en in delen van de buitenruimte<br />
voorzieningen aan te bieden voor werken, opleiding en ontmoeten. Beide corporaties<br />
zullen daarvoor naast de al lopende plannen locaties verwerven en investeren.<br />
Het Coolhaveneiland heeft fysiek ook een groot voordeel voor de ontwikkeling van de<br />
creatieve economie. Het is een semi-eiland met mooie hoogteverschillen en restanten<br />
van haven<strong>functies</strong> met monumentale <strong>gebouwen</strong>. Het is een oude wijk gelegen naast de<br />
historische Delftshaven. Het heeft alles mee om zich als een gemeenschap te ontwikkelen.<br />
Dit is dan ook merkbaar, want terwijl het stedenbouwkundig project vertraging oploopt,<br />
ontstaan er autonoom allerlei initiatieven in de wijk. Er wonen steeds meer jongeren en<br />
er vestigen zich ondernemers en kunstenaars. Het Coolhaveneiland kent daarbij bijzonder<br />
veel dynamiek. Veel <strong>nieuwe</strong> bedrijven starten, bestaande bedrijven vestigen zich er. Een<br />
groot deel van de creatieve werkgelegenheid bevindt zich in de wat kleinere bedrijven<br />
tot twintig werknemers, waaronder veel ontwerpers. Als er ergens in Rotterdam DNA<br />
aanwezig is, dan is het wel op het Coolhaveneiland. Er lijkt zich nu spontaan creatieve<br />
Werken<br />
Wonen<br />
Zorgen<br />
Leren<br />
Logeren<br />
Zorgen<br />
Leren<br />
Logeren<br />
Ontspannen<br />
Ontmoeten<br />
Wonen<br />
Leren<br />
Experimenteren<br />
Wonen<br />
60 bedrijvigheid te ontwikkelen, waardoor het Coolhaveneiland kan uitgroeien tot een multiculturele<br />
wijk met een spontaan gentrification-proces. Rotterdam is daarmee weer een<br />
nieuw en spannend creatief en cultureel milieu rijker.<br />
Het is een soort ‘veenbrand’, voor buitenstaanders niet direct zichtbaar maar wel voelbaar.<br />
De actieven in dit proces vragen dan ook om een te grote sturing van buitenaf, met name<br />
van ambtelijke zijde, achterwege te laten. Dit zou het beste bewijs kunnen zijn dat de<br />
juiste combinatie van genen en voedingsbodem hier gevonden is.<br />
Het Coolhaveneiland is een gebied met kansen. Een bedreiging kan het gebrek aan huisvestigingsmogelijkheden<br />
voor bedrijven zijn; zeker omdat de gemeente met haar blik<br />
gericht is op Zuid en minder naar de plekken waar het gebeurt. Ook aan de zichtbaarheid<br />
van de creatieve activiteiten binnen <strong>gebouwen</strong> en de verblijfswaarde op straat, nog aan te<br />
leggen pleinen en wandelroutes, zal nog hard gewerkt moeten worden. De grond op het<br />
Coolhaveneiland is vruchtbaar, en met kleine inspanningen kan het Coolhaveneiland cool<br />
worden. Een extra muziekcafé of restaurant, op korte termijn, kan een reden zijn om op<br />
het Coolhaveneiland te blijven wonen en werken of zich er te vestigen. Sloop niet te veel,<br />
creatieven willen vooral zelf ontdekken. Garandeer originaliteit en leg de voorwaarden niet<br />
vast: liever chaos binnen kaders dan orde (zie ook hoofdstuk 3). Dan zal de ‘veenbrand’ nog<br />
lang voortduren.<br />
61<br />
Zichtbaarheid<br />
Daar waar de ontwikkelingen zouden moeten aansluiten bij de identiteit van een gebied<br />
speelt zichtbaarheid een essentiële rol. Identiteit gaat voor een groot deel over de uitstraling<br />
van een gebied.<br />
Publieke ruimte<br />
De inrichting van de publieke ruimte in Rotterdam heeft lange tijd geen prioriteit gehad.<br />
De kritiek spitst zich toe op de anonimiteit en ontoegankelijkheid die het uitstraalt. De<br />
publieke ruimte bepaalt in belangrijke mate de ‘sense of place’ van een gebied. Een stad
die na de oorlog het centrum opnieuw moest opbouwen, een stad van werkers, realiseert<br />
zich momenteel heel goed dat hier verbetering in moet komen. In publieke debatten tussen<br />
degenen die zich dit gebrek aantrekken en internationale deskundigen op het gebied van<br />
publieke ruimte als Jan Gehl en Rob Adams, met voorbeelden als Melbourne, wordt door<br />
de dienst Stedenbouw en Volkshuisvesting (dS+V) een basis bepaald voor verbetering, te<br />
beginnen in de binnenstad. In hoog tempo verschijnt hiervoor beleid tot aanpak: ‘Stadsvisie<br />
Rotterdam: Ruimtelijke ontwikkelingsstrategie 2030’, ‘Buitenruimtenota Binnenstad’,<br />
‘Rotterdamse aanpak kwaliteit buitenruimte’ en het ‘Binnenstadsplan’. De inzet van dit beleid<br />
wordt door de deelnemers van het convenant rond het Coolhaveneiland overgenomen.<br />
onderwereld (huurders, beheerders) zorgt voor de essentie van het gebied, de bovenwereld<br />
(publiek, gebruikers) voor de existentie. Een plek heeft geen betekenis als niemand daarvan<br />
kennis kan nemen. Succesvolle plekken hebben een relatie met de omgeving die te ‘voelen’<br />
is. De stad wordt pas aantrekkelijk en de creatieve economie pas succesvol als de toegankelijkheid<br />
en zichtbaarheid van het creatief potentieel worden vergroot. Dan wordt ook de in<br />
de ‘Economische Visie Rotterdam 2020’ beoogde attractieve stad werkelijkheid. Het woord<br />
marketing is niet vies, het is inherent aan de creatieve economie. Het is de pokon die de<br />
juiste plant (DNA) op de juiste grond (omgeving/locatie) kan laten groeien.<br />
Marketing als pokon voor de creatieve economie<br />
Gunnen<br />
Een belangrijke voorwaarde voor het succes van de creatieve economie in een stad is een<br />
Zichtbaarheid uit zich niet alleen in de publieke ruimte, maar ook in de beeldvorming<br />
gedeeld belang voor het geheel. De kans dat de individuele belangen van ontwikkelende<br />
naar buiten, de wijze waarop bedrijven en de stad zichzelf in de markt zetten. Terwijl veel<br />
partijen, de gemeente en de creatieve ondernemer synchroon lopen is klein. Er rest dus niets<br />
gemeenten geen kans onbenut laten om zichzelf op de borst te kloppen, houdt Rotterdam<br />
anders dan dat partijen elkaar ondersteunen in hun initiatieven, voor zover deze op de juiste<br />
vast aan zijn ‘niet lullen maar poetsen’-mentaliteit. Het niet-koketteren met de successen van<br />
de stad is onderdeel van de Rotterdamse identiteit en zorgt voor een paradoxale verhouding<br />
gronden worden genomen.<br />
met het beleid op het gebied van de creatieve economie. Veel Rotterdamse creatieven<br />
De topdownaanpak van de Schiecentrale heeft veel weerstand opgeroepen bij creatieve<br />
herkennen zich namelijk sterk in deze karaktereigenschap en voelen zich prettig bij het<br />
ondernemers. Dat gaat soms zo ver dat creatieven bewust op zoek gaan naar locaties die niet<br />
bestaan in de marges van de creatieve economie. Sterker nog, het afzetten tegen de gangbare<br />
worden ondersteund of gecontroleerd door de gemeente. De Creative Cube in het oude<br />
modus vormt hun bestaansrecht. Was Rotterdam niet de stad van het experiment, van<br />
postkantoor vlak bij het Centraal Station is zo’n voorbeeld. Een van de initiatiefnemers zegt<br />
pioniers? Tegelijk beperkt deze extravertheid de ondernemers in hun groeikansen, omdat<br />
over de lokroep naar Lloydkwartier of het RDM-terrein: ‘Dat leek ons niks, de gemeente zet<br />
ze onzichtbaar zijn voor een breder publiek. Dat maakt het creatief milieu eenzijdig introvert<br />
daar bedrijven bij elkaar die allemaal op elkaar lijken. Maar wij vinden juist dat de bedrijven<br />
(zie p. 37). Een belangrijk beleidsdoel van de gemeente is niet voor niets het zichtbaar<br />
die samen in zo’n pand zitten elkaar moeten aanvullen, met kennis en diensten. (…) Boven-<br />
maken van de sector, om de stad aantrekkelijker te maken voor zowel de creatieve ondernemer<br />
dien willen we in het centrum werken. Da’s inspirerend. Hier komt ook onze doelgroep.<br />
62 als zijn publiek. De campagne ‘Creativity starts here’ toont een filmpje waarin bekende<br />
Deze omgeving helpt om goede werknemers binnen te halen. Zij werken gewoon liever in 63<br />
creatieven, zoals ontwerper Richard Hutten en kunstenaar Joep van Lieshout, hun stad<br />
de stad’ (Clevers, 2006). De Creative Cube is volledig eigenstandig verbouwd en ingericht.<br />
een gezicht geven. Stickers met de campagnetitel moeten de bedrijven letterlijk zichtbaar<br />
Creatieve ondernemers hebben een uitgesproken mening over hun ideale werkomgeving.<br />
maken voor passanten.<br />
Dat zijn geen vaststaande concepten (zie ook hoofdstuk 3). Het OBR zal in zijn uitvoerings-<br />
Creatieve ondernemers zullen zich meer moeten openstellen voor invloeden van buitenaf.<br />
programma voor de creatieve economie het vertrouwen moeten terugwinnen van de sector<br />
Niet alleen om hun markt te vergroten, maar ook voor onverwachte ontmoetingen, het<br />
om het beleid te laten slagen. Dat vergt een flexibele houding.<br />
aan gaan van <strong>nieuwe</strong> samenwerkingsverbanden en het opdoen van inspiratie. De meeste<br />
De op het Coolhaveneiland ontstane ‘veenbrand’ is een goed voorbeeld dat het bij de juiste<br />
vernieuwing ontstaat door interactie met partijen buiten je eigen netwerk. Dat netwerk<br />
inzet wel ‘van binnenuit’ kan ontstaan en aanzwellen. Dat wil niet zeggen dat overheid en<br />
is klein in Rotterdam, iedereen kent elkaar, en dus zullen de vleugels verder moeten worden<br />
(vastgoed)organisaties langs de kant moeten gaan zitten; ze zullen randvoorwaarden, <strong>gebouwen</strong><br />
uitgespreid. Helaas wegen andere belangen vaak zwaarder. De Van Nelle Ontwerpfabriek<br />
en veranderingen in de buitenruimte moeten creëren. Van veel belang hierbij is dat men zich<br />
bijvoorbeeld is een groot deel van haar dynamiek verloren, doordat het gebouw letterlijk<br />
realiseert dat succes voor een aanpak niet universeel toepasbaar is. De creatieve economie<br />
is afgesloten van de buitenwereld. Geïnteresseerden voor de architectuur van het gebouw<br />
kent veel verschillende sectoren die voor succes hun specifieke locatie en omstandigheden<br />
of de activiteiten die er plaatsvinden, kunnen de slagbomen alleen passeren op afspraak.<br />
nodig hebben (de combinatie van het juiste DNA en voedingsbodem). Dit vraagt overheden<br />
Buiten de bedrijven om is van spontane dynamiek geen sprake meer.<br />
voor het stellen van prioriteiten en het daarna gunnen aan het juiste gebied om dit te<br />
Als men niet oplet dreigt hetzelfde te gebeuren met het World Music and Dance Centre<br />
realiseren. Dan moet je elders niet met hetzelfde aan de slag, want daarmee ontstaat een<br />
(WMDC) op het Coolhaveneiland. Dit instituut is daar sinds 2007 gevestigd, maar daar merk<br />
confettistad met kleinschalige, gelijksoortige initiatieven verspreid over de stad. Die plekken<br />
je een jaar later weinig van als je door de straat loopt, ondanks het ruime aanbod van concerten.<br />
zijn weinig kansrijk om uit te groeien tot een volwaardig creatief milieu.<br />
Een horecagelegenheid zou de eerste stap kunnen zijn om de drempel te verlagen. Dit initiatief<br />
Corporaties kunnen voor het stimuleren van ontwikkelingen ‘van binnenuit’ vaak meer<br />
wordt elders in de wijk opgepikt, alwaar in 2008 in de Machinistenschool een muziekcafé<br />
betekenen dan ze zich nu realiseren. Het vraagt een omwenteling vanuit de situatie van<br />
wordt gerealiseerd. Sowieso is in Rotterdam een gebrek aan podia en platforms om creatieve<br />
waaruit ze altijd hebben geopereerd. Het eerlijk verdelen van de schaarse woonruimte legt<br />
producties te tonen aan een groter publiek, zoals de RRKC in 2007 al concludeerde in haar<br />
de prioriteit bij het systeem, terwijl het bevorderen van de economie in een wijk moet<br />
sectoranalyse: ‘In Rotterdam is voldoende aanbod van av-content maar er zijn onvoldoende<br />
etalages om producties onder de aandacht te brengen. Meer aandacht is nodig voor de relatie<br />
tussen producent en afnemer’ (Rotterdamse Raad voor Kunst en Cultuur, 2007).<br />
Feit is dat veel plekken enkel worden bezocht door de creatieve kern, de producenten<br />
zelf, terwijl een veel grotere groep niet zelf creatief is, maar er wel graag bij wil horen, als<br />
consument. Zij voelen zich aangetrokken tot de sector en de activiteiten en producten<br />
die daaruit voortkomen. Het is het verschil tussen de ‘onderwereld’ en ‘bovenwereld’. De<br />
uitgaan van het ruimte geven aan die gemeenschap.
Porta Nuova<br />
Milaan<br />
Auteurs<br />
64<br />
Milaan is de stad van design, waar de Salone del Mobile wordt gehouden en<br />
waar toonaangevende architecten en designers in het wild over straat lopen.<br />
Des te opvallender is het dat de lokale overheid daarvan alleen de meest<br />
commerciële top bij de stadsontwikkeling heeft betrokken en het ‘autonome’<br />
creatieve potentieel van de stad lange tijd over het hoofd heeft gezien in.<br />
Actieve publieke steun aan culturele clusters komt mondjesmaat op gang.<br />
Daar komt nog bij dat de lokale overheid een topdownbenadering hanteert,<br />
waarbij weinig aandacht wordt besteed aan de coördinatie tussen de verschillende<br />
departementen. Dit heeft ertoe geleid dat tot vijf jaar geleden geen<br />
directe verwijzing bestond naar de ontwikkeling van culturele activiteiten<br />
in de ontwikkelingsprojecten van het stadsbestuur. De aantrekkingskracht<br />
en cultuur van de stad zijn voornamelijk geworteld in de commerciële sector,<br />
de beurzen, modeshows en de magneetwerking die van Milaan zelf uitgaat.<br />
De houding van de regionale overheid begint te veranderen: ze is actief<br />
betrokken in de promotie van cultuur en houdt de vinger aan de pols van<br />
het culturele aanbod en de consumptie van cultuur. Nieuw voor het stadsbestuur<br />
is dat het onderkennen van de verschillende lokale identiteiten<br />
in de stad als leidraad kan worden gebruikt bij herontwikkelingsprojecten.<br />
Het grootschalige project Porta Nuova illustreert deze problematiek.<br />
Porta Nuova is de naam van een herontwikkelingsproject<br />
onder leiding van vastgoedontwikkelaar<br />
Hines Italia voor drie aan elkaar grenzende wijken<br />
in het noorden van Milaan: Garibaldi-Repubblica<br />
(24 ha), Isola Lunetta (3,1 ha) en Varesine (8,5 ha).<br />
Tot de plannen van Porta Nuova behoren groen voorzieningen,<br />
woningen en commerciële en culturele<br />
activiteiten. Deze verschillende <strong>functies</strong> zullen met<br />
elkaar worden verbonden door middel van voetgangers<br />
paden. Bovendien voorzien de plannen in<br />
de aanleg van een <strong>nieuwe</strong> metrolijn die samen met<br />
spoor- en tramlijnen een dicht infrastructureel netwerk<br />
moet gaan vormen dat optimaal wordt benut.<br />
De benadering van de culturele ontwikkeling van<br />
het gebied, wordt uit de plannen niet duidelijk.<br />
Garibaldi-Repubblica, Varesine en Isola Lunetta zijn<br />
opvallend verschillend van karakter. De eerste twee<br />
gebieden worden gezien als symbolen van stedelijk<br />
verval en vormen samen een van de oudste lege<br />
ruimten in de stad. Isola Lunetta contrasteert hiermee.<br />
De wijk dankt zijn naam aan de geïsoleerde<br />
positie: het gebied wordt gescheiden van het stadcentrum<br />
door een treinspoor en door de lege stedelijke<br />
ruimten van<br />
Garibaldi-Repubblica en Varesine. Door deze geïsoleerde<br />
ligging heeft de wijk gedeeltelijk zijn oude<br />
identiteit kunnen behouden. De wijk heeft een<br />
bijzondere interne, fysieke en relationele structuur<br />
met een eigen karakter en atmosfeer. In de wijk met<br />
kleine, smalle straatjes zijn naast de traditionele<br />
huizen en winkeltjes ook ambachts- en restauratieruimten,<br />
creatieve werkplaatsen, tentoonstellingsruimten,<br />
verenigingen, cultuurcentra, <strong>nieuwe</strong> kunstgalerieën<br />
en het Verdi-theater te vinden. Isola<br />
is een zeer vitale, multifunctionele wijk, waar het<br />
traditionele gecombineerd wordt met innovatief<br />
ruimtegebruik.<br />
In 2000 is door bewoners van de wijk Isola de<br />
vereniging Cantieri Isola opgericht om te antwoorden<br />
op de publicatie van het project Città della Moda,<br />
dat in 1999 door de gemeente in samenwerking<br />
met private ontwikkelaar Hines Italia werd gelanceerd.<br />
De oorspronkelijke bedoeling was dat Isola<br />
modeateliers en het modemuseum Modam zou huisvesten<br />
en een <strong>nieuwe</strong> pool zou worden voor design<br />
en andere aan mode gerelateerde activiteiten. Van<br />
begin af aan was echter een groot aantal van de<br />
belanghebbenden in de modesector het oneens<br />
over de noodzaak van een dergelijk project. Daarnaast<br />
prefereerden veel belanghebbenden andere<br />
plekken in de stad met een ‘sense of place’, een<br />
eigen identiteit, waar sociale netwerken al ontwikkeld<br />
zijn. Het project is dan ook nooit van de grond<br />
gekomen. Cantieri Isola heeft hierbij een belangrijke<br />
rol gespeeld. De vereniging bestaat uit een gekleurd<br />
palet van bewoners (als architecten en kunstenaars)<br />
en sinds de oprichting probeert ze de buurt te promo<br />
ten door de verschillende talenten van het gebied<br />
te tonen, problemen onder ogen te zien en te anticiperen<br />
op toekomstige veranderingen. De vereniging<br />
is dan ook stevig geworteld in het lokale territorium<br />
en de sociale netwerken van de wijk. Ze heeft tot<br />
doel de politieke en stedelijke besluitvormingsprocessen,<br />
die in hun ogen een negatieve impact<br />
hebben op de lokale bevolking, te veranderen.<br />
Mede dankzij de strijd en tegenstand van bewoners<br />
tegen het project Porta Nuova zijn <strong>nieuwe</strong> doelstellingen<br />
geformuleerd met betrekking tot de groene<br />
gebieden, congestie, het behoud van de traditionele<br />
lokale architectuur en de promotie van de lokaal<br />
gebonden culturele activiteiten. Niettemin is er nog<br />
steeds weinig aandacht voor de behoeften van<br />
de bewoners van het gebied. Het ontbreekt aan<br />
commu nicatie tussen de verschillende actoren.<br />
Het risico blijft dat de specifieke identiteit van<br />
de wijk Isola en haar publieke ruimten teniet wordt<br />
gedaan. Isola is vooral spontaan en zelfgestuurd<br />
ontwikkeld; de wijk bestaat in Milaan zonder enige<br />
interventie of beleid van de lokale overheid. Porta<br />
Nuova weerspiegelt een model van stedelijke<br />
ontwikkeling, waarin architecten en planners zich<br />
tot doel hebben gesteld om te realiseren wat zij<br />
hebben gepland in alle <strong>nieuwe</strong> stedelijke gebieden,<br />
name lijk: een efficiënt transportsysteem, een dicht<br />
netwerk van diensten en faciliteiten, alles op loopafstand<br />
en niet te vergeten een hoge kwaliteit van<br />
leven. Hierbij is grotendeels voorbijgegaan aan de<br />
specifieke lokale identiteit van Isola Lunetta.<br />
De ervaring van Isola Lunetta is niet uniek voor<br />
Milaan. Maar al te vaak worden bestaande waarden<br />
bij stedelijke vernieuwing beschouwd als lastig en<br />
tegengesteld aan de modernisering. Waar dadendrang<br />
en maakbaarheidsgeloof overheersen, wordt<br />
de aanwezige voedingsbodem voor vernieuwing<br />
gemakkelijk over het hoofd gezien. Rotterdam is<br />
een voorbeeld van de topdownbenadering: eerst<br />
wordt de Schiecentrale bestempeld tot centrum<br />
van de AV-sector; een jaar later moet iedereen<br />
weer naar Zuid. Zo wordt Rotterdam geen filmstad,<br />
maar ook geen creatieve stad. Door aan te sluiten<br />
bij de feite lijke ontwikkeling van de KennisAs en<br />
de combinatie te maken met de autonome groei<br />
van de creatieve sector en cultuur die in Delfshaven<br />
al aanwezig is, kan een versnelling in de groei van<br />
de creatieve economie mogelijk worden gemaakt.<br />
Gebaseerd op:<br />
R.C. Kloosterman e.a. (2007), Proeftuinen.<br />
Cultuur als hefboom voor de lokale economie.<br />
De cases Helsinki, Manchester, Lille, Milaan<br />
en Birmingham.<br />
65
Hoofdstuk 2<br />
Luke Bruins, Red Concepts<br />
Roel de Jong, Stichting Kinetisch Noord<br />
Rob Vooren, Projectbureau Noordwaarts<br />
Tamara Metze, de Stad bv<br />
Synergie tussen<br />
artistiek en<br />
commercieel<br />
Veel oude industriële locaties zijn in de jaren negentig van de vorige eeuw ontdekt door<br />
krakers, autonome kunstenaars, kleine zelfstandig ondernemers uit de creatieve economie<br />
en organisatoren van (vaak illegale) feesten. De locaties leenden zich voor activiteiten<br />
die niet meteen veel geld opleverden en vaak te luidruchtig, te groot of te alternatief waren<br />
voor het ‘normale’ uitgaansleven, de kunstwereld of de architectuur. De creatieven brachten<br />
<strong>nieuwe</strong> ideeën naar oude <strong>gebouwen</strong> en terreinen en bliezen die nieuw leven in.<br />
In de loop der jaren professionaliseerden de kunstenaars en andere (illegale) gebruikers zich.<br />
Een aantal kunstenaars, theatermakers, en skaters en voormalige krakers van de Zuidelijke<br />
IJ-oevers richtte eind jaren negentig de Stichting Kinetisch Noord op en schreven een voorstel<br />
voor cultureel hergebruik van de voormalige NDSM-werf Oost na een oproep van het<br />
Stadsdeel Amsterdam-Noord. Kinetische Noord kreeg gemeentelijke subsidie om een plan<br />
uit te werken voor uiteenlopend gebruik van de werf, zoals atelierruimte, een skatebaan<br />
en een theaterwerkplaats.<br />
De locatie oefende een grote aantrekkingskracht uit op anderen. Er vestigde zich horeca<br />
en minder marginale bedrijvigheid en kunstuitingen. Anno 2008 hebben onder andere<br />
MTV Networks, IdtV en de restaurants Noorderlicht en IJ-kantine alsmede tal van andere<br />
kleine bedrijven zich op of rond de NDSM-werf Oost gevestigd en zijn alle vormen van<br />
creatieve milieus aanwezig: van de introverte en experimentele broedplaats tot het extraverte<br />
en commerciële transactiemilieu (zie Inleding of p. 205).<br />
De culturele activiteiten en de onafheid en het industriële karakter van de oude <strong>gebouwen</strong><br />
en wijken zijn vooral in trek bij de ‘creatieve klasse’ (Florida , 2002), die zich met productie<br />
van cultuur, betekenis en vermaak bezighoudt. De ruigheid en rauwheid van het gebied<br />
samen met de diversiteit en flexibiliteit van activiteiten worden door alle soorten gebruikers<br />
in meer of mindere mate geroemd. Of ze nu commercieel en op massacultuur georiënteerd<br />
zijn of artistiek autonoom kunstenaar: ze vestigen zich graag op deze locaties.<br />
In dit hoofdstuk laten we aan de hand van voorbeelden uit de proeftuinen zien hoe de<br />
synergie tussen de verschillende creatieve milieus ontstaat of gestimuleerd wordt. Meestal<br />
gaat dit met vallen en opstaan. Uiteraard vinden de ‘artistieken’ en ‘commerciëlen’ elkaar niet<br />
altijd. De extreme groepen op deze dimensie wantrouwen elkaar. Maar er is een grote groep<br />
creatieven die graag samenwerkt, en die introverte artistieke activiteiten met commerciële<br />
activiteiten afwisselt. Deze synergie biedt een kans voor waardestijging van <strong>gebouwen</strong>, buitenruimten<br />
en omgeving, zowel in financiële, architectonische als in culturele zin. De uitwisseling<br />
tussen het introverte experimentele milieu (de ‘artistieken’) en het extraverte transactiemilieu<br />
(de ‘commerciëlen’) kan in herontwikkeling van oude <strong>gebouwen</strong>, terreinen en wijken<br />
juist worden ingezet voor waardestijging. Net als de architectonische uitdaging om een<br />
goede mix tussen het ruige, rauwe industriële en het comfortabele moderne te krijgen<br />
(zie figuur 2, p.36), kunnen projectontwikkelaars, gemeenten en woningcorporaties de<br />
synergie tussen de commerciële en niet-commerciële creatieven in veel gevallen stimuleren.<br />
Creativiteit in verschillende gedaantes<br />
Al langer is de spanning tussen commerciële massacultuur en elitaire autonome cultuur een<br />
gespreksonderwerp in de wereld der creatieven. In de negentiende eeuw kwam de massaproductie<br />
van kunst op gang en daarmee ook de discussie over de artistieke waarde van deze<br />
lopendebandkunst. Veel kunstenaars wilden hun vakmanschap en idealisme beschermen<br />
tegen vercommercialisering. Nog steeds is deze strijd gaande, maar steeds vaker zijn kunst,<br />
commercie en massaproductie verstrengeld geraakt. De popart uit de jaren vijftig nam zelfs<br />
de consumptiemaatschappij en massaproductie tot onderwerp. Alledaagse voorwerpen<br />
werden tot kunst verheven. De popart had ook een verandering van de kunstbeleving tot<br />
gevolg: kunst verplaatste zich naar de straat en kunstenaars haalden hun inspiratie daar vandaan.<br />
Sinds de vorige eeuw is kunst niet alleen toegankelijk voor de massa, maar inspireert de<br />
massa ook de kunst. René Boomkens, de eerste hoogleraar popmuziek aan een Nederlandse<br />
67
68 69<br />
Start van een vruchtbare samenwerking<br />
tussen kunstenaars, creatieve ondernemers,<br />
ontwikkelaars en de gemeente<br />
in Amersfoort.<br />
‘Synergie tussen artistiek en<br />
commercieel, tussen grote en kleine<br />
bedrijven, tussen denken en doen,<br />
kan bereikt worden door de dialoog<br />
over de betekenis en de waarde van<br />
de ruimte op gang te houden.’<br />
Pakhuis de Zwijger (boven), platform voor<br />
creatie en innovatie, één van de weinige<br />
voormalige havenloodsen die aan de<br />
sloophamer is ontkomen bij de grootschalige<br />
stadsvernieuwing op de zuidelijke<br />
IJoevers van Amsterdam (onder).
universiteit, beschreef in Kritische massa dat de elitaire kunst en de commerciële massacultuur<br />
aan en mensen vertrekken. Hierdoor verandert de samenstelling en de samenwerking.<br />
elkaar naderen: kunst met de kleine k en met de grote K zijn niet meer zo eenduidig van<br />
De ideale mix tussen deze variaties van creatieve bedrijvigheid blijft een zoektocht waarbij<br />
elkaar te onderscheiden, ondanks verwoede pogingen van de elite om dit onderscheid te<br />
de verschillende perspectieven en belangen van projectontwikkelaars, gemeenten, woning-<br />
blijven maken (Boomkens, 1994).<br />
Ook in de werkwijze van kunstenaars en creatieven is het onderscheid aan het vervagen.<br />
corporaties en creatieven op gespannen voet kunnen staan of juist tot synergie leiden.<br />
Kunstopleidingen besteden meer aandacht aan bedrijfsvoering, opdrachtverwerving en<br />
Zout in de pap<br />
trachten kunstenaars op te leiden die zich ook financieel kunnen bedruipen. In het bedrijfs-<br />
Zoals elders in dit boek al betoogd, is typerend voor herontwikkeling van en voor de creatieve<br />
leven bestond al lang belangstelling voor kunst en kunstenaars, bijvoorbeeld door middel<br />
economie dat gemeenten, project- en gebiedsontwikkelaars en woningcorporaties tijdelijk<br />
van aankopen van werken van jong talent. Vanaf ongeveer de jaren zestig van de vorige eeuw<br />
gebruik van de oude <strong>gebouwen</strong> en plekken toestaan om te verkennen op welke wijze de<br />
zijn er steeds meer bedrijven die ‘cultuur’ en ‘creativiteit’ als product verkopen. Webdesign,<br />
creatieve economie permanent gevestigd kan worden. Om de oude <strong>gebouwen</strong> en locaties<br />
productdesign, architectuur, muziekindustrie, televisieproducties; het zijn allemaal voorbeelden<br />
te kunnen behouden voor de creatieve economie, moeten naast de kleine zelfstandige<br />
van creativiteit met marktwaarde. Bovendien genereert ‘creativiteit’ toegevoegde waarde<br />
creatieven, <strong>nieuwe</strong> draagkrachtige en stabiele huurders worden aangetrokken.<br />
bij alledaagse producten. Symbolische betekenis en identiteit zijn onderdeel geworden van<br />
Private maar ook publieke eigenaren zien financieel-economische mogelijkheden om door<br />
kleding, schoenen en computers. Het massaproduct is customized. Richard Florida (2002)<br />
tijdelijk gebruik de pioniers niet alleen tijdens herontwikkeling voor enige inkomsten<br />
gaf het voorbeeld van de bril die vroeger met de hand gemaakt werd en toch goedkoper was<br />
te laten zorgen, maar ook om met behulp van tijdelijk gebruik de waarde te laten stijgen<br />
dan het hedendaagse massaproduct. Naast de bril wordt met het design en het merk, kortom,<br />
(zie hoofdstuk 4). Tegelijkertijd hebben veel stadsbesturen het doel om een economische impuls<br />
de symbolische betekenis verkocht. Tot slot vindt alle product- en bedrijfsontwikkeling plaats<br />
aan hun stad te geven, het vestigingsklimaat voor bedrijven te verbeteren, gentrification<br />
in een creatief proces en is creativiteit meer dan ooit een productiefactor geworden (zie<br />
te stimuleren en bijvoorbeeld de huizenprijzen van aanpalende wijken te laten stijgen,<br />
Inleiding).<br />
en om de openbare ruimte te verbeteren (zie hoofdstuk 3).<br />
De herontwikkelins projecten voor de creatieve economie laten zien dat de twee werelden<br />
Bij het legaliseren of professionaliseren van het tijdelijk gebruik kiezen eigenaren voor<br />
van commerciële en niet-commerciële kunst overlappen: de autonoom kunstenaars zijn niet<br />
(gedeeltelijk of tijdelijk) behoud van de oude <strong>gebouwen</strong> en wijken. In plaats van radicale<br />
vies van ondernemerschap van succes bij een groot publiek, en de commerciële industrie is<br />
afbraak en nieuwbouw is het voor alle partijen interessant geworden om de <strong>gebouwen</strong><br />
niet per definitie een gemaksproduct of eenheidsworst. Zij zijn allen ‘creaciëlen’. Bovendien<br />
te behouden. Op dat moment veranderen de verhoudingen tussen de gebruikers en de<br />
blijkt dat in de vier milieus uit de inleiding verschillende soorten creatieven werken die<br />
publieke en private eigenaren: zij erkennen elkaar iets te bieden te hebben. Alle groepen<br />
70 soms extravert en marktgericht zijn, maar ook introvert en experimenteel kunnen zijn. Zo<br />
hebben elkaar nodig om een bepaalde kwaliteit te behouden. Tegelijkertijd ontstaat ook een 71<br />
is MTV Networks te plaatsen in het transactiemilieu dat extravert en op de markt gericht<br />
onderhandelingssituatie. De pioniers van het eerste uur willen graag verworven vrijheden<br />
is, maar als we kijken wie er werken, dan zijn dat niet alleen de extraverte accountmanagers<br />
en kwaliteiten behouden en meeprofiteren van de waardestijging die hun ‘missiewerk’ met<br />
voor de commercials, maar ook de introverte ontwerpers voor bumpertjes en animaties.<br />
zich meebrengt. De publieke en private ontwikkelaars willen verandering stimuleren die<br />
Onder de kunstenaars uit het kunstenaarsdorp in een van de grote hallen op de scheepswerf<br />
<strong>nieuwe</strong> huurders en gebruikers uitnodigt. De waardestijging, zowel in kwaliteit van de ruimte<br />
bevinden zich vele toegepaste kunstenaars die kleinschalig, maar wel commercieel en extravert<br />
als financieel-economisch, en de toegenomen populariteit moeten niet langer alleen een<br />
werken. Ook het onderzoek naar de creatieven in Prenzlauer Berg (zie internationale casus<br />
elite ten goede komen.<br />
Prenzlauer Berg, p. 00) laat zien dat zodra we inzoomen op de creatieve milieus, de typering<br />
Naast allerlei praktische, juridische, beleidsmatige en financiële zaken die een rol spelen<br />
niet houdbaar is op het niveau van de onderneming of de kunstenaar. De typering in creatieve<br />
bij het besluit om <strong>gebouwen</strong> en hun functie te handhaven, is dit tevens het moment in<br />
milieus is vooral bruikbaar om historische verschuivingen te duiden die op het niveau van<br />
de herontwikkeling dat de discussie over de ‘juiste’ mix aan creatieve bedrijvigheid relevant<br />
een locatie, wijk of zelfs stad plaatsvinden, maar zodra we samenwerking tussen organisaties<br />
wordt. Jean Baptiste Benraad (Stadswonen) formuleerde deze vraag als: ‘Hoeveel zout is<br />
of kunstenaars beschouwen zijn de milieus niet langer houdbaar.<br />
nodig om de pap eetbaar te houden?’ Met andere woorden: hoeveel creativiteit is er nodig,<br />
De praktijkvoorbeelden uit de proeftuinen tonen eveneens dat de creatieven verschillende<br />
om massacultuur dragelijk te maken en deze locaties zich te laten onderscheiden van een<br />
gedaanten aannemen. In Amersfoort zitten ondernemende autonome kunstenaars uit de<br />
‘gewone’ bedrijfslocatie? In een zoektocht naar het antwoord op deze vraag worden de<br />
beeldende sector. Arnhem zet de vanzelfsprekende mix tussen massacultuur en kunst van<br />
grenzen aan wat de ‘creatieve economie’ is opgezocht: past het hoofdkantoor van de HEMA<br />
de mode-industrie in als city marketing. Hengelo huisvest ‘welzijnskunst’ in de vorm van<br />
op de NDSM-werf of een grote studio van Endemol tv-producties? En hoeveel autonome<br />
een gehandicaptentheater in de oude hallen van de Hazemeyerfabriek. In Leiden is de<br />
kunstenaars en kleine creatieve ondernemers heb je eigenlijk nodig om het unieke karakter<br />
communicatiesector aan zet. Rotterdam herbergt veel kleine ondernemers in de audiovisuele<br />
kunst. Amsterdam wil in het Olympisch Gebied klein- en grootschalige creativiteit<br />
en de creatieve kwaliteit van de locatie te behouden?<br />
en sport mixen, en op de NDSM-werf Oost vindt een heel scala aan creatieve uitingen<br />
Zoektocht naar grenzen aan creatieve economie<br />
plaats dat zowel introvert als extravert is. Op al deze plekken worden in meer of mindere<br />
Een eenduidig antwoord op de vraag wat de grenzen aan de creatieve economie zijn, en<br />
mate commerciële (massa)productie en niet-commerciële creativiteit gecombineerd. Die<br />
wat maakt dat een locatie zich onderscheidt van een gewone bedrijfslocatie, is niet te geven.<br />
combinaties zitten soms binnen een persoon, soms binnen een organisatie, of soms door<br />
In iedere proeftuin was dit een zoektocht. Per locatie of gebied verschilt de mix en zijn<br />
een mix aan verschillende typen bedrijven.<br />
er verschillende creatieven betrokken. Die mix is afhankelijk van de perspectieven van de<br />
De praktijkvoorbeelden laten zien dat al deze creatieven, of zij nu commercieel, niet-<br />
betrokken partijen en de betekenis die zij toekennen aan de locaties en de creatieve econo-<br />
commercieel of een mengelmoes zijn, een liefde delen voor oude <strong>gebouwen</strong> en wijken<br />
mie. Sommige ontwikkelaars zullen de pioniers lastig vinden, en anderen willen juist graag<br />
als plek om te werken en elkaar te ontmoeten. De herontwikkeling van de oude <strong>gebouwen</strong><br />
samenwerken. Evenzo ontvangen sommige pioniers verandering met open armen en willen<br />
en locaties vindt plaats terwijl de creatieven er gevestigd zijn. Nieuwe bedrijven sluiten zich<br />
anderen hun verworven gebied beschermen. Ook gemeenten hebben verschillende wensen
72 73<br />
Interieur van MTV Networks Benelux in<br />
de verbouwde timmerwerkplaats op de<br />
NDSM-werf, ontwerp van QuA Associates<br />
en Max van Aerschot Architecten.
en stimuleren soms de herontwikkeling of houden die tegen omdat andere plaatsen al tot<br />
waarbij, zeker in de fase van tijdelijk gebruik, tijd genomen kan worden om te komen tot<br />
broedplaats, horeca of cultureel centrum bestemd waren. Zelfs als alle partijen het wenselijk<br />
een goede mix, de juiste hoeveelheid zout in de pap. Maar ook als er een stabiele coalitie<br />
vinden dat er specifiek voor de creatieve economie wordt herontwikkeld, lopen de perspec-<br />
en zelfs als er een relatief stabiele huurdersgroep ontstaat, zoeken interne en externe partijen<br />
tieven en de betekenis die betrokkenen aan de locaties toekennen uiteen.<br />
de grenzen op van wat inderdaad nog een locatie voor de creatieve economie is, van wat<br />
Uit de proeftuinen blijkt bijvoorbeeld dat op het NDSM-terrein een verschuiving plaats-<br />
de kwaliteit van dit soort herontwikkeling is, en van de mogelijkheden tot waardestijging,<br />
vond van een relatief experimenteel en introvert milieu naar een meer extraverte creatieve<br />
zowel cultureel als financieel.<br />
werkplaats. Sommige pioniers van het eerste uur waren allang vertrokken omdat zij al in een<br />
Deze dynamiek en het proces van herdefiniëren van wat die creatieve economie is, wat de<br />
vroeg stadium vonden dat er te professioneel gewerkt werd. Andere pioniers zijn gebleven<br />
locatie is, en wie daarbij passen en wie niet, is maar tot op zekere hoogte te stimuleren en<br />
en zijn mee geprofessionaliseerd. Een prachtig voorbeeld van een goede synergie is het<br />
te sturen. De ervaringen uit de proeftuinen laten zien dat er wel verschillende manieren zijn<br />
ontwerp van het Karrenspoor, dat door een architectenbureau is ontwikkeld en door<br />
waarop gemeenten, project- en gebiedsontwikkelaars en creatieven zoeken naar de meest<br />
commerciële bedrijven wordt benut. Ook het Robodock Festival, dat op wereldschaal<br />
productieve dynamiek tussen groot en klein, commercieel en niet-commercieel, massa-<br />
een alternatieve manifestatie is die techniek, wetenschap en theater combineert, trekt veel<br />
bezoekers en is een groot succes. Een groot deel van de synergie op de NDSM-werf is als<br />
productie en artistieke creativiteit, die leiden tot synergie.<br />
vanzelf ontstaan, zonder inmenging van gemeente of projectontwikkelaars. Toch hebben<br />
Stimuleren van synergie<br />
enkele strategieën ook aan de synergie bijgedragen.<br />
In de andere hoofdstukken wordt een aantal manieren genoemd die de grenzen aan de<br />
Het concept ‘mediawharf’ en de ‘Mix-to-the-max’-strategie van Kinetisch Noord, gemeente<br />
herontwikkeling voor de creatieve economie min of meer bepalen: onderzoek naar het<br />
en ontwikkelaar zijn succesvol in het creëren van de synergie, maar soms botsen de belangen<br />
DNA laat zien wat een kansrijke creatieve sector kan zijn, ‘tijdelijk gebruik’ is een strategie<br />
tussen de kleine zelfstandigen en de grotere bedrijven. MTV Networks en IdtV zijn op<br />
om te achterhalen waar de kansen liggen, en ook in de samenstelling van de coalitie<br />
wereld schaal zeer ‘publiek’, in de zin dat ze deelnemen aan de samenleving. Tegelijkertijd<br />
die her ontwikkeling trekt, wordt mede bepaald wat wel en niet kan op de locatie. Voor<br />
klagen enkele kunste naars uit de broedplaats dat MTV niet toegankelijk is: het gebouw is<br />
de ontwikke ling van het Coolhaveneiland te Rotterdam zette een coalitie van gemeente<br />
niet zomaar binnen te lopen en de kantine is niet door andere huurders op de NDSM-werf<br />
en ontwikkelaars in eerste instantie in op de audiovisuele sector, maar het DNA bleek in de<br />
te gebruiken. Het kunstenaarsdorp is op zijn buurt niet makkelijk te vinden en relatief<br />
richting van muziek en film te wijzen. Een panstrategie waarbij juist het tijdelijk gebruik<br />
afgesloten. Uit dagingen van buitenaf zorgen ook voor veranderingen in de ‘mix’ en het<br />
door kunstenaars en theatermakers de weg wijst naar een kansrijke identiteit is een ander<br />
testen van de grenzen aan de creatieve economie. Een enkele keer wijst de centrale stad<br />
voorbeeld, zoals dat in Hengelo is toegepast om te kunnen vaststellen hoeveel creativiteit<br />
74 ondernemers de weg naar de NDSM-werf Oost van wie het de vraag is of zij er goed passen.<br />
nodig is om succesvol te zijn. Deze panstrategie, die wat geduld vereist, maakt duidelijk<br />
75<br />
Financiële uitdagingen bij alle partijen kunnen er voor zorgen dat de herontwikkeling<br />
welke kant de ‘vissen’ op zwemmen en wat dus commercieel succesvol is. Deze strategie<br />
wordt versneld of vertraagd. Sommige kunstenaars uit de broedplaats in een van de grote<br />
bestaat bij de gratie van pioniers, de ‘visjes’ die buiten de hoofdstroom vallen.<br />
hallen ontpoppen zich bijvoorbeeld als ondernemer en willen niet alleen de eigen werkplek<br />
Een manier om synergie tussen huurders en gebruikers te faciliteren, is het gebruik van<br />
financieren, maar ook het casco opkopen om hun autonomie te waarborgen én om rende-<br />
een verbindend ‘concept’ (zie ook: Laclau, 1996; Star & Griesemer, 1989; Metze, 2007). Soms<br />
ment uit het pand te halen.<br />
wordt dit concept aangedragen door een gebiedsontwikkelaar, in andere gevallen door de<br />
Een ander voorbeeld uit de proeftuinen laat zien dat kunstenaars zich soms hard maken om<br />
creatieve sector. Het verbindende element kan ook worden geconstrueerd in een interactief<br />
op het terrein te mogen blijven. Op het Rohm & Haas-terrein in Amersfoort liep het tijde-<br />
proces waaraan eigenaren, ontwikkelaars, gemeenten, huurders en zelfs toekomstige huurders<br />
lijke antikraakhuurcontract van twee beeldend kunstenaars af. Via de gang naar de gemeente-<br />
en gebruikers deelnemen. In Leiden werkt het idee van het ‘Huis van de Communicatie’<br />
raad zijn de beeldend kunstenaars weer in het vizier van de eigenaren en ontwikkelaars<br />
synthetiserend en geeft richting aan de herontwikkeling van De Meelfabriek. De NDSM-<br />
terechtgekomen, en hebben zij voorlopig de garantie dat zij kunnen blijven. De locatie<br />
werf Oost heeft het concept ‘mediawharf’, en Arnhem is de modestad met Klarendal als<br />
wordt nu met hen ontwikkeld tot een ‘great place to meet’.<br />
mode wijk. De concepten geven richting en leiden tot ideeën voor het soort creatieve sector<br />
Ook in Hengelo zochten en zoeken gemeente en projectontwikkelaar naar een goede mix<br />
dat aangetrokken en gestimuleerd kan worden en maakt duidelijk welke sectoren daarbuiten<br />
aan bedrijvigheid voor een creatieve locatie. In eerste instantie vreesde de gemeente dat de<br />
vallen. Maar wat de ideale mix in grootte van gevestigde creatieve bedrijven is, en de mix<br />
‘grote formules’, zoals HEMA, Blokker en C&A, zich zouden aandienen en dat de project-<br />
tussen commerciële en niet-commerciële activiteiten, kan met het DNA, de identiteit en<br />
ontwikkelaars dan geen ‘nee’ zouden kunnen zeggen. Maar de projectontwikkelaar en<br />
de flexibele concepten niet worden vastgelegd. Het blijft een zoekproces.<br />
financier pleitten voor een ‘isotopen–invulling’ van het terrein. Zij wilden meerdere <strong>functies</strong><br />
Een van de conclusies uit de proeftuinen was dat de concepten of strategieën, zoals hier boven<br />
maar wel in samenhang, waarbij zij ruimte geven aan kleine zelfstandigen. Ook de horeca-<br />
beschreven, niet door een partij opgesteld en topdown geïmplementeerd moeten worden.<br />
vereniging stond niet onverdeeld positief tegenover de ontwikkeling van een <strong>nieuwe</strong> locatie,<br />
In eerste instantie kan een partij wel de voorzet doen, maar de betekenis van het concept,<br />
omdat dit voor concurrentie zou kunnen zorgen. De partijen raakten overtuigd dat een<br />
het beeld moet gedeeld worden. Het moet flexibel genoeg zijn om <strong>nieuwe</strong> betekenissen<br />
gezamenlijke zoektocht naar synergie tussen commercieel en niet-commercieel, grote en<br />
en belangen te kunnen absorberen en stabiel genoeg om richting te geven. Bovendien moet<br />
kleine bedrijven, horeca en andere <strong>functies</strong> afgestemd op andere locaties en met de mogelijk-<br />
het gesprek over de waarde en de richting van de ontwikkeling gaande gehouden worden.<br />
heid een <strong>nieuwe</strong> markt aan te boren, niet alleen kansen bood voor het Hazemeyerterrein<br />
De coalitie van eigenaren en ontwikkelaars kan stabiliseren, maar is nooit volledig uitgekris-<br />
maar voor allen.<br />
talliseerd. Bovendien dienen <strong>nieuwe</strong> huurders en gebruikers zich aan en mensen vertrekken<br />
Kortom, in de proeftuinen worden de grenzen aan creatieve herontwikkeling en de daarbij<br />
ook weer. De nieuwkomers interpreteren het ‘concept’ en de <strong>gebouwen</strong> en hun omgeving<br />
behorende mix aan kleine zelfstandigen, grote ondernemingen, introverte en extraverte<br />
op hun eigen wijze. De locatie is kinetisch en nodigt uit tot beweging. Locaties voor de<br />
activiteiten en soorten creatieve productie opgezocht. Tegelijkertijd wordt daarmee in een<br />
creatieve economie zijn plaatsen van wisselende bezetting en verrassende ontmoetingen.<br />
continue zoektocht de synergie zo veel mogelijk gestimuleerd. Dit is een continu proces,<br />
Kortom, synergie tussen commercieel en niet-commercieel, tussen grote en kleine bedrijven,
tussen denken en doen, kan bereikt worden door de dialoog over de betekenis en de waarde<br />
buitenruimte, tot afspraken met gemeente over het ophalen van vuilnis.<br />
van de ruimte op gang te houden. Dat kan onder andere door met toekomstbeelden, wens-<br />
Duidelijkheid en zekerheden voor de huidige gebruikers kunnen door eigenaren, ontwikkebeelden,<br />
bedreigende beelden, maar ook uitdagende en mogelijke beelden te werken,<br />
laar en gemeenten gegeven worden door hen te betrekken bij het formuleren en interpreteren<br />
of door op gezette tijden vast te stellen wat de gedeelde waarden, de kernwaarden, van het<br />
van het verbindende concept, bij het experimenteren met de mix, en bij het opstellen van<br />
gebied zijn (zie casusbeschrijving van Amersfoort; NDSM-werf; Leiden). Het vaststellen<br />
een beheersplan. Hun vertrouwen in de veranderingen kan ook gewaarborgd worden door<br />
van een identiteit, profiel en karakter is onontbeerlijk voor het faciliteren van synergie,<br />
praktische ‘continuïteitsgaranties’ te bieden in bijvoorbeeld het huurcontract met daarin de<br />
maar is en blijft een beweeglijk proces (zie ook hoofdstuk 5).<br />
normale afspraken met toevoegingen die betrekking hebben op wat wordt veranderd en wat<br />
Naast dit gesprek over de kwaliteit en waarde van de locatie, past de strategie van het ‘laten<br />
vaststaat tijdens de herontwikkeling: de garantie op hoogte en tijd van de huur, of bijvoorbeeld<br />
bloeien van duizend bloemen’. Zoals we zagen spreken gemeente en ontwikkelaar op het<br />
NDSM-terrein van ‘mix to the max’. Ook Amersfoort stimuleert de diversiteit en ontwikkelt<br />
het handhaven van een bepaald percentage broedplaatsfunctie.<br />
verder met aanwezigheid van architecten, een adviesbureau en de beeldend kunstenaars.<br />
De Venetiaanse brug<br />
Hengelo nodigt actief verschillende soorten creatieven en activiteiten uit voor deze locatie<br />
Uit de proeftuinen bleek dat alle partijen de synergie tussen commercieel en niet-commercieel<br />
en neemt de tijd om het beeld te laten ontstaan. In Rotterdam ging men voortvarend van<br />
stimuleren. Zij willen alle een dynamische mix aan creatieve bedrijvigheid. De publieke en<br />
start met branding, maar spreekt de directeur van Stadswonen inmiddels over een ‘veenbrand’<br />
private eigenaren, de huurders en gebruikers van de locaties zijn het met elkaar eens dat die<br />
die zich onttrekt aan het oog van bestuurders en ontwikkelaars, maar die wel degelijk voor<br />
mix van klein en groot, commerciële en niet-commerciële creatieven, denken en doen, zich<br />
vuurwerk in de Rotterdamse creatieve economie kan zorgen.<br />
onderscheidt van gewone vestigingslocaties. De creatieven, of zij nu voor een groot bedrijf<br />
Het gedeelde beeld biedt enig houvast voor het bepalen van de grenzen aan de creatieve<br />
werken of als kleine zelfstandigen, zijn een permanente bron van vernieuwing. Het blijft<br />
economie en voor het minimaal noodzakelijke voor het behoud van kwaliteit en kern-<br />
echter een continu zoekproces om synergie tussen al deze verschillende soorten creatieven<br />
waarden van het gebied. Verder moeten bestuurders, ambtenaren, eigenaars en ontwikkelaars<br />
te stimuleren en om een creatieve locatie te blijven.<br />
vooral ook durven loslaten. De duizend bloemen, met maximale variatie, dagen het syntheti-<br />
Tijdens de herontwikkeling tasten alle partijen gezamenlijk de grenzen van deze creatieve<br />
serende concept steeds uit en zoeken de grenzen ervan op. De variatie in sectoren, in grootte<br />
herontwikkeling af. Daarbij overschrijden ze die soms aan de commerciële kant, maar ook<br />
van bedrijf, in aanwezig zijn van ‘bedenken’ en ‘maken’, en zelfs variatie in de snelheid waar-<br />
aan de ‘niet-commerciële’ kant. Dit experimenteren gaat soms met conflicten gepaard, maar<br />
mee creatieve producten worden afgeleverd, maken de locatie dynamisch. Die dynamiek<br />
die zijn nodig om tot een betekenisvolle synergie te komen. Bemiddeling door onafhankelijke<br />
is aantrekkelijk voor de creatieve klasse. Daarom streeft de coalitie van gemeente en ontwik-<br />
derden kan helpen om potentiële conflicten om te zetten in vruchtbare samenwerking. Het<br />
76 kelaars ernaar om creatieven de mogelijkheid te bieden om als het ware hun hele carrière<br />
vaststellen van een synthetiserend concept, van een beheersplan, en het ontwikkelen van een 77<br />
op het terrein te doorlopen. Dat is op zowel het Hazemeyerterrein in Hengelo het geval,<br />
cultureel programma kan gezamenlijk worden gedaan. Daarnaast zijn garanties voor huidige<br />
als op de NDSM-werf en andere locaties. Van kleine huisvesting met lage huren, kleine huis-<br />
huurders en gebruikers nodig, zodat zij niet voortijdig de plek verlaten.<br />
vesting met korte contracten en iets hogere huren, of grote behuizing met hoge huren, of<br />
Het proces van stimuleren van synergie tussen commercieel en niet-commercieel tijdens<br />
met stabiele huurcontracten: al deze soorten werkruimten moeten uiteindelijk aanwezig zijn.<br />
de herontwikkeling kan losjes op de Venetiaanse brug uit de inleiding worden geplaatst.<br />
Andere middelen die in de verschillende proeftuinen worden ingezet om het ‘creatieve’<br />
Ook hier geldt weer dat dit geen ijzeren wetten zijn, maar dat de brug handvatten geeft<br />
karakter van een locatie te bewaken en tot synergie tussen alle variaties in creatieve bedrijvig-<br />
om in het proces van herontwikkeling te bepalen wat goede momenten zijn. In feite wordt<br />
heid te komen zijn: een gezamenlijke culturele programmering en, indien nodig of wenselijk,<br />
de brug steeds opnieuw op- en afgelopen en is er sprake van een continue gezamenlijke<br />
een gezamenlijk beheersplan voor de publieke ruimten.<br />
zoektocht naar gedeelde kwaliteit en betekenis.<br />
De gezamenlijke culturele programmering bouwt meestal voort op de evenementen die<br />
In het proces van herontwikkeling zoals verbeeld in de Venetiaanse brug is er in de eerste<br />
al georganiseerd worden op de locatie. Tijdelijke exposities, theaterfestivals, muziekfestivals,<br />
‘fase’ sprake van coalitievorming van publieke en private eigenaren en huidige huurders<br />
openluchtmarkten, skate-demonstraties, modeshows – soms is het pure noodzaak om al de<br />
en gebruikers. In deze fase stellen zij samen de waarde en betekenis van de oude <strong>gebouwen</strong><br />
activiteiten af te stemmen. De afstemming biedt ook een kans om de kleur van het gebied,<br />
en de omgeving vast. Zij zoeken naar gedeelde kwaliteit die kan worden gevat in een concept<br />
het DNA, te versterken en de synergie in de samenwerking te stimuleren. Op de NDSM-<br />
of strategie voor de herontwikkeling. Dat is niet een kwestie van rond de tafel gaan zitten.<br />
werf Oost wordt de Stichting NDSM opgericht, die de programmering (en het fysiek beheer,<br />
De ontluikende coalitie gaat meteen aan de slag. Zij zorgen voor gezamenlijke program-<br />
zie hierna) gaat verzorgen. Ook op het Coolhaveneiland en in Hengelo vindt gezamenlijke<br />
mering van activiteiten. Van het begin van de herontwikkeling wordt geëxperimenteerd<br />
programmering plaats. De programmeur zorgt voor afstemming tussen langlopende festivals<br />
met de mix van commercieel en niet-commercieel. Zodra de contouren van de kernwaarden<br />
in de buitenruimte en experimenteert met het programmeren van <strong>nieuwe</strong> activiteiten. Ook<br />
en de waarde van de locatie zichtbaar zijn en er sprake is van een redelijk stabiele coalitie,<br />
hier worden soms grenzen overschreden – zo vielen de motorcrossdemonstraties op het<br />
kunnen ook de randvoorwaarden worden geformuleerd waaronder <strong>nieuwe</strong> gebruikers mogen<br />
NDSM-terrein niet bij iedereen in de smaak. Ook hier is experimenteren de sleutel tot<br />
toetreden. Het stimuleren van dynamiek en diversiteit zonder de waarde van het terrein<br />
het behoud van de dynamiek op de locatie.<br />
te verminderen, is daarbij uitgangspunt. Die voorwaarden kunnen heel praktische zaken<br />
Naast deze flexibiliteit en dynamiek staan praktische afspraken die zekerheden bieden aan<br />
betreffen, zoals het beheer van de openbare ruimte of een herinvestering van hogere huur-<br />
huidige huurders. Afspraken over beheer zijn daarbij nodig. Zoals Roland Kluskens van<br />
opbrengsten. Ook de toegankelijkheid van de <strong>gebouwen</strong> en het deelnemen aan discussies over<br />
de gemeente Arnhem al zei: ‘Het is soms zo plat als de vraag wie de kliko buiten zet’. Dit<br />
de betekenis van het concept of de strategie kunnen er onderdeel van uitmaken. Synergie<br />
beheerplan, dat wederom in samenspraak met de gebruikers moet worden opgesteld, legt<br />
tussen commercieel en niet-commercieel is niet af te dwingen, maar wel steeds opnieuw<br />
vast wie welke taken wat betreft onderhoud of verbetering van de buitenruimte op zich<br />
neemt. In het beheerplan zijn vele varianten van beheer mogelijk: van eigen creatief beheer,<br />
zoals het onderhouden van stroken groen en het plaatsen van eigen kunstwerken in de<br />
op te zoeken.
Prenzlauer Berg<br />
Berlijn<br />
Karin Blokzijl, de Stad bv<br />
De diversiteit aan ondernemers in Prenzlauer Berg<br />
is met name te verklaren door de grillige wijze<br />
waar op het gentrification-proces zich heeft voltrokken<br />
in de wijk. Door huurregulatie, publieke<br />
renovatie en onduidelijkheden omtrent de teruggave<br />
van voor malig Joods bezit heeft gentrification<br />
in Prenzlauer Berg slechts gefragmenteerd plaatsgevonden.<br />
Daar bij is de druk op de lokale kantorenmarkt<br />
beperkt, omdat Berlijn vanwege zijn<br />
ongun stige economisch klimaat met een miljoenenoverschot<br />
aan vierkante meters kantoor ruimte<br />
kampt. Als gevolg hiervan kunnen onaffe nichegebieden<br />
naast chique gerenoveerde bouwblokken<br />
bestaan en is het fysieke fundament voor de<br />
ideale mix gelegd.<br />
Als gezegd is een scherpe scheiding tussen experimentele<br />
en commerciële ondernemers in Prenz lauer<br />
Berg afwezig. De geïdentificeerde experi mentele<br />
ondernemers zijn niet wars van commercie: ze<br />
geven er zelfs de voorkeur aan om naast hun autonome<br />
werk ook ‘business’ te bedrijven. Andersom<br />
draagt een opvallend aan tal commerciële creatieven<br />
experimentele kenmerken in zich: ze wensen de<br />
bedrijfsomvang beperkt te houden om zich volledig<br />
op de ontwerp activiteit te kunnen richten. Net als<br />
experimentele ondernemers trachten ze concessies<br />
aan hun eigen stijl te beperken: ‘We willen niet de<br />
grote markt op met ons product, het is te bijzonder.’<br />
Dankzij de grote geografische reikwijdte van hun<br />
afzetmarkt, kunnen ze het zich ook daadwerkelijk<br />
veroorloven om geen mainstreamproduct te leveren. tele als commerciële ondernemers kunnen gedijen.<br />
78 De ideale mix van experiment en commercie bestaat niet. Welke mix als<br />
79<br />
ideaal geldt, is afhankelijk van de specifieke omstandigheden en de achterliggende<br />
doelstelling. Een vorm van ‘ideale mix’ werd gevonden in de Oost-<br />
Berlijnse wijk Prenzlauer Berg, in de volksmond Prenzlberg. Onderzoek door<br />
middel van een dertigtal interviews met zowel experimentele als commerciële<br />
creatieve ondernemers in deze wijk laat zien dat ondernemers van beide typen<br />
samen een dynamisch creatief milieu vormen. De verklaring: experimentelen<br />
en commerciëlen blijken niet zo gek veel van elkaar te verschillen. De experimentele<br />
noch de commerciële ondernemer beantwoordt aan het stereotiepe<br />
beeld dat van hem bestaat. Daarbij is de financiële druk in Prenzlauer Berg<br />
dermate laag dat van economische verdringing van het experimentele type<br />
evenmin sprake is.<br />
Al voor de val van de Muur ontstond in Prenzlauer Berg, waar de originele<br />
blokbebouwing zowel de geallieerde bombardementen als de communis tische<br />
sloophamer overleefde, een milieu van dissidenten, activisten, intellectuelen<br />
en kunstenaars. Nu, twintig jaar later, kent de wijk een bij zondere mix van<br />
experimentele en commer ciële creatieve ondernemers. Tot de groep ‘experimentele<br />
creatieven’ behoren autonome kunstenaars, ondernemers die<br />
zoekende zijn en ondernemers die een beperkte commer ciële groeiambitie<br />
laten zien. Voor al deze experimentele creatieven geldt dat zij in commerciële<br />
zin (nog) weinig succes kennen. ‘Commerciële creatieven’ kunnen contras -<br />
terend worden getypeerd als toegepaste, gevestigde en commercieel succesvolle<br />
onder nemers. Voordat wordt ingegaan op het nuanceren van deze ogenschijnlijke<br />
dichotomie, wordt hieronder allereerst een aantal contextuele<br />
bijzonderheden van Berlijn aangestipt die ten grond slag liggen aan de huidige<br />
mix van experiment en commercie.<br />
Via goede zichtbaarheid op internet kunnen tal<br />
van nichemarkten worden bereikt. De betreffende<br />
commerciële ondernemers wekken de indruk over<br />
een dubbele identiteit te beschikken: op lokaal<br />
niveau manifesteren ze zich als experimentele<br />
partij, op (inter)nationaal niveau opereren zij als<br />
professionele ‘handelaar’.<br />
Als gevolg van hun gelijkende karakteristieken<br />
laten experimentele en commerciële ondernemers<br />
een sterke overlap zien in hun ruimtelijke wensen,<br />
gedrag en waardering. Voor ondernemers van beide<br />
typen krijgt het milieu zijn betekenis als ontmoetingsplaats<br />
en als bron van inspiratie. Experimentele<br />
en commer ciële creatieven laten zich inspireren<br />
door dezelfde onafheid, authen ticiteit, diversiteit,<br />
tolerantie en dynamiek. In combinatie met de lage<br />
financiële druk en een experimentele sfeer waarin<br />
‘alles kan en alles mag’ vormen deze karakteristieken<br />
een voedingsbodem voor alle mogelijke<br />
ontwikkelingsrichtingen. De ‘permanent experimentelen’<br />
vinden in Prenzlauer Berg de benodigde<br />
financiële en sociale ruimte voor hun voortdurende<br />
experiment. Ondernemers die wel wensen door<br />
te groeien tot commercieel bedrijf profiteren van<br />
dezelfde kwaliteiten in de aanloop naar hun commerciële<br />
succes. Ook de commercieel al succesvolle<br />
ondernemers profi teren van deze lokale<br />
‘maakcultuur’. Conform bovengenoemde dubbele<br />
identiteit weten deze ondernemers hun lokale<br />
experimentele activiteiten op een hoger schaalniveau<br />
met professiona liteit te verbinden. Een<br />
voorbeeld: enkele ondernemers vormen op lokaal<br />
schaalniveau een flexibele keten of netwerk van<br />
complementaire bedrijfjes, waardoor zij klein kunnen<br />
blijven, hun identiteit en flexibiliteit kunnen<br />
behouden, maar toch als grote speler kunnen<br />
optreden en zodoende omzetgroei kunnen realiseren.<br />
Daarbij profiteren deze onder nemers van het<br />
ons-kent-ons-klimaat waarin lokale ‘zaken vrienden’<br />
als schakel naar (inter)nationale opdracht gevers<br />
fungeren. Prenzlauer Berg biedt, conclu derend,<br />
de mogelijkheid tot het verbinden van experi ment<br />
en commercie, maar staat ook toe dat beide naast<br />
elkaar bestaan.<br />
Teruggrijpend op bovengenoemde factoren waardoor<br />
ondernemers van beide typen zich laten<br />
inspireren, kan worden gesteld dat ‘dynamiek’ een<br />
breed te interpreteren kwaliteit is. Anders dan het<br />
stereo tiepe beeld over de voorkeur van met name<br />
experimentelen doet vermoeden, beperkt inspirerende<br />
dynamiek zich niet tot illegale feesten op<br />
spannende locaties. Wanneer werd gevraagd naar<br />
de specifieke invulling van ‘inspirerende dynamiek’<br />
werd de ontwikkeling van het creatieve milieu an<br />
sich door vele respondenten genoemd. De precieze<br />
invulling van dynamiek blijkt inhoudelijk niet te<br />
hoeven aansluiten bij de persoonlijke voorkeuren<br />
van de ondernemers: iets wat in beweging is<br />
en zich vernieuwt, is per definitie interessant,<br />
zo stellen ondernemers van beide typen.<br />
Het creatieve milieu van Prenzlauer Berg laat zien<br />
dat de combinatie van onafheid, diversiteit, authenticiteit,<br />
tolerantie, dynamiek en een lage financiële<br />
druk een klimaat creëert waarin zowel experimen-<br />
De wijk biedt een voedingsbodem voor alle mogelijke<br />
ontwikkelingsrichtingen. De bewering dat in<br />
‘speeltuin Berlijn’ geen geld verdiend zou kunnen<br />
worden, kan op basis van dit onderzoek worden<br />
weerlegd. Voor commerciële creatieven fungeert<br />
het lokale milieu als werkplaats, waar de wereld<br />
hun marktplaats vormt. Het bijzondere van Prenzlauer<br />
Berg is dat experimentele creatieven die<br />
slechts willen maken zonder (op grote schaal) te<br />
handelen, niet uit de wijk worden ‘gedrukt’. De<br />
vraag is of deze lage financiële druk en ‘onafheid’<br />
in Nederlandse casussen nagestreefd zou moeten<br />
worden. Wel kan iets worden geleerd van de<br />
behoefte van creatieven aan ‘permanente onafheid’.<br />
De vraag hoe een aantrekkelijk en vruchtbaar milieu<br />
met een ideale mix te creëren is, is wellicht de<br />
verkeerde vraag om te stellen, want: creatieven<br />
máken vaak de plek. In dit licht zou de vraag<br />
moeten zijn: is er nog ruimte om de plek te maken?<br />
Deze benadering vraagt om een <strong>nieuwe</strong> rolverdeling<br />
in ruimtelijke-ontwikkelingsprocessen, waarbij ontwikkelaars<br />
zich terughoudender opstellen en letterlijk<br />
dan wel figuurlijk ‘ruimte geven’ aan het scheppende<br />
vermogen van de creatieve ondernemer.<br />
Gebaseerd op het afstudeeronderzoek:<br />
K. Blokzijl, 2008. Experiment en commercie in<br />
creatief Prenzlberg: een kwalitatief onderzoek naar<br />
de invloed van milieufactoren op de ontwikkeling<br />
van de creatieve ondernemer in Prenzlauer Berg,<br />
Berlijn. Masterscriptie Universiteit Utrecht.
80 81<br />
linkerpagina boven Bar Kohlen Quelle<br />
in de Kopen hagenerstraße, Berlijn<br />
linkerpagina onder Filmopnames in<br />
Prenzlauer Berg, Berlijn<br />
boven Filmopnames in het Mauerpark,<br />
Berlijn<br />
onder Uitgaan in de Kastanienallee,<br />
Berlijn
Hoofdstuk 3<br />
Leo Versteijlen, Kristal<br />
Simon van Dommelen, de Stad bv<br />
Jeroen Saris, de Stad bv<br />
Cultureel-<br />
economische<br />
strategieën<br />
in de stedelijke<br />
vernieuwing<br />
Nieuwe kansen voor binnensteden dankzij creatieve economie<br />
Economie terug in het hart van de stad<br />
De creatieve sector heeft de economie teruggebracht in binnensteden. Nog maar kort geleden<br />
vreesden gemeentebesturen en bewoners dat hun binnenstad zou ontaarden in een koopgoot<br />
voor consumentisme en vertier. De traditionele economie verdwijnt inderdaad vaak uit het<br />
stadshart, maar waar de creatieve economie sterk groeit, blijft de gevreesde monocultuur uit.<br />
Creatieve ondernemers zoeken de dynamiek van de binnenstad op als voeding voor zichzelf<br />
en hun medewerkers. En als de binnenstad ‘op’ is breiden ze hem uit.<br />
Neem nou Amsterdam. De panden die zijn vrijgekomen omdat de traditionele kern van de<br />
binnenstadseconomie, de financiële dienstverlening, en masse zijn domicilie heeft gekozen<br />
op de Zuidas, worden in een razend tempo omgeturnd tot creatieve broedplaatsen of gehuurd<br />
door creatieve bedrijven. Internationale marketingsbureaus en succesvolle ontwerpers nestelen<br />
zich op de mooiste plekken in de grachtengordel en het Museumkwartier en drukken startende<br />
creatieven naar de randen van de binnenstad en daaroverheen.<br />
Het gevolg is dat de binnenstad ‘overkookt’ en zich uitbreidt naar Westerpark (Cultuurpark),<br />
naar Oud-West (terrein voormalig Wilhelmina Gasthuis), naar Oosterpark (Burgerweeshuis)<br />
en naar Noord, waar recht tegenover de binnenstad concentraties van bedrijvigheid ontstaan.<br />
In Oud-West bijvoorbeeld is de laatste jaren een heuse creatieve kolonie ontstaan (Van der<br />
Groep & Röling 2005). In 2004 was in de Overtoom/Helmersbuurt al sprake van een creatieve<br />
werkgelegenheid van bijna 1700 banen (ABF Research, 2007a). Niet alleen de creatieve<br />
bedrijvigheid gaat naar de voormalige bedrijfsterreinen en volkswijken. Overal waar zij gaan,<br />
nemen de creatieve ondernemers het gewenste ontmoetingsklimaat met zich mee. Er ontstaan<br />
hippe restaurants, zoals Hotel De Goudfazant in een fabriekshal onder de rook van Ketjen<br />
en Draka, en informele tentoonstellingsruimten of trendy winkels op plaatsen waar vroeger<br />
weinig te beleven was.<br />
De trek naar de binnenstad en de uitbreiding daarvan naar de omliggende wijken is niet<br />
typisch Amsterdams. In andere steden in binnen- en buitenland is het niet anders. De<br />
buitenlandse voorbeelden laten soortgelijke processen zien in Birmingham, Manchester,<br />
Berlijn en Helsinki.<br />
Neem Arnhem, daar is een soortgelijk proces aan de gang. In een onderzoek van ruimtelijkeconomisch<br />
adviesbureau ETIN naar de vestigingswensen van creatieve ondernemers<br />
(ETIN 2006) komt een grote behoefte aan het licht naar een centrumstedelijk woon-<br />
en werkmilieu. Wens en werkelijkheid lopen nogal eens uiteen. De beschikbare financiële<br />
ruimte van creatieve ondernemers, uitgezonderd de commercieel ingestelde bureaus, is vaak<br />
onvoldoende voor de marktprijzen die worden gevraagd. Creatieven hikken aan tegen de<br />
hoge huur- en koopprijzen binnen de singels. Bovendien zijn veel ruimten te klein voor<br />
de activiteiten van de ondernemers. Daarmee komt de ring om de binnenstad in beeld<br />
als vestigingsmilieu. Unieke winkelformules, galeries en restaurants voortkomend uit de<br />
creatieve sector zijn meer afhankelijk van een bezoekersstroom en vinden in Arnhem een<br />
betaalbare plek in het stegenstelsel aan de rand van het kernwinkelgebied. Dat is in andere<br />
steden niet anders.<br />
In veel grote steden verkeert het gentrification-proces in de ring om de binnenstad in een<br />
vergevorderd stadium sinds jonge hoogopgeleiden de stad hebben herontdekt als aantrekkelijk<br />
vestigingsklimaat. Denk aan De Pijp in Amsterdam, de Vogelenbuurt in Utrecht en het<br />
Spijker kwartier in Arnhem. Het broedplaatsmilieu heeft zich geleidelijk getransformeerd<br />
tot een transactiemilieu (zie Inleiding voor toelichting op de milieus). Mensen wonen,<br />
werken, ontmoeten, recreëren en consumeren binnen loopafstand. Door stijgende huur prijzen<br />
en onzekerheden over de bedrijfsmatige toekomst combineren veel startende creatieve<br />
ondernemers en kunstenaars wonen en werken aan huis of zoeken een uitweg in goedkope<br />
ruimte elders. Soms is dat een bewuste keuze. Kunstenaars en starters zien zichzelf graag als<br />
pioniers van de buurt en smalen over de ‘yuppenwijken’ met hun achterhaalde dynamiek.<br />
Ze zoeken naar bijzondere plekken waar ze zelf de rol van katalysator kunnen vervullen.<br />
83
Daar ontstaan <strong>nieuwe</strong> scharnierpunten in de stad, de nog-net-niet-ontdekte plekken.<br />
Kritische succesfactoren<br />
Het interessante is dat creatieve ondernemers daarmee steeds vaker het domein betreden<br />
Nu wijken als Klarendal, Spijkerkwartier, Coolhaven en de NDSM-werf zijn herontdekt<br />
van de krachtwijken en, bewust of onbewust, een rol vervullen in de revitaliseringslag<br />
door creatieven en de opwaardering in gang is gezet, is de vraag of er ergens een kritische<br />
van deze wijken. Drie van de zeven proeftuinen bevinden zich binnen een van de veertig<br />
grens ligt. Zal de olievlek zich oneindig uitbreiden of komt er een moment waarop de<br />
Vogelaarwijken: Klarendal in Arnhem, Coolhaveneiland in Rotterdam en de NDSM-<br />
grenzen van een creatief vestigingsklimaat zijn bereikt? Met andere woorden, kunnen<br />
werf in Amsterdam-Noord.<br />
wijken als Presikhaaf, Malburgen of Nieuw West ook profiteren van de herwaardering<br />
door creatieven? We lopen de voorwaarden langs.<br />
Krachtwijken herstellen sneller met cultuur<br />
Ten eerste de beschikbare ruimte. Is er überhaupt vraag naar betaalbare ruimte of kan daar<br />
ABF Research (2007b) heeft in opdracht van OCW onderzoek gedaan naar de positie en<br />
elders, op aantrekkelijkere locaties in de stad aan worden voldaan? De voorkeur van de<br />
mogelijkheden van kunst en cultuur in achterstandswijken. Een van de belangrijkste conclusies:<br />
creatieve sector gaat duidelijk uit naar karakteristieke omgevingen. Liever in Zaanstad<br />
‘Kunst en cultuur zijn trekkers voor de stedelijke vernieuwing. Wijken met veel kunst en<br />
in een oude loods langs de Zaan dan in Amsterdam in een kantorenpark. Pakhuizen, oude<br />
cultuur herstellen zich sneller dan vergelijkbare andere wijken.’ ABF Research verstaat onder<br />
fabrieks<strong>gebouwen</strong> en havenloodsen zijn zeer in trek bij creatieve ondernemers. Maar biedt<br />
kunst en cultuur onder meer de aanwezigheid van culturele voorzieningen en monumenten.<br />
de pioniersgeest van creatieve ondernemers ook perspectief in andere in onbruik geraakte<br />
In hetzelfde rapport is ook de rol van creatieve industrie in de wijk onderzocht, met een nog<br />
locaties zoals kantoren?<br />
explicietere uitkomst: ‘De creatieve industrie is een waardemaker in dubbel opzicht. Net als<br />
Kantoorparken kunnen we voorlopig wel afschrijven. Voor individuele kantoorpanden hangt<br />
bij kunst en cultuur kennen wijken met een omvangrijke creatieve industrie extra vastgoed-<br />
het af van de huurprijzen, de inrichting, maar vaak ook van de ligging. Het Hoofdkwartier<br />
waarde. De creatieve industrie zorgt echter ook voor werkgelegenheid die past bij een stede-<br />
in Arnhem, Post CS, in Amsterdam en het Volkskrantgebouw in Amsterdam zijn daarvan het<br />
lijke omgeving en via die weg voor toegevoegde waarde.’<br />
voorbeeld. Er is behoeft aan een bepaalde kritische massa van creatieven om de juiste sfeer<br />
In het stedelijke-vernieuwingsbeleid van de voorafgaande jaren is veel aandacht voor het<br />
te creëren. Waar deze kritische massa nog ontbreekt, zoals in Zaanstad of in Hengelo, kunnen<br />
mengen van bevolkingsgroepen in de wijk door te differentiëren in het woningaanbod. Succes-<br />
andere kenmerken doorslaggevend zijn, zoals de emotionele of historische waarde van<br />
volle bewoners fungeren als rolmodel voor andere bevolkingsgroepen en kunnen ook het imago<br />
<strong>gebouwen</strong> zelf en/of van de omgeving. Zelfs al liggen die plekken in de periferie van de stad.<br />
van de wijk een impuls geven. Algemeen wordt aangenomen dat deze menging leidt tot<br />
De aanwezigheid van monumenten en vooroorlogse woningtypen bevordert de aantrekke-<br />
‘verdunning’ van de problemen en sociale stijging in de wijk (Wittebrood & Van Dijk, 2007).<br />
lijkheid van de omgeving voor creatieve bedrijven. Naoorlogse wijken hebben weinig van<br />
Maar er blijven nogal wat kwesties liggen die niet direct worden opgelost door menging.<br />
deze ‘spannende’ plekken. Toch kunnen ook hier inspirerende locaties ontstaan, zoals het oude<br />
84 De wijkeconomie en de werkgelegenheid profiteren niet vanzelf van de <strong>nieuwe</strong> bewoners<br />
Huygenscollege in Slotervaart (Vliegbasis de Huygens), dat door Kristal is herontwikkeld 85<br />
en van interactie tussen hogere inkomensgroepen en andere in de wijk is nauwelijks sprake.<br />
voor creatieve bedrijven en starters. In de naoorlogse wijken bevindt zich nog steeds veel<br />
Kunst en cultuur zijn, naast onderwijs en sport, belangrijk om de brug te slaan tussen de<br />
aantrekkelijk vastgoed zoals kerken en scholen, maar ook sommige woon<strong>gebouwen</strong> lenen<br />
verschillende doelgroepen.<br />
zich mogelijk voor een herontwikkeling voor de creatieve sector. In de stedelijke vernieuwing<br />
Kunstenaars en creatieve ondernemers oefenen aantrekkingskracht uit op mensen van<br />
zouden deze mogelijkheden veel vaker benut kunnen worden.<br />
buiten de wijk en kunnen daarmee een vliegwieleffect op gang brengen. Neem de voor-<br />
Een creatief gebouw is iets anders dan een creatief milieu. Een creatief milieu heeft meer<br />
malige scheeps werf NDSM in Amsterdam-Noord. Tien jaar geleden nog het domein van<br />
nodig dan ruimte voor creatief ondernemerschap. De vibe is wel een van de belangrijkste<br />
zwervers en gelukszoekers, nu zijn er de Kunstad en MediaWharf in opbouw. Tussen de werf<br />
eigenschappen van een creatief milieu. Het Coolhaveneiland in Delfshaven heeft een vibe,<br />
en het Centraal Station varen dagelijks elk uur rechtstreeks meerdere ponten en daar staan<br />
Rotterdam-Zuid nog niet. Deze achterstandswijken liggen op gelijke afstand van de binnen-<br />
op gezette tijden meer binnenstadsbewoners op dan noorderlingen. Zij komen af op een<br />
stad, wat is het verschil? Het zijn de kleine initiatieven die iets losmaken bij de bewoners,<br />
van de vele activiteiten in het gebied, werken bij A-Film of Gsus industries of ze zijn klant<br />
maar ook bij mensen van buiten de wijk. Het HipHopHuis en WORM op het Coolhaven-<br />
bij MTV of IdtV, die zich in het kielzog van de kunstenaars op het terrein vestigden. Ook<br />
eiland oefenen beide een aantrekkingskracht uit op een creatieve nichemarkt tot ver buiten<br />
andere delen in Noord profiteren van de toegenomen aandacht. De vraag naar kleine<br />
de stad. Ook het World Music and Dance Centre, evenals de theaterschool dragen daaraan<br />
kantoor- en werkruimte is onuitputtelijk en de bedrijfsverzamel<strong>gebouwen</strong> zijn niet aan<br />
bij. Een vibe zou geen vibe zijn als we het ontstaan precies zouden kunnen verklaren.<br />
te slepen (Todorovic, 2008). En Noord komt ook steeds meer in trek als woongebied. De<br />
Wat een vibe veroorzaakt verschilt sterk per plek. Het moet bijvoorbeeld aansluiten bij<br />
woningen op Overhoeks, het voormalige Shellterrein, waren verkocht voor de eerste paal<br />
de gebouwde omgeving, of bij de bevolking. De ‘urban culture’ die in Delfshaven bloeit,<br />
was geslagen.<br />
veroorzaakt daar wel een vibe, maar niet in een witte wijk als Kralingen.<br />
De opkomst van een creatief milieu leidt tot sociale stijging en waardestijging en dat lijkt<br />
Een onmisbare succesfactor is de mentaliteit van de wijkbewoners en gebruikers in een<br />
ook mogelijk in wijken die aanvankelijk als achterstandswijk te boek stonden. Hoewel een<br />
gebied. Op veel plekken staan mensen (nog) niet open voor diversiteit en een onders-<br />
groot deel van de veertig achterstandswijken op dit moment niet als creatief milieu is aan<br />
cheidende levens stijl. Onveiligheidsgevoelens (gesloten gordijnen, veel blauw op straat)<br />
te merken, blijken veel van deze wijken wel over de juiste condities te beschikken om uit<br />
en nimby-gedrag zijn bevorderlijk voor dynamiek en diversiteit. Studenten en jonge starters<br />
te groeien tot een van de vier creatieve milieus; ze zijn dus kansrijk voor de creatieve sector.<br />
op de woningmarkt vormen op het Coolhaveneiland een voedingsbodem voor een dyna-<br />
Creatieve economie is, naast de Turkse groenteboer/slager, een van de weinige economische<br />
misch woon-werkmilieu. De Bijlmermeer lijkt meer succes te hebben op creatief gebied<br />
sectoren met overlevingskans in achterstandsgebieden. De voornaamste condities hiervoor<br />
dan Nieuw West, terwijl beide wijken min of meer dezelfde problematiek hebben. De Zuidzijn<br />
daar namelijk potentieel aanwezig: bruikbaar en betaalbaar vastgoed; de aanwezigheid<br />
Amerikaanse levensstijl van Kaapverdianen, Surinamers en Antillianen wijkt in uitbundigheid<br />
van culturele voorzieningen; diversiteit en vooral de aanwezigheid van jongeren met een<br />
nogal af van de bevolking in veel naoorlogse wijken. Dat zorgt voor dynamiek. Delfshaven<br />
goede opleiding; het aanbod van ontmoetingsruimte en de nabijheid van opdrachtgevers<br />
en de Bijlmer hebben een eigen identiteit ontwikkeld, waardoor mensen trots kunnen zijn<br />
(gemeente en woningcorporaties) (ABF Research, 2007a).<br />
op hun wijk. Het Kwakoe Festival in het Bijlmerpark is een jaarlijkse bevestiging daarvan.
De creatieve economie en de zoektocht van migranten naar hun identiteit kunnen een<br />
hadden gevestigd. Zij dienden een tegenvoorstel in en wisten de politiek te overtuigen<br />
wederkerig versterkende relatie aangaan, zoals nu in Brixton lijkt te gebeuren.<br />
om ook hun een plek te geven in de herontwikkeling. Het resultaat is dat beide partijen nu<br />
Dat wil niet zeggen dat het altijd koek en ei hoeft te zijn. De creatieve sector mag best<br />
gezamenlijk een nieuw plan ontwikkelen. De coalitie wordt zodoende complexer. De drie<br />
confronteren. De jeugd in West bijvoorbeeld onttrekt zich juist aan de gangbare mores met<br />
betrokken partijen zetten een extra stap op de Venetiaanse brug om nog meer divergentie-<br />
initiatieven als theater- en dansgroep ISH en het Pal West Modeatelier. Zoiets als graffiti<br />
belangen te intregeren in het ontwikkelingsproces en zodoende het momentum van de<br />
is vaak een doorn in het oog van het gros van de bevolking, maar er zijn wel professionele<br />
gemeenschappelijke visie en identiteit te bereiken (zie hoofdstuk 1). Het voordeel is dat<br />
ontwerpers en illustratoren uit voortgekomen. Creatieve economie is geen democratie, het<br />
de oplossingen ‘rijker’ worden en het draagvlak toeneemt.<br />
gaat erom dat de straatkunstenaars en creatieve initiatieven wortelen en uitgroeien tot het<br />
Bij binnenstedelijke gebiedsontwikkeling treden ook omgevingseffecten op. De waarde-<br />
cultureel kapitaal van de wijk. Op het Coolhaveneiland en in Nieuw-West wordt al volop<br />
ontwikkeling die ontstaat uit creatieve bedrijvigheid beperkt zich niet tot het gebouw<br />
gepionierd. Of deze creatieve ondernemers als magneet mogen functioneren hangt af van<br />
of gebied dat in ontwikkeling wordt gebracht. Het is aantoonbaar dat de realisatie van het<br />
keuzes die gemaakt worden in de marketing en beeldvorming van die wijken door overheid,<br />
Cultuurpark Westergasfabriek heeft geleid tot een stijging van de woningprijs in de nabije<br />
corporaties en projectontwikkelaars. Hoe gaan zij om met de conceptuele creatieve economie?<br />
omgeving. Om meer te kunnen profiteren van de waardestijging kan een ontwikkelaar zijn<br />
Worden de graffiti-artiesten beboet of krijgen ze hun eigen freezones waar ze hun creativiteit<br />
grondposities in het gebied uitbreiden. Daarmee nemen de risico’s evenredig toe. De waar-<br />
de vrije loop kunnen laten?<br />
destijging ligt niet bij voorbaat vast en het is evenmin duidelijk op welk schaalniveau deze<br />
Er is zeker een verband tussen creatieve economie, sociale stijging en waardestijging in<br />
zich gaat manifesteren. Een andere oplossing is de risico’s te delen met andere eigenaren<br />
binnenstedelijke gebieden, maar het is geen automatisme. Waardestijging ontstaat pas als er<br />
door deze in de herontwikkeling te betrekken. Daarmee kan free-rider-gedrag worden tegen-<br />
ook in de ogen van de bewoners van dat gebied sprake is van een toegevoegde waarde, die<br />
gegaan maar niet uitgesloten. Dat hoeft geen probleem te zijn, tenzij het gaat om een<br />
meetbaar zou moeten zijn in een stijging van de verkoopwaarde van het vastgoed. Waarde-<br />
strategische positie die de gebiedsexploitatie raakt.<br />
stijging is dus onherroepelijk gekoppeld aan de perceptie van bewoners c.q. de vastgoed-<br />
Een eigenaar streeft immers naar maximale opbrengst en heeft er geen belang bij om<br />
eigenaren. Een ateliergebouw voor kunstenaars hoeft niet noodzakelijkerwijs door de<br />
het object vooraan in de ontwikkeling te verkopen als het hoogtepunt van de waarde-<br />
omliggende buurt als positief te worden beoordeeld, zeker niet als dat leidt tot dichtgeplakte<br />
ontwik keling nog moet worden bereikt. Er zijn ook eigenaars die gewoon een andere<br />
atelierramen en rommel op straat. De belangrijkste succesfactor voor investeren in creatieve<br />
ontwikkeling voor ogen hebben. De dreiging van free-riders en eigenaren die op een<br />
economie in het kader van binnenstedelijke gebiedsontwikkeling is de uitstraling naar zijn<br />
andere markt opereren, kan leiden tot stagnatie in de ontwikkeling doordat vastgoed-<br />
omgeving en de aansluiting hiervan op de aanwezige of te creëren woon-werkcultuur.<br />
eigenaren een afwachtende positie innemen. Wie investeert wil immers ook maximaal<br />
86 profiteren. Dat is ook een van de drijvende krachten achter de recente fusiegolf van woning- 87<br />
Dilemma’s<br />
corporaties. Gebiedsmacht is een essentiële voorwaarde om onrendabele investeringen in<br />
Bij het inzetten van creatieve economie in binnenstedelijke gebiedsontwikkeling komen we<br />
maatschappelijk vastgoed en woningen rendabel te maken.<br />
vier dilemma’s tegen die afwijken van wat we gewoon zijn. De dilemma’s hebben gemeen dat<br />
Dit strategische spel is aan de orde op het Coolhaveneiland. Een te voortvarend insteken<br />
ze zich slecht laten verenigen met gangbare ordeningsprincipes in de ruimtelijke ontwikkeling:<br />
op gentrification middels de herontwikkeling van <strong>gebouwen</strong> en een activiteitenprogramma<br />
– onroerend eigendom vs. creatief ondernemerschap;<br />
zou kunnen leiden tot een scherpe waardestijging van het nog te verwerven onroerend goed.<br />
– uiteenlopende belangen vs. convergerende perspectieven;<br />
Verwervingsstrategie en ontwikkelingsstrategie moeten zorgvuldig met elkaar in balans zijn.<br />
– onvoorspelbaarheid vs. zekerheid;<br />
Vandaar dat corporaties en gemeente vooralsnog terughoudend zijn in de uitvoering van<br />
– ordening vs. flexibiliteit.<br />
plannen.<br />
In een aantal proeftuinen wordt druk voorgesorteerd op de waardeontwikkeling in het gebied.<br />
Eigendom en creatief ondernemerschap?<br />
De Key bijvoorbeeld heeft plannen om de loods met Kunstad op de NDSM-werf te kopen<br />
Wie betaalt bepaalt. Dit adagium geldt voor bijna elke gebiedsontwikkeling, maar zet tevens<br />
van de gemeente, om zo een positie te verwerven in het gebied. De corporatie heeft immers<br />
de verhouding met de creatieve sector op scherp. Een creatief ondernemer is door de bank<br />
nog geen ontwikkelingsrecht op het terrein. De herontwikkeling van de NDSM-werf is<br />
genomen niet geneigd zijn handtekening te zetten onder een huurcontract voor onbepaalde<br />
eenvoudiger te sturen dan gebiedsontwikkeling in bestaand stedelijk gebied met complexere<br />
tijd op een toplocatie tegen een marktconform huurtarief. Hij of zij ziet zichzelf eerder als<br />
eigendomsverhoudingen. De risico’s op de werf zijn overzichtelijk geworden nu de startfase<br />
een belangrijke speler in de gebiedsontwikkeling, met een duidelijk beeld hoe zo’n plek eruit<br />
voorbij is. De huurders van de casco-ateliers in de Kunstad hebben dat goed begrepen. Om<br />
moet zien. Deze actieve houding, evenals de pluriformiteit in vestigingsvoorkeuren van de<br />
geen speelbal te worden van het strategospel en om hun autonomie veilig te stellen, hebben<br />
creatieve bedrijven, noopt een ontwikkelingsconsortium om de creatieve ondernemer actief te<br />
ze het plan opgevat zelf collectief eigenaar te worden van de werf. Een kosten-batenanalyse<br />
betrekken bij gebiedsontwikkelingen voor de creatieve economie. Er zijn immers geen blauwdrukken<br />
voor (her)ontwikkeling ten behoeve van de creatieve economie. Het is echter on-<br />
voor een bestaande wijk als het Coolhaveneiland lijkt veel ingewikkelder.<br />
duidelijk hoe de invloed van creatieve ondernemers in de ontwikkeling gestalte moet krijgen.<br />
Discrepantie in belangen<br />
De complexe verhoudingen worden mooi geïllustreerd in de proeftuin Amersfoort. De<br />
De toenemende complexiteit in de verhoudingen bij binnenstedelijk gebiedsontwikkelingen<br />
gemeente had in 2006 nog een duidelijke visie over de wijze waarop het gebouw Rohm<br />
die nog eens versterkt wordt door een mondige creatieve klasse toont de noodzaak aan<br />
& Haas in het Oliemolenkwartier zou moeten worden herontwikkeld. Het gebied, dat naast<br />
van brede coalities. Friso de Zeeuw, directeur bij Bouwfonds en praktijkhoogleraar gebieds-<br />
het <strong>nieuwe</strong> Eemcentrum is gelegen, moest een interactieve plek worden voor creatieve onderontwikkeling<br />
aan de TU Delft, zegt het al in het boekje De engel uit het marmer: ‘Communicatie<br />
nemers uit de ICT-, bouw- en advieswereld. Twee creatieve bedrijven, Poolen Architekten<br />
met belanghebbenden is uitgegroeid tot één van de belangrijkste succes/faalfactoren bij<br />
en adviesbureau Pentascope, ontwikkelden een plan dat goed aansloot bij deze visie. De<br />
binnenstedelijke gebiedsontwikkeling’ (De Zeeuw, 2007).<br />
gemeente ging daarmee echter voorbij aan drie kunstenaars die hier hun tijdelijke atelier<br />
Er zijn enkele factoren die de verhouding tussen partijen hebben geproblematiseerd. In de
88 89<br />
boven Het WYT-gebouw in de stedelijke<br />
vernieuwingswijk Coolhaveneiland.<br />
Meerdere creatieve bedrijven hebben zich<br />
hier gevestigd, waaronder architectenbureau<br />
MVRDV.<br />
onder Verloedering en dynamiek gaan<br />
hand in hand op het Coolhaveneiland.<br />
‘Het gaat erom dat<br />
de straat kunstenaars<br />
en creatieve initiatieven<br />
wortelen en uitgroeien<br />
tot het cultureel<br />
kapitaal van de wijk.’<br />
Het monumentale VOC-gebouw aan<br />
de Achterhaven, tijdelijk in gebruik door<br />
creatief collectief WORM.
vorige paragraaf werd duidelijk dat creatieven meer invloed opeisen op de herontwikkeling.<br />
en gemeenten worden daar weer onrustig van. Hoe kunnen ze anticiperen op de wensen<br />
Maar daarin zal niet alleen met de eigenaars, maar ook met de gemeente (soms in de rol<br />
van de creatieve ondernemers als deze het zelf niet weten? De ene keer kiest men voor<br />
van eigenaar) moeten worden onderhandeld. De weerstand tegen instituties, met name de<br />
het tijdelijk gebruik van maximaal vijf jaar van een gebouw dat zal worden herontwikkeld<br />
overheid, is bij creatieven relatief groot, zoals in de Rotterdamse casus al aan de orde kwam<br />
(Post CS, Volkskrantgebouw, etc.) en worden langlopende contracten niet aantrekkelijk<br />
(hoofdstuk 1). Aan de roep om vrijheid en flexibiliteit kan de gemeente simpelweg niet (altijd)<br />
gevonden. In het andere geval (NDSM kunstad) eisen de creatieven juist langlopende<br />
voldoen. Ze vertegenwoordigt immers ook andere groepen in de samenleving. Niettemin<br />
contracten (twintig jaar of langer) om investeringen te kunnen terugverdienen.<br />
nam de realiteitszin ook bij creatieve ondernemers sterk toe in de afgelopen jaren. Zij reali-<br />
Overheden en corporaties koesteren regelmatig overdreven verwachtingen ten aanzien van<br />
seren zich dat ze zich moeten professionaliseren als ze willen profiteren van de belangstelling<br />
de maatschappelijke betrokkenheid van de creatieve ondernemers. Ze worden gezien als de<br />
bij de overheid en marktpartijen. Dit kan leiden tot vruchtbare samenwerking, zoals bleek<br />
reddingsboei voor de lokale economie en tegelijk als culturele ver<strong>nieuwe</strong>rs en maatschap-<br />
bij de proeftuin Leiden. Jeroen Maters, directeur van een communicatiebureau, liep al een<br />
pelijke ondernemers die geacht worden culturele achterstanden in de wijken uit te bannen.<br />
tijdje rond met het idee voor een Huis van de Communicatie. Nadat hij een coalitie had<br />
Creatieven laten zich niet vastpinnen op deze verwachtingen. Hoe meer de creatieve economie<br />
gevormd met andere communicatiebedrijven en de cijfers aantoonden dat de sector er in<br />
wordt geïnstrumentaliseerd tot incubator in de wijk, hoe benauwender deze opgelegde taak<br />
Leiden goed voorstond, raakte ook de gemeente overtuigd, evenals de eigenaren van twee<br />
werkt voor de ontwikkeling van het ondernemerschap. De onderschikking aan maatschap-<br />
markante <strong>gebouwen</strong>, De Meelfabriek (Van der Wiel Bouw, SLS Wonen) en een voormalig<br />
pelijk wenselijke doelen beperkt de vrijheid om ver<strong>nieuwe</strong>nde activiteiten te ontplooien en<br />
Nuongebouw (Portaal). De creatieve ondernemers zijn tot aan de dag van vandaag intensief<br />
te experimenteren. Het zijn tenslotte ondernemers, die als ze zich ergens vestigen dat doen<br />
betrokken bij de herontwikkeling van deze <strong>gebouwen</strong> tot ‘communicatiehuizen’ en werken<br />
omdat ze daar hun werk goed kunnen doen. Anderzijds is de uitstraling op de omgeving een<br />
samen met de gemeente aan een programma van ‘Leiden Communicatiestad’.<br />
belangrijk neveneffect, waar soms best op voorgesorteerd mag worden, zeker als daar een<br />
Een politiek probleem in gebiedsontwikkeling is het gebrek aan lef. Analisten noemen<br />
lage huur tegenover staat. In dat geval is er voor creatieven, mits goed gecommuniceerd, vanaf<br />
verschillende oorzaken voor de politieke angsthazerij, maar populisme, dualisme en media-<br />
het begin duidelijkheid over hun positie en rol. In sommige <strong>gebouwen</strong>, bijvoorbeeld het<br />
tisering horen bij de topdrie. Wethouders nemen steeds minder risico bij gebiedsontwikke-<br />
Volkskrantgebouw, wordt als toelatingseis gesteld dat de gebruikers zich groeperen rond voorlingen,<br />
bang om afgerekend te worden in de media, of anders wel omdat de gemeenteraad<br />
stellen die in het belang zijn van de buurt. Daarmee worden twee vliegen in één klap geslagen:<br />
zich vaker laat leiden door sentimenten in de samenleving. De twijfel bij de overheid slaat<br />
de creatieven worden gewezen op hun maatschappelijke verantwoordelijkheid en tot samen-<br />
regelmatig over naar marktpartijen. Zij kunnen pas vertrouwen in het resultaat van hun<br />
investeringen als de overheid meewerkt en niet aarzelt. Op een expertmeeting van de proefwerking<br />
aangezet en de sympathie van de buurt voor de creatieve invasie wordt bevorderd.<br />
90 tuin Arnhem liet de gemeente een filmpje zien waarin de plannen voor een investerings-<br />
Ordening versus flexibiliteit<br />
91<br />
impuls van de creatieve sector in Arnhem op overtuigende wijze werden gepresenteerd. Voor<br />
Overheden tonen sinds de brand in Volendam en de explosie van de vuurwerkfabriek in<br />
Chris Jagtman, directeur bij AM, was dat signaal nodig om te kunnen vertrouwen in de<br />
Enschede steeds minder ambitie om risicovolle projecten ter hand te nemen. De rampen<br />
koers van de gemeente: ‘Door dit <strong>nieuwe</strong> elan wordt het voor marktpartijen aantrekkelijker<br />
hebben ertoe geleid dat de overheid de teugels weer strakker aantrekt. Daarnaast is de politiek<br />
om te investeren. Het moeras is verdwenen.’ De bestuurlijke inzet van beide aanwezige<br />
meer dan ooit bevreesd dat te grote ambities in de media zullen worden neergesabeld. Het<br />
wethouders versterkte dit gevoel bij de aanwezige marktpartijen.<br />
gevolg is risicomijdend gedrag, dat vaak leidt tot eindeloze procedures en onderzoek naar de<br />
De rol van de burger in een gebied is nog niet aan de orde geweest. Zij zullen deel moeten<br />
gewenste effecten van projecten. Het gevolg is veel onnodige vertraging in de planvorming.<br />
uitmaken van de coalitie als hun belangen in het geding zijn in de gebiedsontwikkeling.<br />
De creatieve economie verdraagt dat niet. Snel reageren en benutten van het momentum<br />
Dit is onder meer aan de orde in de achterstandswijken, waar de creatieve economie haar<br />
zijn de basisregels voor succes. Een goed idee is binnen de kortste keren achterhaald, maar<br />
bestaansrecht deels ontleent aan de impuls die het geeft aan de buurt. Kunstenaars en creatieve<br />
dan is het vaak al te laat om in te grijpen. Het gevolg is dat partijen gemakkelijk langdurig<br />
ondernemers zijn beter in staat om burgers te inspireren dan projectontwikkelaars en<br />
langs elkaar heen praten. Voor de overheid is zekerheid een voorwaarde voor geloofwaardig-<br />
woningbouwcorporaties.<br />
heid, voor de creatieve ondernemer is snelheid en improvisatievermogen van de overheid<br />
het bewijs van goede trouw en medewerking.<br />
De onvermijdelijke onvoorspelbaarheid en de zucht naar zekerheid<br />
In Hengelo werd twee jaar gewerkt aan de Nota van Uitgangspunten voor het Hazemeyer-<br />
Veel onrust bij autoriteiten en ontwikkelaars komt voort uit onbekendheid met het fenomeen<br />
terrein. De opdracht van het bestuur om een nota te maken waarin de vrijheid van de<br />
van de creatieve economie en de al dan niet vermeende onvoorspelbaarheid van de sector.<br />
ontwikkelaars in balans zou worden gebracht met de risico’s voor de binnenstad, de horeca,<br />
De ontwikkelingscyclus van creatieve bedrijven zorgt ervoor dat ook aan de creatieve milieus<br />
de middenstand en het project Hart van Zuid had aanvankelijk het effect dat alle afdelingen<br />
steeds hogere eisen worden gesteld. De broedplaats voor beginnende ondernemers of kunste-<br />
zo nauwkeurig mogelijk hun beperkingen op schrift zetten. Een lijvige nota met 80 pagina’s<br />
naars is maar een van de denkbare milieus. Veel creatieve ondernemers zijn dat stadium allang<br />
voorschriften was het gevolg. Het college zelf moest ingrijpen om het evenwicht te herstellen.<br />
gepasseerd en zoeken naar interactie met soortgenoten om snel op <strong>nieuwe</strong> ontwik kelingen<br />
Uiteindelijk werd een oplossing gevonden waar alle partijen zich in konden vinden, en is<br />
in de markt te kunnen reageren. Anderen hebben behoefte aan marktplaatsen om de creatieve<br />
het document teruggebracht tot 25 pagina’s.<br />
producten onder de aandacht van de afnemers te brengen. Het netwerk van creatieve onder-<br />
De oorzaak ligt niet in de eerste plaats bij de gemeente, maar bij de regelgeving die uitnodigt<br />
nemers is permanent aan verandering onderhevig, omdat de markt waarop zij zich bewegen<br />
en soms zelfs dwingt tot bemoeizucht. De regels die zijn opgesteld om de uitwassen van het<br />
ook voortdurend in beweging is. Het kleinschalige karakter stelt de bedrijven en netwerken<br />
industriële kapitalisme in toom te houden op het gebied van de ruimtelijke ordening en<br />
in staat om zich snel aan te passen aan veranderingen in de markt en innovaties te bevorderen.<br />
milieu leiden op dit moment een zelfstandig leven zonder dat de raison d’être nog actueel<br />
De wensen ten aanzien van huisvesting veranderen mee met de veranderende netwerken<br />
is. Milieucontouren ten aanzien van geluid of andere overlast worden automatisch ingezet,<br />
en <strong>nieuwe</strong> perspectieven. De permanente behoefte aan verandering maakt creatieve onder-<br />
met als gevolg dat functiemenging en intensief ruimtegebruik op locaties vlak naast binnennemers<br />
onvoorspelbaar in hun wensen ten aanzien van hun omgeving. Projectontwikkelaars<br />
steden onnodig wordt bemoeilijkt. Ook de zorg om het cultureel erfgoed leidt met verwijzing
92<br />
naar de Nota Belvedere nogal eens tot onhanteerbare regelzucht. Tot in detail wordt voorgeschreven<br />
welke kozijnen en materialen vereist zijn bij de herontwikkeling van het industrieel<br />
erfgoed, ook als dat hergebruik van het gebouw voor <strong>nieuwe</strong> <strong>functies</strong> onmogelijk maakt.<br />
Naleving van de regels en risicobeheersing wegen zwaarder dan de benutting van kansen<br />
om binnensteden en verlaten industriële gebieden tot leven te brengen. Toch is zicht op<br />
het eind resultaat onmisbaar om investeerders en overheid te verleiden tot het investeren<br />
in creatieve economie. Traditionele stedenbouwkundige plannen stellen maar al te vaak een<br />
te knellend kader. Het is de uitdaging om <strong>nieuwe</strong> proces- en planvormen te ontwikkelen<br />
waarin maximale dynamiek behouden blijft binnen een toetsbaar perspectief.<br />
De corporatie heeft een cruciale maatschappelijke taak in de herstructurering van de wijken.<br />
De creatieve economie kan een interessant instrument worden om de leefbaarheid te vergroten.<br />
Maar de creatieve economie is een markt waarin de corporaties niet zo thuis zijn,<br />
omdat hun organisaties zijn ingesteld op de ontwikkeling van vastgoed, beheer en onderhoud.<br />
Het ondernemerschap dat nodig is voor het realiseren van een succesvol creatief gebouw valt<br />
vaak tussen wal en schip van goedbedoelde initiatieven en de beheerbureaucratie van een<br />
corporatie. Corporaties die in culturele <strong>gebouwen</strong> hebben geïnvesteerd, zoals Het Oosten<br />
in Oibibio, werden daarvoor kortgeleden nog zwaar afgestraft. Intussen is het gedrag van<br />
de toezichthouder versoepeld, maar de onduidelijkheid is niet helemaal weggenomen. De<br />
rijksoverheid dreigt de verantwoordelijkheid voor culturele investeringen in wijken weg<br />
te willen nemen bij de corporaties. Voor een effectieve wijkaanpak is juist het omgekeerde<br />
wenselijk. Woningcorporaties kunnen een effectieve partner zijn voor de versterking van<br />
het culturele kapitaal in de aandachtswijken.<br />
Onlangs heeft het Rijk zelf zijn ontwikkelende rol herontdekt. Veel eigendom van het Rijk<br />
is uitermate geschikt voor herontwikkeling ten behoeve van de creatieve economie. Het spel<br />
tussen gemeenten, Rijk (Domeinen) en de markt wordt regelmatig gehinderd door wantrouwen<br />
en verkeerde percepties van elkaars belangen. Aankoop van rijkseigendom voor<br />
de creatieve economie wordt niet vanzelfsprekend als een publiek doel opgevat. Creatieve<br />
bedrijvigheid is immers een marktgerichte bedrijfstak, waarom zou dan geen marktconforme<br />
prijs mogen worden gevraagd? Het zou een oplossing kunnen zijn als ook op de binnenstedelijke<br />
gebiedsontwikkeling de methodiek van de maatschappelijke kosten-batenanalyse<br />
(MKBA) van toepassing zou worden verklaard. Het gaat bij creatieve economie immers om<br />
ontmoeting, culturele ontplooiing, onderwijs en de ontwikkeling van <strong>nieuwe</strong> bedrijvigheid.<br />
93<br />
Conclusies<br />
De vier beschreven dilemma’s zijn typerend voor wat in de bestuurskunde wordt aangeduid<br />
als complexe vraagstukken in een multi-actor-omgeving. De invloed van de creatieve<br />
econo mie op de stedelijke omgeving is een uitermate complex vraagstuk in meerdere<br />
opzichten: het is economisch, cultureel, planologisch, stedenbouwkundig en sociologisch<br />
van aard. Er is een veelvoud aan stakeholders met verschillende rollen, perspectieven en<br />
belangen waartussen <strong>nieuwe</strong> verbindingen nodig zijn om tot effectieve strategieën te komen.<br />
De strategieën die nodig zijn om de creatieve economie een bijdrage te laten leveren aan<br />
de herontwikkeling van wijken, worden gekenmerkt door eenzelfde complexiteit als de<br />
omgeving waarin deze een effect moeten sorteren. De strategieën kunnen evenmin worden<br />
opgezet vanuit het perspectief van één actor, of een boven de partijen staand publiek belang.<br />
De strategie is wezenlijk multi-actor en multiperspective van karakter. Vereenvoudiging tot een<br />
ontwikkelaarsperspectief op de gebouwde omgeving heeft weinig zin, omdat het bij de aandachts<br />
wijken gaat om cultureel kapitaal in een bepaalde omgeving, en bij creatieve economie<br />
om cultuur met een economische waarde die onder bepaalde omstandigheden effect kan<br />
hebben op de waarde van de gebouwde omgeving en sociale stijging van de bevolking.<br />
In het dilemma van orde en chaos, of complexiteit, regeert de onzekerheid. Onzekerheid<br />
maakt mensen angstig. We kennen de verschijnselen: wethouders die bang zijn, of moedig<br />
en dan tot aftreden worden gedwongen; corporaties die graag iets willen bijdragen aan de<br />
Leegstand in de Arnhemse achterstandswijk<br />
Klarendal wordt bedwongen door<br />
ruimte beschikbaar te stellen aan<br />
startende modevormgevers, in dit geval<br />
Marck&Mo, producent van exclusieve<br />
couturetassen.
aandachtswijken maar geen centrale sturing verdragen; bewoners die de omgeving snel zien<br />
Ontwikkelen zonder eindbeeld, een gedeeld perspectief<br />
veranderen en geen middelen zien om in te grijpen; creatieve ondernemers die veel kansen<br />
Scharnierpunten in de stad, op de randen van het binnenstedelijk gebied, bieden de meeste<br />
zien, maar niet van plan zijn zich te gedragen volgens de gangbare economische wetten;<br />
ruimte voor de ‘<strong>nieuwe</strong> maakbaarheid’ in de creatieve economie. Dat kunnen voormalige<br />
ambtenaren die niet weten waarop zij straks worden afgerekend.<br />
haven- of fabrieksterreinen zijn, of oude wijken die toe zijn aan herstructurering. De maak-<br />
Bestuurders hebben de neiging om de kant van de orde te kiezen in de steeds complexer<br />
baarheid daarvan is beperkt, de gebieden worden immers van binnenuit ontwikkeld. De<br />
wordende werkelijkheid van samengestelde systemen (Teisman, 2005). Met beroep op het<br />
creatieve economie vraagt niet om blauwdrukplanning die de eindsituatie vastpint, maar<br />
primaat van de politiek, leiderschap en strikte handhaving van regels wordt getracht een<br />
om een flexibele strategie die inspeelt op markt. De markt kan de eindgebruiker zijn, de<br />
politiek rationele weg te wijzen voor het beteugelen van de ‘chaos’. De behoefte aan orde<br />
publieks stroom die op gang wordt gebracht door een aantrekkelijk cultureel klimaat of een<br />
en de drang tot vereenvoudiging vergroten de chaos. De verkokering gaat door en het leven<br />
verzame ling interessante producenten die gezamenlijk een creatief klimaat scheppen.<br />
onttrekt zich aan de bestuurlijke orde en aan het oog van bestuurders. En wat is de strategie<br />
Het opbouwen van een strategie vereist dat ontwikkelende partijen bereid zijn een langetermijnverbintenis<br />
aan te gaan, waarbij de eerste tijd geen rendement verwacht mag worden.<br />
Een ontwikkelingsstrategie voor creatieve wijken (de <strong>nieuwe</strong> maakbaarheid)<br />
De basis voor de ontwikkeling wordt gelegd in de zoektocht naar de eerste gebruikers.<br />
Onzekerheid vergt vertrouwen<br />
Wie zijn dat? Hoe passen ze in de identiteit van de omgeving en welk publiek zijn zij<br />
De creatieve economie is een complex terrein dat niet valt in te delen naar de gemeentelijke<br />
in staat aan te trekken? De coalitie wordt tijdens deze zoektocht gevormd en stelt zijn toeorganisatie.<br />
Iedereen heeft ermee te maken: culturele zaken, economische zaken, ruimtelijke<br />
en uittreedregels vast.<br />
ordening, grondzaken, milieu en maatschappelijke ontwikkeling. En aandachtswijken al<br />
Om succesvol te zijn zal ook gerekend moeten worden: wanneer wordt de eerste waarde-<br />
helemaal: minstens vier ministeries hebben aandacht voor deze wijken en dan nog de talloze<br />
sprong verwacht en hoe rekenen we die terug naar nu en welke investeringen kunnen dan<br />
maatschappelijke organisaties. Het is niet anders: zo is een multi-actor-omgeving.<br />
wel en niet gedaan worden. De strategie is niet gebaseerd op de individuele vis maar op<br />
De adviezen van bestuurskundigen lopen uiteen, maar één advies hebben ze gemeen: het<br />
de school: de panstrategie. Zoals in de inleiding is gesteld, de creatieve economie bestaat<br />
draait om vertrouwen. Niet om blind vertrouwen, het gaat om het vertrouwen dat de spelers<br />
voor het grootste deel uit zwermen kleine zelfstandigen met geen of weinig personeel. Het<br />
van het spel in de herontwikkeling van wijken in elkaar hebben. Op basis van vertrouwen<br />
is vaak nodig een hele zwerm te vangen om voldoende massa te maken. De creatieve onder-<br />
zullen de spelers meer risico’s durven te nemen en worden de verbindingen tussen verschilnemers<br />
trekken het publiek aan, de eindgebruikers. Het uiteindelijke doel is een stroom van<br />
lende systemen gelegd. Hoe meer verbindingen (interconnectiviteit), hoe ontvankelijker<br />
consumenten op gang te brengen en voldoende omzet te maken om de investeringen te<br />
men is voor invloeden van buitenaf. In de economie leidt dat tot innovatie, bij stedelijke<br />
kunnen terugverdienen. In die zin is het succes van de creatieve ondernemer ook het succes<br />
94 ontwikkeling tot ruimte voor experiment en dynamiek. Precies de eigenschappen waar<br />
van de onroerendgoedontwikkelaar: hoe meer de creatieve ondernemer omzet en hoe meer 95<br />
creatieve ondernemers naar op zoek zijn.<br />
publiek deze trekt, hoe groter de waarde van het onroerend goed. De investeerder profiteert<br />
Een belangrijke voorwaarde is dat alle relevante spelers, ontwikkelaars, overheden, creatieve<br />
daarvan in de vorm van relatief sneller stijgende huren.<br />
ondernemers en wijkbewoners kunnen deelnemen aan het spel. Om nimby-gedrag te<br />
De basis van deze strategie ligt in de afstemming van acties/handelingen van de verschillende<br />
vermijden, maar ook om de interconnectiviteit te vergroten en daarmee de ontwikkeling<br />
actoren: de overheid wat betreft de regels, maar ook de openbare ruimte, de kwaliteit van<br />
te versterken. Dat vereist stevige (robuuste, heet dat in jargon) coalities van ontwikkelende<br />
creatieve ondernemers en de service van de ontwikkelaars. Dat noemen we ook wel inter-<br />
partijen, overheden en creatieve ondernemers en in veel gevallen ook burgers. Juist in<br />
connectiviteit. Het inzicht in het belang van interconnectiviteit heeft zich bij de proeftuinen<br />
bestaande stedelijke gebieden zijn de verhoudingen vaak traditioneel gegroeid en wordt<br />
door ervaring en reflectie ontwikkeld. Een interessant voorbeeld is Amersfoort, waar in het<br />
alles wat daartegen ingaat gewantrouwd.<br />
Oliemolenkwartier is gekozen voor maximale vrijheid met slechts één beperking, de tijds-<br />
En dan hebben we het nog niet gehad over de samenwerking met creatieve ondernemers.<br />
horizon. Over vijftien jaar moet van de wethouder de bulldozer eroverheen kunnen om<br />
De complexiteit wordt vergroot door de weerstand van creatieven tegen ordening. Zij zoeken<br />
plaats te maken voor een definitieve invulling. Daarmee werd de projectmanager voor een<br />
naar maximale vrijheid en gedijen beter dan overheden in een onzekere omgeving met een<br />
lastig dilemma geplaatst: welke <strong>functies</strong> zouden binnen vijftien jaar de investeringen kunnen<br />
ongekende toekomst. De weerstand werd zichtbaar op een bijeenkomst van creatieve onder-<br />
terugverdienen? Het advies van de expertmeeting was tweeledig. Dat kan alleen met hernemers<br />
op het Coolhaveneiland, waar werd opgeroepen om de ontwikkeling buiten de<br />
gebruik van <strong>gebouwen</strong> óf nu door verplaatsing, óf straks door herplaatsing op een andere<br />
ambtenaren om ter hand te nemen. Volgens hen slaat de creativiteit dood bij de gemeente.<br />
plek. Het zou ook kunnen met een grote publieksstroom die bijvoorbeeld door de horeca<br />
Een stoer radicalisme dat uiteindelijk contraproductief uitpakt. De gemeente zal hoe dan<br />
op gang wordt gebracht. Uiteindelijk is gekozen voor een tijdelijke grondexploitatie op<br />
ook deel uitmaken van het spel en wel op meerdere niveaus.<br />
De drang maar meestal ook bittere noodzaak om ontwikkelingen onder controle te<br />
basis van beperkte investeringslasten.<br />
houden, geldt ook voor projectontwikkelaars en woningcorporaties. Voorkomen moet<br />
Ondernemende coalities, naar een vruchtbare rolverdeling<br />
worden dat risicomijdend gedrag het uitgangspunt gaat vormen. Goede vormen van risico-<br />
Corporaties vervullen een <strong>nieuwe</strong> rol tussen marktpartijen en overheid. De maatschappelijke<br />
management waarin rekening wordt gehouden met kansen en bedreigingen en gewerkt<br />
opdracht van de corporatie staat nog steeds bovenaan, maar de vorm waarin deze gerealiseerd<br />
wordt met toekomst scenario’s in plaats van een lineaire ontwikkelingsgang, zijn een<br />
moet worden is privaat. Vroeger kon de corporatie volstaan met het bouwen en beheren van<br />
onmisbaar gereedschap.<br />
woningen, maar in deze tijd staat de corporatie tevens voor de ontwikkeling van de wijk als<br />
Vertrouwen is in deze tijd niet meer gebaseerd op een eindbeeld en evenmin op de arbeids-<br />
onderdeel van de stad. Een corporatie kan zich vanuit maatschappelijk maar ook uit financieel<br />
deling. Een gemeenschappelijk toekomstbeeld is moeilijk meer voorstelbaar in deze tijd,<br />
oogpunt geen achterstandswijken veroorloven. Corporaties realiseren zich meer en meer<br />
maar een visie waarin de perspectieven van meerdere partijen vervlochten zijn wel. Voor<br />
dat ze beleggingsinstellingen zijn met een grote portfolio in kwetsbare omgevingen. Het<br />
vertrouwen is meer nodig: een handelingsperspectief waarin partijen weten wat ze van<br />
ontwikkelen van cultureel-economische strategieën voor aandachtswijken ligt wel op de<br />
elkaar kunnen en mogen verwachten.<br />
weg van de corporatie, maar het staat nog in de kinderschoenen. Tot op heden beperkt het
96 97<br />
Industrieel erfgoed op het Hembrugterrein<br />
in Zaandam wacht op renovatie<br />
en een <strong>nieuwe</strong> bestemming.<br />
‘Het ontwikkelen van<br />
cultureel-economische<br />
strategieën voor<br />
aandachts wijken ligt<br />
op de weg van de<br />
corporatie, maar het<br />
staat nog in de kinderschoenen.’
zich voornamelijk tot initiatieven op gebouwniveau. Of de corporaties deze rol aankunnen<br />
profiteren van het indirecte rendement mede-investeerder worden in dit soort van tijdelijke<br />
staat nog te bezien. Het voordeel is dat corporaties veel kennis van de wijk hebben en<br />
exploitaties. Omdat het gaat over zeer lange termijnen zullen vooral grotere vastgoed-<br />
opereren tussen de markt en overheid. Vaak hebben ze veel vertrouwen bij de creatieve<br />
partijen (corporaties, beleggers) geïnteresseerd zijn in dit soort constructies. Op het KNSM-<br />
sector, meer dan de overheid en de markt.<br />
eiland in Amsterdam is door de corporaties geïnvesteerd in ateliers en huisvesting van<br />
Corporaties kunnen ook de link leggen tussen de puur fysieke aanpak in de wijk en de<br />
kunstenaars. Zonder dat men zich daar toen van bewust was, is dit een zeer goede investering<br />
culturele of creatieve strategie. Binnen het corporatiebezit kan de waardeontwikkeling van<br />
geweest. De kunstenaars op het KNSM-eiland bleken belangrijke sfeerbepalers die het<br />
de omgeving vertaald worden in stijgende bedrijfswaarden. Meerdere corporaties kunnen<br />
gebied mede gemaakt hebben tot wat het nu is. Vanzelfsprekend is in veel situaties de over-<br />
ook een gezamenlijke strategie voor een wijk ontwikkelen, zoals op het Coolhaveneiland.<br />
heid een van de partijen die profiteren van waardeontwikkeling. Haar aandeel in het in-<br />
Dat vraagt wel goede uitvoeringscoördinatie. In hun private rol zijn corporaties immers<br />
directe rendement zal zich vertalen in stijgende grondprijzen. Middels PPS-constructies of<br />
ook elkaars concurrenten.<br />
bijdragen uit de grondexploitatie kan ook de overheid bijdragen in onrendabele exploitaties.<br />
Coolhaven laat ook zien dat ondernemende coalities niet vanzelf tot stand komen. Het bij<br />
Het ontbreekt momenteel in de vastgoedpraktijk aan een instrumentarium om indirect<br />
elkaar brengen van initiatieven van onderop en grote instellingen als corporaties en over-<br />
rendement toe te rekenen aan de exploitatie van dit soort <strong>gebouwen</strong> of initiatieven (hetzelfde<br />
heid is een moeizaam proces. Hier ligt een belangrijke taak voor procesmanagers om tussen<br />
speelt bij de invloed van voorzieningen op de waardeontwikkeling). Dat is logisch, omdat<br />
partijen te coördineren en de verwachtingen van partijen te managen. Corporaties hebben<br />
waardeontwikkeling afhankelijk is van een veelheid aan factoren en speculatief is. Uiteinde-<br />
behoefte aan een investeringskader, creatieven aan actie, beide zijn onmisbaar voor succes.<br />
lijk is het een kwestie van ondernemerschap en vertrouwen in de ontwikkeling. Toch kan<br />
Op het Coolhaveneiland wordt gewerkt met een projectenplan om de belangen te verenigen.<br />
met een aantal eenvoudige rekensommen van een boventrendmatige waardeontwikkeling<br />
Daarnaast is er behoefte aan een vereniging met andere eigenaren en met de gemeente. Een<br />
van het te ontwikkelen en omliggend vastgoed, inzicht verkregen worden in de effecten.<br />
brede coalitie vereist onderhoud en een uitvoeringsgerichte cultuur. Het duurt vaak lang<br />
Dan blijkt natuurlijk dat de tijd en schaal van de ontwikkeling doorslaggevende factoren<br />
voor de beheersmatige cultuur heeft plaatsgemaakt voor een meer ondernemende.<br />
zijn. Zo blijkt het voor een consortium waarin Kristal participeert in Laakhaven (Den Haag)<br />
Gebiedsmacht is essentieel voor een effectieve investeringsstrategie. Een ondernemende<br />
aantrekkelijk om te investeren in een cultuurgebouw, omdat een boventrendmatige stijging<br />
coalitie zal daarom altijd moeten bestaan uit de belangrijkste vastgoedpartijen gekoppeld<br />
van de verkoopprijzen wordt verwacht in de jaren na oplevering ervan. Het betreft hier<br />
aan de belangrijkste ondernemende partijen. In sommige gevallen zou overwogen kunnen<br />
ruim duizend woningen in een tijdspanne van ongeveer acht jaar.<br />
worden een wijkontwikkelingsmaatschappij (WOM) of andere PPS-constructie op te<br />
Moeilijker wordt het wanneer er geen sprake is van een dominante vastgoedpartij en het<br />
richten, op deze wijze kan de overheid meeprofiteren van haar investeringen en ontstaat<br />
eigendom verdeeld is, hetgeen vaak het geval is in bestaand stedelijk gebied. Investeringen<br />
98 een gelijkgericht publiek en privaat belang.<br />
dreigen dan vooral ten goede te komen aan free-riders. Dan wordt het een uitgebalanceerde<br />
strategie van beperkt investeren en verwerven, totdat de vastgoedpositie afdoende is. Free-<br />
99<br />
Investeren en verevenen<br />
riders zijn echter nooit uit te sluiten. De <strong>nieuwe</strong> grondexploitatiewet biedt weliswaar een<br />
Investeren in creatieve economie hoeft beslist niet onrendabel te zijn, zoals het succes van<br />
MediaWharf in Amsterdam leert. In veel binnenstedelijke ontwikkelingen is echter sprake<br />
instrumentarium om kosten te verhalen, maar niet om baten af te romen.<br />
van een relatief slecht renderende investering, die alleen afgewogen kan worden in relatie<br />
Conclusies<br />
tot de gebiedsontwikkeling als geheel. De creatieve economie floreert het best in gemengde<br />
Investeren in creatieve economie kan een belangrijke bijdrage leveren aan het succes van<br />
woon-werkgebieden of aan de rand daarvan. Andersom zijn gebieden met een ‘urban<br />
binnenstedelijke gebiedsontwikkelingen. Dat is geen vanzelfsprekendheid. Creatieve bedrijvig-<br />
vibe’ van creatieve economie aantrekkelijk voor bepaalde groepen bewoners. De creatieve<br />
heid is op zoek naar aantrekkelijk vastgoed nabij de rafelranden van stedelijke ontwikkelingen.<br />
economie maakt veelal onbekende plekken in de stad zichtbaar en functioneert in die zin<br />
Als strategie voor binnenstedelijke ontwikkeling is het slechts interessant als er ook een<br />
als een kataly sator voor de erop volgende gebiedsontwikkeling. De vastgoedstrategieën ten<br />
creatief milieu ontstaat van interactie tussen creatieven en bewoners. Dat vergt een integrale<br />
aanzien van wonen en creatieve economie gaan hand in hand. Er is sprake van een maximale<br />
benadering van wonen en (culturele) bedrijvigheid waarbij beide doelgroepen elkaars meer-<br />
synergie wanneer creatieven en bewoners een plek herkennen als een creatief milieu,<br />
waarde herkennen; een sociaal-cultureel en economisch perspectief dat zich vertaalt in<br />
‘a place to be’. Succesvolle investeringsstrategieën zullen altijd uitgaan van deze integrale<br />
waardeontwikkeling.<br />
benadering, dat noemen we gebiedsontwikkeling. Als de investeerder ziet dat zijn woningen<br />
Investeren in creatieve economie is een kwestie van korte en lange termijn; veelal tijdelijke<br />
meer waard worden door de aanwezigheid van een aantrekkelijk creatief milieu (waarin<br />
exploitaties die pas renderen indien ze in het perspectief worden geplaatst van de langetermijn-<br />
horeca vaak een doorslaggevende rol speelt), zal hij bereid zijn te investeren in creatieve<br />
gebiedsontwikkeling. Deze twee tijdshorizonten moeten aan elkaar worden verbonden.<br />
economie. De creatieven op hun beurt willen zich liever niet vestigen in een saaie of mono-<br />
Dat vergt rekenmodellen maar vooral ook coalities van langetermijninvesteerders, overheid<br />
functionele omgeving.<br />
en creatieven. In deze coalities zit vaak een spanningsveld tussen bureaucratie en onder-<br />
Investeren met het oog op waardeontwikkeling is echter een zaak van lange adem, zeker in<br />
nemer schap. Deze multi-sector-omgeving dient geaccepteerd te worden. Het opbouwen<br />
het geval van de creatieve economie. In de casus van Amersfoort maar ook in andere situaties<br />
van vertrouwen middels intensieve netwerken is een sleutel tot succes.<br />
wordt de creatieve invulling in eerste instantie gebruikt om het gebied op de kaart te zetten.<br />
Corporaties kunnen hierin een bijzondere rol spelen, enerzijds hebben ze vanuit hun vastgoed-<br />
Er is sprake van een tijdelijke exploitatie en de investeringen moeten in een korte periode<br />
posities directe belangen in de ontwikkeling van duurzame milieus voor wonen en werken<br />
worden afgeschreven. Dit legt ofwel een te grote commerciële druk op de tijdelijke exploitatie,<br />
en denken ze vanuit een langetermijnperspectief. Anderzijds vervullen ze een bijzondere<br />
waardoor het doel voorbij wordt geschoten, of de gemeente moet bijspringen met subsidies.<br />
rol tussen het private en het publieke belang. Het ontbreekt de corporaties op dit moment<br />
De tijdelijke exploitatie heeft wel als indirect effect een waardestijging van de grond<br />
gerealiseerd. Dit is ook het geval op de NDSM-werf. Investeren in creatieve economie moet<br />
worden gezien als een langetermijninvesteringsstrategie. Dat kan alleen als de partijen die<br />
nog aan organiserend vermogen. Daar ligt een grote uitdaging.
Manchester<br />
Northern Quarter<br />
Auteurs<br />
Tot in de jaren zeventig werd de hoofdstraat<br />
van het Norther Quarter gezien als Manchesters<br />
populairste commerciële gebied. De jaren tachtig<br />
luidden echter een periode in van algehele neergang<br />
en verval. Dankzij de lage huurkosten, soepelheid<br />
met het afgeven van de planolo gische vergunningen,<br />
de centrale ligging en de beschik baar heid<br />
van de overgebleven leegstaande commerciële<br />
panden en pakhuizen, werd het gebied aantrekkelijk<br />
voor alternatieve, culturele bedrijven, die een<br />
rekolonisatie inzetten.<br />
Tegen het begin van de jaren negentig begonnen<br />
deze lokale ondernemers aandacht te vragen voor<br />
het potentieel dat het creatieve milieu in het<br />
noorden van Manchester bood en werd een lobby<br />
gestart op lokaal niveau. In 1993 leidde dit tot<br />
de oprichting van de Eastside Association (later<br />
de Northern Quarter Association genoemd), waarin<br />
de lokale ondernemers zich verenigden. Het stadsbestuur<br />
kwam in aanraking met deze organisatie<br />
en vanuit de gedeelde belangen werd een gezamenlijke<br />
ontwikkelingsstrategie voor het gebied geformuleerd.<br />
Uit een intensieve inventarisatie van de economische<br />
en culturele capaciteiten binnen het gebied<br />
volgde het concept van een ‘cultureel kwartier’;<br />
het Northern Quarter werd een feit. Het aantrekken<br />
van kleinschalige, creatieve bedrijven, investering<br />
in de publieke ruimte, woningbouw en een levendig<br />
nachtleven waren speerpunten van het herontwik-<br />
kelingsproject. Het Institute for Popular Culture als het CIDS een faciliterende rol.<br />
100 Manchester staat bekend als geboorteplaats van de eerste industriële<br />
101<br />
revo lutie. Al in de late jaren zestig van de vorige eeuw ondervond de stad,<br />
eveneens als eerste, de gevolgen van de deïndustrialisatie. Cultuur werd<br />
al snel aangewend als middel om investeringen, toeristen en bewoners aan<br />
te trekken en <strong>nieuwe</strong> economische impulsen te genereren en vormt een<br />
speerpunt in de regeneratieprocessen die vanaf midden jaren tachtig zijn<br />
geïnitieerd. Het stadsbestuur heeft een breed stadsvernieuwingsprogramma<br />
gelanceerd, met als basis het aantrekken van investeringen en het her<strong>nieuwe</strong>n<br />
van het stedelijk imago. Cultuur vormde hierbij het sleutelwoord.<br />
De culturele strategie van Manchester rust op een tweetal intenties, enerzijds<br />
het verbreden van de doelstellingen en het integreren met andere<br />
velden van stedelijk management en anderzijds het vergroten van de<br />
variëteit aan belanghebbenden die betrokken zijn in het stedelijk beleid.<br />
Het Manchester model van cultuurgedreven herontwikkelingsbeleid wordt<br />
internationaal erkend en tot voorbeeld genomen. Belangrijke succesfactor<br />
is de unieke organisatorische en strategische aanpak van verschillende<br />
projecten in de stad. Het Norther Quarter is hier een goed voorbeeld van.<br />
(Manchester Metropolitan University) is vanaf het<br />
begin nauw betrokken geweest bij de ontwikkeling<br />
van het Northern Quarter, middels het uitvoeren<br />
van haalbaarheidsstudies en verscheidene publicaties<br />
over het culturele district.<br />
Vandaag de dag wordt het Northern Quarter<br />
gekarak teriseerd door een mix van commerciële<br />
creatieve industrie, ‘semi-commerciële’ bedrijvigheid<br />
alsmede gesubsidieerde creatieve onder nemingen<br />
zoals Band on the Wall, een poppodium met<br />
wereld wijde bekendheid. Een kernkwaliteit van<br />
de creatieve industrie is de aanwezigheid van onafhankelijke<br />
detailhandel. Deze richt zich meer op<br />
nichemarkten en draagt daarmee bij aan het unieke<br />
karakter van het gebied. Kleinschalige culturele<br />
bedrijvigheid, zoals kleding boetieks, muziekzaken<br />
en barretjes overheersen in het gebied. Ook<br />
bevinden zich in Northern Quarter twee belangrijke<br />
instellingen die de creatieve industrie ondersteunen:<br />
de Department Store, die expositie- en werkruimtes<br />
biedt aan kunstenaars en kunstgroepen en het<br />
levendige Manchester Craft and Design Centre.<br />
Deze gemeentelijke instelling is de grootste aanbieder<br />
van studio- en detailhandelruimte en stimuleert<br />
ontwerpers in de noordwestregio. Eveneens<br />
bevindt zich in het gebied een van de eerste<br />
en meest succesvolle organisaties ter promotie<br />
van creatieve industrie, de in 2000 opgerichte<br />
Cultural Industries Development Service (CIDS).<br />
Dit is een vraaggerichte organisatie met taken<br />
als informatie voorziening en doorverwijzing van<br />
creatieve onder nemers, bemiddeling voor studenten<br />
en afgestudeerden, subsidiëring van de oprichting<br />
of uit breiding van bedrijven, sectorale promotie-<br />
subsidies, netwerkontwikkeling en professionele<br />
ontwikkelingsprogramma’s.<br />
Het Northern Quarter is een voorbeeld van een<br />
geregenereerd gebied waarin de publieke interventie<br />
zich beperkte tot het opknappen van <strong>gebouwen</strong><br />
en openbare ruimte en de verbetering van de infrastructuur.<br />
Aan het project kwam nauwelijks enige<br />
vorm van geplande investering te pas en daarmee<br />
is het een toevluchtsoord voor de avant-garde<br />
(handwerk, mode en ontwerp productie) geworden,<br />
gekarakteriseerd door micro bedrijven en organisaties<br />
die voor een groot deel zijn voortgekomen uit<br />
de roemruchte jeugd- en popmuziekcultuur ian de<br />
stad. Het initiatief wordt gedragen door een breed<br />
samenwerkingsverband volgens een governancemodel<br />
van stadsbestuur, lokale bedrijvigheid,<br />
bewoners, kunstinstellingen, culturele producenten<br />
en grondbezitters. Het initia tief lag echter bij de<br />
ondernemers zelf. Zij zorgden voor de herwaardering<br />
van het gebied, waarna in het kielzog allerlei<br />
andere ondernemers en organisaties de weg naar<br />
het Northern Quarter wisten te vinden en een<br />
revitaliseringslag werd ingezet. Zij wisten zich te<br />
verenigen in een krachtige coalitie waarmee voorkomen<br />
is dat grootschalige ‘corporate’ investeerders<br />
het gebied onder handen hebben genomen.<br />
Ook het stadsbestuur stelt zich terughoudend<br />
op en draagt vooral zorg voor de noodzakelijke<br />
ingrepen in de infrastructuur en publieke ruimte.<br />
Daarnaast vervult de overheid middels instituten<br />
De vitaliteit van het gebied is gecreëerd door<br />
degenen die er werken en leven. Op die manier<br />
zijn het onderscheidende karakter en de ‘sense<br />
of place’, behouden gebleven. ‘Grote gebaren’<br />
hadden het gebied beroofd van zijn identiteit. Door<br />
desinteresse van de overheid en projectontwikkelaars<br />
hebben er echter geen grootschalige sloop/<br />
nieuwbouwprocessen plaatsgevonden. In feite<br />
boden de economische neergang en het verval<br />
van het gebied de beste uitgangspositie voor het<br />
ontstaan van een dynamisch creatief milieu.<br />
Daarmee ontstaat een interessant perspectief voor<br />
de aandachtswijken in Nederland. Met behulp van<br />
creatieve ondernemers en door een bottom-upstrategie<br />
kan een <strong>nieuwe</strong> dynamiek ontstaan.<br />
Grote ingrepen zijn niet nodig, wel een krachtige<br />
coalitie van betrokken partijen die bereid zijn om<br />
in gezamenlijkheid en met een ongekende toekomst<br />
de herontwikkeling van een gebied ter hand te<br />
nemen. De krachtige identiteit van een wijk biedt<br />
het vertrouwen en de basis voor een succesvolle<br />
afloop. In wijken uit de proeftuinen als Klarendal<br />
en Coolhaveneiland wordt al volop geëxperimenteerd<br />
met een soortgelijke aanpak.<br />
Gebaseerd op:<br />
R.C. Kloosterman e.a. (2007), Proeftuinen.<br />
Cultuur als hefboom voor de lokale economie.<br />
De cases Helsinki, Manchester, Lille, Milaan<br />
en Birmingham.
Hoofdstuk 4<br />
Gerben van Straaten, Walas The Maverick<br />
Waardeontwikkeling<br />
en creatieve<br />
economie<br />
‘It is so easy to blame the decay of cities<br />
on traffic... or immigrants... or the whimsies<br />
of the middle class. The decay of cities goes<br />
deeper and is more complicated. It goes right<br />
down to what we think we want, and to our<br />
ignorance about how cities work. The forms<br />
in which money is used for city building<br />
– or withheld from use – are powerful<br />
instruments of city decline today. The forms<br />
in which money is used must be converted<br />
to instruments of regeneration – from<br />
instruments buying violent cataclysms<br />
to instruments buying continual, gradual,<br />
complex and gentler change.’<br />
Jane Jacobs, The death and life of great American cities, 1961<br />
Creatieve economie als instrument voor stedelijke vernieuwing.<br />
Creatieve economie is populair. Zo populair dat wie er niet aan meedoet gemakkelijk het<br />
verwijt zal krijgen kansen onbenut te laten. Een stad die zich niet richt op de ontwikkeling<br />
van de creatieve sector loopt het risico niet serieus te worden genomen. ‘En maakt dat wat<br />
uit?’, zou u zeggen. Ja, dat maakt wat uit. Een illusie of niet, het uitstralen van creativiteit,<br />
vernieuwing, innovatie en jeugdigheid is attractief voor <strong>nieuwe</strong> bedrijvigheid en heeft een<br />
positieve invloed op het vestigingsklimaat, het imago en de (re)creatieve positie van een stad.<br />
Zo maar een greep uit de krant. Het Arnhemse Spijkerkwartier is door de gemeente<br />
opgeschoond van prostitutie en aanverwante onwenselijke zaken (Sligter, 2008). Echt<br />
opgeknapt is de voormalige rosse buurt nog niet, maar veel creatievelingen klussen er<br />
inmiddels aan huizen en panden om er de hipste buurt van de regio van te maken. Zij zien<br />
de mogelijkheden om zich er te ontplooien, als kunstenaar of startend creatief ondernemer,<br />
maar ook als <strong>nieuwe</strong> bewoner. Het is nog onduidelijk waar het heen gaat, maar het gevoel<br />
van vernieuwing leeft volop. Ook de gemeente heeft er hoge verwachtingen van, die de<br />
<strong>nieuwe</strong> invulling van het gebied zelfs ontstijgen. Naar men hoopt zal de invulling een impuls<br />
geven aan de creatieve economie van Arnhem als geheel.<br />
Of neem Amsterdam. De stad doet rigoureuze ingrepen en doelgerichte investeringen<br />
om de uitwassen van de rosse economie te vervangen. De creatieve economie wordt hierbij<br />
heel gericht ingezet. Overgenomen panden worden betrokken door kunstenaars en modeontwerpers,<br />
die tegen gunstige voorwaarden de droomkans krijgen om zich te vestigen op<br />
plekken die in het normale economische verkeer onbereikbaar zijn voor startende bedrijven.<br />
Amsterdam gelooft in zichzelf als topstad en als mogelijke wereldleider van creatieve steden,<br />
naast bijvoorbeeld New York, London en Berlijn. De creatieve bedrijvigheid heeft succes<br />
en groeide tot inmiddels 6,8% van de totale werkgelegenheid in de stad, het aantal creatieve<br />
103
104<br />
starters is spectaculair gestegen met 12,2% (ANP, 2008). En het zij gezegd: Amsterdam heeft<br />
– met of zonder profetische visie – al vroeg geïnvesteerd in het succes van Westerpark en de<br />
Noordelijke IJ-oevers.<br />
Ook Rotterdam is in de ban van de creatieve economie (Wanders, 2007). Doel is economische<br />
vernieuwing, verbetering van verpauperde stadsdelen, een meer uitdagend imago<br />
en natuurlijk een sterke concurrentiepositie als vestigingsstad voor <strong>nieuwe</strong> bedrijvigheid.<br />
De Rotterdamse creatieven maken 3,3% uit van de werkenden en ze hopen dat dit in 2010<br />
zal zijn toegenomen tot 4%. Ook hier worden in korte tijd grote financiële impulsen gegeven.<br />
De Volkskrant bevestigt wat Charles Landry al eerder schetste: de creatieve sector werkt<br />
graag in aansprekende, authentieke <strong>gebouwen</strong>. Industrieel erfgoed is bij uitstek geschikt.<br />
Rotterdams Van Nellefabriek is een vermaard voorbeeld, dat verleidt tot navolging. Dus<br />
er wordt geïnvesteerd.<br />
Vele andere steden volgen hetzelfde voorbeeld. Eindhoven kiest richting als designstad,<br />
Arnhem als modestad, Enschede profileert zich met muziek en <strong>nieuwe</strong> media, Leiden met<br />
creatieve communicatie-industrie, Hengelo onder andere met kunst, ontwerp en ambacht.<br />
De activiteiten van creatieven slaan neer in opvallende en robuuste <strong>gebouwen</strong>. Leegstaande<br />
fabrieks<strong>gebouwen</strong> zijn er genoeg en er komen dagelijks <strong>nieuwe</strong> bij.<br />
De <strong>gebouwen</strong> zijn aantrekkelijk voor de creatieve bedrijvigheid. Ze stralen authenticiteit<br />
en eerlijkheid uit, zijn robuust en kunnen tegen een stootje. De vloerindeling en vloerbelastingen<br />
van de panden die eens de industriële machineparken moesten huisvesten, laten<br />
experimenten en producties toe die moderne <strong>gebouwen</strong> nog zelden verdragen. En wat nog<br />
meer speelt: in de eerste fases van revitalisering door creatieve industrie zijn relatief lage tot<br />
zeer lage huisvestingskosten te verwachten. Toch liggen ze vaak midden in een aantrekkelijke<br />
stedelijke omgeving. Die is immers deels ontstaan door de activiteiten die zich in de industriecomplexen<br />
afspeelden.<br />
Creatieve economie en industrieel erfgoed zijn daardoor nauw verbonden. Zo nauw zelfs,<br />
dat in de discussies die er worden gevoerd over de ontwikkeling van creatieve stedelijke<br />
economie het soms onduidelijk is wanneer de argumentatie over creatieve economie<br />
ophoudt en die over industrieel of stedelijk erfgoed begint. Dat deze beide niet over één<br />
kam kunnen worden geschoren, zal nog duidelijk worden.<br />
105<br />
Geleidelijke en explosieve waardecreatie<br />
Meer dan Landry en Florida, de goeroes van de creatieve stad, leert Jane Jacobs ons over<br />
mechanismen die van een stad een levend orgaan maken. Het citaat waarmee dit hoofdstuk<br />
opent, dateert uit de jaren zestig jaren van de vorige eeuw. Hoewel de problemen in de steden<br />
tegenwoordig in andere gedaante en omvang verschijnen dan destijds, blijft de kern van<br />
Jacobs’ betoog overeind. Haar stad is meer een verzameling mensen, dan <strong>gebouwen</strong>, straten,<br />
scholen. Ze zoekt naar de menselijke maat, het overzicht in alle levensfases, de ruimte voor<br />
levensbehoeften en de stedelijke anatomie, waarin het organisme vitaal blijft.<br />
Net als toen staat de toekomst van steden vandaag volop op de agenda. Steden groeien<br />
nog steeds en de ruimtelijke druk neemt toe. Problemen van verkeer en mobiliteit vragen<br />
onverminderde aandacht. Nieuwe bevolkingsgroepen veranderen de stad op sociaal-cultureel<br />
gebied, maar ook op economisch gebied. De vraag dringt zich meteen op hoe deze <strong>nieuwe</strong><br />
invloeden zich mengen met de historie, het erfgoed en het karakter van de stad. Een vitale<br />
stad herkent en erkent haar eigen stedelijk DNA, hoe sterker dit is geprofileerd, des te beter<br />
het zich verbindt en verbetert met het DNA van <strong>nieuwe</strong> bewoners. Jacobs pleit sterk voor<br />
diversiteit en ze streeft naar multifunctionaliteit in elk gedeelte van de stad. De analogie met<br />
de creatieve economie is sterk waar zij beschrijft hoe groot het belang is dat de menselijke<br />
maat en de multifunctionaliteit zich manifesteren in relatief kleine en overzichtelijke<br />
een heden. Elke wijk is op zich een compleet stuk stad, levend en organisch, intelligent<br />
en gezond, geschikt om te groeien en mee te bewegen met de ontwikkeling van de stad<br />
als geheel. Voor de voortdurende succesrijke doorontwikkeling van een stad poneert zij<br />
Kunstenaars Thijs Trompert en Marisja<br />
Smit dragen met hun atelier in de voormalige<br />
fabriek Rohm & Haas bij aan de<br />
waardeontwikkeling in het Oliemolenkwartier<br />
in Amersfoort.
in zeer ferme bewoordingen de noodzaak tot het behoud en het gebruik van oude <strong>gebouwen</strong><br />
op financiële middelen en methodes om creatieve economie te ontwikkelen en hoe het<br />
als compromisloze voorwaarde voor duurzame vitaliteit.<br />
stedelijk en industrieel vastgoed kan worden behouden en opnieuw gebruikt. Daarvoor<br />
Voor Jacobs zijn dit de cruciale factoren die een stad fris, levendig, bewoonbaar en zowel<br />
is inzicht nodig in de toegevoegde waarde van creatieve economie, de waardecreatie van<br />
economisch als sociaal-cultureel levenskrachtig en duurzaam maken. Niet de verkeers-<br />
betrokken vastgoed en het belang van beide voor de vitaliteit van de stad en de economie<br />
problematiek en of de immigratie zet onze stadsontwikkeling onder druk, maar het gebrek<br />
in het algemeen. De condities waaronder financiering mogelijk is, dienen in kaart te worden<br />
aan begrip hoe een stad werkt. De wijze waarop geld en kapitaal beschikbaar komen voor<br />
gebracht om deze meer methodisch en strategisch te kunnen inzetten. Geld heeft zijn<br />
de stedelijke groei hoe de financiering kan worden geïnstrumentaliseerd tot een methode<br />
beperkingen en is op zichzelf ook geen garantie voor succes. Onder ongunstige condities<br />
om de gewenste revitalisering te bereiken, daar gaat het om. Jacobs herkent daarin ‘gradual<br />
kan geld alleen weinig uitrichten.<br />
money’ en ‘cataclysmic money’, letterlijk ‘geleidelijk geld’ en ‘rampengeld’, hier aangeduid<br />
Wat weinigen zich realiseren, is dat bij gunstige condities de kans op succes nog steeds gering<br />
als ‘regelmatig kapitaal’ en ‘lawinekapitaal’.<br />
is. Geld kan voor de stad evenveel schade veroorzaken als nut hebben. Zonder de juiste<br />
In de processen rondom creatieve economie en industrieel erfgoed treden deze onderwerpen<br />
condities volgen geen investeringen op de juiste plek, zonder financiering zullen de gewenste<br />
opnieuw op de voorgrond als inzet voor profilering en tactische stadsontwikkeling. De<br />
ontwikkelingen niet tot stand komen. We dienen mogelijke waardeontwikke lingen te her-<br />
creatieve economie is zo populair dat wie er niet aan meedoet gemakkelijk het verwijt zal<br />
kennen om de gewenste verandering zonder onnodig risico te kunnen nastreven. Dat het<br />
krijgen kansen onbenut te laten. De vraag is of we inmiddels voldoende begrijpen hoe een<br />
begrip waarde door verschillende betrokkenen uiteenlopend wordt begrepen, zal duidelijk<br />
stad werkt, of dat we simpelweg de toolkits van Florida en Landry volgen.<br />
zijn. Dat er in relatie tot dat begrip door verschillende betrokkenen ook uiteen lopende geld-<br />
Gezien persberichten over stormachtige ingrepen in de grote steden, worden daar nu kansen<br />
stromen ontstaan die instrumenteel zijn voor de ontwikkeling van creatieve economie, is<br />
gezien die men eerder heeft laten liggen. Er is een sterk gevoel van urgentie om nu vooral<br />
daarvan een logisch gevolg.<br />
snel en veel te doen om de creatieve economie in de eigen stad op de troon te tillen en de<br />
Van oudsher zijn de pure financiers, de banken, het meest betrokken. Ze verlenen kredieten<br />
concurrentie voor te zijn in de culturele vernieuwing. Een gebrek aan geleidelijkheid en<br />
en leningen aan mensen in de stad, die daarmee hun huizen financieren, hun bedrijven, de<br />
regelmatige financiering van de stedelijke vernieuwing kan leiden tot verpaupering. Dat is<br />
opleiding van hun kinderen. Nieuwe initiatieven, ook in de creatieve economie, zullen hun<br />
te wijten aan gebrek aan inzicht in de noodzakelijk processen, het te laat onderkennen van<br />
bank bij hun initiatief betrekken, met diverse effecten. De bedrijvigheid komt wellicht beter<br />
trends en een verkeerde politieke en strategische prioritering. Een gebrek aan aandacht en<br />
en sneller tot resultaat, het bedrijfje kan een bedrijfspand huren en daarvoor een redelijke<br />
investeringen leidt tot achterstanden, die vaak pas worden opgelost als de negatieve waarde-<br />
prijs betalen, er zullen eventueel extra arbeidsplaatsen ontstaan. Reeds gevestigde bedrijven<br />
ontwikkeling een diepte heeft bereikt waardoor het interessant wordt om tot rigoureuze<br />
hebben ook een lening bij hun lokale bank. Ze kunnen aanhaken op de <strong>nieuwe</strong> ontwikke-<br />
106 ingrepen en investeringen te komen, met hoge financiële waardecreatie en rendementslingen<br />
en een deel van hun kapitaal inzetten op de <strong>nieuwe</strong> ontwikkelingen.<br />
107<br />
verwachtingen. Het proces van verpaupering, lawinekapitaal en explosieve waardecreatie<br />
Overheden en semi-overheden zijn steeds meer als financiële partner betrokken. Het behoort<br />
wordt door Jacobs aangeduid als ‘slummin and unslumming’. Dit mechanisme heeft als<br />
tot de kerntaken van de overheid rechtstreeks in de stad te investeren om publieke/generieke<br />
nadeel dat na de explosieve input er vooral rendement wordt ‘genomen’ door de investeerder<br />
condities te scheppen, bijvoorbeeld logistiek, zoals geschikte ruimten, regelgeving en<br />
en het project opnieuw een route inzet naar verpaupering. Na de explosieve investerings-<br />
bestemmingen. Daarmee worden vele secundaire effecten bewerkstelligd, zoals scholing<br />
injecties blijft de continue financieringsstroom uit waarmee een minder traumatisch<br />
en opleidingen.<br />
veranderings- en aanpassingsproces een kans gegeven zou worden. Grote waardefluctuaties<br />
De overheid kan de markt beïnvloeden door garanties te verlenen aan particulieren en<br />
in het economische proces en het betrokken vastgoed zijn het gevolg. Van oudsher waren<br />
bedrijven en door investeringen in de gewenste sectoren aan te moedigen. De overheid<br />
het vooral ontwikkelaars en investeerders die met hun explosievere aanpak de heftige<br />
verleent subsidies voor startende bedrijven, maar ook aan culturele en creatieve instellingen<br />
schommelingen teweegbrachten en dienden vooral de overheden met meer regelmatige<br />
die zich daarmee bijvoorbeeld kunnen mengen in de clustering van creatieve activiteit, ook<br />
financiering voor de geleidelijkheid en betere beheersbaarheid van de vernieuwings-<br />
als huurder van de te revitaliseren <strong>gebouwen</strong>. Net als bij banken hebben de investeringsprocessen<br />
te zorgen.<br />
beslissingen van de overheden indirecte resultaten.<br />
In de ontwikkeling van creatieve economie en de herontwikkeling van industrieel en stede-<br />
Ten slotte heeft de overheid sociale doelstellingen van publieke aard, zoals stedelijke<br />
lijk vastgoed ervaren we dat ook de overheid meedoet in de explosieve aanpak. Dit zal grote<br />
vernieuwing. Het tegengaan van verpaupering, criminaliteit en andere ongewenste effecten<br />
gevolgen hebben voor de concrete waardeontwikkeling. Steden bemoeien zich nadrukkelijk<br />
die een negatieve invloed hebben op de buurt, verlicht de sociale problemen, maar heeft<br />
met de kansen en veranderingen, ze ontwikkelen tactische inhoud, bemoeien zich met de<br />
ook directe waarde-effecten op de omgeving.<br />
creatieve branchering en trekken niet zelden hun beurs. Amsterdam en Arnhem forceren met<br />
De derde partij, ontwikkelaars en grootschalige investeerders, speelt een steeds belangrijkere rol.<br />
intensief optreden de veranderingen in hun rosse buurten. In hoeverre de <strong>nieuwe</strong> industrie<br />
Zij richten zich meer op projectlocaties en de kansen op waardeontwikkeling en rende-<br />
zich aanpast aan de waarde van de panden, of uiteindelijk de waarde van de investeringen<br />
menten die rechtstreeks uit een project voortvloeien. Waar banken en overheden vooral<br />
wordt genivelleerd tot het niveau van de <strong>nieuwe</strong> gebruikers, valt nog te bezien. In hoeverre<br />
op regelmaat en geleidelijkheid uit zijn, is het laatste type financiering meer gericht op<br />
steden met hun bemoeienis de juiste veranderingsprocessen mogelijk maken, of ze daarmee<br />
de snelle, intensieve investering, vaak op een locatie van beperkte omvang.<br />
de organische veranderingen die door de mensen worden geïnitieerd katalyseren of juist<br />
Uit de aangehaalde krantenberichten blijkt dat de overheid van rol verandert en zich meer en<br />
frustreren, zal evenzeer in de toekomst moeten blijken.<br />
meer opstelt als ‘cataclysmic financer’. Waar deze opstelling niet gepaard gaat aan een vervolgstrategie<br />
van geleidelijke progressieve ontwikkeling, zullen de lawine-ingrepen vaak niet tot<br />
Waarde als meervoudig begrip<br />
een succes voor de stad leiden. Ook de gemeente kan zijn geld maar één keer uitgeven.<br />
Er is tot nog toe vooral geschreven over creatieve economie, de voorwaarden waaronder<br />
De waarde die betrokkenen bij stedelijke vernieuwing vanuit de eigen discipline zien en<br />
deze ontstaat, het hergebruik van industriële complexen en het intrinsieke succes van<br />
de bereidheid om waardevormende ontwikkelingen te financieren, zijn sterk met elkaar<br />
steden, maar nog weinig over de financiering van deze processen. Hierna zullen we ingaan<br />
verbonden. Het een volgt ook niet op het ander, het is een dynamisch proces van wederzijdse
108 109<br />
De buitenruimte van de NDSM-werf<br />
als theaterdecor<br />
‘Lawinekapitaal en explosieve<br />
waarde creatie hebben als nadeel dat<br />
er snel rendement wordt genomen<br />
en het project opnieuw de route inzet<br />
naar verpaupering.’<br />
Kunstenaars en creatieven in de NDSM-<br />
Kunstad bouwen hun eigen werkruimtes<br />
in cascoconstructies van Dynamo<br />
Architecten.
110<br />
Figuur 4 piramide van de economische waardecreatie<br />
1<br />
2<br />
3<br />
4<br />
diensten<br />
goederen leveren<br />
diensten bedenken en leveren<br />
commodities<br />
grond en delfstoffen<br />
ontdekken en ontginnen<br />
oud vasgoed<br />
vasthouden, consolideren,<br />
transformeren<br />
creative economie<br />
bedenken en ver<strong>nieuwe</strong>n<br />
verbinden en veranderen<br />
industrie<br />
grond en delfstoffen bewerken<br />
goederen maken<br />
toegevoegde waarde<br />
toegevoegde waarde<br />
toegevoegde waarde<br />
toegevoegde waarde<br />
toegevoegde waarde<br />
beïnvloeding. De symmetrie van waardecreatie door projecten en van financierbaarheid<br />
van projecten is volledig en over de gehele lengte van de problematiek is de een gespiegeld<br />
aan de ander.<br />
Waarde in economie en waarde in het ruimtelijke complex<br />
Terwijl hiervoor werd gepleit voor het uiteenhouden van condities en potentiële gevolgen<br />
in de creatieve economie enerzijds en die rondom de vastgoedcomplexen anderzijds, werden<br />
de verschillende factoren in de voorafgaande beschrijvingen soms flink door elkaar gehaald,<br />
vooral ook omdat ze in de praktijk zo veel door elkaar lopen. Onterecht. De combinatie van<br />
ver<strong>nieuwe</strong>nde creatieve industrie met beschikbare panden maakt een afzonderlijke beoordeling<br />
van de waardeontwikkeling niet overbodig. De waardeontwikkeling in de creatieve<br />
economie in het algemeen en de waardeontwikkeling in het vastgoed, zijn van een andere<br />
orde en een ander principe.<br />
Het is niet ongewoon dat rondom een creatief project, een gebouw dat een katalysator wil<br />
zijn voor verdere creatieve economische vernieuwing, de betrokkenen, inclusief bewoners<br />
en ondernemers in een wijk, zich in een projectteam verenigen en zich mengen in ogenschijnlijk<br />
dezelfde discussie over de waardeontwikkeling van het project dat men onder<br />
handen heeft.<br />
De overheid heeft een dubbel belang: zowel bij de waarde van kansrijke economische<br />
innova tie en <strong>nieuwe</strong> impulsen, als bij een plan voor het behoud van de authentieke<br />
<strong>gebouwen</strong> waarbij de verpaupering stopt. Gelukkig maar dat lokale kunstenaars en culturele<br />
instellingen zich zo graag vestigen naast <strong>nieuwe</strong> creatieve bedrijvigheid, maar niet altijd<br />
lopen deze belangen parallel.<br />
De ontwikkelaar aan dezelfde tafel onderschrijft die doelstellingen graag, maar vertaalt ze<br />
al snel in mogelijke huurcontracten of operationele activiteiten, waarmee zijn investeringen<br />
in het vastgoed ook wat opbrengsten tegemoet kunnen zien. Deze inkomsten worden pas<br />
echt serieus als ze zijn vastgeklonken in huurcontracten. Contracten die op hun beurt weer<br />
voornamelijk van belang zijn voor de investeerders en beleggers, die een vooruitzicht op<br />
duurzaam rendement nodig hebben om projecten in hun portefeuille te kunnen opnemen.<br />
Sommige van die beleggers hebben een bredere horizon dan je in eerste instantie zou denken,<br />
omdat ze in de omgeving van het project meerdere panden hebben. Een nieuw creatief<br />
project kan een positieve waarde-impuls geven aan hun bestaande portefeuille. Een project<br />
dat verdere verpaupering kan voorkomen, neemt een hele zorg weg bij de belegger.<br />
De creatieve ondernemers die de spil zijn in de <strong>nieuwe</strong> economische sector en tevens de<br />
kern vormen van de functionele ontwikkeling van het vastgoed, kijken vanzelfsprekend<br />
vooral hoe zij hun creativiteit kunnen ontplooien en hoe zij als ondernemer of kunstenaar<br />
een bestaan kunnen opbouwen. Daarbij zullen ze afwegen of de locatie overeenkomt met<br />
‘de fase’ waarin hun bestaan of bedrijf zich bevindt. In de coalities die rondom dergelijke<br />
projecten ontstaan, is het van groot belang inzicht te ontwikkelen in de diverse opvattingen<br />
van het nut van het project, de beoogde waardeontwikkeling en van hetgeen men er uiteindelijk<br />
voor overheeft om het doel te bereiken.<br />
Toegevoegde waarde in de algemene economie<br />
De economie werkt in termen van toegevoegde waarde in elkaar logisch opeenvolgende<br />
sectoren. Die sectoren hebben zich historisch ontwikkeld. Het begint met het vinden<br />
en gebruiken van grondstoffen en basisgoederen en in hogere sectoren zien we vooral<br />
economische innovatie onder invloed van vergaande arbeidsverdeling, specialisatie, kennis<br />
en techniek.<br />
In de piramide van economische waardecreatie (figuur 4) wordt meestal in drie basislagen<br />
onderscheiden. De sectoren die erin worden beschreven, bestaan wel al zolang dat we veilig<br />
kunnen aannemen dat ze de basis vormen voor verdere economische ontwikkeling. De<br />
eerste sector bestaat uit het vergaren en gebruiken van grond- en delfstoffen, agrarische<br />
111
producten en andere uit de natuur gewonnen basisproducten. Het worden wel commodities<br />
genoemd, of goederen. Het betreft gestandaardiseerde producten, die weinig onderscheidend<br />
zijn en nauwelijks waarde kunnen toevoegen.<br />
In de tweede sector, de industrie, worden de producten bewerkt en aangepast, zodat er vele<br />
<strong>nieuwe</strong> producten en goederen ontstaan. Door de bewerking wordt er waarde toegevoegd<br />
aan de grondstoffen. We spreken internationaal van toegevoegde waarde. Overheden zien<br />
het graag, omdat ze over alle toegevoegde waarde graag een directe belasting toegevoegde<br />
waarde heffen.<br />
De derde sector levert goederen en diensten boven op de producten en bedenkt <strong>nieuwe</strong><br />
toepassingen voor bestaande producten. De dienstensector heeft flinke toevoegde waarde.<br />
Daarboven dienen zich <strong>nieuwe</strong> systemen van waardetoevoeging aan, waarvan het nog<br />
onduidelijk is hoe ze zich precies zullen gedragen en wat het bestendig aandeel in de <strong>nieuwe</strong><br />
laag van waardetoevoeging is. Wat betreft de beschrijving van de vierde sector en de vijfde<br />
sector zijn er verschillende kandidaten. Pine en Gilmore (1999) breken een lans voor waardecreatie<br />
door de zogenaamde beleveniseconomie, niet zonder reden. Eenzelfde rol mag de<br />
creatieve economie voor zich opeisen.<br />
In de vierde sector wordt waardetoevoeging op de normale dienstverlening en levering<br />
van producten gerealiseerd door het bedenken van <strong>nieuwe</strong> toepassingen, <strong>nieuwe</strong> gebruiks-<br />
1<br />
mogelijkheden, het zoeken van creatieve verbindingen tussen verschillende producten en<br />
diensten en andere veranderingsprocessen. De waardetoevoeging in de vierde sector is nog<br />
steeds gekoppeld aan het zogenaamde transactiemoment. Hiermee wordt bedoeld dat het<br />
product dat wordt geleverd inclusief alle veranderingen en vernieuwingen tot een <strong>nieuwe</strong>,<br />
verhoogde prijs leidt, die door de consument min of meer simultaan bij aanschaf of tijdens<br />
beleggers en financiers<br />
112 de consumptie wordt afgerekend.<br />
Kenmerkend voor de vijfde economische sector is dat er extra waarde wordt gecreëerd,<br />
113<br />
maar losgekoppeld van de consumptie. De afnemer is bereid meer te besteden voor een<br />
totale ervaring of een integraal concept, maar rekent niet evenredig af voor alle onderdelen<br />
die tot die waardetoevoeging bijdragen.<br />
In het geval van creatieve economie zou het kunnen zijn dat juist het gedeelte van waardecreatie<br />
dat zich consolideert in het integrale complex van het oude vastgoed kenmerkend<br />
is voor de vijfde-sectoreconomie. Dit wordt ook wel transformatie-economie genoemd.<br />
De onderscheidingskracht die de consument ertoe verleid voor het product meer te betalen,<br />
wordt voor dat onderscheidende product afgerekend, maar in zijn periferie. Misschien helpt<br />
Figuur 3 waardecreatie op basis van de consument/gebruiker<br />
een voorbeeld: er wordt vaak gezegd dat cultuur geen geld oplevert en daardoor weinig<br />
toegevoegde waarde heeft. Kunst en cultuur zijn echter belangrijke factoren voor bezoek-<br />
de consument<br />
gebruikers<br />
bereidheid, bestedingsbereidheid en onderscheidend vermogen. De bezoeker besteedt meer<br />
in de omliggende horeca, winkels en andere perifere <strong>functies</strong> dan aan het culturele product,<br />
waarvoor hij in eerste instantie is gekomen. In plaats van een direct gekoppelde transactie<br />
4<br />
(creatieve) ondernemers<br />
vindt er een transformatie van besteding plaats. Deze is heel goed in waarde om te zetten,<br />
3<br />
als die uitvloeiende toegenomen bestedingen (opbrengsten) in de ontvangende bedrijven<br />
ook kunnen worden geconsolideerd, bijvoorbeeld in een huurcomponent of een bijdrage<br />
exploitatie integraal project<br />
aan de cultuur<strong>functies</strong>.<br />
2<br />
Toegevoegde waarde en het gerevitaliseerde vastgoed<br />
Als de creatieve economie <strong>nieuwe</strong> waarde toevoegt, betekent dat nog niet dat deze waarde<br />
zich ook zodanig manifesteert, dat ze ten goede komt aan de projectontwikkeling. Ook al<br />
zoeken de creatieve ondernemers een bestaan in oude industriële complexen, daarmee is<br />
allerminst gegarandeerd dat deze complexen zelf ook een significante waardeontwikkeling<br />
ondergaan.<br />
Het herontwikkelen van industrieel erfgoed gaat zelden langs de weg der geleidelijkheid.<br />
Vaak worden dergelijke complexen door een ontwikkelaar of een ontwikkelende coalitie<br />
Figuur 5 waardecreatie vanuit de grondpositie<br />
1<br />
2<br />
3<br />
4<br />
de consument<br />
gebruikers<br />
(creatieve) ondernemers<br />
exploitatie intergraal project<br />
ontwikkelaar<br />
ontwikkelaar<br />
beleggers en financiers
opgepakt op een moment dat de economische waarde een dieptepunt heeft bereikt. Naast<br />
kapitaal en geleidelijke maar onomkeerbare waardecreatie ontwikkelen. Het is daarom<br />
de absolute waardecreatie die zou kunnen voortvloeien uit de algemene economische<br />
interessant om projecten als het Distillery District in Toronto, Granville Island in Vancouver<br />
vernieuwing voortkomend uit de creatieve economie, valt er in relatief veel waarde aan het<br />
en de Custard Factory in Birmingham en zo veel andere Britse of Noord-Amerikaanse<br />
bestaande vastgoed toe te voegen. Traditioneel kun je die waardekolom eventueel als volgt<br />
voorbeeldprojecten te volgen in hun toekomstige levensfases.<br />
beschrijven. Het project is gebaseerd op een grondpositie, de waarde van de grond en de<br />
De optimale bestedingsmogelijkheden uit de algemene kolom op de meest efficiënte en<br />
opstallen. Door het project te herontwikkelen en van <strong>nieuwe</strong> <strong>functies</strong> en gebruikers te<br />
duurzame wijze consolideren in het project, vraagt een marktgerichte en betrokken aanpak.<br />
voorzien, kan er een opwaardering plaatsvinden. Normaliter wordt die bereikt door onder-<br />
Op basis van in het vastgoed geconsolideerde financiële opwaardering kan de creatieve<br />
delen van de <strong>gebouwen</strong> langjarig te verhuren. De ontwikkelaar die voldoende huurcontracten<br />
economie weer een <strong>nieuwe</strong> impuls krijgen. Software en hardware, <strong>functies</strong> en huisvesting,<br />
kan overleggen aan een belegger, kan de door hem toegevoegde waarde op het project<br />
ideeën en producten zijn zowel voorwaarde als gevolg voor elkaar. Het gevolg is een weder-<br />
consolideren. Belegger en ontwikkelaar zijn het meest gebaat bij sterke exploitaties van de<br />
zijdse stimulans en waardecreatie, terwijl deze zonder wederkerige relatie marginaal zou blijven.<br />
huurders. Hoe hoger de omzet, hoe hoger de bijdrage aan huur en servicekosten kan zijn.<br />
Programmering is de kern van de ontwikkeling: van een uitgebalanceerd en creatief cultu-<br />
Toch bemoeien ontwikkelaar en belegger zich nauwelijks met de reële exploitatiekansen<br />
reel-sociaal-economisch complex, van multifunctionaliteit, van clustering van activiteiten,<br />
van hun huurders. Liever richten zij zich op partijen die zich elders al hebben bewezen en<br />
van samenhang en synergie. Wie optimale waardecreatie wil voor zijn project investeert<br />
zoeken ze hun zekerheden in de organisatie van de huurder en de omvang van diens omzet<br />
vooral in een slagvaardige organisatie die in staat is tot dynamische, effectieve en duurzame<br />
in andere projecten. In deze gevallen wordt er vanuit de grondpositie aan waardecreatie<br />
gewerkt (figuur 5). Voor homogene projecten in woningbouw, detailhandel of kantoren<br />
programmering.<br />
is dat een prima aanpak.<br />
Waardeontwikkeling in de praktijk: creatieve economie, broedplaatsen als impuls<br />
Terug naar de condities voor de effectieve realisatie van creatieve economie. Het beeld dat<br />
Voor multifunctionele projecten en voor innovatieve projecten zoals degene die voort-<br />
Jane Jacobs halverwege de vorige eeuw schetste van de condities voor succesvolle stedelijke<br />
komen uit de creatieve economie is deze aanpak minder geschikt. Duidelijke referenties en<br />
vernieuwing en vitaliteit heeft aan actualiteit gewonnen in deze fase van de economie en<br />
de gebruikelijke kengetallen ontbreken. Het is in dat geval nuttiger om vanuit de potentiële<br />
is met enige aanpassing uitstekend toe te passen op de processen die zich rondom creatieve<br />
waardeontwikkeling in de algemene economie terug te redeneren naar de grondpositie<br />
economie afspelen. Beleidsmakers jagen energiek de beloftes van creatieve economie voor<br />
(figuur 6).<br />
hun stad na, zonder daarbij scherp in het oog te houden wat de stad werkelijk nodig heeft.<br />
‘It goes right down to what we think we want, and to our ignorance about how cities work’<br />
114 De verbondenheid van traditionele ontwikkelaars en beleggers met de prestaties van het<br />
(Jacobs, 1961). Veel van de waarden die deze beleidsmakers in de creatieve innovatie zien, 115<br />
eigen project in de exploitatiefase is dus relatief virtueel. Voor de ondernemers die ruimte<br />
zijn indirect en non-financieel. De verwachte meerwaarden (of de toegevoegde waarden)<br />
huren in een creatief en multifunctioneel complex is het echter wel van belang dat zij optimaal<br />
worden geprojecteerd op de versterking van de stedelijke economie, beloftes voor de toe-<br />
renderen in het project. Dat begint bij een inschatting van hun optimale omzetkansen. Daarkomst,<br />
concurrentiekracht, <strong>nieuwe</strong> kansen, het creëren of het profileren van een <strong>nieuwe</strong><br />
voor is nodig dat we de eindgebruikers van hun producten kennen, hun bestedingsbereidheid<br />
creatieve klasse die veel zal bijdragen aan de levenskracht van de stad. Creatieve economie<br />
taxeren en deze terugrekenen naar de exploitatiekracht van de ondernemer. De toegevoegde<br />
wordt opgevat als motor voor nieuw economisch elan.<br />
waarde van het integrale project is daarmee niet optimaal gewaarborgd. Elke afzonderlijke<br />
De creativiteit, kunst en cultuur gedijen het best in een multifunctionele omgeving met een<br />
ondernemer dient daarvoor een gezonde exploitatie te kunnen voeren, maar binnen een<br />
tamelijk compleet voorzieningenniveau, in een entourage waar ook mensen kunnen worden<br />
sterke eenheid van kwaliteit en dienstverlening. Een slecht presterende onderneming kan<br />
opgeleid, waar gewoond en gewerkt wordt, waar ver<strong>nieuwe</strong>nde horecaconcepten, galeries<br />
bijzonder negatieve effecten hebben op de omzetkansen van zijn naburige ondernemers.<br />
en unieke winkels worden geïntroduceerd. Clustering en profilering van de creatieven<br />
Voor de exploitatie van het integrale project is een sterk totaalconcept nodig op drie niveaus,<br />
vergroot hun collectieve slagkracht. Creatieve clusters fungeren als broedplaats of proeftuin,<br />
waarin eerst naar de opbrengstkansen bij de eindgebruikers wordt gekeken, vervolgens naar<br />
experimentele practica waar proefondervindelijke creativiteit en de markt elkaar testen.<br />
de dienstverlening aan de individuele ondernemers om optimaal te renderen en ten derde<br />
De creatieve clusters dagen uit, prikkelen, vallen op. De deelnemers worden beter gevonden<br />
moet het concept ervoor zorgen dat het geheel meer is dan de som van de samenstellende<br />
en herkend. Economische wederkerigheid tussen creativiteit en waardecreatie wordt in fases<br />
delen. Daarmee creëert de projectexploitatie de optimale huuropbrengst voor de ontwik-<br />
op gang gebracht. Het zijn in samenhang de voorwaarden voor een innovatief klimaat, waar<br />
kelaar en de belegger.<br />
vooral ook het reguliere bedrijfsleven zijn voordeel mee kan halen.<br />
Om een creatieve broedplek in stedelijk erfgoed tot ontwikkeling te brengen, is een<br />
Afstemming van beide systemen: programmeren!<br />
programmering nodig conform de volgende belijning (figuur 7). Een snel resultaat is te<br />
Afstemming van de potentiële waardeontwikkeling die voorvloeit uit de processen van<br />
bereiken door een creatief milieu samen te stellen (zie voor toelichting op creatieve milieus<br />
de creatieve economie en de wijze waarop waarde wordt gecreëerd in het daarvoor zo<br />
Inleiding, p. 36). De deelnemers kunnen tegen lage kosten in zo’n nog wat introverte broed-<br />
geschikte vastgoed, vraagt om gecombineerd inzicht in beide systemen. Wat stroomt<br />
plaats instappen. Tijdelijke exploitatievormen (tentoonstellingen, evenementen, shows,<br />
in de creatieve economie stolt enigszins in het unieke industriële of stedelijke vastgoed,<br />
workshops, kort stondige verhuur, werkprojecten) nemen meteen een aanvang.<br />
broedplaatsen als kleine maalstroompjes houden de zaak in beweging en zorgen voor een<br />
Zodra het creatieve milieu samenhang tussen deelnemers begint te vertonen, wordt gewerkt<br />
verfrissende doorstroming.<br />
aan een interactiemilieu. Het interactiemilieu voegt waarde toe aan de nog summiere producties<br />
In de Angelsaksische praktijk is veel ervaring opgedaan met de programmering. Er zijn veel<br />
uit het experimentele creatieve milieu. De creatieve initiatiefnemers spiegelen hun ideeën<br />
succesvolle projecten ontwikkeld, waarbij zowel regelmatig kapitaal alsook lawinekapitaal<br />
aan de input van collega’s uit andere broedplaatsen, van gekende experts, zij ontmoeten<br />
wordt toegepast. In enkele zeer succesvolle projecten heeft de ontwikkelaar zich vooral als<br />
mensen uit het bedrijfsleven en brengen de vruchten van hun werk naar buiten. Het project<br />
programmeur opgesteld en zien we dat ook de ontwikkelaars methoden van regelmatig<br />
opent zich en wordt meer extravert. Tijdens het interactiemilieu neemt de activiteit toe, de
116<br />
Figuur 7 milieutypering in model gradual finance (de Stad bv)<br />
investeringswaarde<br />
kosten<br />
creatief milieu<br />
evenwicht kosten<br />
-opbrengst<br />
interactiemilieu<br />
autonome<br />
ontwikkelingen<br />
0 10<br />
20 30<br />
Figuur 8 model bij cataclysmic finance (de Stad bv)<br />
investeringswaarde<br />
kosten<br />
autonome<br />
ontwikkelingen<br />
sloop nieuwbouw<br />
transactiemilieu<br />
waarde<br />
ontwikkeling<br />
0 10<br />
20 30<br />
impuls 1<br />
impuls 2<br />
evenwicht kosten<br />
-opbrengst<br />
transformatiemilieu<br />
tijd<br />
waarde<br />
ontwikkeling<br />
tijdelijke exploitatie intensiveert en ideeën worden omgezet in kleine opdrachten en<br />
producties. De waardecreatie door de creatieve ondernemers wordt deels al omgezet<br />
in waardecreatie voor het project. Ondersteunende <strong>functies</strong> als horeca, musea en culturele<br />
instellingen nestelen zich nabij de broedplaatsen.<br />
Nadat het interactiemilieu kennelijk zijn waardecreatie heeft voltooid, zal de programmering<br />
zich richten op het instigeren van een transactiemilieu. De contacten met het reguliere<br />
bedrijfs leven, onderwijs- en kennisinstellingen worden uitgebreid. Een selectie van<br />
creatieve producten ontgroeit de experimentele fase en vindt de weg naar een marktplaats.<br />
De marktplaats trekt zowel consumenten als bedrijven. Niet alleen de producten zijn interessant,<br />
ook de beleving en de recreatieve elementen spreken de consument aan. De programmering<br />
past zich hier op aan. Ook tijdelijke exploitatievormen zoeken meer aanhechting<br />
met het transactiemilieu. Meer bedrijvigheid is in staat om zich tegen marktconforme termen<br />
te vestigen op de locatie. Horeca krijgt meer en meer een autonoom bestaansrecht. Bepaalde<br />
commerciële bedrijvigheid verkeert graag in deze complete creatieve omgeving. Wonen,<br />
werken en verblijven worden belangrijke onderdelen van de programmering. De cyclus van<br />
waardecreatie die is ingezet door de broedplaatsen is voltooid en gereed om zich te herhalen.<br />
Succesvol hergebruik van bestaande complexen is niet eenvoudig (en al helemaal niet snel)<br />
te realiseren. De <strong>gebouwen</strong> worden vaak verlaten na zeer langdurig gebruik en de laatste<br />
jaren daarvan is in het onderhoud al nauwelijks meer geïnvesteerd. Nadat de industriële<br />
gebruiker is vertrokken, staan de <strong>gebouwen</strong> in veel gevallen nog geruime tijd leeg. De<br />
ongebruikte complexen zijn een magneet voor vandalen, onoordeelkundige en destructieve<br />
gebruikers, soms zelfs criminele activiteiten. Het gebied blijft achter met veel problemen.<br />
Vaak is er vervuiling in grond of water die dient te worden gesaneerd. De verpaupering<br />
maakt zich meester van het complex en straalt na verloop van tijd ook af op de omgeving.<br />
Dat is te merken aan een negatieve waardeontwikkeling van het complex, maar mogelijk<br />
ook van woningen en andere panden in de omgeving, of van de bedrijvigheid in de buurt.<br />
Wie aan de herontwikkeling begint, moet achterstanden goedmaken. Er liggen hoge kosten<br />
in het verschiet, niet alleen vanwege de verpaupering maar ook vanwege het onzekere proces<br />
naar hergebruik. De <strong>nieuwe</strong> eigenaar krijgt te maken met hoge instandhoudingskosten en<br />
een onoverzichtelijk en moeilijk stuurbaar proces. Vooraf bestaat geen duidelijkheid over<br />
het tijdsbeslag, de inzet die het vergt, de partijen die zich naast de ambtelijke en politieke<br />
organisatie nog in het proces mengen en evenmin over de uitkomst wat betreft de <strong>nieuwe</strong><br />
bestemmingen. De projecten worden niet zelden beladen met emotionele reacties van<br />
bewoners, binnenstadsorganisaties of van vermeend concurrerende projecten.<br />
En als er dan eindelijk kan worden begonnen met de daadwerkelijke herontwikkeling,<br />
blijkt dat er dure aanpassingen verplicht worden om de <strong>gebouwen</strong> op het niveau van<br />
moderne regelgeving te brengen, een en ander in een bouwproces dat naar verwachting<br />
veel inefficiënter verloopt dan nieuwbouwprocessen.<br />
Waarom wil iemand die zo veel kosten moet maken investeren in zulke revitaliseringsprojecten?<br />
Dat kan alleen maar omdat de relatieve verpaupering een zodanig lage aanvangswaarde<br />
heeft gecreëerd dat van daaruit in relatieve zin een aanvaardbare kans op een aantrekkelijke<br />
waardecreatie kan plaatsvinden.<br />
Specialisten hebben geleerd om te gaan met de ingewikkelde processen die bij hergebruik<br />
van stedelijke erfgoedlocaties horen. Het doel is dan steeds waardetoevoeging door het<br />
ontwikkelen van <strong>nieuwe</strong> <strong>functies</strong>. Bij een duidelijke langjarige strategie die is gebaseerd<br />
op intelligente programmering van <strong>functies</strong> binnen de ruimtelijke mogelijkheden en<br />
geïncorporeerd in de moeilijke fasering die door de bewuste projecten wordt opgedrongen,<br />
zal de waardeontwikkeling optimaal verlopen.<br />
In het verleden is veel gekozen voor een explosieve benadering (zie figuur 8). Er wordt<br />
veel ineens gedaan, veelal als het project ook op een aanzienlijke financiële bijdrage van<br />
de overheid mag rekenen. De (autonome) waardeontwikkeling die in het algemeen door<br />
117
118<br />
Figuur 9 waarde impulsen en investeringen in model gradual finance (de Stad bv)<br />
investeringswaarde<br />
kosten<br />
creatief milieu<br />
evenwicht kosten<br />
-opbrengst<br />
interactiemilieu<br />
transactiemilieu<br />
waarde<br />
ontwikkeling<br />
autonome<br />
ontwikkelingen<br />
0 10<br />
20 30<br />
transformatiemilieu<br />
tijd<br />
de vernieuwingsprocessen van de creatieve economie mogelijk wordt gemaakt en die een<br />
voorwaarde vormt voor succesvolle en duurzame waardecreatie in het vastgoed, is geen onderdeel<br />
van de ontwikkelingstactiek. Er is ineens veel kapitaal voorhanden, waarmee vooral aan<br />
het vastgoed gekoppelde doelen worden gerealiseerd. Het is daarbij een kunst om nog aan<br />
te haken bij de economische ontwikkelingen. Het gerevitaliseerde project is daarna ook<br />
vaak minder geleidelijk en duurzaam te ontwikkelen. Met het beschikbare kapitaal doet<br />
men grote investeringen en de kosten lopen aanzienlijk op, hetgeen de pressie op snellere<br />
en grotere waardeontwikkelingen, dus grotere waardeschommelingen, sterk doet toenemen.<br />
Op langere termijn is er daardoor wellicht een groter risico op het verdwijnen van <strong>nieuwe</strong><br />
investeringen en een grotere kans op hernieuwde verpaupering.<br />
De weg der geleidelijkheid leidt met minder risico tot een gezonde waardeontwikkeling.<br />
De kosten blijven wat meer in de hand en van meet af aan is programmering van <strong>functies</strong><br />
in relatie tot de mogelijkheden die de creatieve economie daarvoor toestaat het doel. Met<br />
een regelmatige en ook geleidelijke serie van impulsen richt het programma zich in eerste<br />
instantie vooral op het spoedig vereffenen van de kosten, daarna op het laten groeien van<br />
de economische activiteit en daarmee de waardecomponent van het vastgoed en dan weer<br />
te investeren voor een volgende fase (figuur 9).<br />
De samenhang tussen waardecreatie door verhoogde economische activiteit en de waardecreatie<br />
voor het vastgoed is een programmatisch instrument voor de projectontwikkeling.<br />
Programmering bevordert de symbiose tussen de beide processen van waardetoevoeging<br />
zoals eerder geschetst. De geleidelijke strategie van waardecreatie is voor het publieke en<br />
algemene belang van de stad in veel gevallen te verkiezen boven de cataclystische aanpak<br />
(figuur 8). Om deze effectief te laten zijn, richt de prestatie van het integrale project zich<br />
noodzakelijkerwijs op de som van de individuele exploitaties. Daarnaast zal er vaak een<br />
partij nodig zijn die bereid is initiatief en risico te nemen in tijdelijke exploitatieactiviteiten.<br />
Het inrichten van een resultaatgerichte overkoepelende exploitatiemaatschappij als programmeur<br />
is hiervoor een effectief middel. Naast een afgewogen strategie voor geconsolideerde<br />
waardecreatie heeft zo’n exploitatiekoepel ook duidelijke voordelen wat betreft organisatiekracht<br />
en financierbaarheid.<br />
Waarde in soorten<br />
Na de uiteenzetting over verschillende betekenissen over het begrip waarde bij de diverse<br />
betrokkenen in een proces van creatieve economie en/of revitalisering van stedelijk erfgoed,<br />
zullen we ingaan op de verschillende rollen en posities die met de waardeontwikkeling<br />
te maken hebben. Naast de aandachtspunten die iets van de inkleuring van waardecreatie<br />
duidelijk maken, zal daarna ook in korte bewoordingen worden ingegaan op de financierbaarheid<br />
van projecten.<br />
Waardeontwikkeling op het project zelf<br />
De toegevoegde waarde die ontstaat door <strong>nieuwe</strong> processen van productinnovatie, vernieuwing<br />
van dienstverlening of het veranderen van de perceptie rondom het aanbod<br />
en het leggen van <strong>nieuwe</strong> verbindingen wordt geleverd door de creatieve economie.<br />
De <strong>nieuwe</strong> laag van toegevoegde waarde kan uitgroeien tot een gekende <strong>nieuwe</strong> economische<br />
sector.<br />
Authentiek vastgoed dat in onbruik is geraakt, is uitermate geschikt om creatieve bedrijven<br />
te huisvesten. Als de bedrijfsprocessen van deze ondernemers zich bestendigen, kan daaruit<br />
een huurwaarde worden gedestilleerd die de waardevorming van het vastgoed positief<br />
beïnvloedt. In verdere fases zal deze waardeontwikkeling aantrekkelijk doorgroeien, omdat<br />
het creatieve milieu uit de vroegste fase culmineert in een interessant creatief transactiemilieu.<br />
Noodzaak is het deze waardecreatie door doelgerichte programmering te stimuleren<br />
119
120 121<br />
Het Hazemeyercomplex in Hengelo met<br />
onder de Reyrolle Hal<br />
Tentoonstelling voor hedendaagse kunst<br />
OkArt (oktober 2007) in het Hazemeyercomplex
en te consolideren voor de vastgoedsituatie. Door die verbeterde vastgoedsituatie worden<br />
is de gedachte. Dat steden als geheel daarin al hun actieve rol vervullen, blijkt wel uit de<br />
de creatieven in staat gesteld om economisch door te groeien. Programmering zorgt voor<br />
actuele situatie van veel projecten. De overheid ziet in toenemende mate de meerwaarde<br />
een zo geleidelijk mogelijke waardeontwikkeling en financiering. Toch zal in veel gevallen<br />
van de creativiteit en de revitalisering en participeert in financiering en programmering.<br />
van revitalisering van industrieel en stedelijk erfgoed nog steeds worden uitgegaan van een<br />
Ze ondersteunt het bereiken van haar eigen publieke doelen ook op andere wijze, bijvoor-<br />
verpauperde situatie met een in relatieve termen lage waarde voor het vastgoed. De verleiding<br />
beeld door rechtstreekse subsidies aan de projectontwikkelaar of de programmerende<br />
– en soms de noodzaak – is groot om in fases met wat meer explosieve investeringen het<br />
exploitatie maatschappij, indirecte subsidies aan bijvoorbeeld de culturele en creatieve<br />
project te financieren. Waar dat niet eenvoudig tot evenredige waardeontwikkeling in<br />
instellingen die zich vestigen in het creatieve complex. Er valt ook te denken dat de over-<br />
het vastgoed leidt, zien we dat overheden zich ook steeds meer met deze heftige kapitaalsheid<br />
indirecte investeringen pleegt om de gewenste doelen te bereiken of te versnellen.<br />
injecties bemoeien.<br />
Het verbeteren van infrastructuur en faciliteiten voor startende creatieve ondernemers<br />
Een overkoepelende exploitatiemaatschappij is bij uitstek geschikt om de waardepotentie<br />
zijn goede voor beelden. De gezamenlijke overheden zouden verder moeten nadenken<br />
die de processen van de creatieve economie biedt te consolideren in het betrokken vastgoed.<br />
hoe zij zouden kunnen bijdragen tot de risicobeperking (garantiefonds) voor de onzekere<br />
Het draagt zorg voor focus, doelgerichtheid en resultaat. Daarnaast implementeert en bewaakt<br />
herontwikkeling van het creatieve complex, of juist het hergebruik van industrieel en stede-<br />
de exploitatiemaatschappij het integraal concept en maakt ze vormen van tijdelijke gebruik<br />
lijk erfgoed kunnen stimuleren (investeringsfonds).<br />
mogelijk. De gebruikers en bezoekers zien de projecten vaak als een geïntegreerde eenheid.<br />
Dat zou ook moeten gelden voor bijvoorbeeld woningcorporaties. In hoeverre het profijt-<br />
Zij bezoeken in hun beleving en waardering de Westergasfabriek, de Lichtfabriek of<br />
beginsel zich laat vertalen naar een bijdrage ten behoeve van de eigen toegevoegde waarde,<br />
Hazemeyer Hengelo. Zelfs de prestaties van individuele <strong>functies</strong> zijn van grote invloed<br />
hetzij als financiering vooraf, hetzij als toezegging vooraf indien de waarde werkelijk is<br />
op de waardering voor het project als geheel. De term waardering is van grote invloed<br />
gerealiseerd, is nog de vraag. Free-riders zijn er vele in deze discussie, bij corporaties, allerlei<br />
op de waardevorming. De exploitatiekoepel kan het belang van de integraliteit bewaken<br />
andere vastgoedeigenaren en bij vele andere instanties. Zij wachten liever af dan te partici-<br />
en doet daarmee ook de beste zaken voor de individuele deelnemers. De exploitatiemaatperen.<br />
Het verdient verdere aandacht om na te gaan hoe juist deze partijen kunnen en<br />
schappij maakt in elk geval transformatieve waardevorming mogelijk. Ze kan bijvoorbeeld<br />
willen gaan bijdragen aan de geleidelijke en daardoor meer consistente ontwikkeling van<br />
gemakkelijker tot verevening van huuropbrengsten tussen culturele, creatieve en commer-<br />
het creatieve complex en daarmee de vitalisering van het stadsgebied als geheel.<br />
ciële partijen komen.<br />
Een vroege bundeling van het bredere belang en de vorming van resultaatgerichte coalities<br />
die ieders wensen en belangen optimaal dienen, maakt de realisatie van de complexen<br />
Perifere waardeontwikkeling<br />
eenvoudiger. Iedere partij hoort in een vroeg stadium duidelijk te maken wat en wanneer<br />
122 De revitalisering van stedelijke en industriële erfgoedlocaties creëert niet alleen <strong>nieuwe</strong><br />
hij denkt bij te dragen aan het project in relatie tot de door hem verwachte uiteindelijke 123<br />
waarde op de locatie zelf, ook in de omgeving van het project zal er waardeontwikkeling<br />
optreden. Vaak heeft die omgeving al te maken gehad met een negatieve waardeontwikke-<br />
waardeontwikkeling.<br />
ling, omdat leegstaande complexen nu eenmaal zelden een positief effect op hun omgeving<br />
Financierbaarheid<br />
hebben. De buurt revitaliseert dus mee. Bedrijfjes voelen zich er prettiger en kunnen<br />
Daarmee is een opening gegeven om vanuit allerlei mogelijke waardevormingen deel<br />
er beter renderen. Door verhoogde economische activiteit zal de gemiddelde bestedings-<br />
te nemen aan de financiering en financierbaarheid van projecten. Het is geen wonder dat<br />
capaciteit toenemen, zodat ook winkels en horeca in het gebied een verbeterde nering<br />
stedelijke overheden zo intensief hebben geïnvesteerd in bepaalde complexen. Traditionele<br />
hebben. Ook het woonklimaat wordt duidelijk positief beïnvloed en vooral ook in dit<br />
financiering bleek vaak erg lastig. Ontwikkelaars zagen vaak wel de potentie van het indus-<br />
segment zal waardecreatie plaatsvinden.<br />
triële erfgoed, maar door de andere processen en partijen die zich rondom deze projecten<br />
Als er zulke toegevoegde waarde in de omgeving ontstaat, is het de vraag of deze niet kan<br />
bewegen, was het niet eenvoudig daar hun reguliere afnemers, de beleggers, voor te interes-<br />
bijdragen aan de geleidelijke financiering van de projecten. Projecten staan namelijk niet<br />
seren. De risico’s lijken groter, de zekerheden geringer. In elk geval vielen de gebruikelijke<br />
op zich. Het creatief complex (creatieve economie plus hergebruikt vastgoed) is veelal een<br />
kengetallen en toetsingscriteria nauwelijks toe te passen op de creatieve industrie en de<br />
katalysator voor gebiedsontwikkeling in het algemeen. Het behoud van de oude <strong>gebouwen</strong><br />
is voor verdere stedelijke ontwikkeling ook een belangrijke voorwaarde. Ook hier is de<br />
hergebruikprojecten.<br />
Westergasfabriek, Nederlands meest geciteerde voorbeeld, een goede graadmeter. Hier valt<br />
Toetsingscriteria beleggers<br />
duidelijk te zien dat de omgeving van het Westerpark zich aan het elastiek van het project<br />
Beleggers nemen het project van een ontwikkelaar graag over als die gebaseerd is op vol-<br />
heeft opgetrokken en dat ook in de directe omgeving aanzienlijke waardestijgingen zijn<br />
doende huurcontracten. Afhankelijk van het soort huurders en het soort project zullen zij<br />
gerealiseerd en geconsolideerd.<br />
deze toetsen aan hun risicoanalyse. Maar in het algemeen kan men stellen dat een belegger<br />
Veel steden erkennen inmiddels ook de katalysewerking van de creatieve complexen. Wie<br />
gebaat is bij langjarige huurcontracten van minimaal vijf, en liefst tien of vijftien jaar, die zijn<br />
nog een groter stadsgebied wil herontwikkelen, zal deze complexen een kans moeten geven<br />
afgenomen door gerenommeerde bedrijven die al geruime tijd winstgevend zijn. Dergelijke<br />
en dus de expertise moeten opbouwen om door de programmering de waardecreatie te<br />
bedrijven hebben vaak kapitaal opgebouwd, dat meetelt in het risicoprofiel. Zij maken vaak<br />
stimuleren en vast te klinken in het project en het gebied. Voor ontwikkelaars is het dus<br />
deel uit van een grotere organisatie, die eventueel garant staat voor de huur. Dergelijke partijen<br />
steeds belangrijker om deze competentie te verwerven, of partners te kiezen die deze klus<br />
hebben per branche hun trackrecords achtergelaten en er zijn vele statistieken verzameld die<br />
kunnen klaren. De ontwikkelaar die dit kan, maakt meer aanspraak op de meer reguliere<br />
kunnen bijdragen aan het formuleren van rationele getallen die investering, risico en waarde-<br />
stadsontwikkelingen in de periferie van het project. Ook dat is een aanzienlijk voordeel.<br />
ontwikkeling vooraf kunnen toetsen.<br />
Om de creatieve complexen liefst geleidelijk te financieren, heeft men zich vaak afgevraagd<br />
In de creatieve complexen wordt zelden aan deze voorwaarden voldaan. Het gaat hier vooral<br />
of de waardecreatie in de periferie niet zou kunnen bijdragen aan de realisatie van de<br />
om veel bedrijven met een kleine omvang, die iets nieuws doen en <strong>nieuwe</strong> samenwerking<br />
complexen. Wie er uiteindelijk profijt van heeft zou er ook aan kunnen meebetalen,<br />
opbouwen. Betrouwbare business engineering ontbreekt. Het verloop is groter en ze zijn
niet geneigd om in te tekenen op langjarige huurcontracten. Zij voelen zich graag onafhankelijk<br />
en autonoom en binden zich tijdens hun creatieve opstart niet lang aan vaste plekken.<br />
Zij zijn het best te binden aan contracten met ingroeihuren. In Angelsaksische projecten<br />
wordt veel gewerkt met huren die een percentage bedragen van de gerealiseerde omzet,<br />
eventueel met een vooraf afgesproken voorschot op basis van omzetprognoses. Dat ligt in<br />
de Nederlandse situatie nog steeds erg moeilijk, alhoewel er nu diverse partijen studeren op<br />
<strong>nieuwe</strong> methodieken voor creatieve complexen. Beleggers, ontwikkelaars en programmeurs<br />
moeten dan vooral ook leren van consumentencijfers en bestedingspotenties. Hoe beter zij<br />
hun huurders kunnen helpen aan een grotere omzet, hoe hoger de absolute huursommen<br />
en de daaraan gekoppelde waarde van het vastgoed.<br />
manifestaties, et cetera. Daarnaast kunnen er broedplaatsen worden ingericht en kunnen<br />
creatieven in de eerste fase hun intrek nemen met gebruikerscontracten.<br />
De overkoepelende exploitatiemaatschappij blijkt een aantrekkelijk vehikel voor de financierbaarheid<br />
van de projecten. De exploitatieorganisatie kan uitgroeien tot een gerenommeerd<br />
bedrijf dat een beter gekwalificeerde partner is voor de beleggers en kredietverstrekkers.<br />
Ze hebben een overkoepelend langjarig huurcontract, waardoor de eindbelegger in eerste<br />
aanleg niet met tientallen kleine huurders te maken krijgt. De exploitatiemaatschappij<br />
verhuurt weer door aan de onderliggende partijen. Waar nodig kunnen deze contracten<br />
als zekerheid worden verpand aan de financier. De centrale exploitatiemaatschappij zal ook<br />
van private investeerders en aandeelhouders gemakkelijker een bijdrage kunnen verwachten<br />
dan de verzameling van bedrijfjes.<br />
Optimaal renderen van creatieve plekken<br />
De modus operandi van de succesvolle Angelsaksische praktijk geeft een menging van aan-<br />
Besluit<br />
dachtspunten, die in de tamelijk vaste structuren van de traditionele aanpak in Nederland<br />
Financiering komt in stappen dichterbij naarmate de kennis van de ontwikkeling van<br />
lastig zijn in te bedden.<br />
creatieve complexen toeneemt. De relatie tussen waardeontwikkeling en financierbaarheid<br />
Creatieve projecten bewijzen zich het best en het snelst door het activeren van zo veel<br />
is in het voorgaande vanuit meerdere invalshoeken beschreven. Geen waardeontwikkeling<br />
mogelijk puur en uniek ondernemerschap. Elke ondernemer in het creatief complex moet<br />
zonder financiering. Geen financiering zonder waardeontwikkeling. Deze schijnbare vicieuze<br />
zich vanuit zijn individuele bedrijfsbelang persoonlijk verbinden aan de doelen en resultaten<br />
cirkel wordt nog al te gemakkelijk met geweld doorbroken door de injectie van het zoge-<br />
van het geheel. Het blijkt dat repeterende formules, franchises en filiaalbedrijven het succes<br />
naamde lawinekapitaal. Inmiddels is er genoeg praktische ervaring en expertise voor derge-<br />
vertragen of verhinderen. Creatieve ondernemers willen zich namelijk onderscheiden<br />
lijke projecten opgebouwd, vooral maar niet uitsluitend in de Angelsaksische wereld, dat<br />
en dat rendeert beter in een onderscheidend project, dat niet wordt gedomineerd door<br />
de mogelijkheden voor geleidelijke investeringen en een duurzaam progressief model van<br />
bedrijven die middle-of- the-road zijn. Voor de creatieve complexen is een dynamische<br />
waardeontwikkeling kan worden gerealiseerd. Daarvan dienen nog zeker veel partijen zich<br />
menging en clustering van kleine en jonge partijen nodig. De consolidatie is net zo gemengd,<br />
te vergewissen. Nieuwe coalities en kansrijke projecten zullen de realisatie van dergelijke<br />
door in opzet, vastheid en contractsduur uiteenlopende huurcontracten en gebruikers-<br />
projecten in de toekomst zeker meer hanteerbaar maken.<br />
124 overeenkomsten.<br />
Er wordt vaak gekozen voor percentagehuren, die periodiek (alleen omhoog) worden<br />
bij gesteld en waarin tussentijdse ontbindingsmogelijkheden zijn opgenomen, als niet aan<br />
de minimale verwachtingen wordt voldaan. Kennis van de macro-economische kengetallen<br />
van eindgebruikers en consumenten, branchegetallen en dergelijke is dan van groot belang.<br />
Programmeurs, vaak georganiseerd in een centrale exploitatiemaatschappij, rekenen met<br />
hun huurders mee om de omzetpotentie te optimaliseren en het proces van waardecreatie<br />
daarop stevig af te stemmen. Zij denken mee in de bedrijfsprocessen van hun huurders<br />
en beïnvloeden het geheel van de bedrijfsprocessen. De kern van de waardecreatie wordt<br />
gevormd door de business engineering van het integrale project met de individuele ondernemers<br />
en tijdelijke exploitatieactiviteiten als bouwstenen. Inmiddels is met deze aanpak<br />
aangetoond dat de geconsolideerde waardecreatie (uiteindelijk) aanzienlijk hoger uitvalt<br />
dan bij een traditionele ontwikkeling van de creatieve complexen. Daarmee is echter<br />
de financierbaarheid nog niet verbeterd, omdat de kennisontwikkeling vooral binnen<br />
de pionierende ontwikkelaars en programmeurs is opgeslagen.<br />
125<br />
Rol overkoepelende exploitatiemaatschappij<br />
De overkoepelende exploitatiemaatschappij richt zich op de exploitatiekracht en de<br />
gradueel groeiende exploitatiefase van een project. Daarmee is ook een belangrijk deel<br />
van de continuïteit gewaarborgd.<br />
Naar analogie van de Angelsaksische voorbeelden vindt ook op het Europese continent<br />
de exploitatiemaatschappij meer en meer navolging. Deze neemt het integrale hoofdhuurcontract<br />
voor het hele complex van de ontwikkelaar en zorgt voor parkmanagement,<br />
commercieel management en marketing. De focus is gefixeerd op de duale waardeontwikkeling<br />
(economische activiteit versus consolidatie voor het vastgoed) en programmering.<br />
Vanuit de programmering worden <strong>nieuwe</strong> creatieve activiteiten geïnitieerd of ondersteund,<br />
worden <strong>nieuwe</strong> ondernemers geworven en tijdelijke exploitatievormen ontwikkeld. Deze<br />
bestaan bijvoorbeeld uit tentoonstellingen, beursactiviteiten, entertainment, culturele
Custard Factory<br />
Birmingham<br />
Auteurs<br />
De Custard Factory is een productiecentrum voor<br />
kunst en media dat gevestigd is in de fabriekspanden<br />
van de voormalige Bird’s Custard Factory,<br />
gelegen in het oosten van Birmingham in het voormalig<br />
industriële Digbethdistrict. Het terrein is ruim<br />
2 hectare groot en bevat een aantal fabriekspanden<br />
van ongeveer een eeuw oud. In de loop van de jaren<br />
tachtig raakten de <strong>gebouwen</strong> in onbruik en in 1990<br />
ging de herontwikkeling van start. Het is daarmee<br />
het eerste project in Birmingham waarbij de creatieve<br />
industrie centraal stond. Er werd begonnen<br />
met negentien studio’s voor kunstenaars. Vanaf<br />
het begin van het project was de populariteit onder<br />
startende ondernemers overweldigend. In vijftien<br />
jaar is de Custard Factory uitgegroeid tot een cluster<br />
van bedrijfs<strong>gebouwen</strong>. Maar liefst 500 professionals<br />
uit de creatieve industrie zijn er werkzaam, 95% van<br />
de ruimte is verhuurd en voor de goedkopere ateliers<br />
bestaat een lange wachttijd. Het culturele cluster<br />
beperkt zich niet tot de bedrijven<strong>gebouwen</strong>; er is<br />
een geheel <strong>nieuwe</strong> omgeving ontstaan met elkaar<br />
versterkende <strong>gebouwen</strong>, <strong>functies</strong> en binnenplaatsen<br />
(Van der Aalst, Hardorff & Horsten, 2007).<br />
De Custard Factory in haar huidige vorm is opgezet<br />
door Bennie Gray en is in beheer van zijn<br />
organi satie SPACE (Society for the Promotion of<br />
Artistic and Creative Enterprise). SPACE is een<br />
zogenaamde not- for-profitorganisatie, die naast<br />
de Custard Factory nog dertien andere projecten<br />
in beheer heeft. Gray kocht de Custard Factory ‘per<br />
ongeluk’ in 1990. Oorspronkelijk had hij zijn oog projectorganisatie van SPACE en de leidende rol van<br />
126 Net als zovele andere industriesteden krijgt ook Birmingham gedurende de<br />
127<br />
jaren zeventig te maken met een teruglopende industriële sector en afnemende<br />
werkgelegenheid. Halverwege de jaren tachtig stelt het stadsbestuur dan ook<br />
een strategie op ter modernisering van de economische structuur, die een<br />
keerpunt teweegbrengt in het verval van de stad. Kern van deze strategie<br />
is het ontwikkelen van de congres- en toeristenindustrie. Sindsdien is het<br />
stedelijk imago sterk verbeterd en is de stad een toeristentrekker geworden,<br />
met maar liefst 23 miljoen bezoekers per jaar. Ook is de economie meer<br />
gediversifieerd geraakt. In 2005 telde Birmingham al 26.000 banen in de<br />
creatieve industrie, oftewel 5,2% van de werkgelegenheid.<br />
laten vallen op een ander gebouw in Birmingham.<br />
Voorwaarde van die verkoop was echter dat Gray<br />
ook het gebied van de voormalige Custard Factory<br />
erbij zou aanschaffen. De verkoper omschreef het<br />
als een ‘pile of rubbish’. Gray zag echter wel de<br />
potentie van het gebied en was, zoals hij zelf stelt,<br />
‘stunned by the sheer beauty of the place’ (www.<br />
spaceorg.co.uk). Ondanks de kwaliteiten van het<br />
gebied had hij geen vooraf vastgesteld plan voor<br />
de invulling ervan. Door toevallige ontmoetingen<br />
ontstond het idee om studio’s voor artiesten te<br />
realiseren. De immense populariteit van deze<br />
studio’s bepaalde de uiteinde lijke richting van<br />
het herontwikkelingsproject.<br />
De veertien projecten uitgevoerd door SPACE, waar<br />
de Custard Factory er één van is, zijn gebaseerd<br />
op het volgende principe: ‘(…) creating coherent<br />
“working communities” – and then helping to release<br />
and nurture the tremendous energy that always<br />
seem to flow from them in order to bring about<br />
urban revitalisation (www.spaceorg.co.uk)’.<br />
Uit dit citaat blijkt dat een project niet eindigt bij<br />
de herontwikkeling van een gebied, maar dat het<br />
management een wezenlijk onderdeel is van het<br />
gehele project. De naadloze overgang van de fase<br />
van ontwikkeling naar de fase van management is<br />
volgens Gray de kern van een geslaagde herontwikkeling.<br />
Bij dit management is flexibiliteit van cruciaal<br />
belang, omdat men te maken heeft met de behoeften<br />
van een groot aantal creatieve en onafhankelijke<br />
mensen die per definitie een starre structuur<br />
en bureaucratie afwijzen. Over het managen van<br />
herontwikkelingsprojecten zegt Gray het volgende:<br />
‘In a very real sense, if you’ve done it in the right<br />
way, you will be midwife to the birth of a lusty working<br />
community. In the early months you will attempt to<br />
nurture and also to guide the anarchic infant. But<br />
as people get to know each other and as they develop<br />
all sorts of fertile relationships, the project<br />
– like any new born creature – will begin to establish<br />
a spirit, an identity and a direction of its own. Meanwhile,<br />
however, you must engender and maintain<br />
discipline and structure of a high degree – but you<br />
must do so without a smidgen of the appearance<br />
of bureaucracy’ (www.spaceorg.co.uk).<br />
In het Custard Factory project wordt het creëren<br />
van zo’n eigen identiteit actief nagestreefd. Het<br />
grootste gebouw in het gebied, The Devonshire<br />
House, wordt ontwikkeld tot een centrum met werkplaatsen,<br />
winkels en galeries. In dit gebouw wordt<br />
met een transparante inrichting en de aanwezigheid<br />
van een binnentuin gestreefd naar meer dynamiek<br />
en interactie tussen organisaties onderling, maar<br />
ook tussen bezoekers. En dat is hard nodig, want<br />
ondanks deze pogingen is de Custard Factory<br />
momen teel vooral een productiegerichte omgeving<br />
en zijn er nauwelijks publieke <strong>functies</strong> aanwezig.<br />
Gevolg hiervan is dat het tijdens werkdagen in<br />
de avond zo verlaten is op straat dat men een<br />
beveiligingsbedrijf heeft moeten inschakelen. Het<br />
genereren van traffic, zowel overdag als ’s avonds,<br />
zal moeten worden nagestreefd om meer dynamiek<br />
in het gebied te creëren.<br />
In de Custard Factory is, mede door de uitzonderlijke<br />
Bennie Gray, een gezonde omgeving gecreëerd voor<br />
startend ondernemerschap en er is ruimte voor<br />
cultureel experiment. De Custard Factory zal echter<br />
moeten doorontwikkelen en vooral moeten werken<br />
aan publieke <strong>functies</strong>, het creëren van een eigen<br />
identiteit en het aantrekken van meer respectabele<br />
en volgroeide organisaties (Van der Aalst, Hardorff<br />
& Horsten, 2007).<br />
Het Hazemeyer complex in Hengelo staat voor een<br />
soortgelijke opgave. De ontwikkeling wordt gestart<br />
zonder eindbeeld op basis van de dynamiek<br />
die wordt losgemaakt door de ontwikkelaar en de<br />
eerste gebruikers. De kunst is meteen bij de eerste<br />
gebruikers de juiste keuzes te maken en een<br />
bezoekersstroom te genereren. Dat kan door de<br />
gebruikers de gelegenheid te geven zichzelf en daarmee<br />
het gebied een identiteit te geven. De genen<br />
van de ontwikkeling zitten niet in de stenen, maar<br />
in het gevoel van de plek en het programma van<br />
de gebruikers. Bennie Grays vergelijking van de<br />
ontwikkelaar met een vroedvrouw gaat een beetje<br />
mank, om nieuw DNA tot ontwikkeling te brengen<br />
zal er toch eerst een bevruchting moeten plaatsvinden.<br />
Bronnen:<br />
P. van der Aalst, A. Hardorff & P. Horsten, 2007.<br />
Custard met een creatief smaakje. Uncover!, 1<br />
(1), p. 7-12.<br />
R.C. Kloosterman e.a. (2007), Proeftuinen. Cultuur<br />
als hefboom voor de lokale economie. De cases<br />
Helsinki, Manchester, Lille, Milaan en Birmingham.<br />
www.spaceorg.co.uk
128 129<br />
The Custard Factory, creatieve hotspot<br />
in Birmingham<br />
Quote
Hoofdstuk 5<br />
Jeroen Saris, de Stad bv<br />
In samenspraak met Renée Hoogendoorn, directeur Gebiedsontwikkeling AM BV.<br />
De gepresenteerde procesopzet is ontwikkeld in haar vorige functie als directeur<br />
Strategische Projecten bij ING Real Estate Development NL<br />
Nieuwe<br />
verbindingen<br />
maken het<br />
creatief DNA:<br />
proces en<br />
coalitie vorming<br />
Als het werken aan de creatieve stad in de afgelopen jaren ons iets geleerd heeft, dan is<br />
het wel dat daarvoor <strong>nieuwe</strong> verbindingen nodig zijn tussen de hardware (stad, gebouw,<br />
ontwikkelaar) en de software (creatieve bedrijvigheid en consumenten). Dat creativiteit en<br />
cultuur bijdragen tot de waardevorming van een gebouw of van een gebied is wel bekend,<br />
maar hoe komen we erachter welke waarde bij welke omgeving past? Welk samenspel tussen<br />
gebruikers, ontwikkelaars en omgeving, de culturele en kennisinstellingen, de gemeente en<br />
financiers, leidt tot succesvolle herontwikkelingsprojecten? De casus in dit boek illustreren<br />
de grote verscheidenheid aan succesvolle projecten. Creatieve economie vraagt om een<br />
andere benadering van de vastgoedontwikkeling, maar ook een andere benadering van de<br />
stad. Het einde van scheiding van <strong>functies</strong> betekent het leggen van <strong>nieuwe</strong> verbindingen.<br />
Andere markt, ander proces?<br />
Bij de herontwikkeling van binnenstedelijke locaties voor creatieve economie zijn de<br />
standaard methodieken voor vastgoedontwikkeling veelal niet van toepassing. De redenen<br />
daarvoor liggen zowel in de aard van de markt als in het afwijkende karakter van de locaties.<br />
De creatieve markt bestaat uit meerdere sectoren waarvan sommige, zoals media en marketing,<br />
een levenscyclus doorlopen conform de economische wetten van omzetgroei, standaardisatie,<br />
kostenbeheersing en efficiency. Voor deze bedrijven is de projectontwikkeling niet wezenlijk<br />
anders dan in de kantorenmarkt, zij het dat deze creatieve bedrijven andere eisen stellen aan<br />
de locatie. Leegstaande kantoren komen niet in aanmerking omdat ze niet aan de locatie-<br />
en imagovereisten van de creatieve sector voldoen. Een mediaproducent als Endemol kan<br />
in Aalsmeer groot worden dankzij de beschikbare ruimte, bereikbaarheid en lage kosten,<br />
maar kiest uiteindelijk toch voor verhuizing naar een plek in de stad die aan dezelfde criteria<br />
voldoet. Voor IdtV of MTV spelen de traditionele factoren een ondergeschikte rol bij de<br />
keuze voor een vestigingsplaats. Directies en de medewerkers van deze bedrijven hebben<br />
een voor keur voor locatie met een veel hogere ‘belevingswaarde’. In de keuze van MTV<br />
voor het NDSM-terrein in Amsterdam-Noord is de stem van het personeel doorslaggevend<br />
geweest. Dat is ook logisch voor een creatief bedrijf: de creativiteit van de medewerkers<br />
is gebaat bij een uitdagende en prikkelende omgeving. Degenen die in deze sector werken,<br />
stellen een creatieve omgeving dermate op prijs dat het mogelijk een reden kan zijn om<br />
al dan niet bij MTV te willen werken.<br />
Voor IdtV heeft het creatieve gebruik van een oud kraanspoor voor de nieuwbouw van<br />
een langgerekt kantoor in het IJ een hoge toegevoegde waarde. Het gedurfde ontwerp<br />
van Trude Hooykaas is een krachtige onderstreping van het imago van IdtV als een zichzelf<br />
telkens ver<strong>nieuwe</strong>nd creatief productiebedrijf.<br />
De projectontwikkeling voor deze markt van ‘gevestigde’ creatieve industrie verschilt van de<br />
gewone kantoor- en verhuurmarkt vooral in het opzicht dat de locatiekeuze en de conceptontwikkeling<br />
aan de specifieke eisen van de creatieve markt moeten voldoen. De wijze waar op<br />
de <strong>gebouwen</strong> worden herontwikkeld en verhuurd, verschilt niet van de reguliere markt.<br />
Voor andere delen van de creatieve economie (design, kunsten, mode) gelden andere regels.<br />
Ze gedragen zich minder volgens de klassieke wetten van de groei. Het overgrote deel van<br />
de creatieve bedrijvigheid in deze sectoren bestaat uit kleine bedrijven met weinig of geen<br />
personeel. Deze ondernemers hechten meer waarde aan het permanent creatief blijven dan<br />
aan de groei van het bedrijf. De omzet wordt vaak gemaakt in samenwerking met andere<br />
zelfstandig ondernemers in elkaar overlappende netwerken. Studies die gedaan zijn naar<br />
de mediasector in Amsterdam en Hilversum laten deze verschillen in ondernemerschap<br />
goed zien (Van der Groep, 2005). Veelal wordt verondersteld dat het zelfstandig creatief ondernemerschap<br />
een fase in de ontwikkeling is. Om deze reden wordt ook gedacht dat een<br />
broedplaats of bedrijfsverzamelgebouw voor creatieve ondernemers een tijdelijke behuizing<br />
is die als springplank dient tot het moment dat de ondernemers succesvol worden. Oedzge<br />
Atzema et al. (2005) heeft in een vergelijking van bedrijfsverzamel<strong>gebouwen</strong> laten zien dat<br />
dat slechts voor een deel van de ondernemers geldt. Voor een andere groep is het bedrijfs-<br />
131
132 Het eerste initiatief kan van verschillende kanten komen. In Birmingham ontdekte Bennie 133<br />
boven Bid- en tankstation ‘God en Gas’<br />
op de NDSM-werf, kunstwerk van Jeroen<br />
Bisscheroux en Michiel Voet.<br />
onder Monumentale kraan op de NDSMwerf.<br />
verzamelgebouw geen springplank; zij komen niet om te springen maar om te zwemmen.<br />
Onderzoek van Kennisland, Creative Clusters (Londen) en van de Stad bv in Berlijn<br />
(Blokzijl, 2008) bevestigt het beeld dat de groei van de creatieve economie het meer van<br />
de zwerm aan bedrijven dan van een groeiende bedrijfsomvang moet hebben. Om deze<br />
markt te bedienen en om binnen deze markt onroerendgoedwaarde te produceren, zijn heel<br />
andere strategieën en processen nodig. Processen waarin andere criteria de kwaliteit en<br />
het succes van de locatie bepalen. Net als bij de vorige groep creatieve ondernemers is het<br />
karakter van de locatie ook voor deze groep belangrijk, maar daarnaast ook andere criteria.<br />
Een gebouw of gebied dient ook geschikt te zijn voor de interactie in netwerken, voor<br />
inspiratie en ontmoeting. De omgeving dient gevarieerd te zijn en verdraagzaam ten aanzien<br />
van de verschillende levensstijlen. De nadelen van de kleinschaligheid van de ondernemingen<br />
kunnen worden opgevangen middels gedeelde voorzieningen, zoals receptie, presentatieruimten,<br />
ondersteuning, representatieve ruimten en ook evenementen en programma’s. In<br />
de proeftuinen creatieve economie is duidelijk geworden dat projectontwikkeling voor deze<br />
markt andere processen vereist waarin <strong>nieuwe</strong> oplossingen worden gecreëerd, zowel voor<br />
de creatieve ondernemers als voor de waarde creatie. Karin Blokzijl bepleit dat ontwikkelaars<br />
bij de ontwikkeling van een plek een mate van onafheid te laten bestaan, waardoor de<br />
gebruikers hun creatieve stempel erop kunnen drukken.<br />
De ervaring die de proeftuinen hebben opgedaan met de wijze waarop deze processen<br />
kunnen worden ingericht, heeft geleid tot de hierna beschreven procesopzet. Deze procesopzet<br />
wordt in dit artikel eerst in onderdelen beschreven en daarna bij elkaar gebracht in<br />
het procesverloop zoals geschetst in de inleiding: de Venetiaanse brug.<br />
Initiatief en urgentie<br />
Gray (SPACE) als eerste de schoonheid van de Custard Factory en vervolgens viel hij voor<br />
het voorstel van een toneelgezelschap om daar te mogen repeteren en optreden. In Amsterdam-<br />
Noord grepen voormalige krakers van de Zuidelijke IJ-oevers hun kans naar aanleiding van<br />
een advertentie waarin gevraagd werd om een ‘cultureel ondernemer’ om op de NDSMwerf<br />
een kunstenstad te bouwen. In Hengelo was de eigenaar van de Hazemeyerfabriek,<br />
Van Hoogevest, zo pienter een ontwikkelaar in de arm te nemen die de commerciële kansen<br />
ervan onmiddellijk ontwaarde. In Ede zag AM de onwaarschijnlijke kansen van het Enkaterrein<br />
als daar een multifunctionele stad gebouwd zou mogen worden.<br />
In Amsterdam heeft het Consortium Zuidas (ABN-AMRO, ING Real Estate, NS, Gemeente<br />
Amsterdam) in 2004 het initiatief genomen voor de oprichting van een Design Museum.<br />
Als tijdelijke smaakmaker is door hetzelfde consortium met steun van de Premsela Stichting<br />
Platform 21 opgezet als een voorlopige voorziening voor internationale ontmoetingen tussen<br />
publiek, bedrijfsleven en bedrijfsleven. Op het Coolhaveneiland trokken de corporaties<br />
Woonbron en Stadswonen de consequenties uit het beleid van Rotterdam om langs de<br />
KennisAs meer hoger opgeleide professionals aan de stad te binden. In Amersfoort hebben<br />
de adviesbureaus de ogen van de gemeente geopend voor de kansen van een creatief centrum<br />
in het gebouw van Rohm & Haas als aanjager van het Oliemolenkwartier.<br />
In elke stad begint het anders. Soms ligt het initiatief bij de eigenaar, soms bij een PPS of<br />
een consortium, maar het kan ook de gebruiker of de gemeente zijn bij wie het gevoel van<br />
urgentie het eerste opkomt. De kunst is dit gevoel te laten delen door anderen en daarmee<br />
het begin van een ondernemende coalitie te laten ontstaan.<br />
De match tussen vraag en aanbod is vaak niet onmiddellijk gemaakt. De oorzaken daarvan<br />
zijn verschillend. De verschillende partijen hebben hun eigen percepties van de mogelijkheden<br />
van een gebouw of omgeving. Soms is de eigenaar meer geïnteresseerd in wonen dan<br />
in creatieve economie, omdat de opbrengst daarvan bekend en risicoloos is, een andere keer<br />
is de gebruiker bang voor commerciële benutting van de als creatief bestempelde ruimte.<br />
De match van vraag en aanbod is bij een relatief <strong>nieuwe</strong> markt als de creatieve economie
geen eenvoudig proces. Er zijn percepties die elkaar wederzijds uitsluiten. Hoe artistieker<br />
de potentiële gebruikers uit de creatieve sector zichzelf opvatten, hoe minder de kans dat zij<br />
de samenwerking met een projectontwikkelaar opzoeken. Het gevoel gebruikt te worden als<br />
verkenner van de waarde van een gebouw en vervolgens weer te mogen ophoepelen, bevordert<br />
de samenwerking niet. Andersom leeft bij de aanbodkant de gedachte dat deze markt bestaat<br />
uit alleraardigste bohemiens die niet in staat zijn een rendabele huur op te brengen. Hoeveel<br />
behoefte is er eigenlijk aan creatieve bedrijvigheid? Is hier wel sprake van een economisch<br />
rendabele sector en wanneer is de grens van de creatieve bedrijvigheid bereikt?<br />
Het opruimen van de wederzijdse beeldvorming is geen spontaan proces. Wel hebben<br />
intussen veel creatieve ondernemers ingezien dat de herontwikkeling van voormalige industriegebieden<br />
niet alleen door henzelf kan worden aangepakt en dat ervaring en kapitaal onmisbaar<br />
zijn. De onroerendgoedpartijen hebben uit ervaring met antikraak geleerd dat tijdelijke<br />
Hardware<br />
gebruikers in staat zijn een reputatie van een plek op te bouwen. Ook overheden hebben<br />
(visible)<br />
een grote rol gespeeld in de ontdekking van de waarde van het industrieel erfgoed voor de<br />
– meeting points<br />
ontwikkeling van de creatieve economie. Met de herontwikkeling van de Van Nellefabriek,<br />
de Westergasfabriek, Strijp S en Caballero zijn iconen zijn neergezet voor een <strong>nieuwe</strong> aanpak.<br />
Toch overheerst bij de overheid nog steeds het aanboddenken: hoe meer ateliers en broed-<br />
– workspace<br />
plaatsen, hoe creatiever de stad. Daarmee wordt de vitale betekenis van samenwerking met<br />
creatieve ondernemers en projectontwikkelaars onderschat. De creatieve sector zelf ontdekt<br />
vaak eerder dan de overheid de waarde van industriële <strong>gebouwen</strong>.<br />
Het begint met een gevoel van urgentie bij een of meer initiatiefnemers om een afgeschreven<br />
Ambition/goal<br />
gebouw niet te slopen maar te behouden voor de toekomst. De ene keer vanwege de cultuurhistorische<br />
waarde, de andere keer omdat het gebouw vraagt om een tot de verbeelding<br />
Figuur 2 environment (© Renée Hoogendoorn)<br />
134 sprekende gebruiker, maar ook omdat voor de gebiedsontwikkeling op grotere schaal een<br />
culturele katalysator nodig wordt geacht. Soms is de gebruiker de first mover, maar het kan<br />
ook de gemeente of het bedrijfsleven zijn. Het belangrijkste is dat het gevoel van urgentie<br />
gedeeld wordt door meerdere partijen. Pas als de verschillende stakeholders bereid zijn over<br />
hun kortetermijnbelang heen te kijken, kan het inzicht groeien dat samenwerking op lange<br />
Software<br />
Hardware<br />
135<br />
termijn meerwaarde oplevert voor alle partijen. Herontwikkeling van binnenstedelijke locaties<br />
begint met herwaardering van de plek, de locatie, de ligging, de kansen of de intrinsieke<br />
waarde. Het moment dat meerdere stakeholders daarvan overtuigd raken, markeert het begin<br />
van een ondernemende coalitie.<br />
Culture/social affair<br />
Policy<br />
Ubran design/planning<br />
De wijze waarop de herwaardering plaatsvindt en hardware en software elkaar vinden,<br />
is niet langer van toevalligheden afhankelijk. Er is intussen nationaal en internationaal al<br />
geruime tijd ervaring opgedaan met de herontwikkeling van de brownfields, van Amsterdam<br />
en Hengelo tot Helsinki, Essen en Toronto.<br />
Economics<br />
De omgeving<br />
Elk project vindt plaats in een andere omgeving. In Amsterdam-Noord, recht tegenover het<br />
centrum van de stad, liggen kansen anders dan in Hengelo. De NDSM werd gekoloniseerd<br />
door kunstenaars die zochten naar tot de verbeelding sprekende en betaalbare werkruimte.<br />
In Hengelo werd de creatieve sector uitgenodigd door Walas, de ontwikkelaar, om het<br />
Hazemeyerterrein te bezichtigen. De verschillen in kansen tussen beide steden komen niet<br />
alleen voort uit de schaal of de locatie, maar uit een veel dieper gewortelde traditie: Amsterdam<br />
is een metropolitane cultuur en handelsstad, Hengelo een stad van technologie en innovatieve<br />
maakindustrie, die eveneens op mondiaal niveau acteert maar binnen een geheel verschillende<br />
context.<br />
De omgeving heeft meerdere dimensies. Naast de lokale omstandigheden en de verbinding<br />
met de lokale cultuur gaat het ook om de netwerken op regionale, nationale en internationale<br />
schaal. Hoe belangrijk de internationale schaal is voor de lokale mogelijkheden<br />
wordt geïllustreerd door Helsinki, maar evengoed door Amsterdam en Hengelo. Amsterdam<br />
Figuur 1 urgency (© Renée Hoogendoorn)<br />
Science<br />
consultants<br />
university<br />
Software<br />
(Creative Industry)<br />
Source/origin: Need<br />
Software<br />
(invisible)<br />
– atmosphere<br />
– networks<br />
Network<br />
organisations<br />
institutions<br />
Science<br />
consultants<br />
university<br />
Hardware<br />
(Real Estate)<br />
Government<br />
Commerce
is een spin in zowel de culturele als de financiële netwerken. Hengelo is een centrum van<br />
Tot het onderzoek van de omgeving behoort ook dat de trends, de economische en sociale<br />
innovatieve technologie en materialen. Beide omgevingen leveren onvergelijkbare kansen<br />
sterkten en zwakten, <strong>nieuwe</strong> lifestyles, jongerencultuur, aantrekkingskracht op talent en<br />
op in de creatieve economie.<br />
professionals worden onderzocht. Het omgevingsonderzoek vindt plaats binnen het verband<br />
Tot de omgeving behoort ook de institutionele omgeving: kennisinstellingen, culturele<br />
van de potentiële samenwerkingspartners, zodat zij zich kunnen positioneren in een bredere<br />
infra structuur, gemeentelijke diensten, marktpartijen en andere potentiële coalitiepartners.<br />
maatschappelijke context. De beoogde coalitiepartners groeien daarin naar elkaar toe, leren<br />
Kennisinstellingen zoals universiteiten en hogescholen blijken een belangrijke partner in<br />
elkaars context en taal kennen en zijn daardoor beter in staat hun perspectieven op elkaar<br />
Rotterdam voor de aansluiting bij de KennisAs, in Leiden, waar de Hogeschool betrokken<br />
af te stemmen.<br />
wordt bij het Huis van Communicatie, en in Arnhem, waar zonder ArtEZ geen modewijk<br />
Onroerendgoedontwikkelaars hebben deze houding niet vanzelfsprekend. In de traditionele<br />
in Klarendal zou kunnen worden gerealiseerd. In Hengelo is HeArtpool, een particuliere<br />
projectontwikkeling zou een marktonderzoek naar potentiële huurders en beleggers vol-<br />
kunstkring van ondernemers, een belangrijke medespeler in De Creatieve Fabriek, zoals<br />
doende zijn om de marktpotenties van een locatie te bepalen. In de creatieve economie als<br />
de Premsela Stichting op de Zuidas. Ten slotte zijn de gemeentelijke diensten een belang-<br />
drager van binnenstedelijke herontwikkeling kan daarmee niet worden volstaan. Creatieve<br />
rijke partij, juist omdat deze vaak niet één partij zijn, maar geïnstitutionaliseerde deel-<br />
economie gaat over het ontwikkelen van <strong>nieuwe</strong> bedrijvigheid en het aantrekken van<br />
belangen een verdelende of een verenigende rol kunnen spelen afhankelijk van de mate<br />
<strong>nieuwe</strong> consumenten. De ontwikkeling daarvan vereist een open proces waarbij het experi-<br />
waarin het gemeentebestuur in staat is sturend op te treden en de eigen rol in de coalitie<br />
ment een noodzakelijk element in de zoektocht is. Het opsporen van <strong>nieuwe</strong> consumenten<br />
te bepalen.<br />
en <strong>nieuwe</strong> markten is niet mogelijk met een vaststaand eindbeeld of blauwdruk van de<br />
Last but not least zijn de marktpartijen belangrijke spelers in de omgeving van een creatief<br />
toekomstige functionele invulling.<br />
initiatief, die verschillende rollen kunnen kiezen: regisserend, faciliterend, bepalend, inter-<br />
Tot de partijen die betrokken dienen te worden bij De Nieuwe Aanpak behoort ook de<br />
actief of in zichzelf gekeerd, afhankelijk van de wijze waarop zij hun belang definiëren.<br />
overheid. Voor de overheid is een open proces niet altijd comfortabel. Zeker waar een regio<br />
Het verbinden van de verschillende perspectieven van deze partijen tot een coalitie is de<br />
te maken heeft met tegenslag is de neiging sterk om een defensieve opstelling te kiezen<br />
tweede stap in het proces.<br />
waarbij bestaande belangen van ondernemers leidend zijn. De ondernemers eisen dat vaak<br />
en welke politicus waagt het om zich de haat van het MKB op de hals te halen. Het vergt<br />
Omgeving is ook belangrijk voor de wijze waarop sociale en culturele trends doorwerken<br />
een hoop stuurmanskunst de achterban mee te nemen in het denken in <strong>nieuwe</strong> markten en<br />
op lokaal niveau. Staat de lokale samenleving open voor <strong>nieuwe</strong> trends in jongerencultuur,<br />
een nieuw groeipotentieel. Ook voor de ambtelijke organisatie is het lastig een kader te stellen<br />
mode of media, of is deze gesloten en traditioneel? Zijn er trendsetters in de regio die<br />
voor <strong>nieuwe</strong> ontwikkelingen zonder duidelijk beeld van het eindresultaat. De bescherming<br />
136 kunnen uitgroeien van lokale baanbrekers tot internationale ‘sterren’.<br />
van bestaande belangen en de uitvoering van het bestaande beleid zijn niet gebaat bij de 137<br />
Elke omgeving biedt andere kansen voor creatieve projecten. De kansen ontstaan door kennis-<br />
vrijheid die nu juist nodig is om de creatieve economie de kans te geven zich te ontplooien.<br />
instellingen, technologische of innovatieve bedrijven, cultuur en creatief ondernemerschap<br />
De vereisten van de creatieve economie staan haaks op het conserverende instrumentarium<br />
met elkaar te verbinden. Vaak speelt de overheid een cruciale rol in het initiëren van <strong>nieuwe</strong><br />
dat gericht is op de bescherming van sectorale belangen zoals DPO, milieuwetgeving,<br />
verbindingen. Niet dat de overheid zelf bepaalt waar de verbindingen toe leiden, daar is ze<br />
bestemmingsplannen en zelfs het op aanbodgerichte cultuurbeleid. Creatieve economie heeft<br />
helemaal niet toe in staat. Het is vaak zo dat de overheid de facilitator is van het zoekproces<br />
behoefte aan ontwikkelings- en productieruimte, meer dan aan bescherming of begrenzing.<br />
waarin adviseurs/consultants of ontwikkelaars worden ingeschakeld om de verbindingen<br />
De overheid heeft in de creatieve coalitie met gebruikers, ontwikkelaars en eigenaren vooral<br />
te leggen. De Stad bv heeft deze rol in meerdere projecten op verschillende wijze vervuld.<br />
een bevrijdende en verbindende rol.<br />
In Rotterdam stelden de corporaties de vraag of creatieve bedrijvigheid de aantrekkelijk-<br />
Het in kaart brengen van de complexe netwerkstructuur rond projecten in de creatieve<br />
heid van het Coolhaveneiland voor hoger opgeleide jongeren en starters zou kunnen bevor-<br />
economie vereist intensieve interactie met de belangrijkste technologische, culturele<br />
deren. In Amersfoort werd de adviessector betrokken bij de creatieve sector en gewezen op<br />
en economische stakeholders om het potentieel van de creatieve economie per locatie<br />
de kansen van bepaalde locaties. In Hengelo heeft de Stad bv geadviseerd op het Hazemeyer-<br />
juist te kunnen inschatten en coalities te formeren rond de meest kansrijke initiatieven.<br />
terrein activiteiten te ondernemen die gericht zijn op een creatief en cultureel geïnteresseerd<br />
De betrokkenheid van de regionale spelers is nodig om een belangenverstrengeling te<br />
publiek in Twente en de wijde omgeving. De aanwezigheid van HeArtpool, een vereniging<br />
creëren die het draagvlak biedt om creatieve initiatieven te laten uitgroeien tot een substan-<br />
van ondernemers die geïnteresseerd zijn in beeldende kunst en jaarlijks een stimuleringsprijs<br />
uitreiken aan baanbrekende jonge kunstenaars, is een niet-geringe stimulans voor de invulling<br />
tieel onderdeel van de regionale economie.<br />
van wat intussen De Creatieve Fabriek is gaan heten.<br />
Ondernemende coalitie<br />
In het geval van het NDSM-terrein heeft Red Concepts met MediaWharf de verbinding<br />
Na het verkennende stadium van de ontwikkeling van een creatief cluster waarin de match<br />
gelegd tussen de beweging van de mediasector richting de ruige plek boven het IJ. In Leiden<br />
tussen hardware en software en de verkenning van de omgeving centraal staan, komt de fase<br />
werd de relatie gelegd tussen de mediaopleidingen, de communicatiesector, de universiteit<br />
van de conceptontwikkeling. De belangrijkste partijen hebben met elkaar de lokale kansen<br />
en de ontwikkelaars van De Meelfabriek met als resultaat het Huis van de Communicatie.<br />
verkend en de netwerken zijn geëxploreerd. Elke partij heeft de gelegenheid gehad zich te<br />
In al deze voorbeelden gaat het niet om de schijnbaar toevallige combinatie van factoren,<br />
beraden op zijn eigen belangen en betrokkenheid. Om de verscheidenheid van particuliere<br />
die niet kopieerbaar is, maar om de methode, De Nieuwe Aanpak (DNA), waarbij het her-<br />
belangen te overstijgen en vertrouwen tussen partijen tot stand te brengen, is de ontwikkeling<br />
waarderen en benutten van de lokale en regionale condities en kansen met de omgeving<br />
van een concept nodig.<br />
een belangrijke stap is in het herdefiniëren van de verouderde binnenstedelijke locaties. De<br />
In Leiden kreeg de ontwikkeling van de Nieuwe Energie pas echt vaart nadat het Huis<br />
Nieuwe Aanpak is geen statische combinatie van traditionele vestigingsvoorwaarden, maar<br />
van de Communicatie als verenigend concept was neergezet. Op de Noordelijke IJ-oevers<br />
een dynamisch proces waarin partijen met elkaar in gesprek gaan om <strong>nieuwe</strong> verbindingen<br />
vonden overheid en private partijen elkaar nadat Red Concepts het concept MediaWharf<br />
en netwerken tot stand te brengen.<br />
had neergezet.
Voor de vorming van een ondernemende coalitie tussen ontwikkelaars, overheid en<br />
in staat zijn experimenten op hun waarde te schatten en zich de bijpassende levenstijl snel<br />
gebruikers is een concept nodig waarin alle partijen zich kunnen herkennen. Concept,<br />
eigen te maken. Zij vertalen de experimenten naar een groter publiek en zetten deze om in<br />
coalitievorming en vertrouwen gaan samen. Pas als partijen het eens zijn over de identiteit,<br />
trends. De trendvolgers zijn essentieel voor het uiteindelijke succes van een creatief milieu,<br />
de doelgroep, de markt en de wijze waarop de rollen verdeeld gaan worden, kan met ver-<br />
omdat voor rendabele exploitatie de traffic en de omzet bepalend zijn. Ten slotte komt het<br />
trouwen aan de uitvoeringsfase worden begonnen. Er is geen ondernemende coalitie denk-<br />
grote publiek dat zich graag voegt bij de trendsetters en trendvolgers. Het resultaat van de<br />
baar zonder vertrouwen, er is geen vertrouwen zonder een bindend concept waarin alle<br />
creatieve herontwikkeling is dat op de locatie een nieuw en groot publiek zich thuis gaat<br />
partijen zich kunnen herkennen.<br />
voelen en door zijn consumptieve uitgaven de investeringen rendabel maakt.<br />
Het concept is een kernachtige aanduiding van gedeelde waarden tussen de ontwikkelende<br />
Het concept en de keuze voor bepaalde groep hebben grote invloed op de waardevorming<br />
partijen. Het concept is een amalgaam van belangen dat in elke stad zijn eigen specifieke<br />
van het gebied. In feite ligt de kern van de creatieve projectontwikkeling in het kunnen<br />
samenstelling kent. In Amersfoort is het concept gekleurd door de combinatie van de advies-<br />
beoordelen van de mogelijke opeenvolging van consumenten/gebruikers. Creatieve<br />
sector en de beeldende kunst: de etalage van advies en cultuur. Op het Coolhaveneiland<br />
herontwikkeling is een risicovol experiment, omdat de primaire keuze voor de groep<br />
wordt de KennisAs verbonden met de jongerencultuur, muziek en media. In het Olympisch<br />
experimen tele gebruikers met vele onzekerheden omgeven is. Juist daarom wordt in dit<br />
Gebied in Amsterdam wordt de verbinding gelegd tussen sport, excellentie en interactie<br />
boek gepleit voor een proces dat voldoende ruimte laat om het terrein van het mogelijke<br />
op lokale en mondiale schaal. In Arnhem zijn mode en design de kernthema’s waarmee de<br />
grondig te onderzoeken. Ontwikkelaars en de gemeente hebben er baat bij alle mogelijk-<br />
creatieve economie in de wijken rond de binnenstad wordt ontwikkeld. Het concept kan,<br />
heden goed te onderzoeken en te testen om er achter te komen welke plaats een project<br />
zoals in Klarendal, een positionerend karakter hebben voor de wijkontwikkeling door<br />
kan innemen in de creatieve economie en niet te snel door te stoten naar doelgroepen-<br />
te investeren in het culturele kapitaal van de wijk. Elke coalitie heeft een specifiek concept<br />
dat past bij de hardware en de software, dat inspeelt op de omgeving en de netwerken en<br />
analyses zonder grond onder de voeten.<br />
vertrouwen schept tussen de partijen als basis. Het concept is niet eenduidig, maar verenigend.<br />
De uitvoering<br />
Het is niet de optelsom van belangen, maar een set waarden die daarboven uitstijgt en<br />
Als de ondernemende coalitie is gevormd en de visie op de toekomst door de stake-<br />
gevat wordt in een gedeelde visie op de toekomst van de stad, de wijk of de locatie.<br />
holders wordt gedeeld, is de uitvoering aan de orde. De regie voor de uitvoering ligt bij<br />
De ondernemende coalitie is niet het product van goede bedoelingen, maar van een<br />
de profes sionele beheerder die namens de eigenaar de regie voert. In veel gevallen zal de<br />
gerichte zoekstrategie. Als een locatie niet vanzelfsprekend in aanmerking komt voor de<br />
professionele ontwikkelaar de regie al in eerder stadium in handen hebben genomen en<br />
verhuurmarkt voor bekende eigenaren ontstaat een zoekproces waarin de creatieve sector<br />
de deelnemende partijen aan de ondernemende coalitie mede selecteren op hun bijdrage<br />
138 een betekenisgevende rol speelt. Het kunstenaarsduo Marisja Smit en Thijs Trompert,<br />
aan het realiseren van het beoogde concept.<br />
139<br />
die hun atelier hebben in Rohm & Haas in Amersfoort, waren niet alleen antikrakers, maar<br />
Zoals hierboven is beschreven, zal de ontwikkelaar vaak in een vroeg stadium tijdelijke<br />
ook ‘Raumpionier’, zoals dat in het Duits heet. Het atelier was meer dan een kunstproductie-<br />
gebruikers inzetten om achter de potenties van de locatie te komen. Om de stap van tijderuimte.<br />
Het was tegelijk een statement voor hergebruik van de voormalige fabrieksruimte<br />
lijke naar definitieve invulling te maken, kunnen allerlei contract- en organisatievormen<br />
als cultuurfabriek. In Hengelo is deze omkering ook letterlijk in de naam van de voormalige<br />
Hazemeyerlocatie tot uitdrukking gebracht: De Creatieve Fabriek. Elders in de wereld<br />
worden gekozen.<br />
gebeurt hetzelfde zoals in Distillery District in Toronto, de Kunstad op de Noordelijke<br />
In het geval dat een industrieel gebouw of een verouderd kantoor in één keer wordt her-<br />
IJ-oevers en de Custard Factory in Birmingham.<br />
ontwikkeld voor de creatieve markt, zal de bouw meestal pas aanvangen als de helft of meer<br />
De ondernemende coalitie vat zichzelf soms ook op als aanjager, katalysator, van <strong>nieuwe</strong><br />
verhuurd is. Bij oplevering wordt dan de rest verhuurd, zodat de ontwikkelaar het geheel bij<br />
stedelijke ontwikkelingen. De symbolische productie heeft als voordeel boven de industrie<br />
een belegger kan onderbrengen. In het geval dat gekozen wordt voor een meer geleidelijke<br />
dat deze niet botst met de andere <strong>functies</strong> van het binnenstedelijke gebied. Integendeel, met<br />
ontwikkeling zullen de contracten een meer flexibel karakter dragen in tijd, omvang of prijs.<br />
de creatieve bedrijvigheid keert een authentieke stedelijke functie terug in het hart van<br />
Dat kan door de vierkantemeterprijs geheel of gedeeltelijk te koppelen aan de omzet, of<br />
de stad. Als de ondernemende coalitie de versterking van de culturele functie van de stad als<br />
door flexibel om te gaan met de omvang van de gehuurde ruimte, variërend van een bureau<br />
doel omarmt, wordt een authentieke functie van het binnenstedelijke gebied op een <strong>nieuwe</strong><br />
of werkplek tot een geheel kantoor, atelier of bedrijfsruimte. De flexibiliteit stelt de creatieve<br />
wijze vormgegeven.<br />
ondernemer die nog zoekende is in staat werkruimte te huren die meebeweegt met de groei<br />
De ondernemende coalitie vereist een conceptueel kader waarmee zowel de ontwikkelaars,<br />
en krimp van de werkzaamheden zonder grote risico’s te lopen. De eigenaar/ontwikkelaar<br />
de overheid als de gebruikers zich duurzaam kunnen identificeren. De gedeelde waarden<br />
heeft ook belang bij flexibiliteit, omdat deze daardoor kan meeprofiteren van de mate waarin<br />
zijn dan ook meer dan een optelsom, maar eerder een <strong>nieuwe</strong> identiteit, die wortelt in de<br />
de huurders succes hebben op de markt.<br />
historie, aansluit bij het heden en de verscheidenheid aan belangen en tegelijk richting geeft<br />
De ontwikkelaar die zich bewust is van het feit dat de waarde van het gebouw afhangt van<br />
aan het handelen in de toekomst.<br />
het succes van de huurders, kan bijdragen aan het slagen van de gehuisveste ondernemers<br />
De aanpak, het concept, vergt een visie op de opeenvolging van gebruikers en consumenten.<br />
door extra bedrijfsondersteunende service en voorzieningen te bieden naast de fysieke ruimte.<br />
De first movers of pioniers zijn beslissend voor de opbouw van een <strong>nieuwe</strong> reputatie van<br />
De service waar creatieve ondernemers de meeste behoefte aan hebben, betreft hulp bij<br />
een brownfield of voormalig industriegebied. Zij bepalen welke doelgroepen worden bereikt<br />
het ontwikkelen van een ondernemingsplan, bemiddeling bij kredietverlening, financiële<br />
door de eerste evenementen en markten. Het is voor de positionering van de herontwikke-<br />
expertise, verbindingen met andere ondernemers en HRM-expertise. Gebruikers en<br />
ling van een gebied dan ook cruciaal wie de first movers zijn en wie zij in hun kielzog zullen<br />
ontwikkelaars kunnen ook ervoor kiezen het accent te leggen op de zelforganisatie van<br />
meenemen.<br />
de gebruikers. Een extreem voorbeeld van zelforganisatie is Kinetisch Noord, waarin de<br />
De eerste groep wordt geselecteerd op zijn vermogen <strong>nieuwe</strong> trendy consumenten aan<br />
kunstenaars georganiseerd als corporatie zelf het gebouw trachten te verwerven om een collec-<br />
te trekken. Immers na de eerste groep experimentelen komen de early adopters, degenen die<br />
tieve autonomie te bewerkstelligen. Maar ook sommige verhuurders kunnen erg ver gaan
140 141<br />
NDSM-loods in Amsterdam<br />
Detail van de Van Nelle Ontwerpfabriek<br />
in Rotterdam
142<br />
Figuur 3 approach (© Renée Hoogendoorn)<br />
Volume<br />
Start<br />
branding<br />
incubator<br />
incubator<br />
incubator<br />
Time<br />
Figuur 4 organisation (© Renée Hoogendoorn)<br />
flexible/fixed<br />
incubator<br />
building identity<br />
Ambition/goal<br />
tenants operator owner fin. opportunities<br />
Volumre 1 /auth.<br />
Sponsor<br />
Subsidy<br />
Philantrophy<br />
Culture fund<br />
Governance<br />
Trad. loan<br />
in het bevorderen van zelforganisatie door extra voorwaarden te stellen aan de gebruikers,<br />
zoals het deelnemen aan gezamenlijke programma’s en evenementen die in de locatie<br />
worden georganiseerd. In het Volkskrant-gebouw zijn de gebruikers per verdieping<br />
bij elkaar gebracht en geselecteerd op synergie en bereidheid aan een gezamenlijke doelstelling<br />
bij te dragen.<br />
Deze verbindingen tussen gebruikers en tussen gebruikers en ontwikkelaars vormen het<br />
DNA van de creatieve ontwikkeling. De aard van de verbindingen bepaalt voor een groot<br />
deel de uitkomst in termen van waardeontwikkeling. De waarde hoeft overigens lang niet<br />
altijd beperkt te worden tot de financiële waarde. Het culturele programma kan in de<br />
aandachtswijk bijvoorbeeld bijdragen aan de lokale samenleving en daarmee belangrijke<br />
maatschappelijke baten of immateriële waarden tot gevolg hebben. Die kunnen tijdens<br />
de realiseringsfase te voorschijn komen uit de wijze waarop tijdens de initiatieffase de verbindingen<br />
tussen partijen zijn gelegd. Een gezamenlijke ondernomen zoektocht aan het<br />
begin van het proces zorgt voor vertrouwen tussen partijen en zorgt ervoor dat partijen het<br />
onderhandelingsmodel (maximalisatie van het individuele voordeel ten koste van de andere<br />
partij) achter zich laten en overgaan tot het zoeken naar optimalisering van het wederkerig<br />
voordeel. Voorbeelden van dergelijke verbindingen worden gegeven in de casusbeschrijvingen<br />
van Hengelo, Amersfoort en NDSM.<br />
De Venetiaanse brug<br />
De hierboven beschreven processtappen komen in grote lijnen overeen met de Venetiaanse<br />
brug die in de inleiding is gepresenteerd. Beide metaforen leggen het accent op de zoektocht<br />
die nodig is aan het begin van het proces om de range aan mogelijkheden te vergroten en<br />
een coalitie van partijen te vormen die bereid is deze <strong>nieuwe</strong> mogelijkheden ook te benutten.<br />
In beide procesbeschrijvingen vormt de herwaardering van de industriële omgeving, de<br />
<strong>nieuwe</strong> trends en leefstijlen en de economische kansen van het binnenstedelijke gebied<br />
de tweede stap in het proces.<br />
Uit deze twee stappen volgen de visie en conceptvorming, niet als een architectonisch of<br />
stedenbouwkundig ontwerp van een gewenste toekomst, maar in de vorm van een visie op<br />
gedeelde waarden en een handelingsperspectief voor de deelnemers aan de ondernemende<br />
coalitie. Het ontwerpstadium komt daarna pas, als er zicht is op de uitvoering. Niet dat<br />
daarvoor geen beelden of ontwerpen mogen worden gebruikt. Integendeel, maar ontwerp<br />
en verbeelding dienen in de eerste drie processtappen het onderzoek naar de verruiming<br />
van de mogelijkheden en het voorstelbaar maken van het onmogelijke. Pas als de zoektocht<br />
achter de rug is, kan het ontwerp de realisatie ondersteunen.<br />
Het hier beschreven proces is niet eenmalig. De cyclische opwerking van de locatie naar een<br />
hoger niveau van waardeontwikkeling vraagt om herhaling van het proces, nadat de vorige<br />
concepten in de loop der tijd sleets zijn geworden. In de creatieve economie mag verwacht<br />
worden dat de concepten elkaar sneller zullen opvolgen en dat wat gisteren nog hip en cool<br />
was, morgen al weer hopeloos ouderwets is. Een goed vormgegeven coalitie van creatieve<br />
ondernemers, eigenaren en ontwikkelaars kan de basis zijn voor een cyclisch creatief proces<br />
waarbij alle partijen een volgend stadium van hun economische levenscyclus bereiken. Daarbij<br />
hoeft de ondernemende coalitie niets van zijn glans en creativiteit te verliezen. Het is een<br />
wijdverbreid misverstand dat het bereiken van een hoger stadium van commercieel succes<br />
noodzakelijk gepaard gaat aan een verlies aan creativiteit. Het misverstand komt voort uit de<br />
wetten van de industriële economie die gebaseerd waren op standaardisatie en kostenreductie.<br />
In de creatieve economie komt de waardestijging voort uit het in stand houden van de illusie<br />
dat een plek, een gebouw of een buurt een unieke bron van belevenis en creativiteit is.<br />
De Venetiaanse brug uit de Inleiding p. 40 verbeeldt de zelfreflectie waarmee de permanente<br />
vernieuwing van deze illusie gestalte krijgt. Aan de andere kant van de brug ligt het<br />
Venetië van de toekomst.<br />
143
Arabianranta<br />
Helsinki<br />
Auteurs<br />
Arabianranta is gelegen in een van de oudste<br />
industriële gebieden van Helsinki en omvat 85<br />
hectare. In 2006 telde Arabianranta 5000 inwoners<br />
en een gelijk aantal werknemers. De voorspelling<br />
is dat rond 2010 het aantal inwoners verdubbeld<br />
zal zijn, het aantal banen gegroeid tot 8000 en het<br />
gebied zo’n 6000 studenten zal tellen. Tweederde<br />
van de bedrijven in Arabianranta zijn vandaag de<br />
dag actief op het terrein van de creatieve industrie<br />
en veel van de kleine bedrijven werken voor grotere<br />
multinationals als Ericson, Nokia en Siemens.<br />
De University of Art and Design Helsinki (UIAH)<br />
heeft een belangrijke rol gespeeld als pionier in<br />
de ontwikkeling van het gebied. Nadat de UIAH<br />
zich in het gebied vestigde, volgden meer instituten<br />
zoals het Helsinki Pop & Jazz Conservatory, de<br />
School of Art and Media Pori en Media Lab. Later<br />
vestigden zich ook steeds meer ICT- en moderne<br />
mediabedrijven in het gebied, allereerst als onderdeel<br />
van de <strong>nieuwe</strong> cursussen en onderzoeksagenda<br />
van de UIAH, later ook in de vorm van<br />
gemeenschappelijke ontwikkelingsprojecten.<br />
De UIAH is betrokken geweest bij het opzetten<br />
en organiseren van verschillende projecten zoals<br />
Lume, het grootste audiovisuele ontwikkelings-<br />
en onderzoekscentrum van Noord-Europa, en de<br />
instelling Huippu Design Management, die Fins<br />
design promoot . De UIAH coördineert ook een<br />
project waarbij kunstenaars uit Arabia worden<br />
gestimuleerd in hun ontwikkeling door kunst te<br />
integreren in het planningsproces. Daarnaast is een aan innovaties en waardeontwikkeling, ondanks<br />
144 Volgens het European Economic Research Consortium (ERECO) was de stad<br />
145<br />
Helsinki in de periode 1995–2000, na Dublin, de Europese metropool met<br />
het hoogste economische groeicijfer. Deze hoge positionering op de Europese<br />
ranglijst is niet alleen te danken aan de economische prestaties van de stad,<br />
maar ook aan de culturele activiteiten die in Helsinki plaatsvinden. Sinds het<br />
midden van de jaren tachtig heeft de stad sterk geïnvesteerd in de culturele<br />
infrastructuur en in het organiseren van evenementen (bijvoorbeeld het<br />
museum van hedendaagse kunst Kiasma en de Museum nacht) en in 2000<br />
was Helsinki Culturele Hoofdstad van Europa.<br />
Diverse sleutelfiguren in de regio van Helsinki, zowel afkomstig uit de overheid<br />
als uit het bedrijfsleven, hebben een integrale visie ontwikkeld over een<br />
regionale strategie. Het ontwikkelen van Helsinki tot een Scandinavische regio<br />
van interactie met een focus op duurzame groei en gebaseerd op kennis<br />
als basiselementen. Aan de hand van deze visie werden vele initiatieven<br />
en plannen ontwikkeld, met een focus op de samenwerking tussen bedrijven<br />
en onderzoeksinstituten in de regio. De kunst- en designstad Arabianranta<br />
is een belangrijk voorbeeld van zo’n samenwerking tussen de publieke en<br />
private sector waarin zowel de design- als de ICT-sector betrokken was.<br />
publiek-privaat consortium actief in Arabianranta<br />
met de ontwikkeling van Helsinki Virtual Village,<br />
een virtuele, experimentele interactieve gemeenschap.<br />
Draadloze ADSL-verbindingen voor alle<br />
huishoudens en bedrijven versterken de onderlinge<br />
contacten tussen bedrijven, de ontwikkeling van<br />
netwerken, de lokale kennis en de betrokkenheid<br />
van de actoren in het gebied.<br />
De basis voor de herontwikkeling van Arabianranta<br />
is weliswaar de vestiging van UIAH geweest, maar<br />
het project is uiteindelijk mogelijk gemaakt door<br />
omvangrijke publiek-private samenwerking. In 1995<br />
namen invloedrijke grond- en bedrijfseigenaren<br />
en belangengroeperingen in Helsinki het besluit<br />
om een gemeenschappelijk publiek-privaat ontwikkelings<br />
bedrijf op te richten, genaamd Art and Design<br />
City Helsinki Ltd. (ADC Ltd.), vanuit het oogpunt dat<br />
de creatieve economie vraagt om <strong>nieuwe</strong> samenwerkingsvormen.<br />
Deelnemers aan dit partnership<br />
waren de UIAH, de stad Helsinki, het ministerie<br />
van Industrie, het Helsinki Pop & Jazz Conservatory,<br />
Hackman BV (eigenaar van het merendeel van<br />
de grond en de designrechten van de voormalige<br />
porseleinfabriek Arabia) en nog een aantal andere<br />
grondbezitters, waaronder bouwbedrijven. Doel van<br />
dit ontwikkelingsbedrijf was het creëren van onderwijs-<br />
en arbeidsfaciliteiten, maar ook de versterking<br />
van het leefklimaat om het gebied een impuls te<br />
geven.<br />
Arabianranta is een multisectoraal ontwikkelingsproject<br />
waarin zowel publieke als private actoren<br />
betrokken zijn. Het is een samenwerking tussen<br />
overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen, zoals<br />
in Nederland bijvoorbeeld succesvol wordt toegepast<br />
in Brainport Eindhoven. Het project kent<br />
intersectorale en wederzijds versterkende effecten,<br />
die over de lokale en nationale grenzen heen gaan.<br />
De verschillende innovatieve processen zijn parallel<br />
aan elkaar gestart en ontworpen om met elkaar<br />
te interacteren. Daarmee is het geheel meer dan<br />
de som der delen en passen <strong>nieuwe</strong> ontwikkelingen<br />
en partijen naadloos in de bestaande structuur.<br />
Arabianranta is een dynamische wijk die zichzelf<br />
voortdurend uitvindt.<br />
Een van de voornaamste succesfactoren is de<br />
brede coalitie die door ADC Ltd. is gevormd. Naast<br />
draagvlak ontstaat daarmee ook een platform voor<br />
kennisuitwisseling, innovatie en het genereren van<br />
sociaal kapitaal in het gebied. Het ontwikkelingsbedrijf<br />
heeft hiervoor zijn eigen interactieve omgeving<br />
geschapen, in zowel fysieke als virtuele vorm. Een<br />
belangrijk signaal is dat werknemers uit het gebied<br />
zich steeds vaker willen vestigen in Arabianranta.<br />
Een levendige gemeenschap is wellicht de belangrijkste<br />
voorwaarde voor een dynamisch en interactief<br />
creatief milieu, iets wat op de High Tech<br />
Campus in Eindhoven na vijven nog moet worden<br />
uitgevonden.<br />
Niettemin is gebiedsontwikkeling ook in Nederland<br />
steeds meer een gedeeld domein van ontwikkelaars,<br />
overheden, kennisinstellingen en (creatieve) ondernemers.<br />
Men realiseert zich dat de verschillende<br />
<strong>functies</strong> en partijen elkaar versterken en bijdragen<br />
de complexiteit in het begin van het proces. De<br />
casus in Helsinki toont aan dat hiervoor een krachtige<br />
coalitie nodig is met een gedeeld belang en<br />
gebaseerd op gemeenschappelijke kernwaarden.<br />
R.C. Kloosterman e.a. (2007), Proeftuinen.<br />
Cultuur als hefboom voor de lokale economie.<br />
De cases Helsinki, Manchester, Lille, Milaan<br />
en Birmingham.
Hoofdstuk 6<br />
Jeroen Saris<br />
Creatieve<br />
economie en<br />
architectuur<br />
In deze tijd houden creatieve mensen, waar ook ter wereld, van oude <strong>gebouwen</strong>. Of zij nu<br />
kunstenaar, ondernemer of beide tegelijk zijn, ze hebben een uitgesproken voorkeur voor<br />
vestiging in oude panden en oudere stadswijken. In naoorlogse wijken of <strong>gebouwen</strong> zijn<br />
opvallend weinig creatieve ondernemers te vinden. Af en toe in een verouderd kantoorpand,<br />
zoals het Hoofdkwartier in Arnhem, of de Vliegbasis in het voormalige Huygenscollege, maar<br />
dat is het dan. Hoe kan dat?<br />
Ooit was ‘modern’ het sleutelwoord voor de culturele avant-garde in de beeldende kunst,<br />
de architectuur, de literatuur en de muziek. Vooral in de Nederlandse architectuur heeft het<br />
modernisme zich langer gehandhaafd dan elders, waar postmodernisme en eclecticisme<br />
eerder de kop opstaken.<br />
Op dit moment zien we dat de <strong>nieuwe</strong> garde van Nederlandse architecten de voorkeur voor<br />
oude <strong>gebouwen</strong> deelt met de creatieve bedrijvigheid, zeker waar het om de eigen bedrijfsvestiging<br />
gaat. MVRDV heeft zich gevestigd in het prachtige pand van de voormalige<br />
drukkerij Wyt op Coolhaveneiland. Jan Poolen, architect in Amersfoort, heeft een ontwerp<br />
gemaakt voor de voormalige fabriek van Rohm & Haas in Amersfoort om zich daar zelf te<br />
vestigen. De voorliefde van creatieve bedrijven voor oude <strong>gebouwen</strong> heeft iets paradoxaals.<br />
In dit hoofdstuk we zullen de redenen voor deze voorkeur proberen te achterhalen en de<br />
architectonische waarden die een rol spelen bij herontwikkeling. De volgende vragen komen<br />
hierbij aan orde.<br />
Wanneer is een gebouw in staat betekenis te geven aan een plek, en kan deze betekenis<br />
een belangrijke vestigingsfactor zijn voor creatieve bedrijven? Heeft de creatieve economie<br />
specifieke <strong>gebouwen</strong> nodig om te voldoen aan de behoeften van creatieve ondernemers<br />
en kunstenaars? Hoe komt de reputatie van een plek, the sense of place, tot stand? Welke rol<br />
spelen iconen in het vertellen van het <strong>nieuwe</strong> verhaal van de plek en de <strong>nieuwe</strong> gebruikers.<br />
Hoe drukken hun levenstijlen, woon- en werkwensen zich uit in het programma van eisen<br />
voor de gebouwde omgeving? Een belangrijk aspect is tijdelijk gebruik en daarmee samenhangend<br />
de permanente onafheid. Ten slotte zullen we enkele consequenties hieruit trekken<br />
voor het Belvederebeleid en de rol van architectuur.<br />
Waarde voor de creatieve bedrijvigheid en de betekenis van het gebouw<br />
Is het voldoende dat een gebouw economisch waardeloos is, en dus goedkoop, om de lust<br />
van de creatieve ondernemer op te wekken, of heeft de liefde een diepere dimensie? Soms<br />
is een gebouw té verleidelijk. In het geval de Van Nellefabriek nodigt de modernistische<br />
architectuur vanzelfsprekend uit om de lijn door te trekken naar een radicale moderne<br />
herinterpretatie en herpositionering van het gebouw in de postindustriële economie.<br />
Functie volgt vorm, zou je met enige ironie kunnen zeggen.<br />
Bij Kraanspoor is de verbeelding aan de macht. Architect Trude Hooykaas zag in de<br />
stoerheid waarmee een voormalige kraanspoor het IJ instak al het gebouw voordat<br />
er sprake was van enige ontwikkeling, laat staan van een ontwikkelaar. Het ontwerp dat<br />
zij ervoor maakte, een liggende toren, moest vanwege de eisen die het toekomstig gebruik<br />
stelt aan de organisatie van een dergelijk gebouw als één geheel tot in detail worden<br />
uitgewerkt.<br />
Voor het type herontwikkeling waarbij een heel complex in één keer opnieuw ontwikkeld<br />
wordt, is een totaalaanpak nodig die zowel de restauratie van het monument betreft als<br />
het herontwerp van de binnenkant, de omgeving, de openbare ruimte en de ontsluiting.<br />
Deze aanpak vraagt om forse investeringen ineens. Vaak is het toekomstig gebruik vooraf<br />
bekend, inclusief de gebruiker zelf, zoals IdtV bij Kraanspoor en de ontwerpbranche in<br />
de Van Nellefabriek. Een grootschalige totaal aanpak vereist grote geldstromen in korte<br />
tijd, zogenaamd lawinekapitaal (zie hoofdstuk 4). Een geforceerde ontwikkeling met lawinekapitaal<br />
brengt grote financiële risico’s met zich mee, waardoor alle partijen tot elkaar<br />
veroordeeld zijn. In veel gevallen participeert de overheid in het lawinekapitaal door<br />
de onrendabele kosten weg te nemen en het risico voor de ontwikkelaar te beperken.<br />
147
148 149<br />
boven Cascobouw in de NDSM-loods,<br />
door Dynamo Architecten.<br />
onder Ontwerp van Poolen Architekten<br />
voor Mediafusion op het Oliemolenkwartier<br />
in Amersfoort.<br />
De 9 Straatjes in Amsterdam met zijn<br />
fijnmazige stedenbouwkundige structuur<br />
en multifunctioneel gebruik. De ideale<br />
voedingsbodem voor spontane interactie<br />
en creativiteit.
Concept ontmoet gebouw<br />
en expositieruimte. Harry van ’t Hof: ‘De industriële omgeving biedt ruimte voor deze<br />
Het kan ook anders. De Meelfabriek in Leiden stond op de nominatie te worden afgebroken,<br />
verscheidenheid aan behoeften. Daarom worden in de ene hal van De Creatieve Fabriek<br />
een sta-in-de-weg voor de woningbouw waar Leiden, door ruimtegebrek binnen de<br />
lofts gebouwd en wordt de andere hal zo kaal en helder mogelijk gehouden, zodat deze<br />
gemeentegrenzen, dringend behoefte aan had. Dat dit industriële monument er nog steeds<br />
voor elk gebruik geschikt is.’<br />
staat, is te danken aan het feit dat Van der Wiel Bouw het gekocht heeft, aan volhardende<br />
Het is een andere manier van ontwikkelen, geleidelijker, minder topdown en zonder lawine-<br />
stads bewoners en de monumentenwet. De <strong>nieuwe</strong> eigenaren zagen vooral grote kansen op<br />
kapitaal. Ook de ‘sense of place’ krijgt de tijd zich te ontwikkelen als functie en doel groep nog<br />
de woonmarkt. De woningcorporatie SLS werd partner voor de ontwikkeling van studen-<br />
niet vaststaan. Door een evenwichtige verhouding in de tijd tussen uitgaven en inkomsten<br />
tenhuisvesting, onder meer in de silo’s. De befaamde Zwitserse architect Peter Zumthor is<br />
worden de risico’s beperkt en ontstaat in een vroeger stadium een rendement op de inves te-<br />
uitgenodigd het ontwerp te maken voor een programma van wonen, lofts, studenten, starters<br />
en voorzieningen. Het resultaat is fascinerend, maar de studentenwoningen zijn in de nieuwringen.bouw<br />
ondergebracht omdat de silo’s daarvoor niet geschikt bleken te zijn. Van creatieve<br />
Variëteit en ensemble: het agglomeratievoordeel<br />
economie was indertijd nog geen sprake. In ‘Communicatiestad Leiden’ (zie casus Leiden<br />
Industriële complexen en oude wijken hebben het voordeel van de schaal en de verscheiden-<br />
p. 246) wordt beschreven hoe de ontmoeting met het concept heeft plaatsgevonden. Het<br />
heid aan <strong>gebouwen</strong>, waardoor het ensemble net als een stad een variëteit aan sferen en <strong>functies</strong><br />
Huis van de Communicatie is een visie op de <strong>nieuwe</strong> fase in de economische ontwikkeling<br />
kan herbergen. Variëteit is nu net wat de creatieve economie nodig heeft. Consumenten en<br />
van de Leidse binnenstad. De Meelfabriek heeft de poorten geopend voor de terugkeer<br />
bezoekers komen niet alleen voor de ene creatieve producent, maar ook voor de belevenis<br />
van de symbolische productie in het hart van de stad. Het uitzicht vanuit de horeca op het<br />
van het geheel. Een integraal concept en een collectieve programmering zijn essentieel voor<br />
dak van het gebouw geeft een beeld van de markt die de communicatiesector vanuit Leiden<br />
de waardevorming in de creatieve economie (zie hoofdstuk 4). Voor de architect ligt de opgave<br />
kan bestrijken: van de Zuidas in Amsterdam tot de ministeries in Den Haag en de Kop van<br />
in het vormgeven van het totaalconcept met routing voor het publiek, en ruimte te laten<br />
Zuid in Rotterdam.<br />
voor de creatieve ondernemer om zijn eigen stempel te zetten.<br />
Eén probleempje is nog niet opgelost: het hergebruik van de silo’s. Door de constructie<br />
Harry van ’t Hof: ‘Het is onze taak een geheel te maken van het terrein, een stedenbouw-<br />
en de maat zijn deze niet gemakkelijk in te vullen met <strong>functies</strong> in de creatieve economie.<br />
kundige eenheid erin te brengen. Daarom hebben we twee straten in oost-westelijke richting<br />
Afbreken gaat ook niet, want de silo’s zijn beschermd door de monumentenstatus.<br />
ontworpen, met twee pleinen: één zakelijk en een ander op het zuiden als ontmoetingsplaats<br />
De match tussen creatieve gebruikers en het gebouw komt zelden voort uit de functionaliteit<br />
met horeca. Ruimtes met deze hoogte en afmetingen zou je niet bedacht hebben, maar nu<br />
van het gebouw. Het is vooral het verhaal en de ligging, de ‘sense of place’. Het verhaal van<br />
ze er zijn kan je de hoogte uitbuiten en door iets spectaculairs erbovenop te plaatsen de weg<br />
150 de veranderde economische functie, de respectvolle wijze waarop Zumthor in zijn ontwerp<br />
van het station naar De Creatieve Fabriek wijzen. Ruimtelijk-economisch moet het ook als 151<br />
omgaat met de monumentale waarde van de architectuur en ligging in de stad komen uitermate<br />
een geheel gaan werken, waarbinnen de industriële sfeer en de creativiteit de aantrekkelijk-<br />
goed overeen met de vestigingseisen van de creatieve sector. De symbolische productie bouwt<br />
heid bepalen, die in andere <strong>functies</strong> (wonen, horeca en belevenis) in waarde wordt omgezet.’<br />
zelf iets op wat we ‘de <strong>nieuwe</strong> reputatie van de plek’ (Luc Vrolijks) zouden willen noemen.<br />
Het concept van het geheel is van groot belang voor de exploitatie. De huren van de experimentele<br />
ondernemers kunnen alleen laag worden gehouden als elders in het gebouw geld<br />
Leven en werken in het creatieve tijdperk<br />
kan worden verdiend.<br />
Wie de Hazemeyerhal in Hengelo binnenloopt, bijvoorbeeld om een kunsttentoonstelling<br />
Jan Poolen (Poolen Architekten) spreekt in dezelfde termen over Rohm & Haas in Amersfoort.<br />
ter gelegenheid van de de Wolvecampprijs te zien, wordt getroffen door de schoonheid van<br />
‘De plek is interessant omdat we daar evenementen kunnen organiseren voor de stad en van-<br />
de ruimte. De hoogte, de lichtinval, de robuuste kolommen, de hoge ramen en de rondgang<br />
wege de dynamiek van samenwerking met andere creatieve ondernemers en kunstenaars.<br />
op de eerste verdieping doen denken aan een mediterrane overdekte markt. Eens stond dit<br />
Het is een prachtig gebouw, met een vijf meter hoge hal, een glazen dak, spanten en details<br />
gebouw vol stampende en stinkende machines die sissende en snerpende geluiden maakten.<br />
die blijk geven van een ambachtelijk vakmanschap. Wij willen dat combineren met nieuw-<br />
Nu is het een oase van rust, waar de tentoongestelde schilderijen door de lichtinval prachtig<br />
uitkomen. De ruimte is groot, maar tegelijk intiem. De hal nodigt uit tot publieksevenementen,<br />
bouw en krijgen die vormen en maten als een cadeautje mee.’<br />
zoals tentoonstellingen, markten, ontmoetingen en conferenties. Dat is precies wat de creatieve<br />
De stad in de stad<br />
bedrijvigheid nodig heeft: ruimte voor belevenis en publiek. De architect van De Creatieve<br />
Wonen, werken, vrije tijd en cultuur lopen in het creatieve milieu in elkaar over. De creatieve<br />
Fabriek Harry van ’t Hof ziet het als zijn taak de architectuur van Hazemeyer weer in oude<br />
klasse is geen ‘leisure class’. Integendeel, de creatieve werkers kunnen vaak niet ophouden<br />
luister te herstellen. ‘Het gaat erom het gevoel voor het industriële weer te kunnen beleven,<br />
met werken. Zij combineren een calvinistische arbeidsmoraal met een hedonistische levens-<br />
een soort industriële nostalgie.’<br />
instelling, zegt Florida. De levensstijl wordt aangepast aan het creatieve proces. Als deadlines<br />
Hazemeyer is een voorbeeld van een andere, meer geleidelijke aanpak. De ontwikkelaar<br />
moeten gehaald, wordt er doorgewerkt in de avond en het weekend. Als er even geen inspiratie<br />
zoekt samen met de eerste gebruikers naar een definitieve bestemming. De herontwikkeling<br />
is, wordt het tijd om bij te tanken. Daarvoor is nodig dat de verschillende <strong>functies</strong> in de nabij-<br />
wordt gefaseerd en afgestemd op de wijze waarop behoeften van de gebruikers zich ontwikheid<br />
zijn. In het informele ontmoetingsklimaat van de horeca, op binnenpleinen, terrassen<br />
kelen. Veel creatieve ondernemers willen wonen en werken combineren in een pand of<br />
en exposities wordt even vanzelfsprekend professionele kennis uitgewisseld als nieuwtjes<br />
in een complex. De individuele creatieve ondernemer zoekt voor de eigen productiewerk-<br />
over trends, modes en events die je niet mag missen.<br />
zaamheden relatief goedkope bedrijfsruimte, liefst casco, zodat hij eigen programma kan<br />
Wijken uit negentiende en begin twintigste eeuw lenen zich daar het meest voor door de<br />
ontwikkelen en zijn eigen stempel erop kan drukken. Sommige creatieve bedrijven, bijvoor-<br />
aanwezigheid van etalages, de maatvoering en de plafondhoogte. De ruimtelijke variëteit is<br />
beeld meubelmakers of beeldende kunstenaars, hebben hoge ruimtes nodig. Anderen willen<br />
de reden dat de creatieve milieus, met uitzondering van de productiemilieus (ABF Research<br />
met hun atelier een statement afgeven. Als totale groep gebruikers van een locatie hebben<br />
2008) zich voornamelijk in deze delen van de stad bevinden.<br />
de creatieve ondernemers behoefte aan gezamenlijke voorzieningen: een balie, horeca<br />
Arnhem baseert een stedelijke herontwikkelingsstrategie op dit fenomeen. Voor de omgeving
152 153<br />
Animatie van het ontwerp door MVRDV<br />
voor het woongebouw de ‘Nieuwe<br />
Machinist’ op het Coolhaveneiland<br />
in Rotterdam. Op de achtergrond<br />
de oude Machinistenschool.<br />
‘Een icoon doet er alleen<br />
toe in relatie tot de stad, het<br />
gebouw en het verhaal.’<br />
De voormalige Machinistenschool op<br />
het Coolhaveneiland wordt door Kristal<br />
in samenwerking met de corporaties<br />
Woonbron en Stadswonen herontwikkeld<br />
tot ‘kennis- en cultuurfabriek’ met een<br />
podium, ateliers, werkruimtes en horeca.
ond Station Velperpoort, op de grens van Klarendal en Spijkerkwartier, waar zich kortgeleden<br />
Caroline Bijvoet (Bijvoet architectuur&stadsontwerp) verwacht dat ‘Rotterdam grote kans<br />
geen ondernemer wilde vestigen, worden plannen gemaakt om <strong>nieuwe</strong> creatieve <strong>functies</strong><br />
heeft erin te slagen op Coolhaveneiland creatieve starters, architecten en jonge mensen<br />
te vestigen in oude bedrijfspanden en winkels. Vijftig jaar geleden bruiste dit gebied nog van<br />
een creatief milieu te bieden en deze groepen in de toekomst aan de stad te binden.’ Het<br />
stedelijke dynamiek. De structuur, winkels, plafondhoogte en gevelmaat zijn nog aanwezig.<br />
Rotterdamgevoel krijgt een actuele betekenis door de Nieuwe Machinist als herkennings-<br />
De creatieve economie zorgt voor een snelle comeback van de functiemenging in de<br />
punt toe te voegen. Het ontwerp van dit gebouw versterkt ‘de reputatie van de plek’ als<br />
binnensteden en wekt een <strong>nieuwe</strong> ambachtelijke en ondernemende dynamiek tot leven.<br />
hotspot voor creatieve bedrijven en past uitstekend bij de architectuurstad en bij Coolhaven-<br />
Er is weinig reden om te veronderstellen dat de creatieve economie zich ook in toekomst<br />
eiland, waar het architectuurcluster de snelste groeier is. ‘Het ensemble van de Machinisten-<br />
zal beperken tot oude <strong>gebouwen</strong>. Het wordt de opgave voor Rijnboog, de toekomstige<br />
school, Nieuwe Machinist en de openbare ruimte verbindt verschillende ruimtelijke en<br />
creatieve marktplaats van Arnhem, om <strong>nieuwe</strong> architectuur te ontwerpen die deze multi-<br />
verhaallijnen in de stad. De Nieuwe Machinist past in die omgeving en wordt in baksteen<br />
functionaliteit vorm geeft. De kunst zal zijn om de creatieve stad ook in de nieuwbouw<br />
uitgevoerd. Het gebouw zal van veraf zichtbaar zijn als een markante toevoeging aan het<br />
architectonisch vorm te geven.<br />
geheel. Van de vierde tot de zestiende verdieping is er uitzicht op de iconen van de stad en<br />
de Maas. Je weet waar je bent’, zegt architect Jacob van Rijs, medeoprichter van MVRDV.<br />
De icoon en het verhaal<br />
De openbare ruimte wordt ontworpen door wUrck. ‘Het plein heeft geen toeters en bellen<br />
Hergebruik van bestaande <strong>gebouwen</strong> is een breuk met en tegelijk een voortzetting van<br />
nodig, het wordt een podium voor de buurt en activiteitenplek voor de stad. Er komt geen<br />
het verleden. Het collectieve geheugen van een stad, de architectonische waarde en gebruiks-<br />
zware constructie voor de techniek boven het plein te hangen zoals in Almere. Voor een<br />
waarde van een monument staan nog al eens op gespannen voet met elkaar.<br />
enkele grote opera kan je dat gebruiken, maar hoe sta je daaronder met je trekzak’, aldus<br />
De Lichttoren in Eindhoven heeft als een icoon een meervoudige betekenis. Aan de ene<br />
Paul Kersten, landschapsarchitect bij wUrck. ‘Er komen hoogteverschillen, een podium en<br />
kant zet deze de geschiedenis van de lichtstad voort in <strong>nieuwe</strong> mondiale verhoudingen.<br />
een verdiept gedeelte. De entrees en de routing zijn cruciaal. Het uitzicht over het water met<br />
Aan de andere kant markeert De Lichttoren een breuk met het verleden waarin Philips alles<br />
de voorbijvarende boten en de sluizen kan een echte Rotterdamse sfeer scheppen, waar de<br />
voor zich zelf hield en het terrein midden in de stad afgesloten hield voor publiek. Voor de<br />
stad nu te weinig van heeft. Met daarnaast een lichtplan is het spectaculair genoeg. Het plein<br />
stad Eindhoven en de bewoners markeert de <strong>nieuwe</strong> Lichttoren niet alleen het moment<br />
heeft geen icoon maar programmering nodig om te slagen.’<br />
waarop de afgesloten delen aan de stad worden teruggeven als openbare ruimte, maar ook<br />
De vergelijking met Almere is opmerkelijk. Stedelijkheid wordt niet gemaakt door imposante<br />
de <strong>nieuwe</strong> fase van creatieve economie waarin Philips en het gehele cluster van hightech-<br />
aankleding van de openbare ruimte, maar door interactie tussen gebruikers en bewoners<br />
bedrijven zich openstellen voor creatieve interactie tussen technologie en ontwerp.<br />
van het eiland en door de creativiteit van de gebruikers: musici, dansers, mediabedrijven<br />
154 Het Olympisch Stadion in Amsterdam wordt als icoon recycled. Een fysieke ingreep wordt<br />
niet nodig geacht. Het van de ondergang geredde en herontwikkelde stadion van architect<br />
Jan Wils wordt alsnog ingebed in een coalitie van sportorganisaties, beleggers, ontwikkelaars,<br />
bedrijven, de Rietveld Academie en buurtgroepen. Samen geven zij de olympische gedachte<br />
een eigentijdse invulling en zetten deze in voor de marketing van het gebied. De kern<br />
van de brand is creativiteit, sport en spel. Daarop is een businessplan gebaseerd met een brede<br />
scope, van het plein tot en met de 25 steden in de wereld met een Olympisch Stadion. De<br />
olympische gedachte wordt vertaald naar verhuur van het stadion, naar programmering van<br />
evenementen, naar wijkverbetering, vestigingsvoorwaarden voor creatieve ondernemers<br />
en naar het toekomstig gebruik van de monumentale Citroëngarage.<br />
Een icoon als een eenmalige piek werkt niet. Een icoon doet er alleen toe in relatie tot de<br />
stad, het gebouw en het verhaal. Een gebouw werkt pas als symbool als het de verbinding<br />
legt tussen de uiteenlopende verhalen van verleden en de toekomst van de stad, tussen de<br />
verwachtingen van de bewoners en de ambities van creatieve ondernemers, en als er een<br />
ontwikkeling op gang wordt gebracht die zichzelf versterkt.<br />
en hiphoppers.<br />
155<br />
De reputatie van de plek en de verbinding<br />
Op het Coolhaveneiland leeft de havengeschiedenis van Rotterdam voort in de namen<br />
van de <strong>gebouwen</strong>, waarvan enkele opvallen door hun architectuur: de Machinistenschool,<br />
het Loodswezen, Zeevaartschool, het Douanegebouw, Wyt (architect W. Kromhout) en<br />
Puntegale (architect H. Hoekstra) het voormalige belastingkantoor. ‘De robuuste <strong>gebouwen</strong><br />
sluiten aan bij een Rotterdamgevoel. De <strong>nieuwe</strong> gebruikers van deze <strong>gebouwen</strong>, Media aan<br />
de Maas, het World Music and Dance Centre, Codarts en SKVR waaronder ook MVRDV<br />
architecten, schrijven <strong>nieuwe</strong> geschiedenis’, zegt Rob Bekenkamp procesmanager van<br />
Coolhaveneiland.<br />
De voormalige Machinistenschool (Woonbron, Kristal) wordt een verzamelplaats van creatieve<br />
bedrijven en horeca. De Nieuwe Machinist (Stadswonen, Kristal) markeert het creatieve<br />
sluitstuk van de KennisAs door Rotterdam en tegelijk een <strong>nieuwe</strong> fase van stedelijkheid.<br />
Tijdelijkheid en permanente onafheid<br />
Wie kent ze niet, de tijdelijke horecagelegenheden in verplaatsbare halfpipes, zoals Zandfoort<br />
aan de Eem, Noorderlicht aan het IJ of restaurants zoals Hotel de Goudfazant in een fabriekshal,<br />
Tottweeduizendzeven in de Opelgarage in Amersfoort (tegenwoordig Sober), Plan-2<br />
in het Klokgebouw in Eindhoven. Veel van deze horeca bevindt zich in de directe nabijheid<br />
van concentraties van creatieve bedrijvigheid, waarvoor zij de informele ontmoetingsplaats<br />
zijn. Wat hebben creatieve ondernemers met tijdelijkheid?<br />
De ‘experimentele’ levensstijl en de groeistuipen van de creatieve ondernemers uiten<br />
zich in de vorm van tijdelijkheid. De creatieve bedrijvigheid is nog volop in beweging.<br />
Sommige sectoren zijn uitgegroeid tot volwassen bedrijfstakken, zoals de mediasector<br />
met AV-bedrijven, tv-producenten, muziekzenders en ook de creatieve dienstverlening<br />
met architectenbureaus, designers en marketingbedrijven. Daaromheen hangt een zwerm<br />
van creatieve eenlingen, ZZP’ers, freelancers, kleine maatschappen en ondernemers met<br />
een paar medewerkers. De creatieve ondernemer straalt graag dynamiek uit en houdt<br />
van een vlottende omgeving, van mogelijkheden om flexibel te reageren en <strong>nieuwe</strong> samenwerkingsverbanden<br />
aan te gaan. Zeker de groep zelfstandige creatieve ondernemers is<br />
gebaat bij een zekere onafheid in de omgeving om zich te onderscheiden van de anonimiteit.<br />
De cultuur en de aard van het werk brengen een behoefte aan tijdelijke ruimte met<br />
zich mee. Ook aan de andere kant, bij de aanbieders van onroerend goed, bestaat behoefte<br />
aan tijdelijke gebruikers. Tijdelijk gebruik is een geschikte methode voor ontwikkelaars en<br />
exploitanten om de kansen van locaties, <strong>gebouwen</strong> en van creatieve groeisectoren te onderzoeken<br />
(zie hoofdstuk 4 en 5).<br />
Creatief zelfbeheer<br />
Tijdelijkheid speelt ook een rol in de architectuur. Een spectaculair voorbeeld van tijdelijke<br />
architectuur is NDSM-Kunstad, gebouwd in opdracht van de Stichting Kinetisch Noord
en ontworpen door Dynamo Architecten. De kunstenaars hebben meegedacht over de basis<br />
Ontwerp met een open einde<br />
van het ontwerp. Kunstad wordt casco opgeleverd. In het ontwerp is ervoor gezorgd dat alle<br />
‘Ontwikkel om te behouden’ is een goed uitgangspunt voor creatief gebruik van oude<br />
ateliers op drie bouwlagen daglichtinval hebben. De stad wordt doorsneden door een lange<br />
<strong>gebouwen</strong>. Het doel van herontwikkeling is niet uitsluitend om rijksmonumenten of<br />
gang, een kruisroute en een diagonaal. Binnen deze structuur zijn pleinen en stegen uitgespaard<br />
industriële monumenten in oude luister te herstellen, maar om <strong>gebouwen</strong> en wijken waarin<br />
om ontmoetingen, evenementen, oefeningen en exposities mogelijk te maken. Door deze<br />
zij staan in de volgende fase van hun bestaan te brengen. De <strong>nieuwe</strong> <strong>functies</strong> vereisen dat de<br />
opzet dringt het daglicht door tot de vloer van het gebouw. ‘De diagonale straat maakt het<br />
<strong>gebouwen</strong> zich aanpassen aan de <strong>nieuwe</strong> vereisten. Met een beetje inventiviteit kunnen veel<br />
mogelijk nog steeds, in een oogopslag te overzien hoe de NDSM-Kunstad zich verhoudt<br />
meer <strong>gebouwen</strong> dan alleen monumenten behouden blijven en kunnen veel monumenten<br />
tot de oude scheepsbouwloods’, zegt architect Peter de Bruin. Je kunt zeggen dat we een<br />
<strong>nieuwe</strong> <strong>functies</strong> krijgen. Soms is het mogelijk met veel lawinekapitaal en een goed ontwerp<br />
overdekte stad hebben gemaakt, als een schip in een fles. We hebben procesontwerp, vloeren<br />
in één keer door te stoten naar de gewenste kwaliteit. Vaak is dat niet het geval en verdient<br />
en een plug-instad geleverd.’<br />
een geleidelijke herontwikkeling de voorkeur. Deze aanpak stelt andere eisen aan de architect<br />
Het liefst hadden de kunstenaars ook het casco zelf gebouwd, maar dat was onmogelijk<br />
en het ontwerp:<br />
vanwege de regelgeving. ‘Tijdens het ontwerp moesten de regels worden uitgevonden, het<br />
– Koester de permanente onafheid, waardoor de <strong>nieuwe</strong> gebruikers de ruimte krijgen om<br />
was vooral procesarchitectuur, een diapositief van het ontwerp.’ De kunstenaars maken van<br />
zich te ontplooien en hun stempel op de locatie te drukken.<br />
de afbouw gebruik om hun eigen stempel te drukken op de vormgeving van hun atelier.<br />
– Faciliteer de flexibiliteit in het gebruik door meerdere sferen en ensembles van <strong>functies</strong><br />
Het resultaat is dat alles voortdurend in beweging blijft. ‘Elke week als ik er kom, is er weer<br />
mogelijk te maken.<br />
iets veranderd’, zegt De Bruin.<br />
– Bevorder de verzameling van kleine en grote creatieve ondernemers door agglomeratie-<br />
Na deze fase nemen de huurders het heft weer in eigen handen. Tenminste als het aan<br />
voordelen te bewerkstelligen zoals synergie in de voorzieningen, het vormgeven van<br />
Eva de Klerk ligt, zal de zelforganisatie van de huurders erop gericht zijn het eigendom<br />
totaalconcept en de daarbij behorende publieksgroepen.<br />
en het beheer te verwerven.<br />
– Realiseer je dat voor de creatieve ondernemer ‘value for money’ een belangrijke over-<br />
Het zelfbeheer strekt zich tot nu toe nog niet uit tot de werf als geheel. Op een steenworp<br />
weging is: de investeringen dienen te passen bij het stadium van ontwikkeling van<br />
afstand ligt een andere box-in-de-box, nu niet tijdelijk: het MTV-gebouw. De oude<br />
de gebruikers. De contracten veranderen mee met de levensfase en de draagkracht van<br />
Timmer werkplaats, een rijksmonument, werd door Max van Aerschot omgetoverd tot<br />
de ondernemers.<br />
studio, kantoor en restaurant. Door goed gebruik te maken van de open en de gesloten<br />
– Bouw de reputatie van de plek op uit de ingrediënten die aanwezig zijn, de <strong>gebouwen</strong>,<br />
zijde van het gebouw en het restaurant in de studio te hangen, is een ruimte ontstaan waarin<br />
de ligging, de stad en de software die zich ontwikkelt, de eerste gebruikers, de publieks-<br />
156 de industriële architec tuur volledig zichtbaar blijft en tegelijk alles licht en zwevend<br />
trekkers en het totaalconcept.<br />
157<br />
is. ‘We hebben geen probleem gehad met de monumentenstatus, ondanks het ontbreken<br />
Het ontwerp van de architect beperkt zich tot het scheppen van de voorwaarden zonder het<br />
van een plan zijn we in twee jaar van niks naar een gebouw gegaan.’ Waar Van Aerschot zich<br />
ontwerp door te voeren tot in al zijn consequenties zoals materiaalgebruik en detaillering.<br />
wel zorgen over maakt, is de openbare ruimte op een hoger schaalniveau. Er is nog geen<br />
Er is veel ruimte nodig voor de gebruikers om hun eigen stempel op het ontwerp van de<br />
gemeenschappelijk beeld voor de openbare ruimte van de NDSM, waar zowel de Kunstad<br />
omgeving te drukken, zodat elke unit en de publieke ruimte een veranderlijke sfeer krijgt.<br />
als MTV zich in kan vinden. Het ontbreekt, zegt Van Aerschot, aan een beeld van de wijze<br />
Een zekere losheid in het ontwerp is gewenst. Voor <strong>nieuwe</strong> oplossingen in oude <strong>gebouwen</strong><br />
waarop de verkleuring van het gebied kan stollen in materiaalgebruik, rails en industriële<br />
zijn inventieve architecten nodig.<br />
restanten, en evenmin is duidelijk hoe de ontsluiting, de programmering en de verlichting<br />
Herontwikkeling van oude <strong>gebouwen</strong> middels creatieve economie vereist ruimte in denken,<br />
zouden kunnen bijdragen tot het realiseren van synergie tussen de partijen.<br />
beleid en regelgeving om innovatieve oplossingen ook mogelijk te maken. In het Belvederebeleid,<br />
in de vergunningen, in de RO, in de ARBO en in de milieusfeer is nog een hoop werk<br />
Een gevoelige huid<br />
aan de winkel. Vaak gaat het er niet eens om de regels te veranderen, maar vooral om deze met<br />
Voor het Oliemolenkwartier heeft de gemeente Amersfoort bepaald dat er de komende<br />
enige verbeelding toe te passen. De stad, de identiteit en de creatieve bedrijvigheid worden<br />
vijftien jaar geen definitieve bebouwing wordt toegestaan. Jan Poolen heeft in opdracht<br />
van MediaFusion (ROC en gemeente) een tijdelijk gebouw ontworpen, dat bestaat uit<br />
geassembleerde industriële onderdelen. ‘Het is 90% industrieel en 10% emotie. De huid<br />
bestaat uit een projectiedoek waarop van binnenuit telkens andere actuele beelden geprojecteerd<br />
kunnen worden al naar gelang de activiteiten en de stemming binnen. De binnenstructuur<br />
is gebaseerd op aanpasbare kolommen, waardoor het gebouw zich aan het gebruik<br />
kan aanpassen. De buitenkant maakt de verandering in de tijd zichtbaar.’ Zelfs in deze uiterst<br />
vluchtige vorm blijkt de verhouding tussen vast en vloeibaar de kern te zijn van de opgave.<br />
De term ‘permanente onafheid’ (Karin Blokzijl, 2008) duidt daarop. De beweeglijke creatieve<br />
economie zoekt het decor van de robuuste en karakteristieke vormen van de industriële<br />
<strong>gebouwen</strong>. Dit contrast tussen stoere industriële (of <strong>nieuwe</strong>) architectuur en de vloeiende<br />
stroom van betekenissen, beelden en vormen, verrijkt de ervaring van de bezoeker of de<br />
gebruiker die voor één activiteit is gekomen met de belevenis van het creatieve ensemble<br />
als geheel. Binnen het concept van een wijk of fabrieksterrein is de verhouding tussen vast<br />
en vloeiend, af en onaf, oud en nieuw, een cruciale vraag voor het ontwerp in de creatieve<br />
economie.<br />
daar beter van.
European Capital<br />
of Culture 2004<br />
Lille<br />
Auteurs<br />
Het European Capital of Culture (ECC), voorheen<br />
European City of Culture genaamd, is in 1985<br />
gelanceerd door de Europese Raad van Ministers.<br />
Waar eind jaren tachtig vooral gevestigde kunstcentra<br />
zoals Athene (1985), Amsterdam (1987) en<br />
Parijs (1989) de titel droegen, is vanaf 1990 met<br />
de benoeming van Glasgow de focus verschoven.<br />
Deze industriestad genoot geen internationale<br />
erkenning in de kunstwereld en stond eerder bekend<br />
om zijn diepgewortelde sociale problematiek. Glasgow<br />
wilde echter zijn titel van Culturele Hoofdstad<br />
inzetten als middel tot economische regeneratie en<br />
imagoverbetering, en combineerde hierbij publieke<br />
met private financiering. Al snel volgden andere<br />
voormalige industriële centra zoals Antwerpen<br />
(1993), Rotterdam (2001) en recentelijk dus Lille.<br />
Het zwaartepunt van het ECC-programma is hiermee<br />
verschoven van een veredeld zomerfestival<br />
naar een integraal programma waarbij zowel artistieke,<br />
sociale als economische ontwikkeling wordt<br />
nagestreefd. Bovendien beslaat de planhorizon<br />
in de meeste gevallen niet langer enkel het jaar<br />
van de benoeming zelf, maar betreft een meerjarig<br />
programma dat langetermijneffecten beoogt.<br />
De nadruk in het ECC-programma ligt dus in toenemende<br />
mate op het inzetten van cultuur als<br />
instrument tot stedelijke regeneratie. In het project<br />
Lille 2004 is, in tegenstelling tot eerdere European<br />
Cultural Capitals, hiervoor een complex en gedifferentieerd<br />
beleidsmodel op een hoog ruimtelijk<br />
schaalniveau geïmplementeerd. Het project blijft voor bezoekers, het stimuleren van betrokkenheid,<br />
158 Net als veel andere West-Europese steden geraakte ook Lille in de jaren<br />
159<br />
zeventig in een sociaal-economische crisis. De industriële werkgelegenheid<br />
daalde dramatisch. De neergang zette zich voort op het sociale en stedelijke<br />
vlak. Hoge werkloosheidcijfers gingen gepaard met een groeiende discrepantie<br />
tussen bloeiende wijken enerzijds en omvangrijke, sociaal homogene banlieues<br />
anderzijds. Een grondige herontwikkeling werd dan ook in gang gezet, gericht<br />
op zowel stadsvernieuwing als het ruimte bieden aan private investeringen.<br />
Cultuur en creativiteit vormen kernfactoren in het streven om in Lille een<br />
<strong>nieuwe</strong>, economische basis te creëren en worden ook ingezet om andere,<br />
sociaal-maatschappelijke doelen zoals sociale cohesie te bereiken. Deze<br />
herontwikkeling beperkt zich niet alleen tot de stad Lille met zijn 200.000<br />
inwoners; ook de Lille Métropole Communauté urbaine, kortweg Lille Métropole,<br />
wordt een ‘grand project’. Lille Métropole telt ongeveer 1,1 miljoen<br />
nwoners en is verdeeld over 87 gemeenten. De bestuurlijke organisatie waar<br />
Lille onderdeel van uitmaakt is tamelijk complex, waarbij regionale structuren<br />
op verschillende schaalniveaus van invloed zijn op de besluitvorming. In 2000<br />
is door Lille Métropole een expliciet cultureel beleid op metropolitaan niveau<br />
geformuleerd, na een intensief overlegproces waarbij een groot aantal publieke<br />
en private actoren betrokken is geweest. In lijn met het gelanceerde beleid<br />
heeft men besloten mee te dingen in de strijd naar de titel ‘European Capital<br />
of Culture’, die men in het jaar 2004 heeft weten te behalen. De invloed die<br />
dit heeft gehad op het revitalisatie- en cultuurbeleid van Lille is groot.<br />
niet beperkt tot slechts de (binnen)stad; de gehele<br />
regio Nord-Pas du Calais is in het programma<br />
opgenomen, evenals delen van de naburige<br />
Belgische regio, hetgeen neerkomt op in totaal<br />
193 dorpen en steden. Aldus was Lille 2004 de<br />
eerste grensoverschrijdende en daarmee ‘meest<br />
Europese’ case binnen de ECC-geschiedenis, in<br />
termen van projectmatige networking.<br />
Er lagen verschillende redenen ten grondslag aan<br />
de keuze om ruimtelijk gezien voor zo’n brede focus<br />
te kiezen. Aan de ene kant diende het programma<br />
een stimulans voor de hele metropool te zijn.<br />
Zodoende is creatieve participatie aangewend<br />
om de sociale cohesie binnen de regio te verhogen<br />
en de trots van de bewoners te vergroten door<br />
deelname aan de vele straatfestivals, bijeenkomsten<br />
en workshops. Aan de andere kant speelden er<br />
ook wel degelijk economische motieven mee in<br />
de keuze om de gehele metropool onderdeel van<br />
het programma te maken. Zo zou op deze wijze<br />
bijgedragen worden aan een gunstig klimaat voor<br />
het aantrekken van hoofdkantoren van nationale<br />
en internationale bedrijven, evenals private investeringen.<br />
Voor het beheren van een dergelijk integraal en<br />
strategisch programma was het noodzakelijk om<br />
actoren uit verschillende sectoren (publiek, privaat<br />
en civil society) en schaalniveaus (lokaal, regionaal,<br />
landelijk en Europees) te verenigen. Dit is gedaan<br />
middels de vorming van een associatie, Lille Horizon<br />
2004, waarvan de burgemeester van Lille voorzitter<br />
was en waaraan 42 instellingen deelnamen, die<br />
gecategoriseerd werden in drie groepen: institutioneel,<br />
cultureel en economisch (inclusief leiders uit<br />
het bedrijfsleven). Ondanks de vertegenwoordiging<br />
van deze drie groepen en de pogingen die zijn<br />
gedaan om partnership te creëren, kan gesteld<br />
worden dat het programma van Lille 2004 vooral in<br />
overheidshanden lag, qua initiatief, qua organisatie<br />
en grotendeels qua financiën. Vrijwel alle verschillende<br />
overheidsniveaus waren vertegenwoordigd,<br />
waarbij zelfs op transnationaal niveau samenwerking<br />
is gerealiseerd door de gehele Euroregio. Er<br />
is zodoende een gelaagde publieke samenwerking<br />
gerealiseerd, waarbij het initiatief bij de lagere<br />
(regionale en lokale) overheid lag. Dit is vrij uitzonderlijk,<br />
gezien de Franse publieke sector bijzonder<br />
hiërarchisch (top-down) georganiseerd is.<br />
Anders dan in de meeste Culturele Hoofdsteden<br />
lag in Lille 2004 de nadruk niet op blockbusters,<br />
maar is gekozen voor verspreide, gedifferentieerde<br />
festiviteiten. Het betrekken van zo veel mogelijk<br />
cultureel producenten stond hierbij voorop.<br />
Gedurende het ECC-jaar zijn er circa 2500 grotere<br />
projecten gerealiseerd, voornamelijk op het terrein<br />
van de uitvoerende kunsten (40%). Het totale<br />
aantal festiviteiten lag echter rond de 17.500, een<br />
breed scala aan evenementen zoals theater, dans,<br />
muziek, literatuur, film en design, in de vorm van<br />
onder meer exposities, festivals en optochten.<br />
Het Lille 2004 ECC-programma heeft aangetoond<br />
dat cultuur (en creatieve industrie) een veelvoud<br />
aan wenselijke doeleinden kan dienen: het vergroten<br />
van de aantrekkelijkheid en het imago van de stad<br />
trots en cohesie onder bewoners en het geven van<br />
een impuls aan het lokale productiemilieu. Het feit<br />
dat Lille al over een gevarieerde en vitale culturele<br />
infrastructuur beschikte, zowel qua faciliteiten als<br />
qua aanwezigheid van een netwerk aan cultureel<br />
ondernemers, is essentieel geweest voor het succes<br />
van het ECC-programma.<br />
Leerzaam voor de creatieve economie in Nederland<br />
is de wijze waarop gewerkt is aan het vormen van<br />
een culturele identiteit op basis van bestaande<br />
identiteiten en met een fijnmazige en kleinschalige<br />
aanpak. Cultuur werd niet uitgevent met opzienbarende<br />
tentoonstellingen en publiekstrekkers,<br />
maar gebruikt als bindmiddel om sociale problemen<br />
in achterstandswijken te lijf te gaan middels versterking<br />
van het culturele kapitaal. Interessant is<br />
ook de schaal van regionale samenwerking binnen<br />
de metropool. Iets waar de Amsterdamse metropool<br />
nog veel aan kan hebben, maar ook BrabantStad<br />
of Stadsregio Arnhem-Nijmegen bij hun gooi naar<br />
de Culturele Hoofdstad in 2018. Een beetje topdown<br />
is niet zo erg, als er maar een brede coalitie<br />
wordt gevormd.<br />
Gebaseerd op:<br />
R.C. Kloosterman e.a. (2007), Proeftuinen.<br />
Cultuur als hefboom voor de lokale economie.<br />
De cases Helsinki, Manchester, Lille, Milaan<br />
en Birmingham.
2<br />
160 161
Samenstelling werkgelegenheid 2007 in de zes gemeenten en in Nederland.<br />
Amsterdam<br />
Amsterdam Amsterdam<br />
Rotterdam<br />
Amsterdam<br />
162 163<br />
Arnhem<br />
Hengelo Arnhem Arnhem<br />
Nederland<br />
Rotterdam<br />
Amersfoort Rotterdam Rotterdam<br />
Hengelo<br />
Leiden Hengelo Hengelo<br />
Amsterdam<br />
Amersfoort<br />
Amersfoort Amersfoort Arnhem<br />
Hengelo<br />
Arnhem<br />
Rotterdam Amersfoort Arnhem<br />
Leiden<br />
Leiden Leiden<br />
Nederland<br />
Hengelo Leiden Nederland<br />
Kunst<br />
Media<br />
Ontwerp<br />
Onderzoek<br />
ICT<br />
Organisatie CI<br />
Vervaardiging cr producten<br />
Ambachtelijke toepassing cr producten<br />
Technische toepassing cr producten<br />
Amsterdam<br />
Rotterdam<br />
Nederland<br />
Rotterdam<br />
Amersfoo<br />
Henge<br />
Leiden
Coolhaveneiland<br />
Rotterdam<br />
Rob Bekenkamp, procesmanager Coolhaveneiland<br />
‘Waar de huidige bewoners en hoger<br />
opgeleide stedelingen, geslaagde migranten<br />
en creatieve jongeren graag willen verblijven.’<br />
164 Situatie<br />
Coolhaven is een wijk in de deelgemeente Delfshaven (een van de zogenaamde<br />
Vogelaarwijken). Het ligt ten westen van het centrum van Rotterdam,<br />
aan de voet van de Euromast en op loopafstand van de Nieuwe Maas, nabij<br />
het Lloydkwartier, daar waar volop beweging is om een audiovisueel/mediacluster<br />
tot stand te brengen.<br />
Het Erasmus Medisch Centrum ligt op een steenworp afstand, maar is van<br />
Coolhaven gescheiden door een van de belangrijkste Rotterdamse verkeersaders,<br />
het Maastunneltracé.<br />
Coolhaven kent een duidelijke begrenzing. Op de kop treffen we de Parksluizen<br />
165<br />
en het recentelijk door woningcorporatie Stadswonen ontwikkelde Puntegale,<br />
een voormalig belastingkantoor, ‘grande dame’, en boegbeeld op het vlak<br />
van jongerenhuisvesting en (creatieve) bedrijvigheid. Aan de westelijke zijde<br />
ligt de Westzeedijk, de verbindingsroute met in de toekomst te ontwikkelen<br />
havengebieden in de relatieve nabijheid van het centrum. Aan de oostzijde,<br />
de voornaamste verbinding met het centrum, stroomt de rivier de Schie, die<br />
vanouds Delft met Rotterdam en Delfshaven verbindt. Een waterverbinding<br />
die volop ontwikkelingsmogelijkheden biedt. Aan de staart ligt wederom water,<br />
de Achterhaven, de Buizenwaal en de Middenkous, feitelijk de grens met<br />
historisch Delfshaven.<br />
Creatieve milieus in 1996 Creatieve milieus in 2004<br />
Breukvlak in de stad<br />
Vanwege het water, de heldere begrenzing, het relatieve isolement, maar<br />
ook om een einde te maken aan de onbekendheid van de plek en de eigen<br />
identiteit te benadrukken, spreken we inmiddels van het Coolhaveneiland.<br />
Een eiland met geschiedenis, met vele kansen voor de creatieve economie<br />
en voor de jonge Rotterdammers die de stad niet willen verlaten.<br />
We vinden in Delfshaven, ook op het Coolhaveneiland, de reguliere groot-<br />
Creatieve milieus in Rotterdam<br />
in 2007<br />
*<br />
Broedplaats<br />
Creatieve werkplaats<br />
Transactiemilieu<br />
Productiemilieu<br />
Proefuin
166<br />
Kansenkaart creatieve milieus<br />
in Rotterdam<br />
Kans op nieuw creatief milieu<br />
Kans op opschaling<br />
Kans op nieuw creatief milieu<br />
Kans op verdwijning<br />
Creatieve milieus in 2004<br />
* Proefuin<br />
stedelijke problemen die een achterstandswijk kenmerken, hoewel die<br />
hier vroeger met de aanwezigheid van heroïneprostitutie veel erger waren.<br />
Het eiland heeft verborgen charmes en vooral potenties, zoals de ligging<br />
op het einde van de KennisAs, aan de rand van de binnenstad en het water,<br />
waardoor het zich bij uitstek leent tot ontwikkelingsgebied. Met name het<br />
noordoostelijke deel beschikt over een aantal monumentale <strong>gebouwen</strong><br />
met icoonwaarde die ‘smoel’ geven aan het Coolhaveneiland. Monumenten<br />
die juist door hun <strong>nieuwe</strong> <strong>functies</strong> bijdragen tot het gewenste stedelijke,<br />
jonge en creatieve imago van het gebied. Kortom, het Coolhaveneiland<br />
is een stadswijk in verandering, op een breukvlak in de tijd en in het<br />
stedelijk leven.<br />
Behalve Puntegale zijn ook andere <strong>gebouwen</strong> in Coolhaven van functie<br />
veranderd. Terwijl de sfeer van de haven nog voelbaar is, rukken onderwijs en<br />
cultuur steeds verder op. Het gebouw van de voormalige loodswezenopleiding<br />
in gebruik genomen door Codarts (conservatorium), het World Music & Dance<br />
Centre (WMDC) en de muziekafdelingen van de Stichting Kunstzinnige<br />
Vorming Rotterdam (SKVR). In maart 2008 is de voormalige Zeevaartschool<br />
officieel in gebruik genomen als het Nieuwe Media Instituut van de Hogeschool<br />
Rotterdam.<br />
De Jeugdtheaterschool Hofplein heeft zich gevestigd in een karakteristiek<br />
pand aan de Pieter de Hoochweg. Langzamerhand en vanbuiten niet erg<br />
zichtbaar hebben steeds meer creatieve bedrijven, waaronder architectenbureau<br />
MVRDV, <strong>gebouwen</strong> op het eiland betrokken. De werkgelegenheid<br />
in de creatieve sector is de laatste paar jaar snel gegroeid en bedraagt<br />
nu al zo’n 800 personen. De voormalige Machinistenschool aan de Willem<br />
Buytewech straat zal medio 2009 onderkomen bieden aan nog een stuk of<br />
twintig ( startende) creatieve ondernemingen alsmede een grand café annex<br />
podium, restaurant en sociëteit.<br />
Kenmerken<br />
Coolhaveneiland is goed bereikbaar, betaalbaar en ligt gunstig ten opzichte<br />
van het centrum en interessante ontwikkelingslocaties: Lloydkwartier,<br />
Vierhavensstrip, Vierhavens- en Merwehavengebied en, zij het gescheiden<br />
door een drukke weg, het Erasmus Medisch Centrum. Het eiland is al een<br />
transformatiegebied, in tegenstelling tot het Lloydkwartier zonder grote ingrepen<br />
van buitenaf, waar de ‘oude economie’ plaatsmaakt voor een ontwikkeling<br />
gericht op de (creatieve) kenniseconomie.<br />
De woningtypologie van de buurt kent weinig diversiteit. Coolhaveneiland wordt<br />
gedomineerd door sociale huisvesting en er is nauwelijks eigen woningbezit.<br />
Met uitzondering van het onderwijs is het voorzieningenniveau beperkt, met<br />
name waar het gaat om de dagelijkse benodigdheden, winkels en aansprekende<br />
horeca. Dat is een zwakte. De openbare ruimte is niet erg uitnodigend,<br />
verouderd en op meerdere plekken aan slijtage onderhevig.<br />
Op het Coolhaveneiland wonen ruim 6000 mensen, waarvan 36% van autochtone<br />
afkomst. Er is geen sprake van een dominante etnische groep, wat de<br />
diversiteit van de buurt ten goede komt. Hoewel opvallend is dat in Delfshaven<br />
de grootste concentratie Kaapverdianen van Nederland woont. De bevolking<br />
is relatief jong, omdat er een fors aantal studentenwoningen is. Stedelijk<br />
gezien wonen er relatief weinig ouderen. Dit kan worden verklaard door de<br />
specifieke woningvoorraad: drie- tot vierkamerwoningen zonder lift.<br />
Tot slot, Coolhaveneiland kent een bijzondere ‘tweedeling’. Met name het<br />
noordoostelijke deel, de kop van het eiland, daar waar de monumenten en<br />
167
kennisinstellingen zich bevinden, onderscheidt zich ten opzichte van de rest<br />
van het gebied. De samenstelling van de bevolking is minder divers en onder<br />
meer het opleidings- en inkomstenniveau ligt aanzienlijk hoger dan in andere<br />
delen van het gebied. In het noordoostelijke deel is het ruimtegebruik multifunctioneler<br />
en zijn ook meer vestigingsmogelijkheden voor bedrijven, terwijl<br />
in het westelijke gedeelte de woningbouw domineert.<br />
Actoren<br />
Er zijn vier hoofdrolspelers in de herontwikkeling van het Coolhaveneiland,<br />
te weten: de woningbouwcorporaties Stadswonen en Woonbron, de gemeente<br />
Rotterdam, vertegenwoordigd door het OBR (Ontwikkelings Bedrijf Rotterdam),<br />
en de deelgemeente Delfshaven. Deze partijen vormen de stuurgroep Coolhaveneiland<br />
en hebben gezamenlijk in 2006 het convenant Coolhaveneiland<br />
opgesteld waarin de bovengenoemde missie staat omschreven. De stuurgroep<br />
is de opdrachtgever van de procesmanager.<br />
Naast deze stuurgroepleden zijn dS+V (dienst Stedenbouw en Volkshuisvesting)<br />
en Kristal (projectontwikkelaar voor woningcorporaties) actief bij<br />
het proces betrokken. Maar ook de markt, de (potentiële) ondernemer<br />
en/of (toekomstige) bewoner spelen een vitale rol in de coalitie. Ze zijn een<br />
belangrijke actor in het ontwikkelingsproces.<br />
De missie<br />
Om het Coolhaveneiland een impuls te geven, hebben corporaties en overheid<br />
in 2006 een convenant opgesteld waarin een ambitieuze missie voor het<br />
gebied is vastgelegd: ‘Coolhaveneiland omvormen tot een aantrekkelijke<br />
en creatieve stadswijk waar creatieve bedrijvigheid en onderwijs zorgen voor<br />
een klimaat waarin de huidige bewoners en hoger opgeleide stedelingen,<br />
geslaagde migranten en creatieve jongeren graag willen verblijven.’ De te<br />
ontwikkelen strategie is gericht op het tot stand brengen van een stedelijk<br />
Projectorganisatie<br />
milieu dat hoger opgeleiden, met name ook starters op de woningmarkt, kan<br />
De directies van de betrokken convenantspartijen (dan wel door hen<br />
binden aan de wijk. Daarnaast worden de creatieve klasse en de creatieve<br />
gemandateerde vertegenwoordigers) vormen een stuurgroep die eenmaal<br />
economie gezien als dragers van een aantrekkelijke stedelijke diversiteit<br />
per kwartaal bijeenkomt.<br />
met een groot absorptievermogen.<br />
Deze stuurgroep is het orgaan dat op voorstel van de (externe) procesmanager<br />
Uit de formele omschrijving valt af te leiden dat er wordt gestreefd naar<br />
besluiten neemt over alle belangrijke ontwikkelingen die zich gedurende het<br />
een integrale aanpak, waarbinnen niet alleen de fysieke (her)ontwikkeling<br />
proces voordoen. Deze procesmanager is per september 2006 door de stuur-<br />
van het gebied centraal staat, maar ook sociaal-maatschappelijke, ruimtelijk-<br />
groep aangesteld, als reactie op het advies uit de eerste expertmeeting van<br />
functionele, (financieel-)economische en demografische aspecten aan de<br />
de proeftuin (november 2005).<br />
orde dienen te komen. Deze opdracht is vertaald in de organisatie, de aanpak<br />
Voor de uitvoering is een projectgroep ingesteld. Deze komt maandelijks<br />
168 en het gewenste streefbeeld van de wijk. Niet op detailniveau, maar wel wat<br />
bijeen en bestaat eveneens uit vertegenwoordigers van de convenantpartijen, 169<br />
betreft het gewenste karakter (stadswijk), de beoogde uitstraling (aantrek-<br />
die naast beleidsmatig op uitvoerend operationeel niveau bij de gebiedskelijk<br />
en creatief), het type activiteit (creatieve bedrijvigheid en onderwijs)<br />
ontwikkeling betrokken zijn. De leden van deze groep zijn binnen hun eigen<br />
en de bevolkingssamenstelling (hoger opgeleide stedelingen, geslaagde<br />
organisatie belast met de voorbereiding van de besluitvorming in de stuur-<br />
migranten en creatieve jongeren naast de huidige bewoners).<br />
groep, met de interne afstemming van werkprocessen en voorzien de proces-<br />
Het streefbeeld is van begin af aan bepalend en richtinggevend voor de vormmanager<br />
van alle noodzakelijke informatie. De procesmanager is naast zijn<br />
geving van het communicatieproces, de doelgroepen en de wijze waarop deze<br />
werkzaamheden als uitvoerder van het plan van aanpak en van de besluiten<br />
worden benaderd.<br />
van de stuurgroep belast met het secretariaat van de stuurgroep en fungeert<br />
als voorzitter van de projectgroep.<br />
Eerdere sessies rondom identiteit en branding hebben de nodige aanknopings-<br />
In mei 2007 is maandelijks een ‘vraag-en-aanbodoverleg’ gestart.<br />
punten opgeleverd, zoals jongeren-, muziek- en straatcultuur, creatieve onder-<br />
Daarin participeren vertegenwoordigers van Stadswonen, Woonbron en het<br />
nemers en starters. In samenhang met de hiervoor weergegeven centrale<br />
ABCD-project (bewonersproject op initiatief van Woonbron) onder voorzitter-<br />
opdracht uit het convenant wordt een communicatiestrategie uitgezet.<br />
schap van de procesmanager. Dit overleg heeft vooral tot doel vragen uit de<br />
De communicatie zal deels gericht moeten zijn op de huidige bewoners<br />
markt naar woonruimte, woon-werkeenheden en bedrijfsruimte af te stemmen<br />
(en bedrijven en instellingen), deels op nieuwkomers. Waar mogelijk zal<br />
op het aanbod van met name de diverse corporaties en op de wat langere<br />
gebruikgemaakt worden van bestaande organisatievormen en platforms<br />
termijn om te komen tot een meer programmatische aanpak van dit<br />
(onder andere het ABCD-project, bewonersorganisatie), soms met kleine aanpassingen.<br />
Bijvoorbeeld het platform creatieve ondernemers Coolhaveneiland<br />
vraagstuk.<br />
binnen de bestaande creatieve netwerkorganisatie De Spaanse Vloot en<br />
Procesverloop<br />
andere stedelijke netwerken zoals het medianetwerk. De coalitie en activi-<br />
De bouwstenen en ingrediënten voor het ontstaan van een creatief milieu<br />
teiten zijn daarmee goed verankerd in de bestaande structuur van de wijk.<br />
op het Coolhaveneiland zijn aanwezig. De wijze waarop het proces tot stand<br />
Met betrekking tot de nieuw aan te trekken bewoners en bedrijven hanteert<br />
komt, maakt wel duidelijk dat de transformatie van het gebied in deze richting<br />
de coalitie het uitgangspunt dat in beginsel niet elders in de stad wordt<br />
geen vanzelfsprekendheid is. De volgende paragrafen gaan in op het proces-<br />
verteld over de ontwikkelingen op het Coolhaveneiland, maar dat potentiële<br />
verloop en tonen een aantal intrigerende vraagstukken die spelen bij de<br />
belangstellenden zo veel mogelijk naar het gebied worden gehaald en waar<br />
transformatie van het Coolhaveneiland. Zoals elke gebiedsontwikkeling komt<br />
mogelijk van begin af aan worden betrokken bij concrete projecten en pro-<br />
ook het proces rond het Coolhaveneiland niet zonder tegenslagen tot stand.<br />
gramma’s. Wat is overtuigender dan met eigen ogen zien en zelf ervaren wat<br />
Enkele dilemma’s zijn echter op innovatieve wijze verholpen en er worden<br />
de sfeer en de kansen van Coolhaveneiland zijn?<br />
ook successen geboekt.
170 171<br />
Zicht op Coolhaveneiland vanaf metrostation<br />
Coolhaven, met op de voorgrond<br />
de voormalige Machinistenschool en<br />
daarachter woonwerkgebouw Puntegale.<br />
Op de achtergrond de Euromast.<br />
De voormalige Machinistenschool
Plan- en visievorming<br />
Veranderende rollen<br />
In 2004 hebben de stuurgroeppartijen een start gemaakt met het opstellen<br />
Het bedrijfsplan van Kristal benoemt de kritische succesfactoren voor het<br />
van de ‘Ontwikkelingsvisie Coolhaveneiland’ (dS+V, 2004). Vervolgens<br />
slagen van de gebiedsontwikkeling. Heikel punt daarin is de samenwerking<br />
hebben zij een extern bureau in de arm genomen om de ontwikkelingsvisie<br />
tussen de stakeholders, die niet altijd goed blijkt te verlopen. Kristal trekt in<br />
om te zetten in een opdracht voor het ‘Ondernemingsplan Coolhaveneiland’.<br />
het rapport de conclusie dat met name de voorbereidingsgroep, die de verbin-<br />
Dit rapport is er in die vorm echter nooit gekomen. Wel is het ‘Convenant<br />
dende schakel is tussen de vier partijen en de procesmanager, niet optimaal<br />
Coolhaveneiland’ opgesteld door het OBR, de deelgemeente Delfshaven,<br />
functioneerde, al dan niet door een verkeerd mandaat. De procesmanager<br />
Woonbron en Stadswonen (2006). Daarin is het gezamenlijke belang van<br />
kwam daardoor geïsoleerd te staan, waardoor sommige projecten niet op<br />
de betrokken partijen onder woorden gebracht en de doelstelling en uit-<br />
gang zijn gekomen of hun eigen gang gingen. Feitelijk is daardoor tot dusverre<br />
voeringsrichting van de gebiedsontwikkeling zijn vastgelegd, met name ten<br />
onvoldoende sprake van een gemeenschappelijke gebiedsontwikkeling.<br />
aanzien van het procesmanagement. Er staan ook afspraken in over de<br />
In de voorbereidingsgroep zaten vooral raadgevers in plaats van uitvoerders.<br />
verschillende verantwoordelijkheden en taken. Naast de stuurgroep is een<br />
Het leek een soort echogezelschap dat de plannen van de procesmanager<br />
voorbereidingsgroep in het leven geroepen en een procesmanager<br />
rapporteerde aan hun bestuurders, maar niet zelf daarmee aan de slag ging.<br />
aangesteld.<br />
De voorbereidingsgroep zal dus meer het karakter van een uitvoeringsorgani-<br />
De procesmanager treedt op als ondernemer in de ontwikkeling en uitvoering<br />
satie moeten krijgen. Deze concretisering is ook vertaald in het bedrijfsplan,<br />
van het proces waarin het Coolhaveneiland zich moet ontwikkelen tot een<br />
waar duidelijke afspraken in zijn opgenomen over soort project, verantwoorde-<br />
gemengde stadswijk met de kenmerken: jong, stedelijk en een creatief<br />
lijkheden, uitvoering, financiering en planning. De voorbereidingsgroep wordt<br />
verblijfsklimaat. De eerste verantwoordelijkheid van de procesmanager was<br />
voortaan projectgroep genoemd en er zullen per deelproject projectverant-<br />
het opstellen van een plan van aanpak. Hierin is een heldere inventarisatie<br />
woordelijken worden benoemd uit de verschillende organisaties. Hiermee<br />
van het gebied opgenomen en een visie voor de toekomst. Vervolgens is de<br />
ontstaat naast het bestuurlijk commitment ook directe verantwoordelijkheid<br />
procesmanager voortvarend aan de slag gegaan met een aantal acties om<br />
bij de partijen voor onderdelen uit de gebiedsontwikkeling. Dit adoptieprincipe<br />
deze doelstelling te verwezenlijken, zoals:<br />
zorgt ervoor dat de gebiedsontwikkeling tot in het hart van alle organisaties<br />
– het op de kaart zetten van het gebied, middels activiteiten, evenementen<br />
wordt gedragen.<br />
en publicaties;<br />
Interessant aan dit proces is dat corporaties en overheden in gebiedsontwik-<br />
172 – verwerving van subsidie;<br />
kelingen als deze, met een sterke non-fysieke component, <strong>nieuwe</strong> posities 173<br />
– een concept-verhuurplan en de (tijdelijke) programmering voor de<br />
innemen en andere rollen moeten vervullen dan ze gewend zijn. Het komt<br />
Machinistenschool. Er zijn dertig creatieve ondernemingen geworven als<br />
niet vaak voor dat woningcorporaties de aanjager zijn van een meervoudige<br />
kandidaat-huurder, evenals een kandidaat horeca-exploitant;<br />
gebiedsontwikkeling. Kristal vervult weliswaar de rol van ontwikkelaar voor<br />
– opzet en concretisering van een Leerwerkbedrijf Coolhaveneiland in nauwe<br />
Woonbron en Stadswonen, maar voelt zich vooral verantwoordelijk voor de<br />
samenwerking met de Hogeschool Rotterdam;<br />
projectontwikkeling van individuele <strong>gebouwen</strong>, zoals de Machinistenschool.<br />
– aanpak voor een communicatieplan.<br />
De procesmanager is aangesteld om het proces rond de softwareontwikkeling<br />
in het gebied te leiden, maar kan dit niet zonder uitvoeringsorganisatie en<br />
In een intensieve stuurgroepvergadering in juli 2007 is besloten tot het<br />
krachtig mandaat van de probleemeigenaren. Dit mandaat is door de stuur-<br />
opstellen van een bedrijfsplan door Kristal om tot een meer projectmatige<br />
groep meerdere malen bekrachtigd, maar in eerste instantie onvoldoende<br />
uitwerking van het Plan van Aanpak te komen. Ook is de visie/doelstelling<br />
verder aangescherpt, nadat daar nog veel onduidelijkheid over bleek te<br />
doorgesijpeld in de eigen organisaties. Daar is nu verbetering in gekomen.<br />
bestaan. De visie uit 2004 was niet meer voldoende actueel. De uitvoering<br />
Strategie<br />
stagneerde omdat partijen van elkaar niet zeker waren of ieder zijn verant-<br />
In de eerste fase van het proces bestond veel onduidelijkheid over de taken<br />
woordelijkheid zou nemen en wie in het proces het voortouw had.<br />
die de partijen zichzelf toedichten. Zo waren er geen duidelijke afspraken<br />
Op de stuurgroepvergadering is een kaart gemaakt van het gezamenlijke<br />
tussen de corporaties en de gemeente over wie welk gebouw verwerft, waar-<br />
wensbeeld voor Coolhaveneiland, in lijn met de voorstellen uit het Plan<br />
door dit proces niet van de grond kwam en kansen voorbij dreigden te gaan.<br />
van Aanpak. Daarop zijn de belangrijke routes aangegeven (verbindingsas<br />
De urgentie ontbrak. In de projectmatige uitwerking van het plan van aanpak<br />
metro–Lloydkwartier, flaneerroute langs het water, entree vanuit het oosten)<br />
zijn deze verantwoordelijkheden daarom duidelijk benoemd, alsmede de<br />
alsmede de verschillende projecten, van de Machinistenschool tot de<br />
termijn waarop de acties gerealiseerd dienen te zijn.<br />
culturele functie in het VOC-gebouw en de publieke ruimte achter Puntegale<br />
Een aantal sleutelprojecten heeft prioriteit gekregen om de gebieds ontwikkeling<br />
en het Douanegebouw, het Kees van Dongenhof. Daarmee werd een belang-<br />
vaart en smoel te geven:<br />
rijk obstakel voor de voortgang uit de weg geruimd. De overeenstemming<br />
– Machinistenschool<br />
legde een basis voor vertrouwen.<br />
Er ligt een ambitieus verhuurplan voor creatieve ondernemers en een horeca-<br />
De overeenstemming in de stuurgroep verschaft de procesmanager<br />
gelegenheid. De besluitvorming hierover zal op korte termijn plaatsvinden en<br />
voldoende armslag om projecten te initiëren en te regisseren en de voort-<br />
verwacht wordt dat het gebouw voorjaar 2009 volop in gebruik zal zijn. Ondergang<br />
te bewaken.<br />
tussen wordt met tijdelijke activiteiten ruchtbaarheid gegeven aan het project.<br />
Daardoor staat het al op de mental map van creatieve ondernemers.
– Verwerving Douanegebouw<br />
Dit is een essentieel gebouw in de gebiedsontwikkeling. Het verschaft<br />
toegang tot het gesloten Kees van Dongenhof, waardoor een aantrekkelijke<br />
publieke ruimte ontstaat en ook Puntegale beter wordt geïntegreerd in het<br />
gebied. Het gebouw zelf kan tijdelijke en permanente ruimte bieden aan<br />
de creatieve sector.<br />
– Creëren van expressieve plinten<br />
De levendigheid, uitwisseling en sfeer in de straat kunnen aanmerkelijk worden<br />
vergroot en zichtbaar worden gemaakt door creatief gebruik van plinten in de<br />
buurt. Creatieve voorzieningen hebben daarbij prioriteit. Daarvoor zal aanbod<br />
moeten worden gecreëerd, wat een nauwe afstemming tussen de partijen vergt.<br />
Het eerdergenoemde vraag-en-aanbodoverleg draagt daar aan bij.<br />
– Evenementen op het Machinistenplein<br />
Dit <strong>nieuwe</strong> plein zal pas in 2011 worden opgeleverd, maar de identiteit en<br />
kwaliteit van de plek worden nu al bepaald. Het is een belangrijke schakel<br />
in de routing en tussen de oude en <strong>nieuwe</strong> Machinist.<br />
174<br />
Veenbrand<br />
De gebiedsontwikkeling heeft met haar aanpak onbewust een dynamiek<br />
teweeggebracht die sommigen niet voor mogelijk hebben gehouden. Hoewel<br />
er wellicht nog onvoldoende vooruitgang is geboekt in de gebiedsontwikkeling<br />
zelf, hebben de ingezette initiatieven en het enthousiasme van de corporaties<br />
en deelgemeente ertoe geleid dat de potenties van de creatieve economie<br />
zijn opgepikt door de markt zelf. Het begrip Coolhaveneiland is vooral bij<br />
creatieve ondernemers in brede kring bekend geraakt en dat uit zich in<br />
‘We vertellen niet elders in<br />
175<br />
diverse activiteiten en initiatieven. Een werkconferentie, in het najaar van<br />
2007 georganiseerd door het Centrum Ondernemen in Delfshaven (COiD) in<br />
de Machinistenschool, was een ongekend succes door de grote toeloop van<br />
creatieven van binnen en buiten Coolhaveneiland. Hieruit blijkt dat onder de<br />
grond een veenbrand woedt, die steeds vaker doordringt tot de oppervlakte<br />
(zie hoofdstuk 1, p. 63). De potenties van de creatieve economie op het<br />
Coolhaveneiland blijken geen loze gedachten te zijn.<br />
de stad over Coolhaveneiland,<br />
maar laten het met eigen ogen<br />
zien en beleven.’<br />
Een Rotterdamse aanpak<br />
Niet alle inhoudelijke en organisatorische problemen zijn op dit moment<br />
opgelost. Dat zou wellicht wenselijk zijn, maar bovenal zou een dergelijke<br />
verwachting getuigen van weinig realisme. Tenslotte gaat het om complexe<br />
processen die vragen om specifieke kennis en ervaring en een zekere vorm<br />
van lef, ondernemerschap en een optimistische en ontwikkelingsgerichte<br />
mentaliteit. Daarnaast is het beschikken over een individuele agenda niet<br />
onoverkomelijk indien er voldoende gemeenschappelijke doelen zijn. Alle<br />
partijen lijken daarmee te onderkennen dat er gaandeweg de rit ongetwijfeld<br />
nog problemen zullen opdoemen. Echter, er zijn enthousiaste mensen en<br />
middelen vrijgemaakt om de transformatie van het Coolhaveneiland tot een<br />
succesvol einde te brengen.<br />
Luchtfoto van het monumentale voormalige<br />
belastingkantoor Puntegale, door<br />
woonstichting Stadswonen herontwikkeld<br />
tot woonwerkgebouw voor jongeren en<br />
creatieve ondernemers.
Hazemeyer<br />
Hengelo<br />
Gerben van Straaten, Walas The Maverick<br />
Harrie Vranken, Gemeente Hengelo<br />
‘Van industriële naar een creatieve fabriek.’<br />
176 Situatie<br />
In Hengelo ligt, als driehoek ingeklemd tussen twee spoorwegen, het<br />
voormalig industrieterrein van Hazemeyer, meer recent bekend als Holec.<br />
De activiteiten van deze fabrieken in elektrometaal zijn in de jaren negentig<br />
afgebouwd en verhuisd naar een <strong>nieuwe</strong> locatie in Hengelo. Rond de eeuwwisseling<br />
kwam het oorspronkelijke complex leeg te staan.<br />
Het projectgebied heeft een omvang van ca. 3,5 hectare. Hazemeyer Hengelo<br />
is aantrekkelijk gelegen nabij de wijk Tuindorp, op zeer korte afstand van het<br />
centraal station van Hengelo en op steenworp afstand van de binnenstad<br />
met het kernwinkelgebied en typisch binnenstedelijke <strong>functies</strong>. De locatie<br />
177<br />
maakt onderdeel uit van een veel groter vooroorlogs industrieel complex,<br />
waarin met name de grote metaalfabrieken van Stork de overhand hebben.<br />
Ook dit gebied, onderdeel van het enorme project Hart van Zuid, zal de<br />
komende jaren worden gerevitaliseerd.<br />
In de oorspronkelijke situatie was het Hazemeyerterrein grotendeels volgebouwd.<br />
Nadat de fabrieksactiviteiten waren beëindigd, zijn de <strong>gebouwen</strong><br />
een voor een verlaten. Snel na het vrijkomen van de bebouwing is een deel<br />
van de niet-waardevolle bedrijfsbebouwing gesloopt. De historische en<br />
karakteristie ke <strong>gebouwen</strong> zijn grotendeels behouden gebleven. Meer recente<br />
toevoegingen zijn verdwenen. Slechts een enkel karaktervol gebouw kon door<br />
de ernstige aantasting destijds niet meer worden gespaard. Met deze voorbereidende<br />
werkzaamheden is het gebied geschikt gemaakt voor een <strong>nieuwe</strong><br />
dynamische en creatieve invulling.<br />
Creatieve milieus in 1996 Creatieve milieus in 2004<br />
Historisch perspectief<br />
Floris Hazemeyer beijverde zich, net als Philips en Stork, voor een veilige<br />
elektrische energievoorziening. Op 12 juli 1907 richtte hij in Hengelo zijn eigen<br />
bedrijf in schakelkasten op onder de naam F. Hazemeyer & Co. In 1915<br />
Creatieve milieus in Hengelo/Enschde<br />
in 2007<br />
*<br />
Broedplaats<br />
Creatieve werkplaats<br />
Transactiemilieu<br />
Productiemilieu<br />
Proefuin
178<br />
Kansenkaart creatieve milieus<br />
in Hengelo/Enschde<br />
Kans op nieuw creatief milieu<br />
Kans op opschaling<br />
Kans op terugschaling<br />
Kans op verdwijning<br />
Creatieve milieus in 2004<br />
* Proefuin<br />
verhuisde het bedrijfje naar de Tuindorpstraat 61 in Hengelo. Innovatie en<br />
creativiteit stonden naast techniek en gedrevenheid hoog in het vaandel bij<br />
Hazemeyer. In de Tweede Wereldoorlog werd Hazemeyer zwaar getroffen door<br />
een bombardement. De verwoesting was zo groot, dat de productie tot het<br />
einde van de oorlog bijna nihil was.<br />
Na de bevrijding werd direct gestart met de wederopbouw van Hazemeyer.<br />
Al snel floreerde de elektrotechniek wederom in Hengelo. Vanwege het verbod<br />
voor Duitse bedrijven om industriële producten met een militaire context te<br />
ontwikkelen, ging Hazemeyer met Duitse partners een samenwerking aan om<br />
radio- en radarsystemen te ontwikkelen. Hazemeyer Signaal Apparaten werd<br />
zo de voorloper van Hollandse Signaal Apparaten, nog steeds in Hengelo<br />
gevestigd en daar een belangrijke werkgever. De daaropvolgende jaren waren<br />
zeker enerverend te noemen. De naam Hazemeyer werd vervangen door<br />
andere, waarin de HH van toepassing bleef: Hemaf en Holec. Uiteindelijk<br />
volgden er vele fusies en is het uiteindelijke Eaton-Holec verhuisd naar een<br />
<strong>nieuwe</strong> locatie in Hengelo.<br />
De Hengelose metaalindustrie had te midden van omliggende textielsteden<br />
als Enschede en Almelo een bijzondere positie met een wat hoger welstandsniveau<br />
en een beter imago en zelfbeeld. In het natuurlijk verloop van de<br />
industriële economie vanaf de industriële revolutie tot de sanering ten gunste<br />
van lagelonenlanden is het de textielindustrie die de ontwikkelingen van de<br />
metaalindustrie logischerwijs steeds vooraf is gegaan. Zo is de revitalisering<br />
van Hengelo achteropgeraakt bij die van bijvoorbeeld Enschede. Dat wordt in<br />
de Hengelo doorgaans gevoeld als een achterstand. Er liggen echter aanzienlijke<br />
kansen om het instrument van de voorsprong gevende achterstand te<br />
bespelen. De ontwikkelingen van Hart van Zuid en Hazemeyer zullen hieraan<br />
ongetwijfeld een belangrijke bijdrage leveren.<br />
Identiteit<br />
Hazemeyer Hengelo ontleent zijn identiteit onmiskenbaar aan het industriële<br />
verleden en het industriële erfgoed. Hengelo heeft een belangrijk deel van zijn<br />
groei te danken aan Hazemeyer-Holec, vele generaties Hengeloërs hebben er<br />
emplooi hebben gevonden. Voor velen is de aanduiding voor bedrijf en locatie<br />
nog steeds synoniem en inwisselbaar: de namen Hazemeyer en Holec hebben<br />
een duidelijke connotatie als gebiedsaanduiding. Waar vroeger de naamsaanduiding<br />
van de bedrijvigheid Hazemeyer vastgroeide aan de locatie, streeft<br />
De Creatieve Fabriek vanaf nu naar een omgekeerde beweging. Hazemeyer<br />
is in 2008 duidelijk de naam voor deze locatie, die in de toekomst vooral zal<br />
worden gekend door de <strong>nieuwe</strong> veelzijdige en creatieve bedrijvigheid die er<br />
zal plaatsvinden. Het eindbeeld is allerminst vastomlijnd, maar de richting<br />
manifest: een boeiende mix van wonen, werken en ontmoeten, een plek waar<br />
altijd iets nieuws te beleven is voor bewoners, bedrijven en bezoekers, die<br />
zich door een sterk gevarieerde programmering voortdurend aangetrokken<br />
voelen tot de locatie.<br />
Hazemeyer Hengelo zal uiteindelijk in nauwe samenhang met Hart van Zuid<br />
en een vitale binnenstad zorgen voor nieuw elan en een hernieuwde aantrekkingskracht<br />
op de Twentse en Duitse bezoeker.<br />
Betrokken actoren<br />
In 2000 verwerft de Van Hoogevest Groep uit Amersfoort het terrein van<br />
Hazemeyer. De aanvankelijke intentie voor een meer reguliere invulling met<br />
bijvoorbeeld woningbouw, kantoren en detailhandel blijkt moeilijk haalbaar,<br />
179
omdat dergelijke <strong>functies</strong> bij de herontwikkeling van de <strong>nieuwe</strong> stadsonderde-<br />
van de herontwikkeling op zich, heeft het gewenste marktgerichte maar<br />
len van Hengelo niet voor de Hazemeyerlocatie zijn voorzien. Bij de gemeente<br />
creatieve totaalconcept dus extraverte, namelijk toeristische en recreatieve<br />
Hengelo is de herontwikkeling van Hazemeyer op dat moment nauwelijks in<br />
doelstellingen.<br />
beeld en zoals dat zo vaak gaat bij dergelijke complexen, de dan vigerende<br />
De gehandhaafde waardevolle <strong>gebouwen</strong> staan, in afwachting van verdere<br />
bestemmingen zijn ongeschikt. Uiteindelijk besluit de eigenaar in 2005 om<br />
restauratie, nog deels leeg. Een aantal van deze <strong>gebouwen</strong> heeft een<br />
het gebied te revitaliseren met een integraal concept, waarin diverse elkaar<br />
tijde lijke invulling, aanvankelijk sporadisch (2006), later regelmatig (2007)<br />
versterkende functionaliteiten worden verweven. Men wordt tot deze keuze<br />
en inmiddels intensief. De interim-activiteiten hebben bijgedragen aan publi-<br />
verleid, enerzijds omdat er meer draagvlak voor lijkt te bestaan en er zodoende<br />
citeit en enthousiaste reacties van inwoners en ondernemers. Zo langzamer-<br />
met meer snelheid en doelgerichtheid kan worden ontwikkeld, anderzijds<br />
hand staan de programmering en de mogelijkheden van Hazemeyer goed<br />
omdat de ervaringen met revitalisering van industrieel erfgoed in toenemende<br />
op het netvlies van de Hengeloër. Er is met enige regelmaat ‘leven in de<br />
mate aantonen dat een multifunctionele aanpak, waarin creatieve impulsen<br />
brouwerij’ en de eerste pioniers trekken <strong>nieuwe</strong> initiatieven en bezoekers<br />
worden gecombineerd met meer commerciële gebruikers en reguliere stads-<br />
aan. Gaandeweg ontstaan meer vaste inkomsten en daarmee groeit een<br />
<strong>functies</strong>, succesrijk kan zijn.<br />
basis voor een gezonde langjarige exploitatie van de gehele locatie. Zo hebben<br />
De Van Hoogevest Groep besluit tot een samenwerking met Walas<br />
zich zo’n twintig kleinere creatieve bedrijven gevestigd in de <strong>gebouwen</strong> C01<br />
The Maverick om de conceptuele en economische ontwikkeling van het voor-<br />
en B04 (zie afb.), vinden er diverse tentoonstellingen en activiteiten plaats<br />
malig Holec-Hazemeyerterrein, voortaan Hazemeyer Hengelo genoemd, daad-<br />
in gebouw B06 en wordt gebouw C03 momenteel gebruikt als tijdelijke<br />
krachtig en praktijkgericht te kunnen aanpakken. Om het multifunctionele<br />
theaterruimte. In de eindsituatie is deze functie gepland in het naastgelegen<br />
project integraal en effectief te kunnen realiseren en exploiteren, is een<br />
gebouw C04. In december 2007 hebben er al zo’n veertig mensen een<br />
speciaal op Hazemeyer Hengelo afgestemde onderneming opgericht met<br />
werkplek gevonden.<br />
de naam De Creatieve Fabriek BV.<br />
Op hoger schaalniveau heeft Hazemeyer inmiddels zonder meer een bij-<br />
De Creatieve Fabriek investeert in het bouwen van coalities. In brede zin<br />
zondere attentiewaarde. Provincie, regio en gemeente zijn zich er terdege<br />
wordt gewerkt aan de interactie met de provinciale overheid, culturele en<br />
van bewust dat de Hazemeyerlocatie door haar maat en schaal, het indus-<br />
sociale instellingen, kunstenaars, onderwijsinstellingen, lokale ondernemers<br />
triële erfgoed en de unieke inkadering tussen sporen een zeer bijzondere<br />
en naburige projecten. De kennismaking met ondernemers uit de binnenstad<br />
positie inneemt in het stimuleren en verankeren van creatieve bedrijvigheid<br />
180 en de actoren van de naburige Twentse projecten leiden tot relevante uitwisseling<br />
van informatie en een langzaam maar gestaag toenemend onderling<br />
vertrouwen. Vooral de aanvankelijk stroef verlopende relatie met de gemeente<br />
Hengelo groeit tot een samenwerking waarin resultaten worden geboekt.<br />
In een aantal stappen ontstaat een nauwe samenwerking, waarin op verschillende<br />
niveaus intensief wordt overlegd en gewerkt aan de toekomst van<br />
Hazemeyer. De inspanningen van beide op het creatieve vlak vallen op bij de<br />
provincie Overijssel, die besluit met een subsidie aan de gemeente de broedplaats<strong>functies</strong><br />
van Hazemeyer te ondersteunen.<br />
Naast de onderbouwing en uitwerking van de noodzakelijke gegevens komt<br />
na verloop van tijd een vruchtbare uitwisseling van randvoorwaarden, ideeën,<br />
ambities en kansen tot stand. Uit al deze resultaten heeft de gemeente<br />
Hengelo rond de jaarwisseling 2007–2008 een Nota van Uitgangspunten<br />
opgesteld, die voortaan leidraad zal zijn bij de herontwikkeling van Hazemeyer<br />
Hengelo.<br />
in stad en regio.<br />
181<br />
Het project<br />
Hengelo kent een omvangrijk en indrukwekkend arsenaal aan industrieel<br />
erfgoed. Het behouden en het tot uitgangspunt nemen bij de verdere herstructurering<br />
en ontwikkeling van de stad, biedt mogelijkheden om de historie<br />
van de stad sterker te doen leven in de toekomst. Het industrieel erfgoed op<br />
het terrein van Hazemeyer Hengelo biedt bijzondere kansen om deze ambitie<br />
waar te maken. Door realisatie van een stuk creatieve stad wordt dynamiek<br />
en diversiteit toegevoegd aan de redelijk eenzijdige economische structuur<br />
van Hengelo. Het integrale concept is multifunctioneel en moet een complete<br />
en bruisende aanvulling op de binnenstad en de belendende revitaliseringprojecten<br />
rondom de voormalige Storkcomplexen opleveren. Het totaalconcept<br />
dient zich (boven)regionaal te profileren. Behalve de introverte doelstellingen<br />
Creatieve economie als ontwikkelingsinstrument<br />
Creatieve economie kan van grote waarde zijn bij de revitalisering van regio’s<br />
waar de traditionele industrie is verdwenen. In onbruik geraakte industriële<br />
<strong>gebouwen</strong> blijken bij uitstek geschikt. De geschiktheid voor uiteenlopende<br />
gebruikers, de meervoudig geschikte stramienmaten en de uitnodigende<br />
authenticiteit hebben grote aantrekkingskracht op vindingrijke en initiatiefrijke<br />
ondernemers. In economische revitaliseringprocessen is het belangrijk dat<br />
creatieve en ondernemende geesten, jongafgestudeerden en startende ondernemers<br />
broedplekken vinden in die omgeving. Creatieve economie ontstaat<br />
door een symbiose van creatieve broedplaatsen en het reguliere bedrijfsleven.<br />
Hazemeyer wil in elk geval één van dergelijke broedplaatsen langdurig mogelijk<br />
maken. Sinds september 2007 is een broedplaats ingericht die wordt<br />
gebruikt door zo’n dertig creatieve ondernemers, die samen <strong>nieuwe</strong> productideeën<br />
ontwikkelen, daarin gesteund door de Provincie Overijssel.<br />
Hazemeyer Hengelo heeft De Creatieve Fabriek een aantal doelstellingen<br />
meegegeven:<br />
– het gebied op een niet-traditionele wijze tot ontwikkeling brengen;<br />
– vooral aandacht geven aan de ontwikkeling en consolidatie van een<br />
creatieve economie binnen een duurzame economische entourage;<br />
– het bereiken van een onderscheidende integrale formule die duurzaam<br />
geëxploiteerd moet kunnen worden.<br />
Creatieve bedrijvigheid<br />
Met De Creatieve Fabriek wordt gerefereerd aan begrippen als de ‘creatieve<br />
klasse’ en de ‘creatieve stad’. De creatieve economie wordt beschouwd als<br />
stuwende factor in een zich ver<strong>nieuwe</strong>nde regionale economie. Voortdurende
182<br />
Het plangebied van de herontwikkeling<br />
van het oude Hazemeyercomplex tot<br />
De Creatieve Fabriek<br />
C01<br />
C03<br />
B04<br />
C04<br />
A04<br />
C05<br />
B05<br />
B06<br />
innovatie en dynamiek zijn het gevolg van de creatieve processen. Een significante<br />
economische spin-off nestelt zich veelal in het reguliere regionale<br />
bedrijfsleven.<br />
Creatieve klasse<br />
Creatieve mensen zijn belangrijk voor een stad of regio en zijn een belangrijke<br />
aanjager van de stedelijke economie. Deze creatieve klasse gedijt in een<br />
open en tolerant klimaat en maakt gebruik van de stedelijke voorzieningen<br />
(onder andere cultuur en horeca). Uit de Atlas voor Gemeenten (Marlet &<br />
Van Woerden, 2004) blijkt dat een stad aantrekkelijk moet zijn voor creatieve<br />
professionals. Belangrijkste voorwaarde daarvoor is dat er voldoende werkplekken<br />
(ateliers, bedrijfsverzamel<strong>gebouwen</strong>, oefenruimten, broedplaatsen)<br />
in de stad worden gecreëerd.<br />
Broedplaatsen<br />
Een speerpunt bij het aantrekken van de creatieve bedrijvigheid is het realiseren<br />
van broedplaatsen. Plekken met minder of geen regels, waar creatieve<br />
bedrijven zich vestigen en kunnen floreren en daardoor in belangrijke mate<br />
kunnen bijdragen aan de herontwikkeling van stedelijke gebieden.<br />
Locatievoorkeuren<br />
Creatieve bedrijvigheid heeft een voorkeur voor verouderde industriegebieden,<br />
fabrieks<strong>gebouwen</strong> of kantoren dicht bij de binnenstad.<br />
Voorsorteren van keuzes<br />
Voor de ontwikkeling van creatieve economie zijn nodig: een katalysator<br />
in de vorm van kunst, cultuur, creatieve productie en bedrijvigheid versus<br />
een economisch kiembed voor duurzaamheid en haalbaarheid.<br />
Het concept van Hazemeyer Hengelo rust op drie pijlers:<br />
– Kunst, cultuur en multimedia<br />
Kunst-, cultuur- en multimedia<strong>functies</strong> vervullen een duidelijk publiektrekkende<br />
rol. Het is een opgave om voortdurend een levendig beeld te<br />
behouden. Een bijdrage hieraan wordt gegeven door de combinatie met<br />
andere (culturele en ambachtelijke) activiteiten, zoals repetitieruimten,<br />
culturele opleidingen, (amateur)ver enigingen, theater- en podiumkunsten,<br />
repetitieruimten en onderwijs. Waar mogelijk zal gebruik worden gemaakt<br />
van glasvezel en breedband.<br />
– Opleiden, starten & ontwikkelen<br />
Hazemeyer richt zich naast cultuur en economie vooral ook op sociale economie,<br />
wijkeconomie en startersbeleid. In dit kader is niet alleen werken<br />
en creëren van belang, maar ook opleiden, werkervaringsplaatsen, startersprogramma’s<br />
en reïntegratie.<br />
– Ambachtelijke productie & ontwerp<br />
Design en de ambachtelijke sector passen bij uitstek bij Hengelo als voormalige<br />
innovatieve industriestad. Ambachtelijk ontwerp en productie kunnen<br />
zich manifesteren als creatieve en stimulerende elementen in de lokale economie.<br />
Voor een groot aantal (startende) bedrijven is een laagdrempelige<br />
broedplaatsachtige omgeving een belangrijk vereiste voor een succesvolle<br />
start als volwaardig ondernemer. Ook regionale opleidingen kunnen deelnemen<br />
aan de realisatie van creatieve producerende bedrijvigheid en ambachtelijke<br />
innovatie, (vak)opleidingen, tentoonstellingen en vermarkting van de ambachtelijke<br />
producten.<br />
183
184 185<br />
boven Tijdelijke kunsttentoonstelling<br />
‘OkArt’ trekt nieuw publiek naar de<br />
voormalige fabriek.<br />
onder De Reyrolle Hal, die zal worden<br />
gebruikt voor grootschalige publieke<br />
manifestaties.<br />
De markante loopbrug in het Hazemeyercomplex
Proeftuinen Creatieve Economie<br />
De laatste twee jaar hebben de gemeente Hengelo en De Creatieve Fabriek<br />
Deelname aan de Proeftuinen Creatieve Economie was een gezamenlijk initia-<br />
bewust geïnvesteerd in een fundament van vertrouwen, openheid en een<br />
tief van gemeente en ontwikkelaar. Voor de gemeente Hengelo was deelname<br />
resultaatgerichte aanpak. Uitgezonderd enkele begrijpelijke lichte struikelingen<br />
feitelijk een logisch vervolg op het onderzoek door de Stad bv naar creatief<br />
onderweg, is dat proces tot volle bloei gekomen. Inmiddels is een Nota van<br />
ondernemen in de Twentse steden (de Stad bv, 2006a). Uit dit onderzoek<br />
Uitgangspunten voor de locatie gereed en zijn er afspraken gemaakt over de<br />
bleek onder andere dat een specifiek milieu, een plek waar creatieve bedrijvig-<br />
te volgen planologische en vergunningstechnische procedures.<br />
heid zich verzamelt, ontbreekt en dat de Hazemeyerlocatie daartoe kansen<br />
Open informatiestructuren en bekendheid met en publiciteit rondom Hazemeyer<br />
biedt. De gemeente vond het van belang ervaringen uit te wisselen met<br />
hebben het proces gunstig beïnvloed. Niet onbelangrijk is het feit dat provincie<br />
andere proeftuinen en gebruik te maken van elkaars expertise. Bovendien<br />
en gemeente zich beleidsmatig hebben uitgesproken voor versterking van<br />
een prima gelegenheid om frisse, <strong>nieuwe</strong> ideeën op te doen.<br />
de creatieve economie. Behoud van industrieel erfgoed schreeuwt om <strong>nieuwe</strong><br />
Een soortgelijke reden vormde de basis van het besluit van de projectontwik-<br />
<strong>functies</strong>. Daar dringt de tijd en wringt de schoen. Beide knellingen kunnen<br />
kelaar. Echter, het besluit om Hazemeyer op niet-traditionele wijze te ontwikke-<br />
alleen in goed overleg met coalitiepartners worden gelenigd.<br />
len vanuit een integraal multifunctioneel concept en het feit dat Hazemeyer<br />
Vraagstukken die zich de komende jaren zeker zullen aandienen, houden<br />
in die fase als project bij de gemeente een erg lage prioriteit had, deed de<br />
verband met de dynamiek van creatieve economie. Functies en bedrijvigheid<br />
noodzaak voelen om samen met die gemeente externe kennis en praktijk-<br />
zullen zich blijvend ver<strong>nieuwe</strong>n, de tijdelijke exploitatie krijgt snel vaste eleervaringen<br />
binnen te halen, te bespreken en te beoordelen. Tegelijkertijd zou<br />
menten en uiteindelijk zal het integrale Hazemeyerconcept in een permanente<br />
dit traject kunnen worden gekoppeld aan interne kennisontwikkeling en coali-<br />
bestemming moeten worden gegoten. Tot het zover is zullen de zorgvuldig<br />
tievorming met de lokale creatieve gemeenschap.<br />
opgebouwde coalitiestructuren op hun stevigheid worden getest. Onderhoud<br />
De vraag waar het om draait is: hoe zorgen we ervoor dat Hazemeyer uitgroeit<br />
en vernieuwing van die structuren zullen eenzelfde dynamiek vragen als de<br />
tot een bruisend stukje stad, waar creatieve economie, kunst, cultuur en<br />
passende bedrijvigheid naast elkaar een plek vinden in een omgeving die rijk<br />
concretisering van het creatief-economische complex.<br />
is aan (leegstaand) industrieel erfgoed? De vraag betrof vooral het draagvlak<br />
Venetiaanse brug<br />
bij allerlei partijen in het politieke en economische veld, ondernemers van<br />
Hazemeyer bevindt zich ergens net voor of voorbij het hoogste punt van de<br />
de binnenstad, naburige en vermeend concurrerende projecten en algemene<br />
Venetiaanse brug (zie Inleiding, figuur 3, p.40). Er is voorzichtig begonnen<br />
186 ongerustheid over de economische kansen van Hengelo. Technisch geformu-<br />
aan de eerste fase van convergeren. Er wordt voorzichtig verder gesmeed aan 187<br />
leerd: hoe komt een samenwerkingsconstructie tot stand die de ontwikkeling<br />
een trilaterale coalitie tussen binnenstad, Hart van Zuid en De Creatieve<br />
van een creatief Hazemeyer bevordert, waarin synergie tussen partijen<br />
Fabriek. Samenwerking komt in beeld en het ziet ernaar uit dat kansen<br />
ontstaat en waardoor risico’s hanteerbaar worden.<br />
Externe partijen reageerden wisselend: van enthousiast tot terughoudend,<br />
al naar gelang de positie en het specifieke belang. Terughoudende reacties<br />
waren er aanvankelijk van de (binnenstads)ondernemers en van de ontwikkelaars<br />
van Hart van Zuid.<br />
De publieke interesse nam snel toe toen bekend werd dat Hazemeyer huisvesting<br />
bood aan kunstenaars en kleine creatieve bedrijfjes. Aanvankelijk<br />
waren de <strong>gebouwen</strong> om uiteenlopende redenen niet (tijdig) geschikt om aan<br />
de vraag tegemoet te komen. Inmiddels is de tijdelijke exploitatie vol op<br />
stoom en medio 2008 nemen enkele belangrijke vaste gebruikers hun intrek.<br />
verzilverd kunnen worden.<br />
Procesverloop<br />
In de twee jaar sinds de start van de proeftuinen is er veel veranderd.<br />
De ambities en keuzerichtingen zijn meer gelijkgeschakeld en de onderlinge<br />
scepsis maakt gestaag plaats voor ‘samen de schouders eronder’. Deze<br />
positieve ontwikkeling leidt medio 2008 al tot ingebruikstelling van enkele<br />
bepalende <strong>gebouwen</strong>. De processen die de proeftuin op gang heeft gebracht,<br />
hebben duidelijk invloed gehad. Zeker in het tot stand brengen van een<br />
ongedwongen maar stevige coalitie met de gemeenschap van kunst, cultuur<br />
en creatieve bedrijven. Het draagvlak bij de ondernemers in de binnenstad<br />
is gegroeid en ontwikkelt zich verder. Pas zeer recent komt een voorzichtige<br />
samenwerking tot stand met het nabijgelegen project Hart van Zuid. Die relatie<br />
kan nog veel beter. Gemeente en De Creatieve Fabriek delen het besef dat<br />
er voor allen nog grote kansen liggen door het uitbouwen van coalities, niet<br />
in de laatste plaats voor de bewoners van Hengelo.<br />
Reflectie en lessen<br />
De Community of Practice in de casus Hazemeyer leert ons dat investering<br />
in vertrouwen, openheid en samenwerking rendement oplevert. Bekend maakt<br />
bemind. Ga moeilijke gesprekken met niemand uit de weg, verzamel standpunten<br />
en zoek naar gezamenlijke ‘strenghts’ en alternatieven. Dergelijke<br />
resultaten uit het verleden zijn zeker een garantie voor de toekomst.<br />
De inzichten uit andere Communities of Practice versterken deze belangrijke<br />
les. Iedere casus heeft weliswaar zijn ‘eigenaardigheden’, het bouwen van<br />
een doelmatige coalitie in een vroeg stadium, het duidelijk communiceren<br />
van verwachtingen en ambities, en de bereidheid tot het aanvaarden van<br />
consequenties zijn van onschatbare waarde. De verschillende intenties van<br />
de voornaamste spelers, met name gemeente en ontwikkelaar, kunnen beter<br />
maar meteen helder worden gemaakt, zodat het gesprek over de toekomst<br />
en de begrenzingen niet wordt gehinderd door onduidelijkheid over de posities.<br />
Een open gesprek over de kansen en ontwikkelingsmogelijkheden geeft<br />
ruimte om een gezamenlijk handelingsperspectief te ontwikkelen dat deze<br />
belangen overstijgt.<br />
Complementariteit wordt bereikt door de verschillen tussen ontwikkelingen te<br />
benoemen en vervolgens op een hoger strategisch niveau naar oplossingen<br />
te zoeken. Creatieve economie is een markt die niet concurreert met lopende<br />
projecten, maar openingen maakt naar <strong>nieuwe</strong> markten. Het openleggen van<br />
<strong>nieuwe</strong> markten is het voordeel van alle partijen, de binnenstad, Hart van Zuid<br />
en Hazemeyer.
Voor een geleidelijke groei van tijdelijk gebruik naar het definitieve concept<br />
is aansluiting bij de interne dynamiek van de creatieve markt in Twente een<br />
belangrijke voorwaarde gebleken. De combinatie van de vraag uit de sector<br />
van de creatieve bedrijven naar <strong>nieuwe</strong> bedrijfsruimte en de culturele aspiraties<br />
in de samenleving levert een stevig fundament op voor een ontwikkeling<br />
die een bovenregionale markt kan aanspreken.<br />
De Creatieve Fabriek wil het totaalconcept en de implementatie van business<br />
engineering voor creatieve economie en industrieel erfgoed uit de Angelsaksische<br />
praktijk implementeren. Voor de toetsing van die praktijk zijn de<br />
lessen uit de coalitiepraktijk van deze casus en andere concrete projecten<br />
cruciaal.<br />
Hazemeyer Hengelo<br />
188<br />
Vastgoed en ontwikkeling, initiatief<br />
Van Hoogevest Groep, Amersfoort<br />
Conceptuele ontwikkeling<br />
Business proces engineering creative economy<br />
Walas The Maverick BV, Hengelo<br />
Integrale exploitatie<br />
De Creatieve Fabriek BV, Hengelo<br />
Actieprogramma Cultuur en Economie<br />
Provincie Overijssel<br />
Startersarrangementen<br />
ROZ, gemeente Hengelo en De Creatieve Fabriek<br />
189<br />
Creatief Collectief Hazemeyer Hengelo<br />
15 deelnemende bedrijven<br />
Omvang<br />
ca. 4.500 m2 cultuur<br />
ca. 2.500 m2 opleidingen en reïntegratie<br />
ca. 3.500 m2 entertainment, tentoonstellingen en evenementen<br />
ca. 5.000 m2 veelzijdig bedrijvig, ambachten en bedrijven<br />
ca. 2.500 m2 centrum voor ontwerp en ambacht<br />
boven Luchtfoto van het te ontwikkelen<br />
Hazemeyerterrein ingeklemd tussen<br />
twee spoorlijnen aan de rand van<br />
de binnenstad van Hengelo en Hart<br />
van Zuid.<br />
onder Electrometaalfabriek in werking.
Oliemolenkwartier<br />
Amersfoort<br />
Corien Rodenburg, NRG Consult, innovatiemanager Amersfoort Creatieve Stad<br />
‘Een bruisende etalage voor ver<strong>nieuwe</strong>nde,<br />
energieke ondernemers die zelf een impuls<br />
geven aan de creatieve economie.’<br />
Creatieve milieus in Amersfoort<br />
in 2007<br />
190 Situatie<br />
Op het moment van schrijven, januari 2008, is het Oliemolenkwartier een<br />
grotendeels braakliggend terrein. Van het rijke industriële verleden van<br />
Amersfoort is slechts de Prodenttandpastafabriek nog zichtbaar. Zeepfabriek<br />
Rohm & Haas sloot in 2001 haar poorten, een deel van de monumentale<br />
panden is daarbij aan de sloophamer ontkomen. Kunstenaars hebben zich<br />
hier gevestigd en er wordt nagedacht over de ontwikkeling van het pand voor<br />
de huisvesting van creatieve bedrijven. Het Oliemolenkwartier ligt net ten<br />
noorden van de binnenstad van Amersfoort. Een nu nog wat verlaten plek<br />
vlak achter het station, maar in de toekomst een nieuw deel van de binnen-<br />
191<br />
stad en in de tussentijd een ideale plek om te experimenteren.<br />
De gemeente is eigenaar van de grond en wil het Oliemolenkwartier ontwikkelen<br />
tot het hart van de creatieve economie van Amersfoort. Het gebied moet<br />
leven, inspireren en stralen. Het Oliemolenkwartier moet worden tot een plek<br />
waar creatieve bedrijven elkaar ontmoeten, kruisbestuivingen aangaan, <strong>nieuwe</strong><br />
ideeën creëren en deze vooral tonen aan een groot publiek. Deze ‘etalage’<br />
wordt een bruisende plek waar ruimte is voor ver<strong>nieuwe</strong>nde, energieke ondernemers<br />
die samen een impuls geven aan creatieve economie in Amersfoort.<br />
Het Oliemolenkwartier ligt er nu bij als een restgebied met als belangrijkste<br />
publiekstrekker het restaurant Zandfoort a/d Eem. Dit restaurant is opgezet<br />
door de voormalige eigenaar van de Amsterdamse club Panama, die in<br />
Amersfoort woont en een leuke plek in Amersfoort wilde creëren. Naast<br />
Creatieve milieus in 1996 Creatieve milieus in 2004<br />
Zandfoort a/d Eem organiseren kunstenaars in zeepfabriek Rohm & Haas<br />
manifestaties, is popcentrum De Kelder tijdelijk in het kwartier gehuisvest,<br />
wonen studenten in kubussen en organiseert ‘Amersfoort Creatieve Stad’<br />
Broedplaats<br />
Creatieve werkplaats<br />
drukbezochte netwerkbijeenkomsten voor creatieve ondernemers. Nieuwe<br />
Transactiemilieu<br />
planontwikkelaars, veelal Amersfoortse creatieve ondernemers, werken op<br />
spraakmakende wijze aan hun voorstellen, Hogeschool Utrecht bouwt een<br />
*<br />
Productiemilieu<br />
Proefuin
192<br />
Kansenkaart creatieve milieus<br />
in Amersfoort<br />
Kans op nieuw creatief milieu<br />
Kans op opschaling<br />
Kans op terugschaling<br />
Kans op verdwijning<br />
Creatieve milieus in 2004<br />
* Proefuin<br />
nieuw onderkomen en verder is een belangrijk deel van het terrein in gebruik<br />
als parkeerterrein. Volgens de planning worden vanaf 2008 fasegewijs meer<br />
creatieve <strong>functies</strong> en activiteiten zichtbaar.<br />
Industriegebied aan de Eem<br />
Het Oliemolenkwartier maakt deel uit van het Eemkwartier. Aan de vooravond<br />
van Amersfoorts industrialisatie, omstreeks 1850, was dit een idyllisch<br />
gebied met landgoederen, buitenverblijven, stukjes bouwland, schuurtjes en<br />
een enkele stal. Aan de oever van de Eem stonden wat pakhuizen, een paar<br />
molens en wat kleine ambachtelijke ondernemingen zoals een bleekbedrijfje,<br />
een bakker en een enkel café. Oliemolen De Zon, ook wel bekend als<br />
‘de Rijzende Zon aan de kleine Koppel’, stond opvallend aan de linkeroever<br />
van de Eem in het Oliemolenkwartier. In oliemolens werden olierijke zaden<br />
zoals pinda’s, zonnebloemzaad en lijnzaad geplet tussen kantstenen. Het zaad<br />
werd vervolgens verhit in een pan, in zakken gestopt en in een perskamer<br />
tussen molenstenen geperst. Naast olie werd pulp als bijproduct verkregen,<br />
dat werd gebruikt als veevoer. De olie werd voor de huishouding of voor zeepbereiding<br />
gebruikt. In 1863 werd de oliemolen omgebouwd tot een trasmolen.<br />
Tras is gemalen tufsteen, gebruikt als ingrediënt voor cement.<br />
In de periode 1900–1950 nam de industrialisering in Amersfoort een grote<br />
vlucht. In het Oliemolenkwartier vestigden zich verschillende bedrijven, waaronder<br />
de Amersfoortse Betonmaatschappij, Van Nieuwenhuizen graan- en<br />
veevoederhandel, Erdal schoensmeer, de Prodentfabriek, de Nederlandse<br />
Kleurstoffenindustrie en Rohm & Haas. Toenemende concurrentie, schaalvergroting,<br />
opvolgingsproblemen bij familiebedrijven, het invoeren van <strong>nieuwe</strong><br />
technologieën en toenemende productiekosten zorgden vervolgens voor een<br />
lange periode van neergang. In plaats van de eerdere trots ontstond, ingegeven<br />
door de bewustwording over vervuiling en het neerkijken op industriearbeiders,<br />
schaamte over het industriële verleden. Men nam afscheid van<br />
fabrieken en maakte ze maar al te graag met de grond gelijk.<br />
In de laatste decennia is er een lichte kentering in de waardering van de<br />
industrie te herkennen. Het besef groeit dat industrie een cultuuruiting is.<br />
Als de oude, vaak interessante en karakteristieke <strong>gebouwen</strong> een zinvolle<br />
<strong>nieuwe</strong> bestemming krijgen die recht doet aan het bedrijfsmatige verleden,<br />
dragen ze naast hun rollen als monument en informatief gebouw bij aan<br />
de verlevendiging van het stadsbeeld.<br />
Groeistad Amersfoort<br />
Amersfoort is al jaren in ontwikkeling. Nieuwe wijken als Schothorst en Vathorst<br />
worden op aansprekende wijze ontwikkeld en het inwonertal is in vijftig jaar<br />
gestegen tot over de 140.000 (Marlet & Van Woerkens, 2004). De groeiende<br />
stad vraagt om een passend voorzieningenniveau op het gebied van kunst,<br />
cultuur, winkelen en uitgaan. Het Eemkwartier is hiervoor door het gemeentebestuur<br />
aangewezen als uitbreiding van het stadshart. In 2005 verschenen<br />
de eerste grote appartementencomplexen in de Eemhaven. Aan de overzijde<br />
van de Eem, op het Eemplein en direct ten noorden van de spoorlijn, worden<br />
enkele stedelijke voorzieningen gebouwd zoals een bibliotheek, bioscoop, een<br />
kunstenschool, een archief. Ook het popcentrum De Kelder, dat nu nog in het<br />
Oliemolenkwartier gevestigd is, verhuist hiernaartoe. Het Oliemolenkwartier<br />
grenst aan het Eemplein.<br />
De gemeente Amersfoort wil de aanwezigheid van creatieve bedrijvigheid in<br />
het Oliemolenkwartier stimuleren door gedurende vijftien jaar de ontwikkeling<br />
193
van broedplaatsen ruim baan te geven. Alles mag, maar wel onder de voor-<br />
Financieel gezien is het gebied voor de periode van vijftien jaar losgekoppeld<br />
waarde dat alles na die periode verwijderd kan worden. De periodering van<br />
van het mechanisme van de boekwaarde. Deze is teruggebracht tot een<br />
tijdelijkheid hangt samen met de ruimtelijke ontwikkelingsstrategie voor het<br />
niveau waarop herontwikkeling over een periode van vijftien jaar goed moge-<br />
aangrenzende Eemplein en het industriegebied Kop van Isselt, waar het<br />
lijk is. Dit betekent dat de ontwikkeling van creatieve economie niet extra<br />
gehele Eemkwartier onderdeel van uitmaakt. Het gemeentebestuur verwacht<br />
belast wordt door afschrijvingen op de boekwaarde. Het braakliggend terrein<br />
dat over vijftien jaar de <strong>nieuwe</strong> stedelijke <strong>functies</strong> van het Eemplein voldoende<br />
is ‘om niet’ beschikbaar. Alle investeringen in het gebied, het bouwrijp maken,<br />
goed zijn ingebed in het stedelijk weefsel. Vanuit die situatie is er dan vol-<br />
het aanleggen van voorzieningen en de ambtelijke begeleiding moeten worden<br />
doende zicht op een gewenste <strong>nieuwe</strong> invulling van het Oliemolenkwartier.<br />
betaald uit de opbrengsten van het gebied.<br />
Een volgende vraag was of het überhaupt mogelijk is om op basis van de<br />
Werkateliers<br />
uitgangspunten van de gevestigde orde creatieve economie te stimuleren.<br />
Om de plannen voor het tijdelijke creatieve milieu van het Oliemolenkwartier<br />
De tijdelijkheid van de bebouwing betekent dat ontwikkelaars alleen geïnte-<br />
verder uit te werken, zijn in 2006 werkateliers met groepen van creatieven in<br />
resseerd zijn als zij rechten krijgen in de toekomst van het gebied na vijftien<br />
de stad georganiseerd. De werkateliers zijn in eerste instantie geïnspireerd<br />
jaar. Op die manier wordt het indekken van risico’s een voorwaarde is om<br />
door Richard Florida’s boek uit 2002 over het belang van een sterke creatieve<br />
mee te doen, terwijl juist het aangaan van risico’s en het accepteren daarvan<br />
klasse in de stad, maar daarnaast ook door concrete voorbeelden als<br />
onderdeel van de creatieve economie is.<br />
Container City in Londen.<br />
Het blijkt dat Amersfoort verrassend veel in huis heeft waarvan het zelf<br />
Tijdens de werkateliers Oliemolenkwartier is expliciet gekozen de gebruiker<br />
weinig weet heeft. Creatieve bedrijvigheid is in Amersfoort talrijk aanwezig,<br />
als uitgangspunt te nemen. Dit heeft geresulteerd in een programmavoorstel,<br />
maar profileert zich nog onvoldoende om een aanjaagfunctie te hebben.<br />
een functionele sfeerimpressie van gebruikers en een tijdslijn die als uitgangs-<br />
Het Oliemolenkwartier biedt kansen om als etalage te fungeren. Het is een<br />
punt kan dienen voor verdere ontwikkeling van het creatieve gebied.<br />
gebied met veel potentie om de stad op een ander plan te brengen door het<br />
Potentiële gebruikers en ontwikkelaars reageerden enthousiast op het voorne-<br />
stimuleren van creatieve economie. Creatieve economie gaat over <strong>nieuwe</strong><br />
men het Oliemolenkwartier in te richten voor creatieve industrie. Kunstenaars<br />
vormen. Dit besef is doorslaggevend voor het succes. Rohm & Haas is zo’n<br />
zagen mogelijkheden voor atelierruimte, zelfstandig ondernemers waren blij<br />
<strong>nieuwe</strong> vorm. Hier werkt een diverse groep van creatieven op bijzondere wijze<br />
met de ideeën over gezamenlijke huisvesting, en bijvoorbeeld op de prijsvraag<br />
aan spraakmakende initiatieven, zijn samenhang en synergie leidend en wordt<br />
194 voor het ontwerp van een paviljoen voor het huisvesten van ‘Amersfoort 750’<br />
bijgedragen aan het op de kaart zetten van creatief Amersfoort.<br />
195<br />
– Amersfoort viert in 2009 grootscheeps dat het 750 jaar bestaat – kwamen<br />
In het nadenken over de tijdelijke functie van het Oliemolenkwartier, het ont-<br />
zestig inzendingen binnen. In de politiek was er enthousiasme over de ontwikwikkelen<br />
van broedplaatsen en de financiering daarvan, blijkt hoe lastig het is<br />
kelruimte en ambitie op het vlak van creatieve industrie. Alhoewel met name<br />
om dit project een plek te geven. Eigenlijk is het geen project, want de ontwik-<br />
vanuit de VVD vragen werden gesteld over de visie op het te ontwikkelen terrein<br />
keling heeft geen vooropgesteld einddoel. Het is immers niet zeker waar het<br />
na de periode van tijdelijk gebruik en over het hypekarakter van het gebied.<br />
naartoe gaat. Het is een proces met als doel het tijdelijk vullen van het gebied.<br />
Toch zijn de werkateliers afgerond met een slotbijeenkomst die weinig<br />
Vanuit het ‘oude’ ontwikkelidee is er behoefte aan een eindbeeld. Bijvoor-<br />
bevredi gend was voor zowel verantwoordelijke wethouders als verschillende<br />
beeld het wegvegen van alles wat gebouwd wordt na de periode van vijftien<br />
groepen van creatieve ondernemers, kunstenaars en organisatoren in de<br />
jaar. Lastigheid in het denken over het investeren in tijdelijke broedplaatsen<br />
stad. De hierop volgende radiostilte vanuit de gemeente trekt vanaf 2007<br />
blijkt het ‘gevaar van succes’: als het goed gaat en het gebied begint te<br />
langzaam weg doordat de organisatie Amersfoort Creatieve Stad netwerk-<br />
bruisen, gaat dat mogelijk tegen andere plannen in. Andere stemmen in de<br />
bijeenkomsten organiseert. Het doel van deze bijeenkomsten is om een ont-<br />
stad vinden dit open einde juist bijzonder aantrekkelijk en gaan ervan uit dat<br />
moetingsplek te creëren, waar de creatieve klasse van Amersfoort elkaar per-<br />
de creatieve <strong>functies</strong> en activiteiten hoe dan ook de waarde van het gebied<br />
soonlijk leert kennen, onderling relaties smeedt, samen projecten ontwikkelt<br />
vergroten. Wat over vijftien jaar werkt behoud je en de rest pas je aan.<br />
en Amersfoort als creatieve stad op de kaart zet.<br />
De onzekerheid over de consequenties voor de toekomst kunnen een gevaar<br />
vormen voor de ontwikkeling van het Oliemolenkwartier. Door te laten zien<br />
Amersfoort Creatieve Stad<br />
hoe creatieve economie in de praktijk werkt, door te wijzen op de bijdrage<br />
In januari 2008 heeft de gemeenteraad het plan van aanpak omarmd om de<br />
ervan voor het imago en de economische groei van de stad en verder de tijd<br />
creatieve economie, met als speerpunt de sector ontwerp en advies, in tijdelijke<br />
z’n werk te laten doen, kan de onzekerheid worden overwonnen. Dit vraagt<br />
vormen in het Oliemolenkwartier te stimuleren. In eerste instantie was het de<br />
vraag of de gemeente haar grondgebied zelf zou gaan verhuren aan initiatieven<br />
erom heel erg met het ‘hier en nu’ bezig te zijn.<br />
voor het ontwikkelen van broedplaatsen of dit zou uitbesteden aan een ontwik-<br />
Strategie<br />
kelaar. De gemeente heeft uiteindelijk besloten om zelf een leidende rol te<br />
Het Oliemolenkwartier is een breiproject. Het gebied wordt kavel voor kavel<br />
nemen om zo sturend te zijn in de visie, identiteit en programmering van het<br />
ontwikkeld. In dit organische proces is iedere <strong>nieuwe</strong> stap medebepalend<br />
Oliemolenkwartier. Zelf ontwikkelen maakt het mogelijk de beleving in de uitwer-<br />
voor de stap die volgt. Een aantal kavels is nu beschikbaar en zodra de<br />
king van de initiatieven centraal te laten staan en er zo voor te waken dat er<br />
<strong>nieuwe</strong> parkeergarage op het Eemplein gereed is, kan het huidige parkeerter-<br />
daadwerkelijk broedplaatsen ontstaan. Om tijdelijke ontwikkelingen verder mogerein<br />
herontwikkeld worden. Ondertussen dienen zich voor verschillende kavels<br />
lijk te maken, is zo veel mogelijk ruimte gecreëerd in het bestemmingsplan.<br />
<strong>nieuwe</strong> ontwikkelaars aan. In dit proces werken gebruikers, ontwikkelende
oven Voormalige lijmfabriek Rohm<br />
& Haas wordt herontwikkeld tot creatief<br />
bedrijfsverzamelgebouw.<br />
onder Het Oliemolenkwartier in<br />
Amersfoort met links Rohm & Haas<br />
en rechts tijdelijke studentenhuisvesting<br />
in zeecontainers.<br />
partijen en de gemeente samen. Het uitgangspunt van deze kavel-voor-kavelstrategie<br />
is dat de verschillende ‘<strong>nieuwe</strong> projectontwikkelaars’ zo veel<br />
mogelijk zelf het werk doen. Eventueel ondersteund door werkbudget en<br />
de organisatie Amersfoort Creatieve Stad.<br />
Vanuit Amersfoort Creatieve Stad worden gebruikers/plannenmakers gestimuleerd<br />
en gefaciliteerd om op bijzondere wijze met spraakmakende voorstellen<br />
te komen. De soms nog wat zoekende coalities worden ondersteund in het<br />
verder uitwerken van hun plannen en bijvoorbeeld bij het werven van deelnemers<br />
voor hun activiteiten en <strong>nieuwe</strong> gebruikers voor de <strong>gebouwen</strong>.<br />
196<br />
Proeftuinen Creatieve Economie<br />
Hoewel het ontwikkelen van het Oliemolenkwartier met al zijn bijzonderheden<br />
vergelijkbaar blijft met een ‘normaal’ project, verschilt de ontwikkeling van<br />
het gebied met die van andere oude industriële gebieden. Net als bij andere<br />
projecten is er een gebied, een programma van eisen, een bestemmingsplan,<br />
een ontwikkelaar, en zijn er gebruikers, maar toch moet je telkens het wiel<br />
opnieuw uitvinden. Daarbij komt dat de randvoorwaarde om het gebied tijdelijk<br />
in te vullen het verhaal niet alleen programmatisch maar ook financieel<br />
complex maakt. De gemeente is aan iets begonnen waarvan ze niet uit ervaring<br />
weet hoe het werkt. Wat is het krachtenveld in dit ontwikkelingsproces?<br />
Hoe pakt een verhaal anders uit met het label ‘creatieve economie’ erop?<br />
Om op dit soort vragen antwoord te krijgen, heeft Amersfoort zich in 2006<br />
aangesloten bij de Proeftuinen Creatieve Economie. De insteek was te willen<br />
leren van andere projecten, maar ook om Amersfoort te profileren en te<br />
profiteren van belangeloos professioneel advies.<br />
Het dilemma dat in het begin (2006) van de proeftuin van Amersfoort centraal<br />
stond, was dat de creatieve ondernemers in Amersfoort wel actief zijn en<br />
graag willen, maar toch niet met concrete plannen komen. Verbeelding blijkt<br />
de basis te zijn waarop creatieven zich ontwikkelen en een braakliggend<br />
terrein spreekt niet tot de verbeelding. Er moet dus eerst bebouwing komen.<br />
De vraag daarbij was welke ontwikkelingsstrategie er gekozen moest worden.<br />
197<br />
Ontwikkelingsstrategie<br />
Ten tijde van de eerste expertmeeting zit de gemeente met het dilemma dat<br />
ze niet zelf wil gaan ontwikkelen, maar dat ze de grond ook niet uit handen wil<br />
geven. Een samenwerking tussen overheid en ontwikkelaar, waarbij de grond<br />
in erfpacht wordt uitgegeven, lijkt de meest logische oplossing. De gemeente<br />
heeft de intentie om de ontwikkeling te initiëren met een prijsvraag voor een<br />
bedrijfsverzamelgebouw. Tijdens de expertmeeting vraagt de gemeente advies<br />
hoe deze prijsvraag vormgegeven dient te worden.<br />
De reactie van de experts is terughoudend. Zij voorzien problemen met de<br />
mogelijkheid om na vijftien jaar al het tijdelijke gebruik weg te vegen. Op die<br />
manier is de waardestijging relatief en zullen weinig ontwikkelaars willen<br />
investeren. Ze adviseren om tijdelijkheid te zien als transformatiemiddel dat<br />
<strong>nieuwe</strong> mogelijkheden voor ontwikkeling verkent. Een open inschrijving kan,<br />
beter nog dan een prijsvraag, de juiste kandidaten mobiliseren die je in het<br />
gebied wilt hebben. Als je een open inschrijving houdt, dan is de kwaliteit van<br />
de opdracht bepalend voor de kwaliteit van de inzendingen. Denk goed na<br />
over de juiste randvoorwaarden. Die moeten overeenkomen met het karakter<br />
van het gebied: open en toegankelijk; bont en rommelig; tijdelijk; spraakmakend<br />
en dynamisch. Nieuwe horecaconcepten zijn hiervoor erg interessant.<br />
Als je iets bijzonders wilt doen als gemeente, zorg dan ook voor bijzondere en
uime randvoorwaarden die de creativiteit stimuleren. Zoek naar een aanpak<br />
die creativiteit losmaakt: het goede idee. Het enige dat je daarvoor nodig<br />
hebt is een programma, ruimte en geld. Tijdelijkheid biedt veel mogelijkheden<br />
in de omgang met lopende bestemmingsplannen. Een goed voorbeeld uit het<br />
buitenland is Container City in Londen. Daar betaalt de ontwikkelaar geen<br />
huur aan de gemeente, maar stopt 20% van de opbrengst in een fonds voor<br />
de herontwikkeling van het gebied. Het is wel logisch om in een publiek-private<br />
samenwerkingsconstructie de grondexploitatie met één partij voor het hele<br />
gebied te voeren. Dan weet je ook wie de buren zijn.<br />
geheel wordt ingegeven door de deelprocessen. Het uiteindelijke doel om<br />
vanuit samenhang aan het programma bij te dragen ontstaat gaandeweg. De<br />
(potentiële) gebruikers blijken naarmate hun plannen concretere vormen krijgen<br />
en uitwisseling over plek en uitstraling noodzakelijk wordt, last te krijgen van<br />
de fragmentatie. Het besef groeit dat zij gezamenlijk de ontwikkelcoalitie voor<br />
het Oliemolenkwartier vormen en met elkaar moeten onderhandelen. Kleine<br />
coalities achten het zinvol niet alleen de eigen plannen te toetsen aan de<br />
randvoorwaarden van de gemeente, maar voelen ook de urgentie met elkaar in<br />
dialoog te gaan over de samenhang tussen de initiatieven. Hieronder worden<br />
de verschillende ontwikkelingen in het Oliemolenkwartier kort toegelicht.<br />
Soort creatieve economie<br />
Een vraag die hiermee in nauw verband staat, is welke creatieve economie je<br />
Rohm & Haas<br />
hier wilt vestigen. Niet iedere sector is in Amersfoort aanwezig en niet iedere<br />
Rohm & Haas is een van de weinige overgebleven industriële <strong>gebouwen</strong> in het<br />
ondernemer is enthousiast over dit soort gebieden. Bedrijven uit de bouw-,<br />
Oliemolenkwartier. De kunstenaars die in eerste instantie het gebouw tijdelijk<br />
advies- en ontwerpwereld zitten niet te wachten op opblaashallen. Het perso-<br />
bewoonden, mogen zich nu blijvend vestigen in een deel van de bebouwing.<br />
neel vraagt om een fatsoenlijk gebouw. Dit plan werkt dus niet voor deze doel-<br />
Het ontwikkelen van Rohm & Haas is uitgegroeid tot een samenwerking van<br />
groep. Er zijn twee opties. Ten eerste kan je ervoor kiezen om de vrijblijvend-<br />
adviesbureau Pentascope, architectenbureau Poolen en kunstenaars met als<br />
heid van het Oliemolenkwartier op te geven. Investeerders kunnen dan in het<br />
doel zich gezamenlijk in deze panden te huisvesten. Dit vindt plaats onder<br />
gebied zelf of daarbuiten grondposities verwerven. Als tweede optie kun je<br />
coördinatie van Stichting BOEi (Nationale Maatschappij tot Behoud, Ontwikke-<br />
zoeken naar <strong>functies</strong> die hier wél willen zitten en een rendabele praktijk kunnen<br />
ling en Exploitatie van Industrieel Erfgoed). De voor deze partijen haalbare<br />
opbouwen in vijftien jaar. Dan kan gedacht worden aan tijdelijke evenementen,<br />
vormen van samenwerking zijn zichtbaar geworden in een plan waar inmiddels<br />
kunstenaars of horeca. Om het gebied een impuls te geven, kan je de sociale<br />
in principe overeenstemming met de gemeente over is. De drie partijen geven<br />
faculteit van de Hogeschool betrekken en een ICT-cluster ontwikkelen door<br />
op bijzondere wijze invulling aan de ontwikkeling van de creatieve economie in<br />
een satellietlocatie van de Dutch Game Factory uit Utrecht te huisvesten en<br />
het Oliemolenkwartier. Met name in de programmering en de publiciteit zijn er<br />
198 ICT-bedrijven te mobiliseren.<br />
Ontwikkelingen<br />
mogelijkheden om samen te werken en om bij te dragen aan de doelen van<br />
Amersfoort Creatieve Stad.<br />
199<br />
Sinds de proeftuinen in 2005 zijn gestart, is een plan van aanpak ontwikkeld,<br />
De Keukentafel/Discover!<br />
zijn verschillende initiatieven vanuit de markt in gang gezet, blijkt er interesse<br />
Aan de ‘Keukentafel’ dragen creatief ondernemers zelf concrete suggesties<br />
te zijn vanuit niet-reguliere ontwikkelaars, zijn studentenwoningen geplaatst,<br />
aan voor de invulling van de ruimte die nog resteert in het Oliemolenkwartier.<br />
wordt Zandfoort a/d Eem, een van de leukste restaurants van Amersfoort,<br />
In restaurant Zandfoort a/d Eem staat in de maanden januari, februari en<br />
gebruikt als ontmoetingsplek voor creatief ondernemers, krijgt ‘Amersfoort<br />
maart een ‘fysieke’ keukentafel, waar regelmatig ontmoetingen georganiseerd<br />
750’ vorm en zijn de Hogeschool en de Dutch Game Factory aangehaakt.<br />
worden en waar de ontwikkeling van plannen permanent bekeken en becom-<br />
Door veel aandacht te besteden aan de identiteit van, en de gewenste<br />
mentarieerd kan worden.<br />
programmering in het gebied, en door ondersteuning aan te bieden bij het<br />
Rode draad in dit project is het ‘laten zien wat Amersfoort kan hebben aan<br />
ontwikkelen van concepten, hebben zich verschillende potentiële gebruikers<br />
zo veel ondernemende, creatieve inwoners’. Publiciteit en promotie van dit<br />
en coalities van <strong>nieuwe</strong> ontwikkelaars gemeld. Wat ook bijdroeg was het<br />
bijzondere initiatief is belangrijk en vraagt extra inspanning van de commu-<br />
loskoppelen van programmering en publiciteit & realisatie. Daarnaast is een<br />
nicatiemedewerkers. Het eindvoorstel ‘Discover!’ is in maart 2008 gepresen-<br />
stedenbouwkundige visie ontwikkeld waarin de randvoorwaarden zijn vastteerd.<br />
Het concept ervan is gericht op het huisvesten van zo veel mogelijk<br />
gesteld voor wat ruimtelijk wel en niet kan.<br />
verschillende creatieve ondernemers in het hart van de creatieve industrie<br />
De inspanningen van Amersfoort Creatieve Stad om beweging en dynamiek<br />
te faciliteren, bleken al snel te werken. Het verzamelen en op de rit helpen<br />
in Amersfoort.<br />
van ‘<strong>nieuwe</strong> ontwikkelaars’, werkt stimulerend. Zo heeft Amersfoort Creatieve<br />
MediaFusion<br />
Stad begeleid in het maken van concepten/plannen passend binnen de iden-<br />
Het maken van plannen voor MediaFusion is begonnen in 2006. In een van<br />
titeit van het Oliemolenkwartier en het aantrekken van creatief ondernemers.<br />
de werkateliers over het Mediaplaza is uitgebreid gesproken over de mogelijk-<br />
Het zo veel mogelijk communiceren over ontwikkelingen en bijzondere activiheden<br />
van de vestiging van een Mediaplaza in het Oliemolenkwartier en is<br />
teiten zette het vliegwiel verder in werking.<br />
daarvoor een plan ontwikkeld. MediaFusion is een innovatieve werk- en leer-<br />
De gewenste identiteit en programmering van het Oliemolenkwartier, samen<br />
omgeving voor (startende en gevestigde) bedrijven, kenniscentra en studenten<br />
met het idee het terrein per kavel te ontwikkelen, biedt ruimte voor verschil-<br />
in de creatieve industrie (zoals muziek, tv/film, gaming, internet, maar ook<br />
lende coalities binnen het grotere geheel. Er zijn nu verschillende coalities in<br />
de zich snel ontwikkelende media voor mobiele telefonie). Het is de ambitie<br />
projecten aan het werk. Dit zijn Rohm & Haas, Keukentafel/Discover!, Media-<br />
van MediaFusion om grenzen binnen de creatieve industrie te overbruggen.<br />
Fusion, Amersfoort 750 en Zandfoort a/d Eem. De ontwikkelcoalitie voor het<br />
Essentieel hierbij is een krachtige wisselwerking tussen bedrijfsleven en
200 201<br />
Atelier van Thuis Trompert en Marisja<br />
Smit in de oude fabriek Rohm & Haas<br />
Tijdelijke horecagelegenheid Zandfoort<br />
aan de Eem in het Oliemolenkwartier<br />
‘Aan de ‘keukentafel’ dragen<br />
creatieve ondernemers zelf<br />
suggesties aan voor de invulling<br />
van het Oliemolenkwartier’
onderwijs, die continu leidt tot <strong>nieuwe</strong> impulsen en frisse ideeën. Het definitief<br />
ontwerp is voorjaar 2008 gereed. Naar verwachting is MediaFusion in de<br />
zomer van 2009 operationeel.<br />
<strong>nieuwe</strong> ontwikkelaars en het werven van deelnemers heeft de gemeente<br />
een innovatiemanager aangetrokken. De kunst van het sturen in dit proces<br />
is initiatieven te laten ontstaan, plannenmakers te laten opstaan en dit alles<br />
alsof het vanzelf gebeurt.<br />
De rol van de gemeente ligt in het faciliteren in plaats van het sturen.<br />
De verleiding is groot om vanuit de politiek iets van de plannen van ontwikkelaars<br />
te vinden en daar actief op in te spelen. Terwijl het idee van de randvoorwaarden<br />
nu juist was dat er ruimte zou ontstaan voor bijzondere dingen.<br />
Waarbij de kans dus groot is dat voorstellen niet aansluiten bij al dan niet<br />
gewenste beelden van beleidsmakers.<br />
Amersfoort 750<br />
Op 12 juni 1259 gaf bisschop Hendrik van Vianden de stadsrechten aan<br />
Amersfoort. In 2009 is dat precies 750 jaar geleden. Een echt kroonjaar!<br />
De verjaardag van de stad is reden voor een grandioos feest. De voorbereidingen<br />
voor het jubileumjaar zijn in volle gang. De stichting Amersfoort 750<br />
werkt aan een feestelijk programma voor alle inwoners van Amersfoort. Van<br />
zaterdag 21 maart tot en met zaterdag 12 september 2009 staat de hele<br />
stad in het teken van verrassende ontmoetingen.<br />
Een bijzondere paradox in het ontwikkelen van een tijdelijke locatie is dat je<br />
Er is een prijsvraag uitgeschreven voor een paviljoen waarin Amersfoort 750<br />
probeert iets impulsiefs te organiseren. Het starten van creatieve bedrijven in<br />
zich kan huisvesten om de manifestaties te organiseren, dat in maart 2008<br />
een rommelige omgeving is een processen waarvan niet bij voorbaat duidelijk<br />
wordt gerealiseerd in het Oliemolenkwartier. Hierdoor zijn er nog meer moge-<br />
is of en wat het gaat worden. Het moment dat je dit proces gaat aankleden<br />
lijkheden om samen te werken in de programmering en de publiciteit, in het<br />
en onderwerp gaat maken van beleid, dood je de impuls. Dan gaat het tot<br />
bijzonder in relatie tot de totaalprogrammering van het Oliemolenkwartier.<br />
overheidsregulering behoren en daar hoort het helemaal niet thuis. In het<br />
maken van plannen zou de rol van de gemeente en de ontwikkelaars moeten<br />
Reflectie en lessen<br />
zijn om op afstand toe te kijken en het laten gebeuren.<br />
In het denken over de invulling van het Oliemolenkwartier, het uitwerken en<br />
Het bijzondere van de werkwijze in het Oliemolenkwartier is dat heel organisch<br />
het weer uitgummen van plannen, zijn bijzondere lessen geleerd, is leergeld<br />
stappen worden gezet. Afdwingen werkt namelijk averechts. Een voorbeeld.<br />
betaald en wordt gaandeweg nog steeds geleerd. Er zijn drie belangrijke<br />
Het bijeenroepen van (potentiële) gebruikers van het Oliemolenkwartier vanuit<br />
thema’s die sterk bepalend zijn voor het verloop van het traject: visie, leider-<br />
de organisatie Amersfoort Creatieve Stad stuitte op weerstand. Veel partijen<br />
schap en energie/urgentie.<br />
waren nog in een pril stadium van planvorming en onderhandeling met elkaar<br />
202 en met de gemeente en het gezamenlijk plannen uitwisselen zou te vroeg 203<br />
Visie: tijdelijkheid<br />
komen. Vier maanden later kwamen verschillende partijen zelf met de vraag<br />
Al in het prille denken over het Oliemolenkwartier is geopperd het terrein<br />
naar een dergelijke bijeenkomst, omdat het belangrijk zou zijn voor afstem-<br />
tijdelijk te ontwikkelen voor activiteiten in de creatieve economie. Planologen<br />
ming en uitwisseling en het promoten van het gehele gebied. Op dat moment<br />
stonden echter al klaar met een totaalplan om via de gebruikelijke weg van<br />
was duidelijk meer urgentie aanwezig! En daarmee volop inspiratie en energie<br />
start te gaan. Toen het vraagstuk over de financiering van de plannen en de<br />
strategie voor de boekwaarde naar voren kwam, bleek dat het totaal niet interessant<br />
is voor een ontwikkelaar om het Oliemolenkwartier voor een tijdelijke<br />
periode te ontwikkelen, tenzij er risicoafspraken tegenover staan.<br />
Dat leidde tot de vraag of deze aanpak, werken met een ontwikkelaar voor<br />
het hele gebied, nu echt was wat de gemeente wilde. Moest niet meer ruimte<br />
worden gegeven aan een grotere groep creatieven in de stad om vervolgens<br />
te ontdekken wat mogelijk was en ook meteen deze groep meer zichtbaar<br />
te maken? Het is duidelijk dat de gemeente een visie nodig had. Niet alleen<br />
over de richting en de ambitie, maar ook over de weg hier naartoe.<br />
Na het eerste zwevende ideaalbeeld van de creatieve economie staat de<br />
gemeente na twee jaar weer met de benen op de grond. De identiteit en<br />
de programmering zijn helder beschreven. De randvoorwaarden zijn duidelijk:<br />
er zijn afspraken over rolverdeling, financiering, fasering, het landschap<br />
en de programmering.<br />
om een volgende stap nader tot elkaar te zetten.<br />
Visie: een bijzonder project niet in de mal van een regulier project passen<br />
Een van de randvoorwaarden in het Oliemolenkwartier is dat er in fasen ontwikkeld<br />
wordt. Een ontwikkelaar komt met een plan voor een kavel en vanuit<br />
de gezamenlijkheid wordt gekeken hoe dit plan past binnen de gehele visie.<br />
Het ‘knippen’ zorgt ervoor dat er niet te veel te snel gaat. De gemeentelijke<br />
projectgroep Oliemolenkwartier is verantwoordelijk voor het realiseren van<br />
de plannen. Voor het ontwikkelen van het programma, het aantrekken van<br />
Urgentie leidt tot een volgende effectieve stap<br />
Daarmee is het ontwikkelen van het Oliemolenkwartier meer een kwestie van<br />
geduld en rust dan van klassiek projectmanagement. Het groeiende bewustzijn<br />
over de aard van het project Oliemolenkwartier, de werkelijke betekenis<br />
van faciliterend leiderschap en de rust en het geduld die nodig zijn om in het<br />
proces op verschillende cruciale momenten een gevoel van urgentie te laten<br />
ontstaan, maken dat in de huidige ontwikkelingsfase van visievorming naar<br />
programmering het Oliemolenkwartier in een prettige stroomversnelling<br />
is gekomen.<br />
De ontwikkeling van het Oliemolenkwartier tot het hart van de creatieve<br />
economie in Amersfoort bevindt zich nu in de overgang van visievorming naar<br />
de realisatie van het programma. Was eerst de vraag vooral hoe een plan te<br />
genereren en de tijdelijkheid te financieren, nu is het de vraag hoe de voorgestelde<br />
bebouwing en concepten van de verschillende ontwikkelende coalities<br />
daadwerkelijk zijn te verwezenlijken. En hoe de vonk van de creatieve economie<br />
toch niet verderop in het proces opgeslokt wordt door ontwikkelaars die het<br />
succes omarmen om er iets banaals van te maken.
NDSM-Werf Oost<br />
Amsterdam-Noord<br />
Luke Bruins, Red Concepts<br />
Roel de Jong, Stichting Kinetisch Noord<br />
Rob Vooren, Projectbureau Noordwaarts<br />
Jelle Adamse, de Stad bv<br />
‘Laveren tussen werf en wharf’<br />
Creatieve milieus in Amsterdam<br />
in 2007<br />
204 Situatie<br />
Op de noordelijke oever van het IJ ontwikkelt zich op de oude haventerreinen<br />
en in de industriële <strong>gebouwen</strong> van de Nederlandsche Dok- en Scheepvaart<br />
Maatschappij (NDSM) een plek voor kunst, cultuur en creatieve economie.<br />
De huidige NDSM-werf is als evenementen- en festivalterrein ook bekend door<br />
de broedplaats die hier sinds de jaren negentig is uitgegroeid tot een unieke<br />
kunstenaarskolonie met een kunstenaarsdorp in het casco van de NDSMloods.<br />
Van recenter datum is de vraag vanuit de commerciële creatieve<br />
economie naar ruimte op de NDSM-werf. Partijen als MTV, IdtV en Discovery<br />
Channel hebben er hun hoofdkantoor al gevestigd en in de nabije toekomst<br />
205<br />
komt het hoofdkantoor van de HEMA hier bij. De NDSM-werf spreekt ondernemers,<br />
bezoekers, kunstenaars en planners aan. De reden hiervan is nauw<br />
verbonden met het huidige imago van de NDSM-werf Oost als een culturele<br />
vrijplaats, een plek waar dingen kunnen die elders niet kunnen. Naast kunstenaars<br />
worden ‘gewone burgers’, commerciële investeerders en de overheid<br />
aangetrokken door het gebied.<br />
In het verleden was dat wel anders. Na de ineenstorting van de scheepsbouwsector<br />
in 1984 werd de NDSM-werf een desolaat terrein met vervuilde<br />
grond en bouwvallige fabriekshallen. Noch de overheid noch de markt wist<br />
wat met het gebied aan te vangen. Ontwikkelen was veel te kostbaar en de<br />
vraag was op welke markt Amsterdam-Noord zich zou kunnen profileren.<br />
Zowel fysiek als mentaal lag het terrein ver uit het vizier van de markt. Terwijl<br />
Creatieve milieus in 1996 Creatieve milieus in 2004<br />
vijf overheidslagen (Rijk, provincie, regio [destijds ROA], gemeente en stadsdeel)<br />
gezamenlijk naar een visie voor de Noordelijke IJ-oevers zochten, gingen<br />
vele jaren voorbij. Uiteindelijk zou pas in 2003 een gemeentelijke visie op<br />
Broedplaats<br />
Creatieve werkplaats<br />
het gebied worden aangenomen. De NDSM-werf moet zich daarin ontwikkelen<br />
Transactiemilieu<br />
tot een centrumgebied op de Noordelijke IJ-oevers en een mix van wonen,<br />
werken, recreëren en entertainen moeten bieden.<br />
*<br />
Productiemilieu<br />
Proefuin
206<br />
Kansenkaart creatieve milieus<br />
in Amsterdam<br />
Kans op nieuw creatief milieu<br />
Kans op opschaling<br />
Kans op terugschaling<br />
Kans op verdwijning<br />
Creatieve milieus in 2004<br />
* Proefuin<br />
Vóór 2003 gebeurde er echter al van alles op de werf, activiteiten die de<br />
ontwikkeling van de NDSM-werf diep hebben beïnvloed. Vanaf begin jaren<br />
negentig begonnen kunstenaars zich, aangetrokken door de uitstraling en<br />
de fysieke omstandigheden, op de werf te vestigen. Onder de Hellingbanen<br />
– waarvanaf de schepen vroeger het water ingleden – ontstonden ateliers<br />
en op het buitenterrein werden feesten en evenementen georganiseerd.<br />
Het Over het IJ Festival beleefde in 1992 zijn debuut en werd in 2007 alweer<br />
voor de vijftiende keer gehouden. De grote ontwikkelingen op de NDSM-werf<br />
startten echter pas rond de millenniumwisseling. In 1999 plaatst het Stadsdeel<br />
Amsterdam-Noord een advertentie in de krant met daarin een oproep<br />
voor creatieve ondernemers zich te melden om de NDSM-werf voor een tijdelijke<br />
periode van vijf jaar in gebruik te krijgen voor de ontwikkeling van een<br />
veel zijdige culturele verzamelplaats.<br />
Enkele jaren eerder was de gemeente Amsterdam begonnen met de grootschalige<br />
herstructurering van de zuidelijke oever van het IJ, die de sloop of<br />
herontwikkeling van oude loodsen en pak- en vrieshuizen omvatte. Krakers,<br />
kunstenaars en theatergezelschappen uit onder andere Vrieshuis Amerika en<br />
de Graansilo werden gedwongen een <strong>nieuwe</strong> plek te zoeken. Een aantal mensen<br />
uit het Gilde van Werk<strong>gebouwen</strong> – waarin krakers en kunstenaars van de<br />
Zuidelijke IJ-oever zijn verenigd – dienden naar aanleiding van de advertentie<br />
een voorstel in onder de naam Kinetisch Noord. Uit meerdere reacties koos<br />
het stadsdeel voor dit voorstel, omdat het bol stond van ambities.<br />
Kinetisch Noord had het plan ontwikkeld om in de enorme NDSM-loods<br />
(20.000 m 2 ) een complete stad te bouwen, inclusief een skatepark en een<br />
grote hoeveelheid aan festivals en activiteiten. In samenwerking met het<br />
Stadsdeel Amsterdam-Noord werkt Kinetisch Noord het voorstel uit, wat ruim<br />
een jaar in beslag nam. Ondertussen kreeg Kinetisch Noord de NDSM-loods<br />
tot hun beschikking en werden tal van activiteiten ondernomen waardoor<br />
kunstenaars en andere creatieve geesten zich aangetrokken voelden tot het<br />
gebied en zich er vestigden. Kinetisch Noord kreeg zodoende een driedelige<br />
rol. Ten eerste als verhuurder van atelierruimten voor kunstenaars en creatieve<br />
ondernemers die zich in de NDSM-loods vestigden. Daarnaast als ontwikkelaar<br />
van het kunstenaarsdorp, de stad in de loods. En ten derde als ‘programmeur’<br />
van het activiteiten- en evenementenprogramma op het buitenterrein.<br />
Al was deze rol in de praktijk meer faciliterend dan programmerend. Om deze<br />
rollen te kunnen vervullen, moest Kinetisch Noord zich officieel verenigen in<br />
een stichting Kinetisch Noord.<br />
Tijdens de uitwerking van het voorstel van Kinetisch Noord werd al snel<br />
duidelijk dat het plan veel te ambitieus was voor een periode van vijf jaar.<br />
Het stadsdeel stemde daarom in met een verlenging tot tien jaar, ook omdat<br />
er nog steeds geen politieke duidelijkheid was op de toekomstige ontwikkeling<br />
van de NDSM-werf. Dit zou er pas in 2003 komen.<br />
De sloop die op de Zuidelijke IJ-oever had plaatsgevonden, had de politiek<br />
aan het denken gezet. Vanuit verschillende hoeken werd gewaarschuwd<br />
dat Amsterdam zonder zijn alternatieve krakers- en kunstenaarsscene tot<br />
een lome monumentenstad zou verworden. De reactie van de politiek kwam<br />
in de vorm van het broedplaatsenbeleid, waarvoor 60 miljoen gulden werd<br />
gereser veerd. Het voorstel van de stichting Kinetisch Noord kwam op het<br />
juiste moment. Zij wilden juist een grote broedplaats op het NDSM-terrein<br />
ontwikkelen. Het lukte Kinetisch Noord en het Stadsdeel Amsterdam-Noord<br />
om een kwart van het broedplaatsenbudget (15 miljoen euro) te werven<br />
voor de ontwikkeling van de NDSM. Daarnaast was Kinetisch Noord zelf<br />
207
208 209<br />
boven Noorderlicht, een duurzaam en<br />
tijdelijk café-restaurant op de NDSM-werf<br />
onder De IJkantine, voormalige kantine<br />
van de havenarbeiders, nu een café-<br />
restaurant naast de aanlegsteiger van<br />
het pontje over ’t IJ op de NDSM-werf.<br />
Op de eerste en tweede verdieping zijn<br />
creatieve ondernemers gehuisvest.<br />
Monumentale kraan naast de oude<br />
scheepshelling die nu dient als buitenruimte<br />
voor festivals en als atelierruimte
succesvol in het binnenhalen van nog eens 1,3 miljoen van de gemeente<br />
Proeftuinen Creatieve Economie<br />
voor het skatepark en 1,4 miljoen van het ministerie van VROM. Onderdeel<br />
Ondanks de goede wil van Red Concepts om het creatieve en ruige karakter<br />
van het broedplaatsenbeleid was echter wel dat de broedplaatsen voor<br />
van de werf te behouden, stonden niet alle ‘bewoners’ van de broedplaats<br />
langere tijd zouden blijven bestaan. Daarop werd de broedplaats van<br />
NDSM te juichen bij de komst van MediaWharf. Toen MTV zijn hoofdkantoor<br />
Kinetisch Noord uiteindelijk verlengd tot 2027.<br />
op de werf vestigde, vreesden enkele kunstenaars dat dit wel eens het einde<br />
zou kunnen betekenen van de NDSM-werf als vrijzinnige creatieve hotspot.<br />
Nieuwe partijen<br />
Verandering is inderdaad onvermijdelijk en het zal niet mogelijk zijn om het<br />
Stichting Kinetisch Noord professionaliseerde de artistieke scene. Niet alle<br />
huidige imago voor 100% te behouden. De komst van <strong>nieuwe</strong> actoren brengt<br />
creatievelingen konden dit appreciëren en een aantal van hen, degenen die<br />
met zich mee dat <strong>nieuwe</strong> belangen, interesses en activiteiten naar de werf<br />
elke mate van structuur en regelgeving als belemmering zagen, vertrok. In<br />
komen. Niet alleen kunstenaars en creaciëlen, de kleine commerciële creatie-<br />
hun plaats kwamen steeds meer autonome, startende ondernemers uit de<br />
ven, worden aangetrokken tot de werf, maar ook commerciële partijen tonen<br />
creatieve economie. Zo veranderde het type cultureel ondernemer op de werf.<br />
interesse. In hoofdstuk 2 wordt duidelijk gemaakt dat de scheiding tussen<br />
Met hun aanwezigheid en activiteiten veranderde het fysiek van de NDSM-werf<br />
commercieel en niet-commercieel en tussen creatief en niet-creatief een<br />
en daarmee het imago ervan. Van een vervuild en verlaten terrein, ver weg<br />
geforceerde is: een menging hiervan komt zowel bij de kleine als bij de<br />
van de centrale stad, werd het een ‘eiland’ in de stad. Een eiland waar het<br />
grotere bedrijven voor. Kinetisch Noord behartigt dan wel de belangen van<br />
bruist van energie en creativiteit en met een unieke ‘ruige’ uitstraling. Dit<br />
een creatieve broedplaats, maar moet ook inkomsten genereren om zichzelf<br />
werd natuurlijk ook mogelijk gemaakt doordat Amsterdam steeds verder<br />
te bedruipen. Daarvoor zijn soms meer commerciële keuzes nodig die wel<br />
uitdijde en het NDSM-terrein een interessante investeringslocatie werd.<br />
te herkennen zijn in de culturele programmering.<br />
De NDSM-werf zelf verandert, maar dat doen de externe condities waaronder<br />
Stichting Kinetisch Noord, MediaWharf en het stadsdeel hanteren de ‘mix<br />
de NDSM-werf fungeert ook. Creatieve economie is belangrijker voor steden<br />
to the max’-strategie, die diversiteit in activiteiten en in soorten bedrijvigheid<br />
om te blijven concurreren in de wereldwijde zoektocht naar kapitaal. Unieke<br />
stimuleert. Die maximale (in de zin van optimale) mix daagt de betrokken<br />
formules en identiteiten worden belangrijker vanwege de globalising en<br />
partijen uit goed samen te werken om de vruchten van de kruisbestuiving<br />
vanwege de manier waarop kapitaal aan een gebied gebonden kan blijven.<br />
te kunnen plukken.<br />
Glocalisering (Swyngedouw, 1997) wordt dat genoemd, het toenemende<br />
Tot nauwere samenwerking komen was het doel van de deelname van de<br />
210 belang van lokale factoren in een globaliserende wereld. De NDSM-werf past<br />
partijen in de Proeftuinen Creatieve Economie. De centrale vraag was hoe 211<br />
perfect in deze ontwikkelingen. Een uniek gebied, waar creativiteit tot volle<br />
synergie tussen de verschillende partijen op de werf gestimuleerd kon worden.<br />
wasdom komt en dat een kans vormt om de positie van Amsterdam in de<br />
Het stadsdeel, Kinetisch Noord en MediaWharf wilden meedoen in deze leer-<br />
internationale stedenstrijd te verbeteren.<br />
omgeving als dit een casusoverschrijdend thema zou zijn dat ook op andere<br />
De verlenging van de broedplaatsfunctie van vijf tot tien jaar en uiteindelijk<br />
creatieve locaties bekeken zou worden. Het Stadsdeel Amsterdam-Noord<br />
tot 2027 waarborgt voor langere tijd de identiteit van de NDSM-werf.<br />
wilde dat het opdrachtgeverschap gedeeld zou worden met Red Concepts en<br />
Dit, in combinatie met de spectaculaire ligging tegenover het stadscentrum,<br />
Kinetisch Noord, als respectievelijk vertegenwoordigers van MediaWharf en<br />
met uitzicht op de skyline van Amsterdam en de nieuwgebouwde Silodam,<br />
de broedplaats. Dit vooral omdat bij de broedplaats toch een vrees bestond<br />
alsook de schijnbaar oneindige ruimte, het industriële karakter en de culturele<br />
over de <strong>nieuwe</strong> commerciële ondernemers op de werf. Voor het stadsdeel<br />
biotoop, maken het tot een locatie die tot de verbeelding spreekt.<br />
waren de proeftuinen vooral een vehikel om de partijen met elkaar in contact<br />
Hier speelde een groep investeerders onder de naam MediaWharf, onder<br />
te brengen. Samen de bijeenkomsten organiseren, faciliteren en andere<br />
leiding van concept- en gebiedsontwikkelaar Red Concepts, op in. In 2003<br />
proef tuinen bezoeken betekent samenwerken. En door samen activiteiten<br />
meldde MediaWharf zich bij het stadsdeel om het oostelijk deel van de<br />
te ondernemen, groeit het vertrouwen en de stabiliteit van de coalitie.<br />
NDSM-werf tot MediaWharf te ontwikkelen. MediaWharf gaat uit van een<br />
Het bevorderen van participatie tussen de verschillende gebruikers van de<br />
cluster van media, TV, audio en filmbedrijven. Hoewel MediaWharf als<br />
werf en het bevorderen van synergie tussen hen is het centrale vraagstuk<br />
gebiedsontwikkelaar meer commerciële activiteiten naar de NDSM-werf wil<br />
in de proeftuin NDSM-werf Oost. De rest van dit onderdeel zal ingaan op de<br />
halen, betekent dit niet dat het niet-commerciële activiteiten wil verdrijven.<br />
specifieke problemen in de ontwikkeling van de NDSM-werf en de manieren<br />
Integendeel, voor MediaWharf zijn het kunstenaarsdorp en de evenementen<br />
waarop de partijen hiermee omgaan.<br />
en festivals een belangrijk onderdeel van de uiteindelijke NDSM-werf, maar<br />
De plek waar de partijen het meest met elkaar te maken hebben, is in de<br />
wel gecombineerd met middelgrote en grotere, meer commerciële bedrijven.<br />
publieke ruimte. Deze ruimte is een belangrijk onderdeel van de culturele<br />
De gemeente en MediaWharf vonden elkaar in de uiteindelijke functie die<br />
identiteit van de NDSM-werf, aangezien hier veel evenementen plaatsvinden.<br />
ze voor de NDSM-werf in gedachte hebben: het zal een centrumgebied met<br />
Het is de evenementen- en expositieruimte, het is tegelijkertijd een werkplaats<br />
woon- en werk<strong>functies</strong> voor de Noordelijke IJ-oevers worden. Red Concepts,<br />
waar gelast en gezaagd kan worden, maar het biedt ook ruimte voor tv-opna-<br />
trekker van MediaWharf, heeft als eerste de commerciële kansen van het<br />
men, het parkeren van auto’s, et cetera. Al deze verschillende activiteiten en<br />
gebied in het concept ‘mediawharf’ weten te vangen. Daarmee begon de<br />
<strong>functies</strong> kunnen overlast veroorzaken. Bovendien moet de publieke ruimte<br />
positie van de NDSM-werf binnen de economische en politieke ontwikkeling<br />
schoongemaakt en beheerd worden, en veilig zijn. De huurders, eigenaren en<br />
van Amsterdam te veranderen. De belangen verschoven langzaam van<br />
gemeente zijn van elkaar afhankelijk om te zorgen dat dit alles goed verloopt.<br />
cultuur naar herontwikkeling.<br />
Hoewel Kinetisch Noord het buitengebied gebruikt voor het organiseren van
212 213<br />
Bijschrift Bijschrift<br />
Medewerkers van MTV Networks in de<br />
hal van hun kantoor op de NDSM-werf
evenementen zijn zij niet verantwoordelijk voor het beheer. Zij huren namelijk<br />
partijen geïntroduceerd en is tot nu toe een succesformule voor de NDSM-<br />
niet het terrein van het stadsdeel, maar ze huren alleen de NDSM-loods.<br />
werf gebleken. Het broedplaatsenbeleid in combinatie met het flexibel in te<br />
Het Stadsdeel Amsterdam-Noord is verantwoordelijk voor veiligheid, maar gaat<br />
vullen concept ‘mediawharf’ en de instrumenten om huidige gebruikers zeker-<br />
niet als enige over de programmering van het gebied. Dit is een scheve situatie<br />
heden te bieden, zijn tot op heden goede manieren om tot synergie tussen<br />
waar iets aan gedaan moet worden. Om tot een goed beheer en een voor<br />
de huurders, eigenaars en <strong>nieuwe</strong> gebruikers te komen. Daarbij zijn interactie<br />
alle partijen aantrekkelijk cultureel programma te komen, is een beheersplan<br />
en samenwerking een voorwaarde. Dit zijn de sleutelbegrippen gebleken in<br />
opgesteld in opdracht van het stadsdeel, MediaWharf en Kinetisch Noord.<br />
de huidige fase van de ontwikkeling van de NDSM. Ze hebben geleid tot een<br />
Hiervoor wordt nu een <strong>nieuwe</strong> stichting opgericht waarin de drie partijen<br />
gezamenlijke visie, een beheersplan en een initiatief om gezamenlijk de<br />
gezamenlijk vertegenwoordigd zijn. Deze stichting zal verantwoordelijk worden<br />
( culturele) programmering van de publieke ruimte ter hand te nemen.<br />
voor het beheer en de programmering van het buitenterrein. Omdat het buiten-<br />
Nog steeds liggen op alle terreinen uitdagingen. De startende creatieve<br />
terrein geen publiek terrein is (anders dan bijvoorbeeld wegen of parken) komt<br />
bedrijven in het kunstenaarsdorp klagen dat ze niet ‘zomaar even bij MTV<br />
de afvalwagen niet op de NDSM-werf. Daarvoor is nu een beheerder nodig.<br />
binnen kunnen lopen’, omdat MTV een eigen gesloten bedrijfskantine heeft.<br />
Doordat alle drie partijen vertegenwoordigd zijn, kan MediaWharf (via Red<br />
Openbare ontmoetingsplekken, in de vorm van horeca of gedeelde kantines,<br />
Concepts) directer invloed uitoefenen op de culturele programmering van<br />
kunnen de synergie tussen de creatieve bevorderen.<br />
het gebied. Dit is iets wat ze al langer willen. Als tegenwicht tegen deze<br />
Niet alleen tussen de partijen, maar ook tussen de vertegenwoordigers en<br />
‘commerciële dreiging’ is ook afgesproken dat de broedplaatsbewoners bij<br />
de achterban van de partijen liggen uitdagingen. Dit komt doordat de drie<br />
elke activiteit actief betrokken moeten zijn. Op deze manier laveren de drie<br />
partijen andere belangen behartigen. MediaWharf wil dat de NDSM-werf zo<br />
partijen tussen de belangen van hun achterban.<br />
snel mogelijk wordt ontwikkeld en krijgt vanuit de achterban de vraag wanneer<br />
Naast het buitenterrein op NDSM-werf Oost biedt ook de ontwikkeling op het<br />
die andere grote mediabedrijven nu eindelijk eens naar de NDSM komen.<br />
westelijke gedeelte van de NDSM-werf uitdagingen. Hier zal in de nabije toe-<br />
Een deel van de bewoners van het kunstenaarsdorp is kritisch tegenover<br />
komst flink gebouwd worden. Meer commerciële partijen zullen zich er vesti-<br />
het bestuur van Kinetisch Noord en vindt dat het moet oppassen dat het niet<br />
gen. Om hier de synergie te waarborgen en zekerheden te bieden aan huidige<br />
te veel opschuift richting het stadsdeel en MediaWharf. Voor het stadsdeel<br />
gebruikers, wordt onder andere met behulp van de proeftuinbijeenkomsten<br />
is het vooral van belang dat de ‘mix to the max’ gehaald wordt. Als dat wat<br />
een breed gedragen, maar flexibele visie op deze ontwikkelingen opgesteld.<br />
langer duurt dan gepland, maakt dat niet zoveel uit. Dat botst soms met<br />
214 In twee expertmeetings op de NDSM-werf is aandacht besteed aan het destil-<br />
MediaWharf. Toch is er de afgelopen jaren onderling een betere vertrouwens- 215<br />
leren van toekomstbeelden van verschillende gebruikers van de werf. Hieruit<br />
basis ontstaan, op basis van discussies, het gezamenlijk creëren van waar-<br />
zijn gezamenlijke kernwaarden geformuleerd. Uit dit proces kwam een belangden,<br />
maar door ook wanneer nodig zekerheid te geven in de onduidelijke<br />
rijke conclusie: commerciële, niet-commerciële en publieke actoren zitten<br />
ontwikkeling van de NDSM-werf.<br />
redelijk op een lijn wat betreft de toekomstige programmering en identiteit<br />
Als we de positie van de NDSM-werf op de Venetiaanse brug (zie Inleiding)<br />
en het karakter van de NDSM-werf.<br />
aan het begin en eind van de proeftuinencyclus vergelijken, dan zien we dat<br />
Intussen is duidelijk geworden dat voor alle partijen het ruige karakter,<br />
de afgelopen twee jaar een stap is gemaakt in het proces van divergentie.<br />
de culturele evenementen en het broedplaatsimago van groot belang zijn.<br />
De volle breedte is opgezocht in de ‘mix to the max’-strategie, maar ook<br />
Op basis daarvan kan de verdere ontwikkeling richting worden gegeven.<br />
in de samenwerking tussen gemeente, gebiedsontwikkelaar, Kinetisch Noord<br />
Door het gezamenlijk managen van de openbare ruimte en door inzicht in<br />
en anderen. In 2005 was er al een coalitie, maar de vraag was toen of het<br />
wensen en voorwaarden voor verdere ontwikkeling worden de verbanden tus-<br />
NDSM-terrein van alle partijen samen wordt of van alle apart. De komst van<br />
sen de ‘niet-commerciële’ bewoners van het kunstenaarsdorp en de ‘commer-<br />
MTV indertijd leidde tot een angst van kolonisering van het gebied en daarciëlen’<br />
als MTV verstevigd. Bovendien bleek dat de synergie in de praktijk ook<br />
door tot versnippering. Door kernwaarden te formuleren en op basis van inter-<br />
ontstaat doordat de ‘commerciëlen’ een opdrachtgever kunnen zijn voor de<br />
actie en samenwerking een visie op te stellen die voortbouwt op het concept<br />
kleine zelfstandige creatieven. Deze kleine zelfstandigen opereren vaak ook<br />
van MediaWharf en op de kwaliteiten van het gebied en zijn gebruikers, is<br />
commercieel en Kinetisch Noord, de huurdersvereniging van de NDSM-loods,<br />
synergie en samenhang gecreëerd. De proeftuinbijeenkomsten vormden een<br />
moet ook financiën binnenkrijgen. Zij realiseren zich dat een alternatief cultureel<br />
programma kan bestaan naast wat meer mainstream cultuur, zoals de<br />
Endemol-musical La Guardia, die in de Docklandshal heeft gestaan.<br />
MediaWharf zet in op die mix tussen kleine zelfstandigen en grotere bedrijven.<br />
Het wil stimuleren dat bedrijven hun hele carrière op de NDSM-werf kunnen<br />
doorlopen. Dat betekent in de praktijk dat er zowel werkruimten moeten zijn<br />
voor startende, middelgrote en grote bedrijven en dan met name in de mediasector.<br />
stap hierin.<br />
Venetiaanse brug<br />
‘Mix to the max’, zowel op het gebied van bedrijfsgrootte, op soorten creatieve<br />
bedrijvigheid en in de fysieke inrichting. Dit is als strategie door de drie
Creatoop-strategie<br />
Arnhem<br />
Roland Kluskens, gemeente Arnhem<br />
‘Het doordacht positioneren van cultuur<br />
schept kansen voor het verbeteren van het<br />
woon- en werkklimaat in wijken en de<br />
sociale samenhang.’<br />
Creatieve milieus in 2007<br />
216 Situatie<br />
Cultuur brengt de stad in balans<br />
Arnhem is een stad met twee gezichten. Het ene gezicht wordt bepaald door<br />
een aantal sterke punten van de stad. Arnhem is een stad met een omvangrijke<br />
werkgelegenheids- en winkelfunctie en het heeft een aantal hoogwaardige<br />
toeristische en recreatieve trekkers. De stad heeft markante wijken en<br />
een gevarieerde multiculturele bevolking. Het aanbod aan voorzieningen voor<br />
cultuur, sport en onderwijs is rijk en gevarieerd. De keerzijde van de medaille<br />
is een stad met veel werklozen en inwoners die van een uitkering afhankelijk<br />
zijn. Veel inwoners nemen onvoldoende deel aan de samenleving en er zijn<br />
217<br />
veel maatschappelijke randgroepen. Er zijn (te) veel huurwoningen en er is<br />
sprake van aanzienlijke problemen met de leefbaarheid en veiligheid.<br />
De contrasten in Arnhem zijn zichtbaar en voelbaar. Sterker dan in andere<br />
middelgrote steden is er een onderscheid, een sociale en fysieke tweedeling<br />
tussen (kans)rijk en (kans)arm, tussen gegoede en arme wijken. Om de<br />
sociaal-economische structuur te versterken zet Arnhem, evenals andere grote<br />
steden, onder meer in op het aan de stad binden van sociaal-economische<br />
zelfstandigen en (potentiële) sociaal-economische stijgers. Het imago is hierbij<br />
van doorslaggevend belang. Dit betekent dat er geïnvesteerd moet worden<br />
in een aantrekkelijke en gevarieerde woningvoorraad in combinatie met een<br />
eigentijds en hoogwaardig voorzieningenniveau op het gebied van scholing,<br />
ontplooiing en ontspanning en dat alles in een vitale omgeving, waar het<br />
Creatieve milieus in 1996 Creatieve milieus in 2004<br />
prettig wonen, werken en toeven is.<br />
We doen dit onder meer door het stimuleren van de creatieve stad. Het mes<br />
van de creatieve-stadsgedachte snijdt namelijk aan twee kanten. Ten eerste<br />
Broedplaats<br />
Creatieve werkplaats<br />
zet het investeren in cultuur Arnhem als aantrekkelijke, dynamische centrum-<br />
Transactiemilieu<br />
stad op de kaart. Daarnaast schept het doordacht positioneren van cultuur<br />
op plekken in de stad kansen voor het verbeteren van het woon- en leefklimaat<br />
*<br />
Productiemilieu<br />
Proefuin
218<br />
Kansenkaart creatieve milieus<br />
in Arnhem<br />
Kans op nieuw creatief milieu<br />
Kans op opschaling<br />
Kans op terugschaling<br />
Kans op verdwijning<br />
Creatieve milieus in 2004<br />
* Proefuin<br />
in wijken en stimuleert het de sociale samenhang en maatschappelijke<br />
participatie. Anders gezegd cultuur zorgt voor individuele waardering en ontwikkeling;<br />
emancipeert, integreert en bevordert sociale cohesie; trekt <strong>nieuwe</strong><br />
bedrijven en inwoners aan; en stimuleert het toerisme.<br />
Inzet op creatieve stad Arnhem<br />
Verder investeren in de creatieve stad is voor Arnhem een kansrijke aanpak,<br />
omdat de Arnhemse creatieve biotoop goed ontwikkeld is. Denk aan de<br />
opleidings<strong>functies</strong> van de ArtEZ Hogeschool voor de Kunsten, Hogeschool<br />
Arnhem Nijmegen, het ROC Rijn IJssel en de werkplaatsen op het snijvlak<br />
tussen opleiding en professioneel, creatief ondernemerschap (Generale<br />
Oost en Plaatsmaken). Maar ook aan creatieve ondernemers in ateliers en<br />
bedrijfs verzamel<strong>gebouwen</strong> als Het Hoofdkwartier en Het Singelkwartier en<br />
culturele netwerken (Ontwerp Platform Arnhem, Centrum voor (Landschaps)<br />
Architectuur en Stedenbouw Arnhem (CASA), festivals en publieksevenementen<br />
zoals de Arnhem Mode Biënnale, de Sonsbeektentoonstelling, het<br />
Poesjkin Festival, kleinschalige culturele initiatieven, festivals op Stadsblokken<br />
en concerten in stadion Gelredome. Arnhem beschikt ook over verschillende<br />
rijksgesub sidieerde cultuurgezelschappen als Het Gelders Orkest, Introdans<br />
en Toneelgroep Oostpool, en diverse podia als poppodium Luxor, Focus<br />
Filmtheater Arnhem, KAB Posttheater, Kultuurhuis Bosch, Musis Sacrum/<br />
Schouwburg Arnhem en de Gemeentemusea. Het is dan ook niet vreemd dat<br />
verschillende landelijke en provinciale culturele beleidskaders het predikaat<br />
‘krachtcentrale’ (voor de creatieve stad in het algemeen), ‘magneetstad’<br />
(voor beeldende kunst en vormgeving) en ‘brandhaard’ (voor podiumkunst)<br />
op Arnhem plakken.<br />
De doorontwikkeling van Arnhem tot creatieve stad is echter niet vanzelfsprekend.<br />
Onderzoek toont aan dat de groei van de creatieve economie in Arnhem<br />
achterblijft bij de potentiële groei: de lokale creatieve bedrijvigheid heeft een<br />
zwakke binding met het regionale bedrijfsleven; de professionalisering en<br />
opschaling van startende creatieve ondernemers naar zogenaamde doorstarters<br />
verloopt moeizaam; en er is een toenemende mismatch tussen de vraag<br />
naar en het aanbod van permanente ruimten voor creatieve ondernemers.<br />
Hierdoor dreigt de noodzakelijke humuslaag, waarop de Arnhemse creatieve<br />
biotoop zo goed heeft kunnen gedijen, te verarmen. De doorontwikkeling van<br />
creatieve ondernemers en de wisselwerking tussen bedrijfsleven en creatieve<br />
ondernemers lopen vast en zijn daarmee nog meer afhankelijk van toeval.<br />
De creatieve stad dreigt daardoor onzichtbaar te worden.<br />
Proeftuin Creatieve Economie<br />
De noodzaak om dit tij te keren, vormt de directe aanleiding voor de Arnhemse<br />
deelname aan Proeftuinen Creatieve Economie. De centrale vraag voor de<br />
Arnhemse proeftuin is dan ook: is er een strategie te bedenken voor de ontwikkeling<br />
en realisatie van creatieve milieus in Arnhem waarbij gezamenlijke<br />
impulsen van publieke en private partijen op de korte termijn uitmonden in<br />
een organische doorgroei op de langere termijn?<br />
Om deze beleidsvraag te beantwoorden is een aantal stappen doorlopen.<br />
De eerste stap in Arnhem was het uitdragen van het belang van cultuur en<br />
creativiteit door de gemeente. Middels cultuurbeleid en het faciliteren van<br />
creatieve activiteiten in de stad prikkelt de gemeente andere stakeholders.<br />
De tweede en derde stap zijn het creëren en testen van een streefbeeld.<br />
Een van de tests die een streefbeeld moet ondergaan, is te kijken of het<br />
219
draagvlak genereert onder een brede coalitie van partijen. Op basis van een<br />
getest streefbeeld komen kansen maar ook aandachtspunten bovendrijven.<br />
Deze worden door de coalitie aangepakt.<br />
Geen city of art, maar een city of culture. Een stad met een spannend en<br />
dynamisch overgangsgebied tussen beginners en amateurs enerzijds en<br />
gelouterde professionals anderzijds. Een overgangsgebied dat wordt ingevuld<br />
door professionals in opleiding en het label ‘Made in…’.<br />
Dit profiel en de voelbare, positieve dynamiek prikkelt ook overige stedelijke<br />
stakeholders om anders te acteren in hun werkdomein. Corporaties en ontwikkelaars<br />
zien creatieve milieus in toenemende mate als een serieuze katalysator<br />
van stedelijke vernieuwing en leefbare wijken. Ondernemers steunen<br />
creatieve initiatieven om de diversiteit en levendigheid van de binnenstad te<br />
vergroten. Voortgezet onderwijs en middelbare en hogere beroepsopleidingen<br />
stemmen hun creatieve opleidingen meer op elkaar af en op de toekomstige<br />
werkpraktijk van hun studenten.<br />
Stap 1: formuleren streefbeeld<br />
Tegen de achtergrond hiervan, in de slipstream van de planvorming voor<br />
Cultuur in Rijnboog en mede op basis van de door de Stad bv opgestelde<br />
typering van creatieve milieus (zie Inleiding, p. 36), is het streefbeeld<br />
geformu leerd voor de Arnhemse creatoop. De gemeente heeft de ambitie<br />
om de creatieve biotoop te stimuleren door het ontwikkelen van een keten<br />
die begint met tijdelijke en permanente creatieve broedplaats-, werkplaats- en<br />
productiemilieus in de wijken rondom de binnenstad en die in de binnenstad<br />
doorloopt, waar het transactiemilieu al aanwezig is en wordt uitgebouwd. Het<br />
stadsvernieuwingsplan Rijnboog, waarmee Arnhem zich weer naar de rivier<br />
richt, biedt plaats aan hoogwaardige culturele podia en maakt de creatieve<br />
220 keten af. Rondom het centrum ontstaan creatieve werkplaats- en productie- 221<br />
milieus. De volkswijk Klarendal is een van de vier Arnhemse Vogelaarwijken.<br />
Via Stichting Atelier beheer SLAK wonen en werken er veel kunstenaars in de<br />
wijk. Daarnaast is 100% Mode Klarendal een interessant project dat kansen<br />
creëert voor ondernemers in de mode. Binnen het thema mode, creativiteit<br />
en ambacht worden door Volkshuisvesting Arnhem tegen lage huurprijzen<br />
(60 euro per m2 Stap 0: analyseren procesgang creatieve stad Arnhem<br />
Op het moment van het formuleren van bovenstaande vraag zijn er in Arnhem<br />
tegelijkertijd veel ontwikkelingen gaande. In een dergelijke context werkt de<br />
gebruikelijke, rationele analyse van sterkten, zwakten, kansen en bedreigingen<br />
niet. Veel relevanter is te onderzoeken wat en wie er beweegt en waarom.<br />
De overheid moet de initiatieven die uit deze bewegingen voortkomen zo goed<br />
mogelijk faciliteren. Al in 2001 heeft Arnhem hiervoor lokaal cultuurbeleid<br />
opgemaakt.<br />
Het denken over het lokale cultuurbeleid wordt gevoed door drie dimensies.<br />
Ten eerste bezien wij al sinds het vaststellen van de ‘Cultuurvisie Arnhem<br />
2001–2005–2015’ (gemeente Arnhem, 2001) cultuurbeleid vanuit een breed<br />
perspectief. De notie culturele planologie sterkte ons in de gedachte om kunst<br />
en cultuur niet alleen vanuit hun intrinsieke waarde te benaderen, maar<br />
nadrukkelijk ook vanuit maatschappelijke, economische en stedelijke waarden.<br />
Dit is de eerste dimensie van ons cultuurbeleid. De door de Raad voor<br />
Cultuur gehanteerde functionele benadering van cultuur bracht ons bij de<br />
tweede dimensie: de keten van het creatieve proces. Dit is de doorgaande lijn<br />
van opleiding, via werkplaats, productie en netwerken naar podia. De derde<br />
dimensie is de rol die de overheid speelt bij het stimuleren van interactie,<br />
ontmoetingen of wisselwerking op kruispunten tussen cultuur, maatschappij,<br />
economie en stedelijkheid. In de cultuur is er een wisselwerking bij crossovers<br />
tussen disciplines en tussen high en low culture. De hernieuwde<br />
belangstelling voor cultuureducatie en nieuw cultureel burgerschap, dat een<br />
van de aandachtspunten is van de Vogelaarwijken (zie ook hoofdstuk 3), toont<br />
de interactie tussen cultuur en maatschappij. De relatie tussen cultuur en<br />
economie heeft vorm gekregen in de creatieve economie, die een keten vormt<br />
tussen know-what (idee), know-how (technologie) en know-who (businessbenul,<br />
) woon-werkcombinaties met etalages, ontmoetings- en<br />
financieel vermogen). Als laatste is er ook een relatie tussen cultuur en stede-<br />
presentatieplekken aange boden. Klarendal heeft hiermee het karakter van<br />
lijkheid, te weten de gewenste stedelijke diversiteit en dichtheid, kunst in<br />
een broedplaatsmilieu waar (door)starters in niches van de creatieve economie<br />
de publieke ruimte, oftewel de leesbaarheid van Arnhem als creatieve stad.<br />
een bestaan kunnen opbouwen. In het verlengde hiervan is de kans groot<br />
Deze denkboom en de concrete vertaling daarvan in geactualiseerde culturele<br />
dat het zich opschaalt tot een zogenaamd werkplaatsmilieu.<br />
en economische beleidskaders vormden een uitstekende basis voor het<br />
Het Spijkerkwartier heeft zich sinds de jaren tachtig ontwikkeld tot een vrucht-<br />
effectief faciliteren van een aantal <strong>nieuwe</strong> initiatieven in de stad. Zo realiseerbare<br />
bodem voor kunst en cultuur: er wonen veel kunstenaars, er zijn galeries<br />
den creatieve ondernemers met succes bedrijfsverzamelgebouw Het Hoofd-<br />
en kunstwinkels en er zijn theatervoorzieningen voor het kleine circuit. Winkelkwartier.<br />
Het Hoofdkwartier is een voorziening die de afgelopen jaren de<br />
en horecavoorzieningen zijn ruimschoots aanwezig. De recente definitieve<br />
creatieve-stadsgedachte in de praktijk bracht. Het doet dit door een multi-<br />
ontmanteling van het prostitutiegebied geeft een extra impuls aan deze<br />
functio nele aanpak waarin de functie van werkplaats gecombineerd wordt met<br />
ontwikkeling. Het Spijkerkwartier is een place to be. De wijk voldoet aan alle<br />
een productie-, netwerk- en ontmoetingsfunctie. Het Museum voor Moderne<br />
voorwaarden om uit te groeien van creatieve werkplaats naar transactiemilieu.<br />
Kunst Arnhem legde een basis voor een hernieuwde wisselwerking tussen<br />
Een milieu dat via de Steenstraat en Spijkerstraat logisch verbonden is met<br />
kunstenaars, museum en de stad door de onderzoekstentoonstelling<br />
de binnenstad.<br />
‘Made in Arnhem’. Het Ontwerp Platform Arnhem (OPA) zette de creatieve<br />
De Burgemeesterswijk is van oudsher een welgestelde buurt. De wijk staat<br />
stad Arnhem letterlijk op de kaart met zijn ‘Creatieve Kaart van Arnhem en<br />
hoog in de markt, vooral door de aansprekende, monumentale kantoorvilla’s<br />
Gelderland’. Naast het faciliteren van <strong>nieuwe</strong> initiatieven werd gestart met<br />
die er staan. De kansen liggen hier vooral in het topsegment van de creatieve<br />
het completeren van de Arnhemse creatieve keten. Hierdoor wist de stad zich<br />
en zakelijke dienstverlening. De ontwikkeling voltrekt zicht grotendeels auto-<br />
een scherper cultureel en creatief profiel aan te meten, waarbij Arnhem zich<br />
noom.<br />
vooral met de Mode Biënnale stevig in de kijker speelde. Arnhem ontwikkelt<br />
Met zijn te herbestemmen en te herontwikkelen bedrijventerreinen is Centrumzich<br />
tot een stad met een complete culturele basisinfrastructuur en een<br />
Oost in opkomst als een vestigingsplaats voor de creatieve economie.<br />
complete ketenstructuur (voor alle kunstdisciplines een doorlopende lijn).<br />
De prijzen zijn (nog) laag en er is veel ruimte. Het gebied heeft het in zich om
een creatieve hotspot te worden. Er liggen concrete plannen om op het<br />
ters van creatieve bedrijvigheid tot stand te brengen. De interactie tussen de<br />
complex van de dienst Stadsbeheer ongeveer honderd atelierwoningen te<br />
verschillende economische sectoren is te zwak ontwikkeld. De vraag vindt het<br />
realiseren. Ook de voormalige Cobercofabriek biedt kansen voor presentatie-<br />
aanbod niet snel genoeg en vice versa.<br />
en bedrijfsruimten. In de toekomst liggen er mogelijkheden voor verbindingen<br />
De studies van ETIN en SLAK zoomen in op de aard en de omvang van de mis-<br />
met Rijnboog en het Spijkerkwartier.<br />
match tussen de vraag naar en aanbod van ruimten voor creatieve bedrijven.<br />
De binnenstad van Arnhem is een gemengd gebied met een groot verzorgings-<br />
Uit deze studies blijkt dat in de sector creatieve zakelijke dienstverlening zich<br />
gebied voor de regio wat betreft winkelen, horeca en cultuur. Een mooie mix<br />
de komende vijf jaar een grote vraag van ca. 25.000 m2 kantoorruimte afte-<br />
van druk en luidruchtig, sjiek en duur, goedkoop en kansrijk. Met veel publiek,<br />
kent. In kwantitatieve zin is dit, met name tegen de achtergrond van de huidige<br />
grote omzetten en hoge huurprijzen in de winkelstraten Ketelstraat, Rogge-<br />
kantoormarkt, te matchen. In kwalitatief opzicht is er een mismatch: de aanstraat,<br />
Koningstraat en Jansstraat. Met het <strong>nieuwe</strong> Musiskwartier positioneert<br />
geboden kantooreenheden zijn veelal te groot; het prijsniveau is te hoog; en<br />
het centrum zich weer als vanouds als een van de betere winkelcentra van<br />
het lijkt moeilijk om tegemoet te komen aan de gebruikelijke garantievereisten<br />
Nederland. De meeste winkels zijn onderdeel van grote ketens, met een<br />
van de verhuurders van kantoorruimten. Ook bij de toegepaste kunsten wordt<br />
beperkt aantal merkwinkels in het hogere marktsegment. Hoewel Arnhem<br />
een toenemende vraag gesignaleerd: ca. 20.000 m2 bedrijfs-, werk- en atelier-<br />
bekendstaat als een stad van mode en cultuur is het winkelbestand in de<br />
ruimte. Naar verwachting is deze vraag in kwantitatieve zin lastig te beant-<br />
binnenstad op dit punt nog weinig verrassend. De ambitie is dan ook om het<br />
woorden. Ook hier is een kwalitatieve mismatch. Niet wat betreft geografische<br />
profiel als winkelstad voor mode, vormgeving en lifestyle te versterken: milieus<br />
ligging, diversiteit en typologie, maar nadrukkelijk wel in relatie tot de wens<br />
voor talent, eigenzinnige ontwerpen, pilotstores, flagship- en lifestylewinkels,<br />
naar permanente ruimten en de specifieke combinatie van wonen en werken<br />
presentatieplekken en expliciete verbanden met evenementen als de Mode<br />
(op één plek en toch gescheiden). SLAK stelt in de autonome kunsten een<br />
Biënnale.<br />
fors stijgende vraag naar permanente ateliers en atelierwoningen vast.<br />
Met name het stegencircuit (Kerkstraat, Kortestraat, Weverstraat, Rijnstraat)<br />
Er is momenteel een wachtlijst van 1350 ondernemers voor een atelier<br />
en de stegen direct ten zuiden van de Korenmarkt lenen zich voor een derge-<br />
of atelierwoning. Er is een toenemende vraag naar ruimten voor specifiek<br />
lijke invulling. De bestaande kwaliteitsretail en een aantal <strong>nieuwe</strong> impulsen<br />
gebruik (bijvoorbeeld van musici en beeldhouwers en gezamenlijke ruimten<br />
zoals Humanoid, Trix en Rees en Coming Soon illustreren dit en versterken<br />
voor experiment, presentatie en ontmoeting). Daarbij hebben slechts 98 van<br />
de verkleuring.<br />
de 846 ateliers/atelierwoningen die SLAK momenteel beheert een permanente<br />
222 Rijnboog biedt mogelijkheden om op middellange termijn een nieuw segment<br />
status. Er zijn 748 ateliers op tijdelijke basis (1-5 jaar) beschikbaar. Dit tijde- 223<br />
van de detailhandel aan te boren. Met name de grootschalige geplande nieuwlijke<br />
aanbod kent veel beperkingen. Zo maakt tijdelijkheid gewenste investerinbouw<br />
bij de Mandelabrug biedt aanknopingspunten voor een grote speler in<br />
gen onrendabel. Deze worden dan ook niet gedaan, waardoor de aangeboden<br />
het topsegment van mode, design en lifestyle aangevuld met kleinere speciaal-<br />
ruimten minder aan de vraag voldoen. Tijdelijkheid belemmert bovendien de<br />
zaken. Ook het Havenkwartier, waar het Kunstencluster (een krachtenbundeling<br />
doorstroming. Het beperkt de professionalisering van SLAK. Het tijdelijke aan-<br />
van museum, schouwburg en filmtheater) zal verrijzen, is een uitgelezen kans<br />
bod loopt daarnaast, vanwege de economische druk op herbestemming en<br />
voor ver<strong>nieuwe</strong>nde horeca- en winkelconcepten.<br />
herontwikkeling, de komende jaren substantieel af.<br />
In het Stationsgebied aan de <strong>Oude</strong> Kraan ontstaat, tot slot, een cluster van<br />
De onderzoeken van ETIN en SLAK bevestigen het beeld dat vooral ruimte<br />
creatieve opleidingen. Naast ArtEZ heeft ROC Rijn IJssel zich er inmiddels<br />
voor doorstarters een aandachtspunt is. Het geschetste streefbeeld en de<br />
gevestigd. Het Hoofdkwartier vervult er een belangrijke rol als knooppunt in<br />
uitkomsten van de genoemde studies zijn in een tweetal proeftuinbijeen-<br />
het creatieve netwerk. Coehoorn, een gebied ten noorden daarvan, biedt in<br />
komsten gepresenteerd aan en bediscussieerd met vertegenwoordigers van<br />
afwachting van de tweede fase van Rijnboog kansen voor tijdelijke <strong>functies</strong>.<br />
creatieve ondernemers, beheerders van werkruimten/ateliers (G72 en SLAK),<br />
corporaties (Portaal, Vivare en Volkshuisvesting Arnhem), ontwikkelaars en<br />
Stap 2: toetsen streefbeeld<br />
beleggers (Johan Matser Projectontwikkeling, Giesbers, AM, Kondor Wessels,<br />
De haalbaarheid van dit streefbeeld is getoetst aan de hand van studies<br />
Rabobank). Tijdens deze sessies zijn de kansen, knelpunten en actiepunten<br />
van ABF Research (2006), ETIN Adviseurs (2006) en Stichting Atelierbeheer<br />
SLAK (2007) en discussies tijdens proeftuinbijeenkomsten met stakeholders.<br />
nader verkend. Dit vormde de input voor de volgende stap.<br />
Tijdens deze bijeenkomsten werd vooral de mismatch tussen de vraag- en<br />
Stap 3: expliciteren kansen, aandachtspunten en actiepunten<br />
aanbodkant van ruimten voor creatieve ondernemers besproken.<br />
De partners van bestaande en potentiële coalities steunen het streefbeeld.<br />
Onderzoek van ABF Research onderschrijft het streefbeeld. Arnhem in het<br />
Sterker nog, een aantal partners is al bezig om concrete kansen te verzilveren<br />
algemeen en de genoemde wijken rondom de binnenstad in het bijzonder<br />
Projectontwikkelaar Johan Matser ontwikkelt in het stegenstelsel in de binnen-<br />
beschikken over uitstekende condities voor het ontstaan en verder opschalen<br />
stad een multifunctionele locatie voor wonen, ateliers en kleinschalige detail-<br />
van creatieve milieus. Tenminste in theorie. De bovengenoemde studies brenhandel,<br />
en beheerder en ontwikkelaar van creatieve bedrijfsverzamel<strong>gebouwen</strong><br />
gen immers twee belangrijke belemmeringen aan het licht. Arnhem heeft ten<br />
G72 programmeert het Singelkwartier op de grens van het Spijkerkwartier met<br />
eerste een tekort aan juist die milieus waarin de groei in landelijk perspectief<br />
de binnenstad, de Enk aan de Velperweg en de Federatie in Centrum-Oost.<br />
de afgelopen jaren het meest krachtig is geweest, namelijk de creatieve werk-<br />
Woningcorporaties verbinden zich met de culturele sector in Arnhem voor<br />
plaatsen en transactie/marktmilieus. Daarnaast is op dit moment de lokale<br />
de programmering van het ‘podium’ bij de onderdoorgang van parkeergarage<br />
vraag naar creatieve diensten en producten onvoldoende om duurzame clus-<br />
Langstraat in de binnenstad (Corporatie Portaal in samenwerking met CASA,
224 225<br />
Café Vrijdag, ontmoetingsplek van de<br />
creatieve klasse op de rand van het<br />
Spijkerkwartier in Arnhem.<br />
‘iedere wijk beschikt<br />
over unieke condities<br />
en kansen. Dat vergt<br />
maatwerk en...<br />
duurzame gebiedsgerichte<br />
coalities.’<br />
Coming Soon, dé conceptstore voor<br />
Nederlands ontwerptalent in de binnenstad<br />
van Arnhem. Een initiatief van ArtEZ<br />
Hogeschool voor de Kunsten om de<br />
verbinding te leggen tussen onderwijs<br />
en praktijk.
Ontwerp Platform Arnhem en de kunstenaars van G.A.N.G.). De corporatie<br />
binnen het programmaonderdeel ‘stimuleren creatief ondernemerschap’ zijn:<br />
Volkshuisvesting Arnhem werkt samen met de gemeente aan de herbestem-<br />
GO! (Gelderland Onderneemt), 100% Mode Klarendal en Coming Soon.<br />
ming van de Coehoornkazerne in Klarendal en samen met Stichting Atelier-<br />
2 Om de creatieve economie te laten groeien moet er in een stad een kritibeheer<br />
SLAK aan de invulling van het Stadsbeheercomplex in Centrum-Oost.<br />
sche massa aan potentiële opdrachtgevers zijn. De mate waarin aan deze<br />
De gemeente is bezig met de herbestemming van de Sociale Academie en<br />
voorwaarde wordt voldaan, verschilt naar gelang de focus van het bedrijf.<br />
panden in het voormalige prostitutiegebied in het Spijkerkwartier en de tijde-<br />
De gemeente kan een rol spelen in het ontsluiten van de markt voor creatieve<br />
lijke herbestemming van de school aan de Boulevard Heuvelink op de grens<br />
ondernemers door te verbinden. De gemeente kan verschillende rollen bespe-<br />
van het Spijkerkwartier en Centrum-Oost. Uiteindelijk wil de gemeente deze<br />
len. Ze kan als opdrachtgever functioneren, maar ook als initiator van businessprojecten<br />
in samenwerking met een partner ontwikkelen, maar deze heeft<br />
2-businessactiviteiten en evenementen. Daarnaast kan ze de ontwikkeling<br />
zich nog niet aangediend.<br />
van netwerken ondersteunen. Projecten binnen het programmaonderdeel<br />
Het gezamenlijk verzilveren van deze kansen heeft geleid tot een aantal aan-<br />
‘ verbinden’ zijn: Made in Arnhem, CASA, OPA en OMA. Overigens moet niet uit<br />
dachtspunten. In relatie tot de noodzaak van voldoende kritische massa en<br />
het oog worden verloren dat veel creatieve ondernemers hun markt ver buiten<br />
om concurrentie te voorkomen, is het belangrijk goed na te denken over de<br />
Arnhem hebben, vaak zelfs internationaal, zoals op het gebied van mode.<br />
branchering en thematisering van de verschillende creatieve milieus. Wat laat<br />
3 Om de herkenbaarheid van het lokale cultuur- en evenementenbeleid te<br />
je waar landen? Daarnaast moet goed over de fasering worden nagedacht.<br />
versterken, werken wij momenteel aan het bijstellen en actualiseren van de<br />
Welke initiatief pak je wanneer op?<br />
afzonderlijke culturele beleidskaders en leggen wij meer expliciete relaties<br />
Bij de beantwoording van deze vragen zullen de ontwikkelaars zich moeten<br />
met de verschillende waarden van kunst en cultuur, de ketendynamiek en<br />
laten leiden door de behoeften van met name doorstarters, de gewenste<br />
de kruispunten.<br />
keten van creatieve milieus, de wijkgerichtheid of stedelijkheid daarvan<br />
4 De creatieve keten van vakonderwijs, creatie, productie, distributie en<br />
en de gewenste mix (zie hoofdstuk 2). Dit is een mix van bedrijfjes: starters,<br />
detail handel moet compleet zijn om te spreken van een sterke creatieve<br />
doorstarters en gearriveerden; van sectoren in de creatieve economie; van<br />
sector in de stad of regio. Qua onderwijsaanbod is de uitgangspositie van<br />
commerciële en niet-commerciële ondernemers en van <strong>functies</strong> als werken,<br />
Arnhem zonder meer goed te noemen. De stad beschikt over een aantal<br />
wonen en ontmoeten. Daarbij beschikt iedere wijk over unieke condities en<br />
belangrijke creatieve vakopleidingen op alle niveaus die ondernemers en<br />
kansen. Dat vergt maatwerk en kost veel tijd. Er zal daarom gewerkt worden<br />
personeel voor de creatieve bedrijven voortbrengen. Projecten/initiatieven/<br />
226 aan duurzame gebiedsgerichte coalities. Als laatste aandachtspunt is het<br />
maatregelen binnen het programmaonderdeel ‘kennisinfrastructuur creatieve 227<br />
belangrijk dat de gemeente duidelijkheid verschaft over haar belang en hande-<br />
stad’ zijn: de Arnhemse Methode, Lectoraten innovatie, creatieve economie<br />
lingsmogelijkheden. In Hengelo was dit bijvoorbeeld ook een belangrijk aan-<br />
en mode (HAN, ArtEZ), Cultureel Masterplan Arnhem (CHORA) en Organza<br />
dachtspunt. De gemeente dient een actievere rol te spelen in het faciliteren<br />
(Europees kennisnetwerk en twinning-project).<br />
van creatieve initiatieven en tegelijkertijd voor consistent beleid en uitvoering<br />
5 Een van de eerste vereisten voor een bloeiende creatieve economie is<br />
zorgen.<br />
een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor creatieve ondernemers. Ruimte voor<br />
crea tieve bedrijven is een belangrijke concurrerende vestigingsfactor gewor-<br />
Stap 4: opstellen programma Arnhem Creatieve Economie<br />
den tussen de steden in Nederland die de creatieve economie aan zich willen<br />
Dit is de stap waar de gemeente momenteel middenin zit. Bij de vorige stappen<br />
binden. Binnen de creatoop-strategie worden voor verschillende soorten<br />
heeft de gemeente zich vooral geconcentreerd op de vastgoedkant van het<br />
bedrijven <strong>nieuwe</strong> ruimten ontwikkeld. Daarbij wordt gefocust op de milieus<br />
vraagstuk. Dit is niet verkeerd: nadenken over <strong>gebouwen</strong> en plekken blijkt altijd<br />
die Arnhem nu mist, namelijk de creatieve werkplaats- en transactiemilieus<br />
een goed vehikel om je inhoudelijke lijnen uit te zetten. Nu is het echter zaak<br />
om die lijnen weer met elkaar te verbinden. Inzet op de creatieve economie<br />
(zie Inleiding).<br />
van een stad is namelijk meer dan een bouwopgave. Arnhem is hard aan het<br />
Reflectie en lessen<br />
werk om de doelen, inspanningen en middelen met de verschillende coalities<br />
Over het algemeen zijn de lessen uit de Proeftuinen Creatieve Economie<br />
verder in te vullen. Daarbij zijn de volgende programmalijnen ingezet:<br />
goed vergelijkbaar met die van Arnhems parallelle deelname aan de Kopgroep<br />
1 Om de doelstellingen op het gebied van de creatieve economie te realise-<br />
Maatschappelijk Vastgoed. De Kopgroep is een vergelijkbaar kennisnetwerk<br />
ren, zal de gemeente sterk de nadruk leggen op het stimuleren van onder-<br />
van steden dat zich richt op vragen rondom sociale bouwstenen in wijken en<br />
nemerschap in de creatieve sector. Ondernemerskwaliteiten zijn belangrijk<br />
de rol en functie van maatschappelijke voorzieningen hierin. De Kopgroep heeft,<br />
om een startende onderneming tot een succes te maken en om groei te reali-<br />
ten behoeve van het congres ‘Bouwstenen voor sociaal’ (oktober 2007), een<br />
seren. Primair is dat natuurlijk de verantwoordelijkheid van de bedrijven zelf,<br />
aantal spelregels voor het Nieuwe Programmeren bedacht die sterk correspon-<br />
maar de gemeente en de Kamer van Koophandel hebben in de loop der jaren<br />
deren met de vraagstukken waarmee creatieve milieus worstelen:<br />
een uitgebreid pakket aan ondersteuningsmaatregelen (subsidies, fondsen,<br />
– Sociaal boven fysiek, een praktijk die wonen, werken, maar ook ontmoeting,<br />
coachingstrajecten) voor startende en doorstartende ondernemers ontwikkeld.<br />
ontplooiing en ontspanning strategisch inzet als katalysator van stedelijke<br />
Ook de vakopleidingen timmeren stevig aan de weg om creatief, innovatief en<br />
vernieuwing.<br />
kennisintensief ondernemerschap bij hun studenten en docenten te bevorderen.<br />
– Kansen boven knelpunten. Een werkwijze waarin het bestaande niet een<br />
De inzet is het totale pakket te toetsen aan de behoeften van de creatieve<br />
obstakel maar juist de bron is voor het <strong>nieuwe</strong>. Niet de knelpunten maar de<br />
sector en waar nodig aan te passen. Projecten, initiatieven en maatregelen<br />
kansen van een gebied zijn het mentaal vertrekpunt, een benadering die voort-
228 229<br />
boven Ontmoeting tussen creatieven<br />
in restaurant ‘de Kookplaats’ van het<br />
Hoofdkwartier, verzamelgebouw voor<br />
creatieve ondernemers.<br />
onder Rondleiding voor minister Vogelaar<br />
(tweede links) bij het initiatief ‘100%<br />
Mode in Klarendal’, in het kader van<br />
de prachtwijkenaanpak.<br />
boven Kunstenaarscollectief G.A.N.G.<br />
maakte in opdracht van Essent als nieuw<br />
beeldmerk van Arnhem dit acht meter<br />
hoge hert, dat is geplaatst op het <strong>nieuwe</strong><br />
busstation van Arnhem CS.<br />
onder Het monumentale Postdistibutiecentrum<br />
dat volledig opnieuw wordt<br />
opgetrokken op de Sonsbeeksingel,<br />
nadat het op het Centraal Station moest<br />
wijken. Het gebouw gaat plaats bieden<br />
aan het <strong>nieuwe</strong> modecentrum met<br />
presentatieruimtes, ateliers en horeca.
ouwt op bestaande waarden, beschikbaar talent en al genomen initiatieven.<br />
de maximalisatie van de grond-, huur- en vastgoedopbrengsten enerzijds<br />
– Identiteit boven uniformiteit. Belangrijk is een praktijk die gericht is op het<br />
en de veelal beperkte financiële draagkracht van de creatieve ondernemers<br />
creëren van attractieve verschillen en identiteit; geen planningspraktijk waar<br />
anderzijds.<br />
procedures, reflexen en andere mechanismen juist ieder verschil nivelleren,<br />
Nu blijkt het een hele opgave om dit ambtelijke dilemma politiek bespreek-<br />
vanuit het veronderstelde oogpunt van het algemeen belang.<br />
baar te maken. Het ambtelijke middenkader neigt immers eerder tot het<br />
– Activeren boven beheersen. Gaat over een praktijk die de aanwezige<br />
aanscherpen dan tot het verzachten van het ‘conflict’. Er is geen oog meer<br />
krachten niet wil beheersen door middel van (soms obsessieve) planning<br />
voor het kansrijke, integrale vergezicht. Tenminste, zo lijkt het. Tegelijkertijd<br />
en control, maar juist wil opsporen en activeren.<br />
consta teren wij namelijk dat de diensten, met name in herstructurerings-<br />
– Waardecreatie boven budgetdenken. Wat iets kost lijkt belangrijker te<br />
gebieden, minder vaak op verschillende golflengten opereren. Dit is waarschijn-<br />
worden dan wat iets opbrengt. Er zal een aanpak moeten komen waarbij de<br />
lijk toe te schrijven aan de integrale kwaliteiten van het eindbeeld, het brede<br />
waardecreatie van het gehele gebied centraal staat, een aanpak geïnspireerd<br />
maatschappelijke draagvlak daarvoor, de goed uitgelijnde matrixorganisatie<br />
door een samenhangende en duurzame gebiedexploitatie.<br />
en besluitvormingsprocedures en de stevige prikkel richting betrokkenen<br />
– Arena boven polder. Tegengestelde belangen fungeren niet alleen als uit-<br />
om zich in te leven in elkaars doelen-, inspanningen- en middelennetwerk.<br />
gangspunt maar ook als bron van energie en strijdlust. De arena, mits goed<br />
Je durft vaker op elkaars stoel te zitten.<br />
ingericht, haalt het beste in mensen boven. Net als competitie is samenwer-<br />
Hiermee verschuift het karakter van de interactie: van wantrouwen naar<br />
king een middel om het beste te presteren, geen doel.<br />
vertrouwen; van beleefde façade naar spontane uitwisseling; van (tegen)<br />
– Trots boven tevredenheid. Tevredenheid is steeds vaker de maatstaf, een<br />
afhankelijk naar onderlinge afhankelijkheid; van apathie en competentiestrijd<br />
zesje de maat. Belangrijk is een aanpak die niet tevredenheid, maar trots op<br />
naar creatief werken. Eerst nog langzaam en vaak erg afhankelijk van perso-<br />
de eerste plaats zet. Trots op de buurt, trots op de stad.<br />
nen, maar onder druk van de (groot)stedelijke opgaven en een groeiend besef<br />
– Vertellen boven tellen. Budgetberekeningen en haalbaarheidsonderzoeken<br />
van de <strong>nieuwe</strong> rol en functie van de gemeente hierbinnen, in een hoger tempo<br />
brengen mensen niet in beweging. Het vertellen van beeldende verhalen en<br />
en met meer continuïteit.<br />
inspirerende verhalen is veel belangrijker. Het tellen komt later wel.<br />
Kortom, er zit nadrukkelijk een positieve ontwikkeling in de samenwerking.<br />
– Eigen-wijs boven meezingen. Verscheidenheid ontstaat niet als iedereen<br />
Vooralsnog lijkt het echter eerder een toevalligheid dan een bewuste manage-<br />
elkaar klakkeloos kopieert. Professionals met een zekere eigenheid, met een<br />
mentstrategie. We moeten leren om het toeval vaker een handje te helpen!<br />
230 passie of een droom, moeten niet bang zijn om zelf iets te verzinnen. Deze<br />
professionals zingen niet mee met de massa, maar kiezen hun eigen wijs.<br />
Neem spelregels niet kritiekloos over, maar pas ze aan en regel ze in voor<br />
het spel dat je lokaal wilt spelen.<br />
231<br />
Toepassen van de spelregels heeft uiteraard grote consequenties voor de rol<br />
die een gemeente heeft bij het realiseren van maatschappelijke voorzieningen<br />
in het algemeen en creatieve milieus in het bijzonder. Ook de gevolgen voor<br />
de interne, gemeentelijke organisatie zijn niet te onderschatten. In het kader<br />
van de aanstaande (deels al lopende) implementatie van de strategie met<br />
betrekking tot creatieve milieus bereiden wij momenteel (al doende) een analyse<br />
van deze organisatorische plussen en minnen voor. In het onderstaande<br />
lichten wij een tipje van de sluier op.<br />
Binnen de Arnhemse gemeentelijke context hebben wij met drie min of meer<br />
zelfstandige diensten te maken bij de uitvoering van onze ambities op het<br />
terrein van creatieve milieus: de dienst Maatschappelijke Ontwikkeling, waar<br />
de sector Cultuur onder valt; de dienst Stadsontwikkeling, die de kaders stelt<br />
voor ruimtelijke ontwikkelingen; en de Facilitaire Dienst, die onder meer verantwoordelijk<br />
is voor het beheer van tijdelijk (lees: strategisch) en permanent<br />
gemeentelijk vastgoed.<br />
In het proces van samenwerken tussen deze diensten komen we telkens drie<br />
dimensies tegen: inhoud (wat, onderwerpen, feiten en meningen); procedure<br />
(hoe, aanpak en besluitvorming); en interactie (proces). Wij constateren dat<br />
de inhoudelijke doelen en belangen van de genoemde diensten tot op een<br />
zeker abstractieniveau goed te schakelen zijn. Bij het uitwerken van de afzonderlijke<br />
verantwoordelijkheden en met name het doorrekenen van de financiële<br />
consequenties loopt het echter spaak. Meest pregnant is de botsing tussen
Olympisch Gebied<br />
Amsterdam<br />
Hans Karssenberg, Stipo<br />
Nelleke Penninx, Stadsdeel Oud-Zuid<br />
‘Het Olympisch gebied staat aan de<br />
vooravond van een verrassende renaissance.’<br />
Creatieve milieus in Amsterdam<br />
in 2007<br />
232 Situatie<br />
Het Olympisch Gebied ligt rondom het Olympisch Stadion, een icoon van de<br />
sport in Nederland. Dit gebied, direct gelegen aan Ring A10, had kortstondig<br />
een centrale positie tijdens de Spelen van 1928, maar bleef een stedelijke<br />
rafelrand. De afgelopen jaren is een begin gemaakt om hier verandering in te<br />
brengen. BPF BouwInvest heeft het Olympisch Stadion gerenoveerd, waarbij<br />
kantoorruimten zijn gecreëerd voor bedrijven, onder meer in de sportsector en<br />
de creatieve industrie. Ook binnen de directe invloedssfeer van het Olympisch<br />
Gebied hebben enkele ontwikkelingen plaatsgevonden. De buitenruimte van<br />
het Olympisch Stadion is in 2007 opnieuw ingericht. Daarnaast is ten noor-<br />
233<br />
den van het stadion een geheel <strong>nieuwe</strong>, hoogwaardige wijk met bijna duizend<br />
woningen ontstaan: het Olympisch Kwartier. Aan de westkant van het stadion<br />
ligt een wat ruig gebied waar de museumtramlijn naar Amstelveen doorheen<br />
rijdt. Het wordt opnieuw ingericht als Park Schinkeleilanden voor sport<br />
en recreatie.<br />
Feitelijk strekt het Olympisch Gebied zich veel verder uit dan deze directe<br />
omgeving van het Stadion. De uitdaging is er om de kwaliteitsslag die in<br />
het Stadion en directe omgeving wordt gemaakt door te trekken naar het<br />
hele Olympisch Gebied, en dan niet slechts in fysiek opzicht. In de nabije<br />
toekomst zal ook het Stadionplein een kwalitatieve verbeterslag maken.<br />
De planvorming daarvoor, naar ontwerp van architectenbureau OMA, wordt<br />
nu uitgewerkt.<br />
Creatieve milieus in 1996 Creatieve milieus in 2004<br />
Het Olympisch Gebied ligt strategisch in de stad. Direct bereikbaar aan de<br />
Ring A10 vormt het de eerste entree tot de bewoonde stad, maar het behoort<br />
evengoed tot het centrumgebied van Amsterdam. De architectonische en<br />
Broedplaats<br />
Creatieve werkplaats<br />
stedenbouwkundige kwaliteit van de wijk is bepaald door het Plan-Zuid van<br />
Transactiemilieu<br />
Berlage. Het Olympisch Gebied ligt centraal in de Sportas Amsterdam, een<br />
zone die loopt van het Vondelpark naar het Amsterdamse Bos, en van het<br />
*<br />
Productiemilieu<br />
Proefuin
234<br />
Kansenkaart creatieve milieus<br />
in Amsterdam<br />
Kans op nieuw creatief milieu<br />
Kans op opschaling<br />
Kans op terugschaling<br />
Kans op verdwijning<br />
Creatieve milieus in 2004<br />
* Proefuin<br />
Olympisch Stadion tot het Wagenerstadion in Amstelveen. Als sportief-<br />
recreatieve en groen-blauwe as kruist de Sportas de Zuidas en vormt zo nabij<br />
Schiphol een belangrijke aanwinst voor het internationale vestigingsklimaat.<br />
Olympische Spelen<br />
De traditie van het olympische vuur is gestart in Amsterdam, organisator van de Olympische<br />
Spelen in 1928. De Marathontoren van het Olympsch Stadion werd speciaal voor het vuur<br />
gebouwd. In meters is de toren precies even hoog als de marathon in kilometers. Niet voor<br />
niets is dit ook vandaag nog het begin en eindpunt van de Amsterdam ING Marathon.<br />
Olympische Coalitie<br />
Het Olympisch Gebied staat aan de vooravond van een verrassende renaissance.<br />
Talloze partijen ontwikkelen autonoom plannen voor dit gebied en<br />
de directe omgeving: Zuidas, VU, Amsterdamse kennisinstellingen, Topsport<br />
Amsterdam, DMO en diverse anderen creëren kansen voor het gebied.<br />
Om de kans op een succesvolle, eenduidige en geïntegreerde ontwikkeling te<br />
vergroten, is het cruciaal om het Olympisch Gebied vanuit een overkoepelende<br />
visie te ontwikkelen. Voor dit uitgangspunt is in 2007 de Olympische Coalitie<br />
opgericht: zeven publieke en private partijen die samen kiezen voor een<br />
programmatische aanpak. De zeven kernpartners zijn het Olympisch Stadion,<br />
de Gerrit Rietveld Academie, NOC*NSF, Projectbureau Zuidas, dRO Amsterdam,<br />
BPF BouwInvest en Stadsdeel Oud-Zuid. Het opdrachtgeverschap is gedeeld<br />
met alle samenwerkende partijen.<br />
De Olympische Coalitie wil van het Olympisch Gebied Amsterdam een sportief<br />
en cultureel centrum van allure maken, met een onderscheidend aanbod aan<br />
activiteiten. Uitgangspunt is de eigen kracht van het gebied en de bestaande<br />
leefomgeving. Dit gebied is onlosmakelijk verbonden met het olympische<br />
verleden en met Plan-Zuid van Berlage. De architect van het stadion, Jan Wils,<br />
was een protégé van Berlage. Met de strakke architectuur van rode baksteen<br />
sluit het goed aan bij de door Berlage ontworpen wijk.<br />
Amsterdam is lid van het gezelschap van 25 olympische wereldsteden. Net<br />
als collega-steden Sydney en Barcelona wil de Olympische Coalitie het gebied<br />
rond het Olympisch Stadion tot een ‘Olympic Parc’ ontwikkelen. Bij het tastbaar<br />
maken van de potentie van dit gebied blijken het olympische motto<br />
(hoger, sneller, sterker) en de olympische gedachte (culturele uitwisseling<br />
en ontmoeting) voor alle betrokkenen bewoners, bedrijven en instellingen<br />
opnieuw een enorme inspiratiebron.<br />
Maar hoe ‘maakbaar’ is een stedelijk gebied? Lukt het om het Olympisch<br />
Gebied te ontwikkelen van rafelrand tot een bruisend stadshart waar talentontwikkeling<br />
en ontmoeting centraal staan? De Olympische Coalitie is overtuigd<br />
van wel. Zoals de Zuidas een internationale toplocatie is voor wonen en<br />
werken, zo moet het Olympisch Gebied synoniem worden voor sport, viering,<br />
creativiteit en innovatie. Ondersteund door concrete <strong>functies</strong>, activiteiten<br />
en evenementen en met een uitstraling die loopt van lokaal (verbroedering,<br />
beweging van omwonenden) tot internationaal. Amsterdam kan zich hiermee<br />
in binnen- en buitenland presenteren.<br />
Sport, wellness en gezondheid vormen de rode draad in de voorziene profilering<br />
en programmering. Andere wereldsteden laten zien dat het sportklimaat,<br />
zowel de mogelijkheid om het zelf te beoefenen als de beleving ervan, een<br />
belangrijk element is van het stedelijk vestigingsklimaat voor internationale<br />
bedrijven. Dit betekent niet dat de Coalitie het gebied tot een olympisch dorp<br />
wil maken. Maar de energie die uitgaat van het olympische motto geeft wel<br />
235
236 237<br />
Suriprofs in het Olympisch Stadion<br />
Het Olympisch Stadion biedt plek aan<br />
grootschalige publieke manifestaties.
ichting en biedt aanknopingspunten voor aanverwante thema’s en ontwikkelingen<br />
die hier logisch bij aansluiten, zoals bewust leven, duurzaamheid,<br />
voeding en (<strong>nieuwe</strong>) media. Daarnaast zijn talloze andere disciplines denkbaar<br />
waarin het olympische motto inspirerend tot uitdrukking komt. Denk bijvoorbeeld<br />
aan kunst en cultuur, met de Rietveld Academie in de directe nabijheid,<br />
maar ook het internationale zakenleven van de Zuidas: iedereen streeft<br />
ernaar het beste uit zichzelf te halen.<br />
De missie van de Coalitie is om het Olympisch Gebied te ontwikkelen tot hét<br />
gebied voor olympische energie, podium van de sport in Nederland en dynamisch<br />
kruispunt waar sport en cultuur elkaar ontmoeten. De Coalitie wil deze<br />
doelstelling in acht jaar realiseren (twee olympische termijnen).<br />
Activiteiten in en om het Olympisch Stadion<br />
Internationale topatleten trainen dagelijks in het Olympisch Stadion. Wereldkampioen<br />
100 meter sprint Tyson Gay is dagelijks op de atletiekbaan in het stadion te bewonderen.<br />
Straks zullen zij te vinden zijn op de <strong>nieuwe</strong> atletiekaccommodatie achter het Stadion, vlak<br />
bij de plek waar in 1928 Johnny Weissmuller zijn twee gouden zwemmedailles won. Maar het<br />
Stadion biedt ook activiteiten voor sporteducatie en ontvangt veel schoolkinderen. Naast de<br />
marathon vinden evenementen plaats zoals de NK Atletiek, Nikepark, en spelen de Suriprofs<br />
(nationale voetbalelftal van Suriname) hier hun wedstrijden .<br />
Gebied zelf. Daar is op dit moment nog geen sprake van. Door introductie<br />
van een citymarketing-aanpak kan het gebied zich als krachtig en één geheel<br />
presenteren, waarmee de beeldvorming positief kan worden beïnvloed.<br />
Daarnaast wordt er gewerkt aan een programmering voor het gebied. Activiteiten<br />
moeten geïnitieerd, gestimuleerd en uiteindelijk georganiseerd worden.<br />
De Coalitie organiseert zelf sportieve en culturele activiteiten en evenementen,<br />
of helpt bij activiteiten van derden. De activiteiten kunnen variëren van<br />
een mobiele ijsbaan of een opera-uitvoering op het Stadionplein tot een<br />
bijdrage aan het bidbook dat leidt tot het binnenhalen van de Olympic Youth<br />
Games naar het Olympisch Gebied.<br />
De derde component in de activiteiten is een politieke, waarbij de Coalitie<br />
optreedt als volwaardig gesprekspartner van politiek en bedrijfsleven. Aandachtpunten<br />
zijn het vergroten van de onderlinge samenwerking, de realisatie<br />
van gewenste voorzieningen in het gebied en het voorkomen van negatieve<br />
ontwikkelingen.<br />
Er is sprake van een unieke vorm van stedelijke ontwikkeling. De Coalitie richt<br />
zich op het profileren en programmeren van het Olympisch Gebied en minder<br />
op de fysieke component (het stedenbouwkundig plan). Toch is het onmogelijk<br />
de inhoudelijke invulling los te koppelen van de plannen voor bebouwing en<br />
inrichting. Duidelijk is dat voor de Coalitie een sport- of een wellnesshotel<br />
beter past dan een businesshotel. Een mediavoorziening en een grand café<br />
in het Citroëngebouw hebben de voorkeur boven een advocatenkantoor.<br />
Het Olympisch Stadion huisvest instellingen als de Johan Cruyff Foundation, de Johan Cruyff<br />
University, de Richard Krajicek Foundation, Topsport Amsterdam en de Olympic Experience.<br />
Deze laatste is door het IOC opgenomen in het internationale netwerk van olympische musea.<br />
Proeftuinen Creatieve Economie<br />
238 Topsporters beschouwen het als een eer om in het Stadion te worden gehuldigd. Ook veel<br />
In 2006 heeft de Coalitie voor het Olympisch Gebied zich aangesloten bij 239<br />
bedrijven weten vanwege die uitstraling het Stadion te vinden.<br />
de landelijke reeks Proeftuinen Creatieve Economie. Aanleiding was te onder-<br />
Het Olympisch Gebied bevat voorzieningen voor topsport en breedtesport. De openbare ruimte<br />
zoeken hoe het gebied kan uitgroeien tot een eigen plek in de Creatieve Stad<br />
is na een recente opknapbeurt van hoge kwaliteit en biedt de mogelijkheid om er kleinschalige<br />
Amsterdam. Dit nadrukkelijk niet door bestaande locaties als de Westergas-<br />
en grootschalige sportgerelateerde, maar ook andere evenementen te organiseren. Het terrein<br />
fabriek of de NDSM-werf te imiteren, maar door vanuit een gebiedseigen<br />
rondom het Stadion biedt allerlei mogelijkheden voor informele sport, die naast de verenigings-<br />
thema samen met instellingen en actoren uit het gebied de ontwikkeling in<br />
sport steeds belangrijker wordt in de stad.<br />
te zetten. Het overkoepelende thema is de olympische gedachte.<br />
Ook cultuur is vertegenwoordigd. Het ‘olympische’ verenigt van oudsher sport en cultuur: de<br />
Hiertoe heeft de Coalitie tal van ideeën voor tijdelijke projecten laten ontwikke-<br />
Spelen werden gezien als meting voor lichaam én geest. Sport heeft een belangrijke culturele<br />
len door Young Designers + Industry (YD+I). YD+I beoogt met de inbreng van<br />
kant, wat goed is te zien bij de huidige Olympische Spelen. De internationaal vermaarde<br />
creativiteit een bijdrage te leveren aan veranderingsprocessen in de maat-<br />
Rietveld Academie ligt om de hoek van het Olympisch Stadion en is een belangrijke samenschappij.<br />
Om dit te bereiken creëert YD+I een context waarin jonge ontwerpers<br />
werkingspartner.<br />
in samenwerking met bedrijven en organisaties werken aan ontwerpprojecten<br />
die zo zijn geformuleerd dat de resultaten verkenningen zijn. Verkenningen van<br />
Sense of Excitement<br />
de uitdagingen en kansen die er voor ontwerpers en bedrijven voortkomen<br />
De Coalitie voor het Olympisch Gebied Amsterdam werkt aan de volgende<br />
uit de ontwikkelingen in de maatschappij. Voorbeelden van tijdelijke projecten<br />
vragen: hoe brengen we het Olympisch Gebied Amsterdam, dat nu langzaam<br />
zijn olympische routes door het gebied, een beeldenpark op de Schinkel-<br />
tot leven komt maar nog niet enerverend, op gang? Hoe doen we dat zodanig<br />
eilanden en blog-hutten op het Stadionplein. De begeleiding van deze ideeën<br />
dat we het unieke van het gebied, het olympische karakter benutten? Hoe<br />
heeft in de beginfase veel commitment bij de coalitiepartners opgeleverd.<br />
kunnen we ervoor zorgen dat vooral ook de openbare ruimte tot leven komt?<br />
In 2008 wordt een uitvoeringsorganisatie opgezet die deze tijdelijke projecten<br />
Dit alles gebeurt niet zozeer omdat er een probleem moet worden bestreden,<br />
zal realiseren.<br />
maar vooral omdat er grote, niet te missen kansen liggen. Dat is tevens<br />
Sport is niet alleen het actieve sporten zelf. Het is ook een bedrijfstak<br />
een van de belangrijkste dilemma’s binnen de coalitie. Want doordat er<br />
(waarin inmiddels 2% van het BNP wordt verdiend) waarvan een deel kan<br />
geen probleem is, ontbreekt ook een ‘sense of urgency’, wat een vertragend<br />
worden geschaard onder de creatieve economie: het ontwikkelen van kennis,<br />
effect kan hebben op de uitvoering. Niettemin is de coalitie erin geslaagd<br />
het delen daarvan in netwerken, om daardoor tot <strong>nieuwe</strong> toepassingen en<br />
om zonder urgentievraag de kansen te laten prevaleren door het creëren<br />
talentontwikkeling komen. In het Olympisch Gebied Amsterdam is dit goed<br />
van een ‘sense of excitement’.<br />
te zien. Instellingen als Topsport Amsterdam, de Cruyff Foundation, Krajicek<br />
De realisatie van de missie vereist dat de Coalitie zich met drie activiteiten<br />
Foundation, Cruyff Academics en het NOC*NSF zoeken de uitstraling van het<br />
manifesteert. Op de eerste plaats is dat de promotie van het Olympisch<br />
Olympisch Stadion op. Dit zijn organisaties die leven van de kennis rondom
240 241<br />
De Citroëngarage, exponent van het<br />
Nieuwe Bouwen en prominent aanwezig<br />
op het plein voor het Olympisch Stadion<br />
‘Een mediavoorziening en een<br />
Grand Café in het Citroëngebouw<br />
hebben de voorkeur boven een<br />
advocatenkantoor.’<br />
Bijschrift
sport, maar zelf ook voortdurend op zoek zijn naar manieren om sport een<br />
Begin 2007 besloot de Coalitie een businessplan te laten opstellen voor hun<br />
andere betekenis en waarde te geven. Ze organiseren evenementen, ontwik-<br />
gemeenschappelijke ambities. Voorafgaand daaraan werden de kernwaarden<br />
kelen programma’s, investeren fysiek in gebieden en verbinden bedrijven aan<br />
van het Olympisch Gebied vastgesteld in een expertmeeting in het kader van<br />
zich. Maar ook een bedrijf als Under Armour, voorloper op het gebied van de<br />
de Proeftuinen Creatieve Economie. Na deze sessie kreeg Van Dooren Advies<br />
ontwikkeling van sportkleding, is hier gevestigd. Daarnaast is het Olympisch<br />
(Amsterdam) opdracht een businessplan uit te werken waarin aanbevelingen<br />
Stadion een gewilde plek voor de media: het stadion werd en wordt veel<br />
worden gedaan voor de toekomstige organisatie en financiering van de<br />
gebruikt als locatie voor (veelal sportgerelateerde) televisieopnames.<br />
Coalitie. Met het verlenen van deze opdracht vond ook de overgang plaats<br />
In het Olympisch Gebied worden sport en cultuur, talentontwikkeling, sport en<br />
van trekkerschap door het Stadsdeel Oud-Zuid naar een gedeeld opdracht-<br />
ondernemen, excelleren en het beste uit jezelf halen met elkaar verbonden.<br />
geverschap.<br />
In 2008 zal de Coalitie ook aansluiting zoeken bij de Vrije Universiteit, waar<br />
Op een aantal momenten werd gekozen voor inzet van externe experts,<br />
veel innovaties op het gebied van sport zijn uitgedacht (zoals de klap-<br />
via de proeftuinen en via het traject van de business case. Deze bijeenkomschaats).sten<br />
werkten als een katalysator voor het proces, doordat de Coalitiepartners<br />
Sport is ook beleving. Het Olympisch Stadion biedt die beleving bij uitstek,<br />
inspiratie ‘van buitenaf’ kregen aangereikt. Enerzijds lieten de externen de<br />
doordat daar belangrijke sportsuccessen worden gevierd. Tijdens de Spelen<br />
kwaliteiten van het eigen gebied nog geprononceerder zien, anderzijds brachten<br />
in Beijing vindt hier een evenement voor de thuisblijvers plaats. In de Olympic<br />
zij <strong>nieuwe</strong> ideeën naar binnen om de gebiedsontwikkeling verder te brengen.<br />
Experience kunnen bezoekers olympische records en de geschiedenis van het<br />
En gaven ze oplossingen voor dilemma’s die in de praktijk ontstaan.<br />
Stadion zelf herbeleven. De Coalitie wil deze uitstraling van beleving naar de<br />
Halverwege 2007 koppelde het stadsdeel de ontwikkeling in de Coalitie voor<br />
omgeving verbreden. Een goed voorbeeld is de audiotour met verhalen over de<br />
het Olympisch Gebied aan de programmering van het Stadionplein. De laatste<br />
bijzondere geschiedenis van het gebied die radiomaker Jorrit Brenninkmeijer,<br />
helft van 2007 hebben de Coalitiepartners met Van Dooren Advies gewerkt<br />
met steun van de Coalitie, heeft samengesteld en die voor bezoekers de<br />
aan een marktverkenning en het businessplan (begin 2008). Als gevolg<br />
omgeving tot leven brengt.<br />
van de ontwikkeling besloot de gemeente Amsterdam het Olympisch Gebied<br />
De combinatie tussen actieve sport, het ontwikkelen en delen van kennis over<br />
op te nemen in het Sportplan Amsterdam en Olympisch Plan Amsterdam<br />
sport en sportbeleving maakt het Olympisch Gebied Amsterdam tot een proef-<br />
(besluitvorming eerste helft 2008).<br />
tuin voor de creatieve economie met een geheel eigen karakter. De Coalitie<br />
In 2008 zal een kwartiermaker worden aangesteld die verantwoordelijk is<br />
242 wil de netwerken die er al zijn versterken en vergroten. Hiervoor wordt<br />
voor (werving van gelden voor) de projecten en en die de organisatie van eve- 243<br />
momenteel een concreet businessplan uitgewerkt.<br />
nementen begeleidt dan wel aanstuurt. Daarnaast zal de programmering van<br />
het Stadionplein verder worden uitgewerkt en wordt ingezet op andere <strong>nieuwe</strong><br />
Procesverloop<br />
kansen in het gebied, zoals een mogelijke herbestemming van de Citroën-<br />
In maart 2006 nam Stadsdeel Oud-Zuid het initiatief voor het Symposium<br />
<strong>gebouwen</strong>. Ook zullen activiteiten worden ontwikkeld in het kader van de<br />
Olympisch Gebied met gebiedspartners. Hier werd voor het eerst het idee<br />
Sportas en het Sportplan en het Olympisch Plan 2028.<br />
gelanceerd om in coalitieverband het Olympisch Gebied te ontwikkelen.<br />
Met gebiedspartners en betrokkenen vanuit de stad zijn we begonnen met<br />
In de periode daarna heeft het stadsdeel verkennende bilaterale gesprekken<br />
een herijking van de positie van het Olympisch Gebied: wat was het, wat is<br />
gevoerd met stads- en gebiedspartijen, om te onderzoeken welke ideeën er<br />
het en wat kan het zijn. Dit leidde tot een gezamenlijk besef dat het verleden<br />
leefden en welke partijen welke rol wilden vervullen in de Coalitie. Er bleken<br />
van het gebied vraagt om een <strong>nieuwe</strong> toekomst. Tijdens dit proces vormde<br />
veel gedeelde belangen te bestaan, die elkaar in de praktijk niet vinden.<br />
zich een coalitie van partijen, die zich elk vanuit hun eigen belang, maar<br />
Er was ‘sense of excitement’ bij de gebiedspartners: door de gesprekken en<br />
nadrukkelijk ook vanuit een gemeenschappelijk belang, committeren aan de<br />
bijeenkomsten werd duidelijk dat alle partijen binnen de kernploeg een geloof<br />
opgave voor het Olympisch Gebied. Met hen hebben we veel tijd geïnvesteerd<br />
in de mogelijkheden van het Olympisch Gebied delen.<br />
in het aanscherpen van wat het Olympisch Gebied is en waar het voor staat.<br />
Alvorens over organisatie te gaan discussiëren (orde brengen) heeft het<br />
De Coalitie heeft opdracht gegeven voor de ontwikkeling van een business-<br />
stadsdeel in het laatste kwartaal van 2006 met subsidie van Habiforum een<br />
plan voor het Olympisch Gebied, waarin aanbevelingen worden gedaan voor<br />
creatief proces (chaos brengen) opgezet. De ontwerpers van YD+I organiseer-<br />
de toekomstige organisatie en financiering van de Coalitie. Dit businessplan<br />
den hiervoor creatieve sessies met gebiedspartners, met als kernvraag welke<br />
wordt begin 2008 opgeleverd.<br />
tijdelijke projecten snel op gang te brengen zijn om de potentie van het Olym-<br />
Daarmee staan we op de top van de Venetiaanse brug (zie Inleiding), en zal<br />
pisch Gebied aan te boren. De inzet van de jonge ontwerpers in de beginfase<br />
de coalitie zich nu na een periode van idee-ontwikkeling meer gaan focussen<br />
bracht creativiteit en enthousiasme in het proces. Men durfde buiten de kaders<br />
op de uitvoering. Tegelijkertijd voldoet de figuur van de brug niet, want juist<br />
te denken en te handelen. De creatieve economie was daarmee een methodiek<br />
deze ontwikkelingen zullen weer <strong>nieuwe</strong> visies oproepen, waardoor steeds weer<br />
om het proces van gebiedsontwikkeling van input te voorzien.<br />
Eind 2006 leidde dit, samen met de bilaterale gesprekken en het sympo-<br />
<strong>nieuwe</strong> Venetiaanse bruggen zullen ontstaan. Het denken houdt hier niet op.<br />
sium, bij de gebiedspartners tot veel enthousiasme en animo om aan de<br />
Reflectie en lessen<br />
slag te gaan. Als gevolg daarvan werd de Coalitie gevormd, het verbond van<br />
Welke conclusies kunnen we nu uit deze casus trekken? Ten eerste is het<br />
(inmiddels) zeven gebiedspartners die zichzelf als de trekker zien voor het<br />
mogelijk gebleken een duurzame gebiedscoalitie te bouwen gericht op inves-<br />
Olympisch Gebied.<br />
teringen in software, in plaats van in de hardware. Daarnaast blijkt dat de
ontwikkeling van de stad niet altijd probleemgestuurd hoeft te zijn (‘sense of<br />
urgency’), maar dat deze ook opgepakt kan worden vanuit de kansen (‘sense<br />
of excitement’). Dit vereist wel een concrete aanpak waarin de kansen ook<br />
daadwerkelijk zichtbaar worden gemaakt. Inspirerende projecten en evenementen<br />
versterken immers de ‘sense of excitement’.<br />
Een andere les is dat waardecreatie meer betekent dan opbrengst in geld:<br />
het gaat ook om opbrengsten op sociaal-maatschappelijk vlak. Waardestijging<br />
hoeft niet alleen ten gunste te komen van de betrokken vastgoedpartijen,<br />
maar ook van ondernemers en overige investeerders.<br />
Het vormgeven van een coalitie bevindt zich op het snijvlak van chaos en<br />
structuur. Het proces is fluïde. Het heeft ruimte nodig om te kunnen groeien,<br />
maar vraagt tegelijkertijd om een politieke en maatschappelijke verankering<br />
en een zekere mate van structuur om de plannen ook echt tot uitvoer te<br />
kunnen brengen. In de Olympische Coalitie is dit opgevangen door in de<br />
beginfase personen aan tafel te hebben die hun motivatie halen uit ‘chaos’;<br />
ten tweede door creatieve sessies te organiseren die alle partners veel inspiratie<br />
en enthousiasme brachten; en ten derde door gaandeweg meer op orde<br />
te gaan sturen en organisatiestructuur te introduceren. Toch zal ook dan door<br />
de dynamiek in het proces ruimte blijven voor chaos.<br />
Het Olympisch Gebied is een gebied vol kansen: dit vraagt wel om keuzes en<br />
een verzilvering van de kansen. Het gemis van een gevoel van urgentie maakt<br />
het soms lastig om ook echt door te pakken. Dit vraagt veel energie en aandacht.<br />
Gedeeld opdrachtgeverschap is een kracht en maakt de coalitie duurzaam, Gebied Amsterdam<br />
244 maar het is voor alle partijen duidelijk ook nog wennen: wie doet nu precies<br />
wat? Er ontstaat roep om trekkers binnen de groep. Die komt er bijvoorbeeld<br />
door gezamenlijk een kwartiermaker aan te stellen. Zonder deze persoon is<br />
het gedeelde opdrachtgeverschap in de fase waarin het accent meer op het<br />
‘doen’ wordt gericht een nadeel, omdat het de slagkracht beperkt. De stap<br />
van ideevorming naar uitvoering is vaak nog te groot.<br />
De casus geeft nog niet op alle vragen een antwoord. Vragen als waar gaan<br />
we concreet middelen werven en welke plaats geven we aan de bewoners bij<br />
de creatieve gebiedsontwikkeling zijn nog niet ingevuld. Voor een duurzame<br />
ontwikkeling is het van groot belang dat dit goed wordt geregeld. Hier moet<br />
de business case een antwoord op geven.<br />
245<br />
Conclusie<br />
Deze proeftuin heeft ons een <strong>nieuwe</strong> benadering van de creatieve economie<br />
gegeven, namelijk vanuit de sport. Sport wordt niet direct gekoppeld aan<br />
creatieve economie en hoewel sport en cultuur bepalende elementen zijn<br />
voor het Olympisch Gebied, wordt de koppeling tussen sport en cultuur niet<br />
vanzelfsprekend gelegd. Toch biedt het Olympisch Gebied vanuit de identiteit<br />
die wordt nagestreefd volop aanknopingspunten om de creatieve economie<br />
te ontwikkelen. Sport heeft bovendien een belangrijke economische waarde,<br />
zoals eerder in deze tekst is geschetst.<br />
Tot slot heeft het traject met de jonge ontwerpers laten zien welke mogelijkheden<br />
het gebied heeft en hoe ruimte geboden kan worden aan creatieve<br />
economie. Creatieve economie is dus ook als methode ingebracht om het<br />
proces vorm te geven.<br />
De Coalitie voor het Olympisch Gebied laat zien dat gebiedsontwikkeling<br />
mogelijk is met een gedeeld opdrachtgeverschap, zonder dat er gebouwd<br />
wordt en zonder dat er sprake is van een direct probleem.<br />
‘De combinatie tussen<br />
actieve sport, het<br />
ontwikkelen en delen<br />
van kennis over sport<br />
en sportbeleving<br />
maakt het Olympisch<br />
tot een proeftuin voor<br />
de creatieve economie<br />
met een geheel eigen<br />
karakter.’
Communicatiestad<br />
Leiden<br />
Roel Bergijk, gemeente Leiden<br />
Jeroen Maters, Maters & Hermsen Journalistiek<br />
‘Een plan wordt pas een strategie, als er<br />
een coalitie gesmeed is voor de realisatie.’<br />
246 Situatie<br />
Concept ontmoet gebouw<br />
Aan de noordrand van het stadscentrum van Leiden liggen twee karaktervolle<br />
monumentale fabriekscomplexen op steenworp afstand van elkaar. Twee complexen<br />
die al enige tijd op een <strong>nieuwe</strong> bestemming wachten. Het zijn de oude<br />
<strong>gebouwen</strong> van meelfabriek De Sleutels aan de Zijlsingel en de voormalige<br />
textielfabriek Clos & Leembruggen aan de Maresingel. De gemeente Leiden,<br />
Kamer van Koophandel, opleidingsinstituten, communicatiebedrijven en de<br />
eigenaren van de panden zagen een ideale kans om op deze locaties de<br />
creatieve industrie van de stad een impuls te geven. En dan met name de kans<br />
247<br />
om de communicatiesector te verstevigen, die in Leiden al ruim vertegenwoordigd<br />
is. Voor beide panden werd daarom het concept van het ‘Huis van<br />
de Communicatie’ ontwikkeld als inspirerende vestigingsplaats voor communicatiebedrijven<br />
en onderwijsinstellingen, en als visitekaartje voor de sector.<br />
Creatieve milieus in 1996 Creatieve milieus in 2004<br />
De Meelfabriek<br />
De Meelfabriek is een industrieel complex van dertien <strong>gebouwen</strong> aan de<br />
Zijlsingel. In de periode direct na de Tweede Wereldoorlog was het een van<br />
de grootste meelfabrieken van Nederland. De Raad van State zette na jaren<br />
van procedures eind 2007 het sein op groen voor de herontwikkeling van het<br />
oude industriële complex. Een haalbaarheidsstudie van concept- en gebiedsontwikkelaar<br />
Red Concepts (ook betrokken bij de NDSM-werf) in de zomer<br />
van 2007 toonde al eerder de kracht van het concept van het Huis van de<br />
Communicatie aan. De Zwitserse architect Peter Zumthor, die het fysieke<br />
masterplan voor De Meelfabriek heeft ontwikkeld, was positief gestemd over<br />
het concept.<br />
Het grootste deel van De Meelfabriek zal bestaan uit wooneenheden, maar<br />
daarnaast komt er zo’n 6.000 m 2 aan inspirerende bedrijfsruimten in alle<br />
Creatieve milieus in Leiden in 2007<br />
*<br />
Broedplaats<br />
Creatieve werkplaats<br />
Transactiemilieu<br />
Productiemilieu<br />
Proefuin
248<br />
Kansenkaart creatieve milieus<br />
in Leiden<br />
Kans op nieuw creatief milieu<br />
Kans op opschaling<br />
Kans op terugschaling<br />
Kans op verdwijning<br />
Creatieve milieus in 2004<br />
* Proefuin<br />
soorten en maten, en nog eens 6.000 m 2 oppervlak aan gezamenlijke voorzieningen<br />
(cafés, restaurants, hotel, sportfaciliteiten, onderwijsruimten,<br />
etc.). Juist de combinatie van al die <strong>functies</strong> maakt het een krachtig geheel.<br />
De eigenaren zijn nu aan zet om te bepalen of derde partijen gebouwdelen<br />
kunnen ontwikkelen op basis van een haalbare exploitatie. Zo ja, dan worden<br />
in de loop van 2008 businessplannen opgesteld. De verwachting is dat de<br />
eerste bedrijven in 2010 of 2011 hun intrek in De Meelfabriek nemen.<br />
Toen de proeftuinen in 2005 begonnen, lag het bij eigenaren en gemeente<br />
voor diverse gebouwdelen nog niet vast binnen welke richting herontwikkeling<br />
van De Meelfabriek zou kunnen plaatsvinden. Het ontdekken van de beste<br />
kansen voor De Meelfabriek vormde de leidraad in deze proeftuin.<br />
Nieuwe Energie<br />
De communicatiesector hoeft echter niet te wachten op De Meelfabriek.<br />
Al vanaf het voorjaar van 2008 kunnen communicatiebedrijven terecht in de<br />
monumentale textielfabriek Clos & Leembruggen aan de Maresingel. Deze<br />
fabriek wordt onder de naam Nieuwe Energie gerenoveerd naar een ontwerp<br />
van Architectenbureau J. van Stigt. Dit bureau is bekend van onder meer<br />
de renovatie van het Olympisch Stadion en het Entrepotdok in Amsterdam.<br />
Naast de realisatie van een centrale opvang voor daklozen, is ca. 3.5000 m 2<br />
gereserveerd voor het Huis van de Communicatie. Door de renovatie krijgt het<br />
gebouw de openheid en de oude structuur van de grote hallen terug. Vanaf<br />
maart 2008 trekken de eerste bedrijven het gebouw in. Intussen is een bureau<br />
voor (interieur)architectuur bezig om er de creatieve, innovatieve omgeving<br />
van te maken die de initiatiefnemers voor ogen hebben. Woningcorporatie<br />
Portaal, eigenaar van Nieuwe Energie, verzocht de gemeente om een deel<br />
van een hoger leegstandspercentage in de eerste twee jaren te financieren.<br />
Daarnaast wil Portaal graag een bijdrage in de investeringen voor extra voorzieningen<br />
en faciliteiten. In de toekomst wordt in Nieuwe Energie ook ruimte<br />
gereserveerd voor onderwijs<strong>functies</strong>, kennisuitwisseling, evenementen en<br />
manifestaties.<br />
De creatieve industrie in Leiden<br />
De verwachting is dat het Huis van de Communicatie in Nieuwe Energie<br />
(1 e fase) en De Meelfabriek (2e fase) als spil zal fungeren in de ontwikkeling<br />
van Leiden als communicatiestad. Daarmee kan er een <strong>nieuwe</strong> krachtige<br />
pijler onder de Leidse stadseconomie worden gevormd, naast de succesvolle<br />
biomedische sector op het Bio Science Park Leiden. Dat levert diversificatie<br />
van en <strong>nieuwe</strong> verbindingen binnen de Leidse economie op, en daarmee een<br />
groei van de werkgelegenheid.<br />
Sinds 2005 zoekt de gemeente Leiden naar mogelijkheden om meer te doen<br />
met het creatief potentieel van de stad. Leiden heeft op het eerste gezicht<br />
een gunstige uitgangspositie. In de stad woont veel creatief talent. Met een<br />
aandeel ‘creatieve klasse’ van 31,8% van de beroepsbevolking is Leiden<br />
de tweede stad van Nederland na Utrecht (Marlet & Van Woerkens, 2004).<br />
Het aantal banen in de Leidse creatieve industrie groeide in de periode<br />
1996–2002 met 17,8%, maar ligt daarmee onder de gemiddelde groei in de<br />
totale werkgelegenheid (22%) en ver onder de groei van het landelijk gemiddelde<br />
dat in dezelfde periode een groei van 35% kende. Ondanks het aanwezige<br />
talent en de omvangrijke creatieve klasse heeft Leiden in die periode,<br />
anders dan de landelijke trend, kansen op het terrein van de creatieve economie<br />
onbenut gelaten.<br />
249
Vanuit dit perspectief zijn gemeente en Kamer van Koophandel in 2005<br />
Huis van de Communicatie<br />
gestart met het project ‘Talent maakt Leiden creatief’, dat onder begeleiding<br />
Het concept van het Huis van de Communicatie omvat wonen, werken, leren<br />
van de Stad bv en bureau Stad en Mens (2006) is uitgevoerd. De gemeente<br />
en recreëren. Het huis moet een plek worden waarin verschillende onderde-<br />
wilde in gesprek komen met de creatieve ondernemers en nagaan of de interlen<br />
van het dagelijks leven geïntegreerd worden en waar men 24 uur per dag<br />
actie tussen de creatieve bedrijven en de andere sectoren uit bedrijfsleven,<br />
terecht kan. Een fysieke plek met onderwijs, diensten en faciliteiten gericht<br />
en cultuur en wetenschap, een bijdrage zou kunnen leveren aan versterking<br />
op de communicatiesector staat hierin centraal. In het Huis van de Communi-<br />
van het innovatief vermogen van Leiden. De eerste fase van het project<br />
catie komen flexibele kantoorunits, (studenten)woningen, horeca, een design-<br />
richtte zich op het zoeken naar <strong>nieuwe</strong> kansen die tot nu toe onontdekt waren<br />
hotel, een expositieruimte, een gezamenlijke fitnessruimte en onderwijsruimten<br />
gebleven. In verschillende themabijeenkomsten en ateliers brachten verschil-<br />
(zoals een communicatielab waar innovatie binnen de communicatiesector<br />
lende groepen betrokkenen kansen in kaart, om vervolgens de beste kansen<br />
centraal staat). Het Huis van de Communicatie vormt daarmee een soort<br />
te selecteren en verder te ontwikkelen. Dit is vergelijkbaar met het doorlopen<br />
van marktplein, waar de communicatiesector elkaar kan ontmoeten en waar<br />
van de herwaarderingsfase van de Venetiaanse brug (zie Inleiding).<br />
tegelijkertijd de buitenwereld kan zien wat er op het gebied van communicatie<br />
Thema’s moesten aan een paar voorwaarden voldoen om als kansrijk te wor-<br />
in Leiden gebeurt. Doordat activiteiten in de communicatiesector geclusterd<br />
den gecategoriseerd. Ze moesten in de eerste plaats passen bij het creatieve<br />
worden, kan het Huis van de Communicatie bijdragen aan de doelstelling om<br />
DNA dat al in de stad aanwezig was. Om achter dat DNA te komen, voerde<br />
Leiden ook bovenregionaal als communicatiestad te presenteren.<br />
De Stad bv gesprekken met creatieve ondernemers om hun specifieke wensen<br />
Het plan voor het Huis van de Communicatie is uitgewerkt door Jeroen Maters,<br />
en toekomstverwachtingen te achterhalen. Ook kwamen cijfers van ABF<br />
directeur bij Maters & Hermsen Journalistiek, in een conceptueel kader met<br />
Research op tafel over de sterkte van de creatieve sector. De thema’s moes-<br />
een bijbehorende programmering. Hij heeft dit concept op eigen initiatief<br />
ten ook voldoende perspectief op groei hebben. Een volgende vraag was of<br />
verder ontwikkeld, verschillende keren gepresenteerd en in de openbaarheid<br />
de locatievoorwaarden in Leiden overeenkwamen met het wensenprofiel van<br />
gebracht. Hij heeft daarbij zijn netwerk gemobiliseerd en om tafel gezeten<br />
de creatieve ondernemers. Tot slot was wellicht de belangrijkste voorwaarde<br />
met enkele marktpartijen die een rol kunnen spelen in het realiseren van het<br />
dat er initiatiefnemers zouden zijn die zouden willen investeren in het reali-<br />
concept. Zijn enthousiasme en inzet hebben ervoor gezorgd dat het initiatief<br />
seren van de plannen.<br />
inmiddels breed gedragen wordt door verschillende partijen, waaronder verte-<br />
Na diverse bijeenkomsten bleven vier thema’s over die aan de criteria voldegenwoordigers<br />
van de Communicatie Kring Rijnland, de Kamer van Koophandel<br />
250 den: ‘Leiden Communicatiestad’, ‘Verbinding kunst, wetenschap en markt’,<br />
Rijnland, Universiteit Leiden (in het bijzonder de faculteiten Letteren en<br />
251<br />
‘Wireless Leiden’ en ‘Huisvesting van creatieve bedrijvigheid’.<br />
Kunsten), de Hogeschool en het ROC van Leiden, woningcorporatie Portaal<br />
Leiden, V.o.f. Meelhattan en SLS Wonen. Deze partijen vormen de voorhoede<br />
Leiden Communicatiestad<br />
van een mogelijke coalitie rond de communicatiesector. Voorwaarde voor daad-<br />
Van de geselecteerde thema’s is ‘Leiden Communicatiestad’ de meest kanswerkelijke<br />
coalitievorming is de realisering van een professionele organisatierijke<br />
om als tweede economische pijler te ontwikkelen. Dit blijkt zowel uit de<br />
structuur en concrete huisvestingsmogelijkheden met samenwerking tussen<br />
statistische analyse als uit de gesprekken en recente initiatieven. De cijfers<br />
van ABF Research leren dat in Leiden 590 bedrijven gevestigd zijn die tot de<br />
communicatiesector kunnen worden gerekend. Dat is 25% van het totaal aan<br />
creatieve kernbedrijven in Leiden. Voor de gehele Leidse regio wordt dit aantal<br />
geschat op 1000 bedrijven. Het betreft hier onder andere communicatiebureaus,<br />
pr-bureaus, reclamebureaus, tekstschrijvers, fotografen, vormgevers,<br />
boekwinkels, onderzoeksbedrijven, uitgeverijen en vertaalbureaus. Leiden is<br />
overigens vooral sterk in kenniscommunicatie, met name hoogwaardige content,<br />
journalistiek en uitgeverijen, met een rijke geschiedenis in het drukkerijwezen<br />
en een sterke relatie met universiteit en musea. Deze laatste twee<br />
vormen een deel van het DNA van de stad.<br />
de vier O’s, te weten overheid, ondernemingen, onderzoek en onderwijs.<br />
Een nadere analyse van de communicatiesector liet zien dat de communicatiebedrijven<br />
versnipperd door heel Leiden zijn gevestigd en weinig onderling<br />
contact te hebben. Dat maakt dat de sector voor de buitenwereld nog geen<br />
krachtig gezicht heeft en dat Leiden als communicatiestad niet bekend is.<br />
In de proeftuingesprekken kwam al snel de behoefte naar voren om één of<br />
twee <strong>gebouwen</strong> te ontwikkelen waarin communicatiebedrijven samen met<br />
onderwijs instellingen een plek én podium kunnen krijgen. Zo’n Huis van de<br />
Communicatie zou bovendien het huidige gebrek aan inspirerende bedrijfsruimten<br />
voor creatieve bedrijven tegengaan. De eerdergenoemde Meelfabriek<br />
en Nieuwe Energie kwamen als opties naar voren.<br />
Proeftuinen Creatieve Economie<br />
Om het Huis van de Communicatie een stap verder te brengen, besloot<br />
de gemeente Leiden aan te sluiten bij de landelijke Proeftuinen Creatieve<br />
Economie, georganiseerd door Habiforum en de Stad bv. Uit het haalbaarheids<br />
onderzoek naar gebouw Nieuwe Energie, dat door Stadia BV in opdracht<br />
van de gemeente, woningcorporatie Portaal en de Kamer van Koophandel is<br />
uitgevoerd, was al gebleken dat er ruimte was voor het Huis van de Communicatie<br />
in beide ontwikkelingen: in Nieuwe Energie evenals in De Meelfabriek.<br />
In november 2006 werd een expertmeeting gehouden waarin de volgende<br />
vragen centraal stonden: welke condities zijn er nodig om het plan voor het<br />
Huis van de Communicatie te realiseren? Zijn deze condities in Leiden te<br />
creëren? Welke doelgroep en welk programma horen daarbij?<br />
Om deze vragen te beantwoorden, werden tijdens deze expertmeeting zogenaamde<br />
crashtests gehouden. Daarin is onderzocht welke risico’s er voor de<br />
ontwikkelaars aan het plan verbonden zijn om zo een beter beeld te krijgen<br />
van de succesfactoren van het plan. Aan het einde van deze innoverende<br />
bijeenkomst was het voor alle aanwezige partijen duidelijk dat de <strong>gebouwen</strong><br />
een plan hadden ontmoet: de ontwikkeling van De Meelfabriek en Nieuwe<br />
Energie waren samengebracht met het concept ‘Huis van de Communicatie’.
252 253<br />
De monumentale Meelfabriek op de<br />
rand van de historische binnenstad<br />
van Leiden.<br />
‘Quote’<br />
boven Fabrieksarbeiders aan het werk<br />
in de Meelfabriek.<br />
onder De glijbaan waar vroeger de meelbalen<br />
over gleden is nog steeds intact<br />
en weerspiegelt de rijke geschiedenis<br />
van het gebouw.
254<br />
Wat ontbrak was een organisatiestructuur die deze twee projecten ook<br />
daadwerkelijk aan het concept kon verbinden.<br />
De vervolgontwikkeling is in twee fasen opgedeeld. In fase één wordt de<br />
herontwikkeling van het gebouw Nieuwe Energie gerealiseerd. Dit gebouw zal<br />
voornamelijk ruimte bieden aan kleine en startende bedrijfjes, naast enkele<br />
gevestigde namen. In de tweede fase wordt De Meelfabriek ontwikkeld tot een<br />
multifunctioneel gebouw gericht op een hoger marktsegment met een multifunctionele<br />
invulling waaronder marktplaats, hotel, onderwijs-, ontmoetings-<br />
en evenementenruimte.<br />
Tijdens de expertmeeting werd duidelijk dat het organiseren van de communicatiesector<br />
in Leiden apart aandacht verdiend. Leiden heeft behoefte aan<br />
een overkoepelende organisatie voor de communicatiesector. De uitgenodigde<br />
externe experts adviseerden een Bureau Communicatiestad Leiden op te richten.<br />
Deze stichting zorgt voor bewaking van het concept tijdens de realisatie,<br />
communicatie, afstemming tussen de verschillende panden en een netwerkprogramma.<br />
De stichting is het platform voor overleg tussen de partijen<br />
die betrokken zijn bij de ontwikkeling van Leiden als Communicatiestad.<br />
De gemeente faciliteert de oprichting van deze stichting, waaraan overigens<br />
de creatieve sector zelf ook deelneemt. Het Instituut voor Maatschappelijke<br />
Innovatie (IMI) is door de gemeente als kwartiermaker ingeschakeld voor de<br />
oprichting van de stichting. Het doel daarvan is het opstellen van een inhoudelijk<br />
programma en de uitvoering ervan middels professionele organisatie.<br />
Het IMI en de gemeente zetten vaart achter de stichting, om bij de ontwikkeling<br />
van Nieuwe Energie geen kansen voor de realisatie van het concept<br />
onbenut te laten.<br />
Voor de integratie van De Meelfabriek in het concept van het Huis van de<br />
Communicatie zijn gemeente en eigenaren van het complex in zee gegaan<br />
met Red Concepts. Deze concept- en gebiedsontwikkelaar heeft intussen een<br />
exploitatiemodel en een programma van eisen opgesteld. Red Concepts zorgt<br />
voor een transparant proces in overleg met gemeente, woningcorporatie en<br />
de communicatiesector. De kunst zal zijn de markt vast te houden tijdens de<br />
realisatie van het project door heldere communicatie, zodat geïnteresseerden<br />
weten waar ze aan toe zijn en hoe de fasering eruitziet, zodat zij op tijd<br />
daarop kunnen inspelen.<br />
Reflectie en lessen<br />
Leiden heeft bij de start van de zoektocht naar de mogelijkheden voor creatieve<br />
economie veel gehad aan wat in de Inleiding de fase van divergentie wordt<br />
genoemd (Venetiaanse brug, zie Inleiding p. 40). De gemeente heeft in deze<br />
fase uitgebreid onderzoek laten doen naar de kansrijke sectoren en locaties.<br />
Cijfers zijn daarbij onmisbaar, maar niet genoeg. Het is nodig diep in het<br />
lokale netwerk van de creatieve economie te duiken. Een ontwikkelingsrichting<br />
heeft alleen kans van slagen als deze voortkomt uit de behoefte van de<br />
sector zelf en aansluit bij de kracht (authenticiteit) van de stad (of locatie).<br />
Een plan wordt pas een strategie als er coalitie is gesmeed die bereid is het<br />
perspectief te realiseren.<br />
De zoektocht in de divergentiefase leidde naar het Huis van de Communicatie,<br />
waarmee de behoefte aan een plek of podium voor de communicatiesector<br />
werd gehonoreerd. Een particulier initiatief dat aanvankelijk alleen bestond<br />
in het hoofd van een lokale ondernemer, Jeroen Maters. De zoektocht zorgde<br />
voor de match van software (concept en mensen) met hardware (Nieuwe<br />
Energie en De Meelfabriek), of, zoals gezegd, ‘concept ontmoet gebouw’.<br />
Eindbeeld positionering Huis van de Communicatie<br />
Werknemers<br />
– regionaal<br />
– landelijk<br />
– internationaal<br />
Klanten<br />
– regionaal<br />
– landelijk<br />
– internationaal<br />
Studenten<br />
– regionaal<br />
– landelijk<br />
– internationaal<br />
Bureau<br />
Communicatiestad Leiden<br />
Communicatiestad<br />
Leiden<br />
Communicatiebedrijven<br />
Leiden<br />
Communicatiebedrijven<br />
regio<br />
Portaal/de Meelfabriek CV<br />
Vastgoedexploitanten<br />
Communicatiebedrijven<br />
Communicatieonderwijs<br />
Huis van de<br />
Communicatie<br />
Horeca<br />
Recreatie<br />
Dienstverlening<br />
Detailhandel<br />
fase 1: Nieuwe Energie (2007)<br />
fase 2: Meelfabriek (2010)<br />
Leiden stad van ontdekkingen<br />
Stichting<br />
Peen & Ui<br />
Quartier Leiden<br />
Kunst & Cultuur<br />
Creatieve<br />
bedrijven<br />
Wonen<br />
– Nieuwe Energie<br />
– Meelfabriek<br />
– Nieuw Leyden<br />
– Havengebied<br />
– Noordoost-rand binnenstad<br />
Burgers<br />
Toeristen<br />
– regionaal<br />
– landelijk<br />
– internationaal<br />
Congresganger<br />
– regionaal<br />
– landelijk<br />
– internationaal<br />
255
256 slechts een deel van het Huis van de Communicatie. Daarnaast moeten er allerlei faciliteiten 257<br />
De Meelfabriek en een maquette van<br />
de Zwitserse architect Peter Zumthor,<br />
die voor de herontwikkeling van de<br />
<strong>gebouwen</strong> heeft getekend.<br />
‘De betovering van de oude fabriek<br />
en de fascinatie van afwezigheid<br />
van design vormt de uitdaging van<br />
dit Castello aan de Singel rond<br />
binnenstad.’ architect Zumthor<br />
Om het concept te laten landen, is het nodig om de samenwerking binnen<br />
de communicatiesector te professionaliseren en een coalitie te laten aangaan<br />
met andere partijen. In de ontwikkeling van de creatieve economie gaat het<br />
niet alleen om de <strong>gebouwen</strong>. Het sluiten van een coalitie in de stad tussen<br />
ondernemers, kennisinstellingen en onroerendgoedontwikkelaars is zeker<br />
zo belangrijk.<br />
De gemeente Leiden heeft het initiatief genomen in de zoektocht naar een<br />
kansrijke creatieve identiteit voor Leiden. Vooraf was er geen beeld van de<br />
gewenste eindsituatie. Het wensbeeld is gegroeid door de juiste personen<br />
(pioniers) aan het woord te laten en bij elkaar te brengen. De vervolgstappen<br />
in het proces hebben ervoor gezorgd dat het plan voor het Huis van de Communicatie<br />
aansluit bij het stedelijk DNA van Leiden en een breed draagvlak<br />
heeft gekregen onder vele verschillende partijen.<br />
Toelichting figuur eindbeeld positionering Huis van de Communicatie<br />
Het Huis van de Communicatie (blauwe cirkel) huisvest diverse soorten communicatiebedrijven<br />
(uitgevers, tekstschrijvers, vormgevers, fotografen, webdesigners, etc.) en onderwijsinstellingen<br />
op dit gebied. Binnen het Huis van de Communicatie worden allerlei activiteiten (symposia,<br />
tentoonstellingen, Communicatiewinkel) georganiseerd waar andere<br />
communicatiebedrijven in de regio aan kunnen deelnemen (oranje cirkel). Dat trekt talentvolle<br />
medewerkers en (communicatie)studenten aan. Leidse bedrijven worden door deze evenementen<br />
en ontmoetingen beter op de kaart gezet bij potentiële klanten. Deze activiteiten worden<br />
georganiseerd door de Stichting Leiden Communicatiestad (in oprichting).<br />
De kantoren voor de communicatiebedrijven en lesruimten voor onderwijsinstellingen bezetten<br />
komen waarvan werknemers, studenten en klanten gebruik kunnen maken. Denk aan hippe<br />
cafés en eetgelegenheden, een designhotel, multimediale tentoonstellingsruimten, mogelijkheden<br />
voor sport en ontspanning en andere creatieve bedrijvigheid (groene cirkel). Deze faciliteiten<br />
kunnen ook door derden worden gebruikt: inwoners van Leiden, toeristen en congresgangers.<br />
Toevalligerwijs liggen de beide locaties van het Huis van de Communicatie, twee<br />
voormalige fabriekscomplexen, op loopafstand van elkaar aan de noordoostrand van Leiden. In<br />
datzelfde gebied wordt ook een woonwijk met ver<strong>nieuwe</strong>nde architectuur gerealiseerd (Nieuw<br />
Leyden); wordt het culturele kwartier rondom de Lakenhal en het Scheltemacomplex uitgebreid;<br />
zijn er plannen voor een <strong>nieuwe</strong> bioscoop en is het gebied rondom de binnenhaven in ontwikkeling<br />
(wonen, horeca, winkels). Door deze gebieden met elkaar te verbinden, ontstaat een<br />
bruisende, creatieve en moderne schil rondom de oude, monumentale binnenstad van Leiden:<br />
het Quartier Leyden. Leiden herontdekt zichzelf.
Marc Coenders, Leerarchitectuur<br />
Tamara Metze, de Stad bv, Universiteit van Tilburg<br />
Van onderhandelen<br />
naar<br />
samenwerking<br />
Het verhaal van<br />
de CoP Creatieve<br />
Economie<br />
In juli 2005 startte de Community of Practice van de Proeftuinen Creatieve Economie<br />
(hierna aangeduid als de CoP Creatieve Economie of kortweg CoP). Deze CoP bestond<br />
uit projectontwikkelaars, gebiedsontwikkelaars, gemeenten, financiers en woningcorporaties<br />
uit heel Nederland. Zij deelden een fascinatie voor een nieuw soort gebiedsontwikkeling:<br />
de herontwikkeling van oude <strong>gebouwen</strong> en wijken voor en door de creatieve economie.<br />
Zoals elders in dit boek al weergegeven, zagen al deze deelnemers kansen voor een nieuw<br />
soort herontwikkeling. Zij wilden niet zonder meer grote kantoren en yuppenappartementen<br />
bouwen op de plek van oude industriële <strong>gebouwen</strong> of in verpauperde wijken, maar zagen<br />
kansen voor creatieve locaties. Ondanks dat deze partijen in die <strong>nieuwe</strong> herontwikkeling<br />
soms tegengestelde belangen hadden, zagen ze de noodzaak tot samenwerken en samen leren.<br />
De CoP Creatieve Economie faciliteerde het proces van samen leren. De CoP was een setting<br />
waarin de partijen even niet aan de onderhandelingstafel zaten, hun belang moesten verdedigen<br />
of op hun hoede moesten zijn. In plaats daarvan bood de CoP ruimte om ervaringen<br />
uit te wisselen en kennis te genereren. In de CoP gingen zij samen op expeditie om<br />
de praktijk van dit soort herontwikkeling te verbeteren. Er was een directe verbinding met<br />
de ‘echte praktijk’ van de herontwikkeling en er stond wel degelijk iets op het spel. De zeven<br />
projecten door heel Nederland die als proeftuinen dienden om de lessen toe te passen, hadden<br />
een onderhandelingstafel waaraan harde afspraken gemaakt moesten worden. De projecten<br />
konden vertraging oplopen, vertrouwen kon geschaad worden, coalities dreigden uit elkaar<br />
te vallen en altijd lonkte de ‘makkelijke’ weg van de gewone projectontwikkeling.<br />
Door deelnemers van de verschillende proeftuinen bij elkaar te brengen, elkaar te laten<br />
adviseren tijdens expertmeetings, en door een kernteam te vormen waarin de lessen uit alle<br />
proeftuinen bij elkaar kwamen, lukte het om een goede afwisseling tussen samenwerking en<br />
onderhandeling te creëren, waar alle projecten profijt van hebben gehad. Het voorliggende<br />
boek presenteert de resultaten en de ‘lessons learned’ voor deze <strong>nieuwe</strong> praktijk van herontwikkeling<br />
voor en door de creatieve economie. Dit hoofdstuk beschrijft hoe het lukte om<br />
van onderhandelen naar samenwerking te gaan en weer terug.<br />
Leren in interactie<br />
Vanaf de lancering van het begrip ‘Community of Practice’ heeft het als een magneet gewerkt.<br />
Het is in de jaren negentig door de kennismanagers van grote multinationals binnengehaald<br />
als de missing link in pogingen de kennishuishouding van ondernemingen te managen.<br />
De waarde van ‘tacit knowledge’ en sociaal kapitaal kwam in het vizier. Wat volgde was de<br />
instrumentalisering van de CoP-benadering. Plotseling kon je uit de mond van een manager<br />
optekenen dat hij een paar Communities of Practices wilde rond interessante thema’s. Ook<br />
professionals zijn enthousiast over deze vorm van collectief leren, omdat ze hun praktijkproblemen<br />
op tafel kunnen leggen en het leerproces kunnen inrichten naar eigen en<br />
wensen en tempo.<br />
Een goede Nederlandse term voor Community of Practice is er nooit gekomen. Wel tal<br />
van verwante aanduidingen zoals: kenniskring, praktijkgemeenschap, kennisgemeenschap,<br />
leernetwerk of professionele leergemeenschap. Het leerproces in een Community of Practice<br />
is anders dan dat in een training of cursus. Hoewel deelnemers als experts optreden, is er<br />
geen sprake van eenzijdige kennisoverdracht, zoals in een cursus vaak het geval is. De vraagstukken<br />
waar Communities of Practice zich over buigen zijn complex. Betrokkenen met<br />
uiteenlopende expertises zijn nodig om inzicht te ontwikkelen en oplossingen te vinden.<br />
De expertrol wordt gedeeld door alle aanwezigen en is niet voorbehouden aan een enkele<br />
trainer of onderzoeker. In een Community of Practice maken deelnemers zich de materie<br />
eigen vanuit de praktijkervaringen, reflecties en de theorie. Waar verschillende expertises<br />
elkaar ontmoeten, ontstaat de kans dat zij elkaars taal, belangen en perspectieven niet meteen<br />
begrijpen. Dat is geen probleem, maar juist een pluspunt: door samen te zoeken naar gedeelde<br />
betekenissen en belangen komt het leren pas echt op gang. Dat kost tijd en moeite, lijkt soms<br />
wat weinig effectief, maar levert uiteindelijk reële winst op, omdat de deelnemers hun eigen<br />
259
interpretatiekader en handelingsrepertoire uitbreiden met die van anderen die dezelfde<br />
fascinaties hebben. Samen onderzoeken, leren en veranderen gaan hand in hand.<br />
In een CoP proberen de deelnemers dus al deze grenzen te overstijgen en met elkaar toegevoegde<br />
waarde te creëren. Dit levert fricties en spanningen op. Door continu probleem en<br />
praktijk centraal te stellen, blijft de urgentie van een oplossing zichtbaar en is de verleiding<br />
van een verbetering en vernieuwing groter dan een belangenstrijd. Deze pragmatische<br />
insteek (Dewey, 1939; Dijstelbloem, 2007) maakt het makkelijker om de grenzen tussen<br />
organisaties, denkkaders, sectoren en soorten kennis te vervagen en te overstijgen. In een<br />
collectief leerproces blijven de verschillen en belangen dus wel bestaan, maar daarachter of<br />
daarboven wordt een gemeenschappelijk terrein blootgelegd waarop mensen elkaar vinden.<br />
Deelnemers aan de CoP Creatieve Economie verlegden grenzen en innoveerden vanuit een<br />
welbegrepen eigen belang en vanuit een welbegrepen gedeeld belang.<br />
Grensverleggende samenwerking<br />
De CoP Creatieve Economie is opgericht omdat er nog nauwelijks ervaring en kennis<br />
was over herontwikkeling waarin gebruik van de ruimten tijdens de verbouwing werd toegestaan.<br />
Ook ver<strong>nieuwe</strong>nd was het toewerken naar een mix van wonen, werken en recreëren<br />
die helemaal gericht was op de ‘creatieve klasse’.<br />
Een belangrijke rol bij de start van een Community of Practice is weggelegd voor de convenor,<br />
de persoon die mensen samenbrengt rond een belangrijk thema of vraagstuk. Daarnaast is<br />
er in een CoP een facilitator: degene die het leerproces mogelijk maakt, het programma voor<br />
de bijeenkomsten opstelt, de werkvormen bedenkt en de processen begeleidt. Deze <strong>nieuwe</strong><br />
Ruimte maken voor leren<br />
rolverdeling kwam aan de orde tijdens een masterclass met Habiforum en de bedenker van<br />
Hoe gaat dat verleggen van grenzen en daarmee de overgang van onderhandelen naar samen-<br />
het CoP-model, de Zwitser Etienne Wenger.<br />
werken in zijn werk? Deze vraag is ook van het samengestelde type. Er is geen succesrecept<br />
Bijna alle CoP’s, of ze nu in het bedrijfsleven of in overheidsland zijn opgericht, hebben<br />
voorhanden. Maar er zijn wel vijf belangrijke procesonderdelen die de overgang naar<br />
zowel een convenor als een facilitator. Soms vallen deze rollen samen in één persoon, in andere<br />
samenwerking kunnen vergemakkelijken:<br />
gevallen zijn er meer personen die zich inzetten voor het gezelschap. In het geval van de<br />
– Community of Practice: zoals we zagen is dit de verzameling van mensen die meedoet aan<br />
Proeftuinen Creatieve Economie is de rol van convenor opgepakt door Jeroen Saris. Hij<br />
de zoektocht. Hun participatie, hoe ook verschillend qua wijze en intensiteit, is de basis<br />
poneerde ‘creatieve economie’ als vraagstuk bij een aantal mensen. Met behulp van deze<br />
voor een leerproces dat is verbonden met de praktijk.<br />
convenor vormde zich een compacte groep mensen (het kernteam) die het vraagstuk<br />
– Proeftuinen: zeven locaties in Nederland waar concreet aan creatieve economie wordt<br />
van herontwikkeling van en voor de creatieve economie herkenden en interessant vonden.<br />
gesleuteld in bestaande projecten.<br />
Het kernteam rondom de creatieve economie wilde ‘leren omgaan met ontwikkeling die<br />
– Kernteam: de ondernemende coalitie die aanjaagt, reflecteert op wat zich in de proeftuinen<br />
niet te sturen is’ en ‘iets toevoegen aan vastgeroeste systemen’ (de Stad bv, 2005). Het kern-<br />
voordoet en verbinding zoekt met de buitenwereld.<br />
team, maar ook partijen in de projecten door heel Nederland, zat met vragen zoals: wat is<br />
– Expertmeetings: bijeenkomsten waarin de proeftuinen hun praktijkprobleem op tafel<br />
260 creatieve economie? Hoe breng je creatieve economie op gang voor behoud van industrieel<br />
leggen en de kernteamleden als ervaringsexpert adviseren over oplossingen.<br />
261<br />
erfgoed? In hoeverre verschilt deze herontwikkeling van gangbare projectontwikkeling?<br />
– Opwerkingsfabriek: is het procesontwerp waarin vastligt op welke momenten de kennis-<br />
Dit zijn allemaal samengestelde vragen, die in tegenstelling tot ingewikkelde vragen niet<br />
uitwisseling en kennisontwikkeling vanuit de praktijk wordt vormgegeven, en hoe en<br />
uit één kernprobleem bestaan, maar waarbij actoren wederzijds afhankelijk zijn voor de<br />
probleem definiëring en de oplossing (Teisman, 2005). In de herontwikkeling voor de creatieve<br />
wanneer kernteam en proeftuinen interacteren (zie figuur 14).<br />
economie zijn diverse actoren in het spel. De verdeling van het grondbezit kan parten spelen.<br />
De CoP bestond uit het kernteam samen met de deelnemers in de proeftuinen. De projecten<br />
Bestemmingsplannen moeten worden gewijzigd. Er is soms een spanning tussen commerciële<br />
die zich meldden als proeftuinen droegen hun urgente praktijkproblemen aan. In een<br />
partijen en kunstenaars. In deze innovatieve vorm van herontwikkeling heeft bovendien<br />
gezamenlijke zoektocht werden de projecten verbeterd in een proces van ‘opwerking’. Dit<br />
niemand nog de wijsheid in pacht: de wetenschappelijke wijsheid is er (nog) niet en de<br />
model van de opwerkingsfabriek (zie figuur 14) streeft naar verbetering van de bestaande<br />
praktijk staat nog in de kinderschoenen.<br />
praktijken door toetsing en aanpassing aan kennis en beleid uit andere proeftuinen enerzijds<br />
De CoP Creatieve Economie had te maken met een samengesteld vraagstuk en probeerde<br />
en aan reflecties en observaties uit het kernteam anderzijds. Concreet betekende dit dat in<br />
daar grip op te krijgen. Dat gebeurde door mensen samen te brengen die met dat vraagstuk<br />
twee expertmeetings per project op gezette tijden de ervaringsuitwisseling tussen de proef-<br />
rond creatieve economie rondliepen en hen uit te dagen niet in een ‘normale’ onderhandetuinen<br />
onderling plaatsvond. Daarnaast kwamen de leden van het kernteam een paar keer per<br />
lingssituatie deel te nemen, maar om een gezamenlijk leerproces in te gaan. Voor een succes-<br />
jaar samen om te reflecteren op de praktijkproblemen uit de proeftuinen (zie tijdlijn p. 270<br />
volle transitie van onderhandelen naar samenwerking moesten deelnemers op de volgende<br />
figuur 16) . De kernteamleden traden dus in de proeftuinen, net als de overige deelnemers,<br />
terreinen grenzen overschrijden:<br />
op als ervaringsexperts. Daarnaast was het kernteam de plek waar meer algemene lessen<br />
– Organisatiegrenzen: iedere organisatie heeft haar eigen logica en belangen die in onder-<br />
getrokken werden (die in deze publicatie in de inleiding en de vijf hoofdstukken zijn terug<br />
handeling uitgespeeld en geoptimaliseerd worden, maar die in samenwerking overschreden<br />
te vinden). In een leer- en kennisagenda traceerde het kernteam wat in de expertmeetings<br />
en overstegen worden.<br />
en in het kernteam werd geleerd. Naast de expertmeetings was er een miniconferentie<br />
– Denkkaders: het gaat hierbij om verschillen in wijzen van aankijken tegen de zaak. Deze<br />
halverwege het proces, ook een setting waarin de geaggregeerde lessen van het kernteam<br />
interpretaties kunnen zeer divers en tegenovergesteld zijn. In samenwerking vindt een<br />
gedachtewisseling over deze denkkaders (frames) plaats die kan leiden tot herinterpretaties<br />
met de proeftuinen werden gedeeld.<br />
(reframing) (Rein & Schon, 1993).<br />
De verschillende proeftuinen leerden van elkaar en van de reflecties in het kernteam doordat<br />
– Sectoren: het gaat hierbij om beleidsmatige inhoudelijke verschillen die de indeling van<br />
zij onderdeel waren van de ‘opwerking’. In deze CoP genereerden alle deelnemers samen<br />
beleidssectoren en daarbij behorende belangen, kennis, organisaties en culturen volgen.<br />
de praktische wijsheid (phronesis) die meteen tijdens de projectontwikkeling van de creatieve<br />
– Soorten kennis: het gaat hierbij om verschillen tussen soorten kennis die uiteenlopende<br />
economie beschikbaar was en die na de afronding van deze projecten beschikbaar blijft.<br />
doelen dienen en die ook op verschillende wijzen zijn geproduceerd, bijvoorbeeld in<br />
Daarbij was op het niveau van de projecten vooral know-what voorhanden, kennis gericht<br />
de praktijk of in theorie; kwantitatief of kwalitatief, et cetera (Cook,1999; Loeber 2004).<br />
op technisch handelen. In het kernteam was veel know-how aanwezig, de meer reflectieve
262<br />
Figuur 14 opwerkingsfabriek (de Stad bv)<br />
Schema 1 drie settings en vier doelen in de proeftuinen Creatieve Economie<br />
Gericht op<br />
Kennis<br />
Opbrengst<br />
Vorm van leren<br />
Ervaringskennis<br />
expermeetings<br />
Proeftuin/expermeeting<br />
– Locatie<br />
– Know what<br />
– Techne<br />
– Ervaring<br />
– Doen, experimenteren<br />
en ervaren<br />
Geleerde lessen<br />
Verbeterde praktijk<br />
kernteam<br />
Praktijk<br />
Kernteambijeenkomst<br />
– Strategie<br />
– Know how<br />
– Episteme<br />
– Visie<br />
– Reflecteren en kennis<br />
uit onderzoek inbregen<br />
Ervaringskennis<br />
reflecties en observaties<br />
kernteam<br />
Community of practice<br />
– Interactie<br />
– Knowing in action<br />
– Phronesis<br />
– Deliberatie<br />
– Doorbreken<br />
en verzoenen<br />
en strategische kennis. Juist door de interactie tussen deze soorten kennis, kon knowing in action,<br />
gerealiseerd worden. De proeftuinen brachten naast hun praktijkvragen ook de ervaringskennis<br />
in. Die gaat vooral over wat te doen in bepaalde situaties en het technische handelen<br />
(techne). Het kernteam handelde en leerde meer op een geaggregeerd en strategisch niveau.<br />
Het ontwikkelde bijvoorbeeld de leer- en kennisagenda om meer algemene lessen uit de<br />
praktijkvragen en ervaringen te kunnen trekken (zie schema 2).<br />
Open kaart spelen: leersettings en leercycli in een CoP<br />
Samenwerken in een praktijkgemeenschap rond de creatieve economie heft de verschillen<br />
in belangen of tempo niet op. Leren in een praktijkgemeenschap kan gevaarlijk zijn, omdat<br />
leren vereist dat de partijen open kaart spelen. Het echte probleem moet op tafel komen om<br />
te kunnen leren, maar er staat ook iets op het spel. In een onderhandelingssituatie is het meestal<br />
verstandig ‘wisselgeld’ achter te houden of andere strategieën toe te passen om elkaar ergens<br />
in het midden te kunnen ontmoeten. Ook in de herontwikkeling voor de creatieve economie<br />
spelen veel verschillende belangen, die op gespannen voet kunnen staan. Zo speelt het toestaan<br />
van tijdelijke <strong>functies</strong> in <strong>gebouwen</strong> een grote rol, alsmede het organiseren van evenementen<br />
in een gebied. Voor gemeenten, die huiveren voor precedentwerking, vraagt dit om<br />
anders opereren. Een ontwikkelaar kan binnen twee weken een provisorisch theater bouwen<br />
in een oude fabriekshal, of zeer snel grotere spelers uit de creatieve economie naar het terrein<br />
halen, maar als de gemeente maandenlang treuzelt over de toestemming dan schiet het niet<br />
op. Zoals een gebiedsontwikkelaar het verwoordde: ‘Ik moet wel met de toekomstige huurders<br />
rond de tafel. Als blijkt dat die gebiedsontwikkeling heel langzaam gaat dan krijg ik ze<br />
hier niet naar toe. Wij werken met andere snelheden dan de overheid.’ De gemeente doet<br />
dan lastig in de ogen van de ontwikkelaar en beoogde gebruikers, maar achter die aarzelende<br />
houding gaat vaak een zorg schuil en een andere belangenafweging.<br />
Wet- en regelgeving opgesteld door de overheid om burgers en bedrijven te beschermen,<br />
kan belemmerend zijn voor de herontwikkeling van oude <strong>gebouwen</strong>. Gebieds- en projectontwikkelaars<br />
kunnen hier last van hebben, maar ook de gemeente die als eigenaar optreedt<br />
kan worden belemmerd. Financiële afspraken tussen eigenaren over de verdeling van de<br />
lasten en opbrengsten en bijvoorbeeld over het benodigde tempo van herontwikkeling,<br />
vereisen goede afstemming die vaak in onderhandeling plaatsvindt. Ook de manier waarop<br />
de eigenaren samenwerken, kan onderwerp van onderhandeling en gesprek zijn: moet er<br />
een convenant worden opgesteld, een contract, of is er een eigenaar die het voor het zeggen<br />
heeft? Ook de kwaliteit van de <strong>gebouwen</strong> en het (buiten)gebied is multi-interpretabel en<br />
dus onderhandelbaar. Wat de gemeente wil behouden of bereiken, hoeft niet te zijn wat de<br />
gebiedsontwikkelaar voor ogen heeft of wat de zittende en toekomstige huurders waarderen.<br />
Spanning in interactie<br />
In de CoP Creatieve Economie maakten de convenor en facilitator gebruik van twee leersettings,<br />
de expertmeetings en de kernteambijeenkomsten, die met elkaar interacteerden<br />
in het opwerkingsproces. Tijdens de kernteambijeenkomsten konden de strategische vragen<br />
uit de proeftuinen risicoloos aan de orde worden gesteld en oplossingen worden bedacht. In<br />
de expertmeetings konden deze oplossingen worden teruggebracht naar de praktijk om daar<br />
toegepast te worden maar ook getoetst. Daarnaast pasten de convenor en de facilitator in de<br />
expertmeetings verschillende gesprekstechnieken toe om de belangenstrijd uit de praktijk<br />
zo productief mogelijk in te zetten in de samenwerking.<br />
Het kernteam was van het begin af aan overtuigd van het belang en de kansen van dit soort<br />
<strong>nieuwe</strong> herontwikkeling. De deelnemers vormden een verandercoalitie en hielden zich<br />
bezig met de ‘domeinvraag’ (in Wengers termen), dat wil zeggen ze probeerden met elkaar<br />
grip te krijgen op de kenmerken en dynamiek van creatieve economie. Zij formuleerden<br />
de gezamenlijke strategische opdracht om herontwikkeling voor de creatieve economie<br />
263
landelijk en lokaal te agenderen en te promoten. Bovendien konden zij de strategische vragen<br />
CoP van informatie over de stand van zaken in de creatieve economie. Onderzoek van ABF<br />
uit de proeftuinen op dit geaggregeerde niveau makkelijker en minder risicovol aan de orde<br />
Research werd gebruikt om inzichtelijk te maken waar welk soort creatieve milieus per<br />
stellen. Omdat niet één project het onderwerp van gesprek was, maar de overeenkomsten<br />
postcodegebied aanwezig was en hoe ze zich hadden ontwikkeld. De convenor was in de<br />
en verschillen en lessen uit verschillende proeftuinen, waren deelnemers bereid open kaart<br />
eerste leercyclus vooral gericht op interacties tussen het kernteam en de proeftuinen. In<br />
te spelen en hun vragen en belangen op de tafel van het kernteam te leggen. Samen formu-<br />
deze ronde werden de strategische vragen ‘opgehaald’ uit de proeftuinen en samengebracht<br />
leerden zij een leer- en kennisagenda, zetten onderzoek uit, en gingen op expeditie.<br />
in het kernteam. Het kernteam herformuleerde die vragen en presenteerde die, voorzien<br />
Vooral in de proeftuinen was deze gezamenlijke zoektocht niet altijd vanzelfsprekend. Ook<br />
van eerste lessen en reflecties, tijdens een miniconferentie waar alle deelnemers uit de proef-<br />
tijdens de expertmeetings was het moeilijk om open kaart te spelen. Tijdens deze bijeentuinprojecten<br />
aanwezig waren. Deze miniconferentie vond dus plaats tussen de eerste en<br />
komsten stond steeds een probleem in een project van herontwikkeling centraal, bijvoorbeeld:<br />
tweede leercyclus. De tussenstand werd gepresenteerd, de lessen tot dan toe, en er werden<br />
hoe om te gaan met belemmerende wet- en regelgeving? Hoe kan de samenwerking tussen<br />
<strong>nieuwe</strong> vragen opgeworpen voor de tweede leerronde.<br />
de eigenaren verder vorm worden gegeven? Wat is de kwaliteit van deze locatie? Welke<br />
In de tweede leercyclus verplaatste de aandacht zich ook op het niveau van de proeftuinen<br />
richting willen we op met de herontwikkeling? Hoe verhoudt deze ontwikkeling zich tot<br />
naar de strategische vragen. Daarbij werd de interactie tussen de proeftuinen en de achter-<br />
andere locaties in de stad of regio? De direct belanghebbenden zaten met elkaar rond de<br />
liggende organisaties belangrijker. De coalities waren verstevigd en waren er aan toe om<br />
tafel om deze vragen te beantwoorden. Er kon dus ‘zaken’ gedaan worden. Deze setting was<br />
de strategische discussies van het kernteam ter plekke te onderzoeken. Dat resulteerde in<br />
risicovoller voor de deelnemers dan de kernteambijeenkomsten. In de expertmeetings lagen<br />
vragen zoals: wat zijn goede strategieën voor herontwikkeling op deze plek, wat is de beste<br />
weliswaar praktische vragen op tafel, maar daaraan zaten wel degelijk strategische kanten.<br />
mix tussen de commerciële creatieven en de artistiekelingen, hoe zorgen we dat tijdelijke<br />
In het kernteam waren diezelfde strategische vragen minder direct verbonden aan een<br />
huurders kunnen meegroeien tijdens de herontwikkeling, moeten we al dan niet een wens-<br />
project en dus ook minder aan directe belangen, maar betroffen ze de herontwikkeling<br />
beeld maken, wie organiseert de evenementen? Hierdoor werd ook de timing van de<br />
in het algemeen.<br />
Om de expertbijeenkomsten uit de onderhandelingssfeer te houden, niet te risicovol te<br />
expertmeetings belangrijk, doordat deze rechtstreeks op het praktijkproces reflecteerden.<br />
maken, en tot samenwerking en een gezamenlijke zoektocht te komen, was er meer nodig<br />
Reflectie op ‘van onderhandelen naar samenwerking’<br />
dan een gezamenlijk doel en de wil om samen te werken. Omdat niet op een overkoepelend<br />
Terugkijkend kunnen we stellen dat het procesontwerp, de ‘opwerkingsfabriek’ van de CoP<br />
niveau werd gesproken van het kernteam, maar de directe problemen in het project aan<br />
Creatieve Economie, structuur bood aan de deelnemers om met elkaar op reis te gaan zonder<br />
de orde waren, was het nodig voor de convenor en facilitator om het leren op een andere<br />
al te veel risico’s te lopen. Tevens schiep het ontwerp ruimte om met actuele en urgente<br />
264 manier te faciliteren: door de kernteamleden in de expertmeetings te laten adviseren, en<br />
kwesties aan de slag te gaan. Omdat deelnemers wilden leren in een netwerk waarin hun 265<br />
door specifieke gesprekstechnieken toe te passen.<br />
praktijkproblemen centraal stonden, was het mogelijk om van onderhandelen naar samen-<br />
Per expertmeeting werden kernteamleden uitgenodigd als ervaringsdeskundigen op te treden<br />
werking te gaan. Het is geen sprookje, noch een romantisch gebeuren. Integendeel, het is<br />
in de proeftuin van een ander. Bovendien werden specifieke facilitatietechnieken toegepast,<br />
gewoon hard werken gecombineerd met zelfopgelegde reflectietijd. Van onderhandelen naar<br />
bijvoorbeeld het maken van toekomstscenario’s of een crashtest (zie kader). De expert-<br />
samenwerken is geen eenmalige beweging, eerder een continu streven. Door samenwerken<br />
meetings droegen bij aan het lokale leerproces. Ze fungeerden soms als ‘losmaker’ van<br />
te zien als een leerproces worden posities en opvattingen niet als vaststaand beschouwd,<br />
een vastgelopen proces (zie casusbeschrijvingen Coolhaveneiland Rotterdam, Hazemeyer<br />
maar meegenomen in de ontwikkeling (zie ook Fischer & Ury, 1981; Rein & Schon 1993;<br />
Hengelo), maar ook als manier om de fragiele coalitie handen en voeten te geven (in alle<br />
Van Staveren, 2007). Gebeurt dat écht gezamenlijk, dan ontstaat er een wederkerige leerom-<br />
proeftuinen). Tegelijkertijd leverden de expertmeetings input aan het leerproces van het<br />
geving waarin leren vanzelfsprekender wordt. Er is dan sprake van weten in actie. Professionals<br />
kernteam. De vragen en oplossingen uit de expertmeetings kwamen terug in de kern-<br />
tonen hun kennis in een proces van met elkaar probleemoplossend bezig zijn op een locatie.<br />
teambijeenkomsten. Daar werd gereflecteerd op de lokale situatie en feedback gegeven.<br />
Proeftuinen, kernteam en Community of Practice, het zijn geen organisatieonderdelen,<br />
Ook zorgde de inbreng uit lokale projecten voor een toets aan de praktijk op de gedachte-<br />
maar menselijke activiteiten aangedreven door de passie en betrokkenheid. De Community<br />
ontwikkeling van het kernteam.<br />
of Practice is een constellatie van leerprocessen die zich afspelen op praktisch en strategisch<br />
Zowel in het kernteam als in de expertbijeenkomsten stonden vragen uit de praktijk centraal.<br />
niveau. De proeftuinen en het kernteam representeren die niveaus en de expertmeetings<br />
De ervaringsdeskundigen konden in het kernteam reflecteren op de praktijkkennis uit de<br />
en de kernteambijeenkomsten fungeren daarbij als setting waarin het leren op beide niveaus<br />
proeftuinen en deze reflecties vervolgens terugbrengen in de praktijk van de proeftuinen. In<br />
verbonden en versterkt wordt. Doordat mensen bij elkaar op bezoek gaan, op het geaggre-<br />
de expertmeetings werd de ruimte tot samenwerking en coalitievorming strakker georganiseerd.<br />
geerde niveau van het kernteam een bijdrage leveren, of met een bredere buitenkring communiceren,<br />
ontstaat een sociale structuur waarin ervaringskennis kan stromen.<br />
Verdieping van het leren: twee leercycli<br />
De convenor en facilitator waren gericht op het mogelijk maken en benutten van leren door<br />
Om de praktijklessen en de strategische lessen te kunnen verdiepen en ‘verduurzamen’,<br />
het procesontwerp van de opwerkingsfabriek, waarin de interacties tussen partijen en tussen<br />
werkten de Proeftuinen Creatieve Economie dus niet alleen met twee leersettings en een<br />
de strategische en praktische vragen werden georganiseerd, en door bepaalde werkvormen<br />
georganiseerde uitwisseling daartussen door de kernteamleden. De CoP werkte ook in twee<br />
in de expertmeetings toe te passen. In de CoP is gaandeweg een scherper onderscheid ont-<br />
leerronden. In iedere proeftuin werden twee expertmeetings gehouden. In de eerste reeks<br />
staan tussen de twee rollen. De rol van convenor krijgt vorm vanuit de inhoud. De convenor<br />
expertmeetings was met name het probleem van de coalitievorming aan de orde rond lokale<br />
heeft overzicht van het ‘domein’. Hij heeft inhoudelijke kennis en weet welke vragen er<br />
opgaven die sterk uiteenliepen. In de tweede leercyclus werkten de projecten met een<br />
spelen zonder de pretentie de wijsheid in pacht te hebben. Een convenor beseft dat leren op<br />
stabielere coalitie en kwamen vragen aan de orde over samenwerking in beheer, samen-<br />
gang komt door mensen met soortgelijke vragen bij elkaar te brengen. Afstemming is nodig<br />
werking in programmering en verdere ontwikkeling.<br />
om de leeromgeving vorm te geven, zowel inhoudelijk als procesmatig. Net als in creatieve<br />
Het kernteam speelde vooral in de eerste leercyclus een agenderende rol en voorzag de hele<br />
herontwikkeling zijn hier ook flexibiliteit en dynamiek vereist. De facilitator is meer op het
266<br />
gespreksproces gericht. Hij besteedt aandacht aan de gesprekstechnieken en de interacties<br />
binnen één bijeenkomst. Voor beide rollen telt dat facilitator en convenor inspelen op<br />
opkomende vragen en dat zij ter plekke werkvormen aanpassen om andere opbrengsten<br />
te genereren dan het standaardgesprek.<br />
Het leren in gezelschappen zoals die binnen de CoP Creatieve Economie bij elkaar komen,<br />
kan niet worden gestuurd. Door in het ontwerp met verschillende settings en in twee leercycli<br />
te werken, is het leren niet op z’n beloop gelaten. Integendeel, het is verduurzaamd. Het<br />
kernteam had de ruimte om de strategische vragen uit de proeftuinen bij elkaar te brengen<br />
en onder de loep te nemen. Iets wat de individuele projecten niet hadden kunnen doen,<br />
omdat daar iets op het spel stond. In de expertmeetings droegen ervaringsdeskundigen uit<br />
het kernteam, maar niet van hun eigen project, concrete oplossingen aan waar projecten<br />
meteen profijt van hadden. Op die wijze werden ‘afstand’ tot het probleem en tijd om na te<br />
denken gecreëerd, die in een normale onderhandelingssituatie haast onmogelijk zijn. Door<br />
de praktijk centraal te stellen, waren de adviezen wel urgent en werd voorkomen dat de<br />
leerruimte volkomen los stond van de echte praktijkproblemen.<br />
Tot slot, ook al bestaat er geen eenduidig succesrecept voor Communities of Practice, met<br />
de opwerkingsfabriek en de verschillende werkvormen kon het leren bevorderd worden.<br />
Daarnaast zijn er nog wel een paar zaken nog niet of nauwelijks aan de orde komen, maar<br />
die wel belangrijk zijn: Het tempo hoog houden, samen eten en doorwerken na het eten,<br />
bepaalden mede de sfeer en daarmee de emoties van deelnemers. De kernteambijeenkomsten<br />
en expertmeetings droegen een informeel karakter in die zin dat er veel ruimte was voor<br />
ieders inbreng. Het boorde een informele energie aan bij mensen, waardoor ze een open<br />
gesprek aangingen. Die spontaniteit en kritische houding vormden de ingrediënten voor<br />
een krachtige leeromgeving en zijn een goed alternatief voor de stroperigheid van veel<br />
processen van herontwikkeling waarin het deelnemers niet lukt grensoverschrijdend samen<br />
te werken. Door een proces van samen leren krijgt niet alleen de actuele samenwerking<br />
meer glans, maar wordt tevens een bijdrage geleverd aan een creatieve én duurzame<br />
invulling van veelal oude industriële <strong>gebouwen</strong> en wijken.<br />
267<br />
NDMS-werf Oost: de verbeelding van kernwaarden<br />
Tijdens de tweede expertmeeting van NDSM-werf Oost werden kernwaarden van het gebied vastgesteld.<br />
Deelnemers aan de bijeenkomst, gebiedsontwikkelaar, stadsdeel, stadsdeelwethouder,<br />
kunstenaars, kleine zelfstandigen, discussieerden in drie groepen aan de hand van drie thema’s:<br />
1 De NDSM-werf in 2020<br />
2 De openbare ruimte<br />
3 De ontmoeting<br />
Deze verbeeldingssessies werden door tekenaars van de Beeldleveranciers ter plekke omgezet<br />
in beeldmateriaal. Die beelden werden tentoongesteld en leden uit het kernteam destilleerden<br />
uit die tekeningen de kernwaarden van het gebied. (zie cartoon op p. 271)<br />
Het resultaat van deze bijeenkomst was een aantal gedeelde kernwaarden voor de oude scheepswerf<br />
en bijbehorende <strong>gebouwen</strong> en buitenruimte. (zie schema 2)<br />
Amersfoort: de ‘crashtest’<br />
De workshops werden gehouden met een ‘vizier’ als middel om het gesprek vorm te geven.<br />
Het middelpunt is de huidige situatie en elke ring die daarop volgt, verbeeldt enkele jaren vooruit.<br />
Elke groep nam een kwart van het vizier voor zijn rekening en besprak een thema (zie figuur 15),<br />
waarbij hij dat thema in de toekomst ‘projecteerde’ en bekeek of dit wijzigingen op het thema<br />
zou opleveren of dat het thema de crashtest zou overleven.<br />
Onder het thema ‘stad’ was de vraag: welke voorstellen passen bij de verschillende locaties in de<br />
binnenstad, het NS-terrein en het Oliemolenkwartier? Hoe verhouden deze locaties zich tot elkaar<br />
en tot de voorgenomen plannen voor het Eemkwartier?<br />
Het netwerk van de Proeftuinen Creatieve<br />
Economie aan tafel in het oude fabriekspand<br />
Rohm & Haas tijdens een van de<br />
vele expertmeetings
Schema 2 gedeelde kernwaarden in een expertmeeting op de NDSM-werf<br />
– onverwachte ontmoetingen<br />
– plek van harde werkers<br />
– dynamiek<br />
– rauwheid<br />
– puurheid<br />
– eigen identiteit (eiland in de stad)<br />
– experiment<br />
Opdracht: adviseer Amersfoort over de programmatische spreiding in de stad.<br />
De groep die de ‘gebruiker’ als thema had, stelde de vraag welke <strong>functies</strong> kunnen met elkaar<br />
kunnen worden gecombineerd. Hoe bereik je synergie tussen de gebruikers? Welke ontwikkelingsstrategie<br />
leidt tot synergie?<br />
Opdracht: adviseer de projectleiders over de ontwikkelingsstrategie. Welke coalities optimaliseren<br />
de synergie?<br />
Onder het thema ‘coalitie’ was het uitgangspunt dat Amersfoort behoefte heeft aan een creatief<br />
en interactief milieu. Welk streefniveau is gewenst in het Oliemolenkwartier?<br />
Opdracht: adviseer Amersfoort over het tot stand brengen van de ‘ondernemende coalitie’ die<br />
in staat is het gewenste milieu te realiseren.<br />
De laatste groep besprak het thema ‘realisatie’ waarin de verhouding lange termijn–korte termijn<br />
ter sprake kwam. Wat is een logische fasering van de voorstellen? Welke prioriteiten zou Amersfoort<br />
moeten stellen? Hoe sluiten ze op elkaar aan en in welk perspectief?<br />
Opdracht: adviseer de gemeente over de verhouding tussen tijdelijk gebruik en het opbouwen van<br />
een profiel voor de toekomst.<br />
Als uitkomst van deze vier thema’s die in de toekomst werden geplaatst, kwam een advies aan de<br />
gemeente om de tijdelijke bestemming als een kans en uitdaging te beschouwen en ver<strong>nieuwe</strong>nde<br />
formules te bedenken. De ontwikkeling en de versterking van de gewenste identiteit van Amersfoort<br />
als creatieve stad betekent voor het Oliemolenkwartier dat er weinig definitief bestemd kan worden.<br />
Tijdelijkheid spreekt projectontwikkelaars over het algemeen niet aan, behalve als daar een<br />
andersoortig perspectief tegenover staat.<br />
268<br />
269<br />
Figuur 15 de stad-gebruiker-realisatie-coalitie cirkel als werkmodel in een expertmeeting over het<br />
Oliemolenkwartier<br />
1 Stad<br />
4 Realisatie<br />
– betekenis van Noord<br />
– duidelijke programmering<br />
– licht<br />
– water<br />
– verbindingen<br />
– lokaal en internationaal<br />
heden ±2009 ±2011<br />
2 Gebruiker<br />
3 Coalitie
270<br />
Figuur 16 tijdlijn van de Community of Practice van de Proeftuinen Creatieve Economie<br />
kernteam 12.09.05<br />
tijd<br />
kernteam 14.11.05<br />
Coolhaven 14.11.06<br />
Hegelo 25.02.06<br />
kernteam 07.03.06<br />
Rohm & Haas 26.04.06<br />
kernteam 28.06.06<br />
Microconferentie 14.12.06<br />
kernteam 19.10.06<br />
kernteam 14.02.07<br />
NDSM 06.07.06<br />
Arnhem 07.09.06<br />
Stadionplein 23.11.07<br />
Leiden 30.11.07<br />
kernteam 04.07.07<br />
kernteam 18.01.08<br />
Rohm & Haas 30.06.07<br />
NDSM 13.09.07<br />
Arnhem 08.11.07<br />
Hengelo 25.01.08<br />
Conferentie<br />
Juni 2008<br />
‘Het procesontwerp, de<br />
opwerkingsfabriek, bood<br />
structuur aan de deelnemers<br />
om met elkaar op<br />
reis te gaan zonder al te<br />
veel risico’s te lopen.’<br />
Cartoon van de Beeldleveranciers<br />
gemaakt tijdens de tweede expertmeeting<br />
op de NDSM-werf Oost<br />
271
Jeroen Saris<br />
Interview<br />
<strong>Evert</strong> <strong>Verhagen</strong>:<br />
leiderschap<br />
in plaats van<br />
regelgeving<br />
Jarenlang trok <strong>Evert</strong> <strong>Verhagen</strong> de kar bij<br />
de Westergasbriek. Onlangs heeft hij REUSE<br />
opgericht, een bedrijf waarmee hij adviseert<br />
in herontwikkeling. In de Proeftuinen<br />
Creatieve Economie was hij extern adviseur.<br />
In de ontwikkeling van het Westerpark, die<br />
in 1990 begon, was het nog zoeken. Met<br />
droogvallen en opstaan ontdekte <strong>Evert</strong> waar<br />
het bij herontwikkeling van industrieel<br />
erfgoed en creatieve economie om gaat.<br />
Hij gelooft niet in de ingenieursbenadering,<br />
waarin het gebouw, de milieuvervuiling en<br />
het ontwerp centraal staan, voor hem gaat<br />
het om het programma, om het leven, om<br />
dat wat de mens ermee doet.<br />
De Proeftuinen Creatieve Economie waren een Community of Practice voor professionals die<br />
graag van elkaar wilden leren en een methodiek opstelden. Werkt dat? Wanneer viel het kwartje?<br />
Wanneer had je het idee: nu gebeurt er iets?<br />
Ik vind het organiseren van dergelijke proeftuinen een goede aanpak. Mensen kunnen veel<br />
van elkaar leren. Maar zelf ben ik in de eerste ronde van de expertmeeting niet veel nieuws<br />
tegengekomen. De problemen waren bekend en de oplossingen niet bijzonder. In sommige<br />
steden, zoals Arnhem, waren ze wel verder dan ik had gedacht. Het inzicht dat met creatieve<br />
economie een buurt kan worden ontwikkeld, zoals in Klarendal, dat was nieuw. Het echte<br />
ver<strong>nieuwe</strong>nde kwam pas na de eerste ronde op de miniconferentie. We hebben allemaal de<br />
klok van de creatieve economie horen luiden, een CoP helpt ons om de klepel te vinden.<br />
Wat vond je het grootste probleem in de projecten die je bezocht hebt?<br />
Het schiet vaak niet op, althans aan het begin. Voor mij viel het kwartje niet op de expertmeeting<br />
in november 2005 in Rotterdam. Rotterdam heeft echt genoeg te bieden voor de<br />
creatieve economie. Coolhaveneiland en andere plekken zijn werkelijk fantastisch. Maar het<br />
gaat er allemaal zó langzaam. Het is niet genoeg om tegen elkaar te zeggen dat je wat wilt,<br />
maar je moet het ook kunnen en gaan doen. Zelfs na afsluiting van het convenant en de<br />
aanstelling van een procesmanager kwam er te weinig vaart in. Kijk, om te beginnen heb je<br />
een goed team nodig, maar ook de omgeving moet er op ingesteld zijn en moet meewerken.<br />
De politiek in Rotterdam wil telkens iets anders: nu is het devies ‘allemaal naar Zuid’ en dan<br />
gaan ze weer naar Zuid. Er is veel meer leiderschap nodig en een cultuurverandering in de<br />
corporaties, meer uitvoeringsgerichtheid. Om te slagen is een omgeving nodig waarin men<br />
elkaar vertrouwt en een commitment aangaat en doorzet. Een goed voorbeeld, zeker voor<br />
273
Rotterdam, is Bilbao. Pablo Otaola, de projectleider, heeft samen met de burgemeester<br />
Het gaat nog wel over schaarste, dat nemen we mee uit het verleden. Maar nieuw is de grote<br />
onder heel wat moeilijker omstandigheden dan hier een omgeving gecreëerd van twintig<br />
toegevoegde waarde van creativiteit. Er treedt ook een steeds grotere differentiatie op. Er is<br />
mensen op wie zij konden vertrouwen als het mis dreigde te gaan. Ministers, directeuren,<br />
niet meer één industriële markteconomie met één financieel stelsel. Als het nu economisch<br />
burgemeesters, mensen die er echt toe doen. Als ze wat besloten hadden dan gebeurde het<br />
slecht gaat in de VS, dan kan het op andere plekken nog steeds goed gaan. In de jaren dertig,<br />
ook gewoon, terwijl de bommen als het ware om hen heen ontploften.<br />
na de beurskrach, ging het overal slecht, vandaag de dag is het beeld veel gedifferentieerder.<br />
Er wordt hier in Nederland veel te veel gepraat over te veel regelgeving en de Raad van State,<br />
We zijn de creatieve economie, om het voorlopig maar zo te noemen, aan het ontdekken.<br />
maar daar gaat het echt níet om, het gaat om leiderschap, politiek leiderschap en mensen<br />
Het is niet zo vreemd dat je niet precies weet hoe het allemaal in elkaar zit. Daarvoor heb je<br />
die elkaar vertrouwen, en dan heb ik het niet meer over Rotterdam, maar veel breder over<br />
een Community of Practice nodig. Dat proeftuinen in de vertraging komen is ook logisch.<br />
ambtelijke organisaties. Zeuren over regels verbloemt het eigen falen, maar al te vaak hebben<br />
Ik denk dat je dat economisch kan duiden. Waar de oude economie lang sterk blijft, zoals in<br />
ze gewoon hun werk niet goed gedaan. Het vormgeven aan de samenwerking en de manier<br />
Hengelo of Rotterdam, is de omslag het moeilijkst. Nu het Havenbedrijf van Rotterdam<br />
waarop het proces getrokken wordt, dat is veel belangrijker.<br />
zelf het voortouw neemt in wat je de ‘creatification’ van de economie zou kunnen noemen,<br />
In Hengelo schoot het eerst ook niet op. Veel aarzeling bij de gemeente en angst dat de<br />
gloort er hoop. In Amsterdam is de economie meer gedifferentieerd en past zich veel sneller<br />
markt te dun zou zijn voor verschillende ontwikkelingen tegelijkertijd. De <strong>nieuwe</strong> economie<br />
aan. Voor Eindhoven was de omslag aanvankelijk een drama. Op bestuurlijk niveau blijven<br />
is echt anders, en we kennen de wetten nog niet. We weten dus ook nog niet precies wat wel<br />
vaak te lang de beelden uit het verleden hangen, men kan zich nog geen voorstelling maken<br />
of niet kan. Gelukkig heeft de gemeente ingezien dat er veel meer vrijheid nodig is om iets<br />
van de toekomst. Gelukkig is de High Tech Campus helemaal gemoderniseerd en open-<br />
nieuws te laten groeien en heeft de wethouder zijn nek uitgestoken.<br />
gegooid. Een groot succes. Ook een bedrijf als ASML heeft het goed gedaan. En een bedrijf<br />
In Leiden was de tijdelijke windstilte wel duidelijk procedureel. Het was wachten op een uit-<br />
als Philips, daar mag je echt bewondering voor hebben. Het staat open voor de toekomst en<br />
spraak van de Raad van State. Met Leiden komt het wel goed. Het Huis van de Communicatie<br />
is bereid tot verandering, ze begrijpen dat als ze niet veranderen ze dan over, zeg dertig jaar,<br />
is een goed plan, ze hebben een uitstekende architect met Peter Zumthor. Ik ben net in<br />
gewoon niet meer bestaan. Ze zijn bijvoorbeeld enorm veel waarde gaan hechten aan duur-<br />
Bregenz in Oostenrijk naar een expositie van hem geweest, fantastisch. Er is in Leiden een<br />
zaamheid. Als er een sterkere wethouder zou zijn geweest en veel meer wil tot verandering,<br />
sterke coalitie, dat houden ze wel vol.<br />
dan was het op Strijp S al veel harder gegaan met de creatieve economie.<br />
Bij de ontwikkeling van de Westergasfabriek was het destijds ook een groot voordeel dat het<br />
Er is overal in Nederland een enorme zwerm aan kleinere bedrijven ontstaan en die groeit<br />
politieke klimaat (GroenLinks en PvdA) gedurende zestien jaar stabiel is gebleven en dat er<br />
maar aan. De groei in startende bedrijven is nog nooit zo groot geweest. Er zitten in die<br />
telkens weer bestuurders waren die er voor bleven gáán. In Nederland zie je daar echt een<br />
<strong>nieuwe</strong> economie wel een paar reuzen zoals Endemol of Google, maar veel groei vindt plaats<br />
274 groot probleem. Voor de omslag van industriële naar creatieve economie heb je leiderschap<br />
in het netwerk, niet in de bedrijfsomvang. Of dat blijvend is weten we niet, het zou zo<br />
275<br />
nodig met een goed en helder verhaal. Niet zozeer iemand die heel inhoudelijk is, maar een<br />
kunnen zijn dat er in de toekomst weer meer clustering komt, maar ik hoop van niet.<br />
goede communicator die mensen verbindt en kan meenemen in dat <strong>nieuwe</strong> verhaal. We<br />
De Angelsaksische wetgeving is veel beter ingesteld op het starten van een onderneming.<br />
hebben dat soort generalisten nauwelijks voorhanden. Er wordt vaak veel te snel een architect<br />
In Engeland en in de VS ligt het voordeel van de twijfel bij het bedrijf, bij ons bij de bank.<br />
ingeschakeld, zonder dat men weet wat men wil en met wie.<br />
De Nederlandse overheid zou op zoek moeten gaan naar <strong>nieuwe</strong> vormen waarin je die<br />
Het risico van architecten is: zij bijten zich er onmiddellijk in vast. Als je Pi de Bruijn belt<br />
creatieve economie kunt onderbrengen.<br />
dan moet je eigenlijk al klaar zijn. Dan bedenkt de architect wat er moet gebeuren en gaat<br />
Onderzoek zoals ABF heeft gedaan, naar het effect van de creatieve economie op achter-<br />
gewoon tekenen. Terwijl je eerst eens moet kijken wat je echt wilt. Het is echt zo belangrijk<br />
standswijken, is bijvoorbeeld enorm belangrijk. We weten nu dat creatieve economie het<br />
dat je eerst op ontdekkingreis gaat, dat je op zoek gaat naar je kernwaarden.<br />
regenererend vermogen van wijken vergroot. Hoe het precies werkt weten we niet, maar<br />
wel dát het werkt. Zo moeten we doorgaan: onderzoeken wat de maatschappelijke kosten<br />
Jullie hebben dat destijds gedaan door veel tijdelijke activiteiten te ondernemen. Dat deden jullie<br />
en baten zijn van het herontwikkelen van monumenten, uitzoeken wat het effect van het<br />
omdat het project stil was komen te liggen door de bodemverontreiniging. Een geluk bij een<br />
investeren in cultuur is. Hoe werkt dat in op waardestijging, op de sociale cohesie en wat<br />
ongeluk. Maar wel een echte vondst.<br />
is het culturele kapitaal? Hoe meet je maatschappelijk kapitaal? Verbanden leggen en weer<br />
Een heel belangrijke vondst, die steeds meer toepassing vindt. We praten over stedelijke<br />
wegstrepen, zo is Richard Florida ook aan zijn theorie gekomen. Het mag in het begin best<br />
herontwikkeling op industriële locaties die allemaal hun oorspronkelijke functie verloren<br />
grof zijn, maar je moet je blijven afvragen hoe het werkt: creatieve economie zorgt voor<br />
hebben, omdat die economie hier nauwelijks meer bestaat. Wat is er logischer dan een<br />
opkomende economie de kans te geven deze locaties opnieuw te gebruiken. De bestaande<br />
waardestijging. Punt.<br />
economie heeft zich gesetteld en zoekt niet naar <strong>nieuwe</strong> plekken.<br />
Terug naar het tijdelijk gebruik. Waar komt die voorkeur van de creatieve economie voor oude<br />
Het is wijsheid achteraf. We wisten wel dat wat we deden belangrijk is, maar we wisten nog<br />
<strong>gebouwen</strong> vandaan?<br />
niet waarom. Voordat Richard Florida naar de conferentie ‘Creativity and the City’ kwam in<br />
Dat kan natuurlijk ook toeval zijn. Lees Jensen over de ‘dream economy’. Het verhaal dat<br />
2003 had nog vrijwel niemand het over creatieve economie. Daarna werd het nog een tijdje<br />
bij een product hoort is het belangrijkste geworden. Het verhaal dat bij die oude <strong>gebouwen</strong><br />
als een elitaire hype beschouwd, maar nu echt niet meer.<br />
hoort, legt de verbinding met het verleden. En een omgeving met een verhaal spreekt deze<br />
Het tijdelijke gebruik op de Westergasfabriek heeft ons enorm geholpen om te leren hoe het<br />
bedrijven beter aan. Vandaar de voorkeur van die economie voor kerken, kazernes en indus-<br />
werkt. Er moesten <strong>nieuwe</strong> contracten worden gemaakt, <strong>nieuwe</strong> financieringsmodellen onttriële<br />
kathedralen. Maar het hoeft niet natuurlijk: in de Rembrandttoren hier aan de Amstel<br />
dekt worden, we waren op zoek naar <strong>nieuwe</strong> toekomstbeelden. We zitten met een sneltrein-<br />
kan straks ook best creatieve economie gevestigd worden, maar dan is een toegankelijke<br />
vaart in de ontwikkeling van een <strong>nieuwe</strong> economie, daarin gelden <strong>nieuwe</strong> wetten die we nog<br />
en informele openbare ruimte wel doorslaggevend. Dat is daar bij de Omval natuurlijk ver<br />
moeten ontdekken. Het is nog veel te vroeg om al het oude overboord te gooien, maar er<br />
te zoeken. Een creatief WTC kan natuurlijk best, ook als de architect snapt wat creatieve<br />
gebeurt van alles om ons heen waar we, economisch gezien, nog niet echt raad mee weten.<br />
economie is. Gehry heeft een prachtig museum gemaakt in Bilbao. Iemand als Ben van
Berkel weet heel goed hoe het moet. Ga eens kijken naar het Mercedes Museum in Stuttgart –<br />
fantastisch. Ook de Zuidas met zo’n gebouw van Vignoly en een goed ingerichte openbare<br />
ruimte heeft van dergelijke plekken.<br />
Het voordeel dat een oude fabriek heeft, is het voordeel van het verhaal, zo’n plek vraagt<br />
erom gebruikt te worden. De permanente onafheid waar Karin Blokzijl het over heeft,<br />
spreekt enorm aan. Ik ga zelf met buitenlandse gasten na een bezoek aan de Westergasfabriek<br />
graag naar de NDSM om te laten zien dat we ook iets zijn kwijt geraakt: de oorspronkelijke<br />
ruwheid van de Westergasfabriek is weg.<br />
Elke economie heeft een markt nodig. De marktplaats van de creatieve economie vind je<br />
in de openbare ruimte: in het museum, op het terras of op straat. Dat zijn de plekken waar<br />
je verwacht dat je de mensen tegenkomt die je nodig hebt. Daarom zijn de fabriekshallen,<br />
kantines en de openbare ruimte daaromheen met cafés en restaurants zo populair. In het<br />
inrichten van de openbare ruimte zijn we niet echt goed in Nederland. Het inrichten gaat<br />
soms nog wel, maar het onderhoud is diep treurig. De openbare ruimte zal de komende<br />
jaren veel meer aandacht krijgen.<br />
Hoe is het idee ontstaan om in de Westergasbriek voor 40 procent evenementen te doen?<br />
Het levert geld op en trekt een divers publiek aan. Als we vinden dat de Westergasfabriek<br />
voor iedereen is, dan moet je doelbewust daarop programmeren. Veel meer mensen leren de<br />
plek kennen door het organiseren van evenementen. En wat ook heel belangrijk is: dit soort<br />
ruimten is uitstekend geschikt voor evenementen. We hebben door het tijdelijk gebruik<br />
ook kunnen leren hoe het werkt. Waar de ingangen moeten zijn, wat wel werkt en wat niet.<br />
276<br />
Is het op een gegeven moment niet op?<br />
Het idee dat dit alleen in Amsterdam kan is niet juist. Niet alles kan overal, maar iedereen,<br />
bedrijven en bezoekers, is op zoek naar identiteit en naar een leuke omgeving. Arnhem<br />
hoeft helemaal niet te concurreren met Amsterdam. Als Arnhem het goed doet met de mode,<br />
dan doet Amsterdam het ook goed. En als Rotterdam het goed doet, wordt Amsterdam daar<br />
echt niet slechter van. Natuurlijk moet je niet allemaal hetzelfde gaan doen. Wat Jean Baptiste<br />
Benraad zegt over de ‘second cities’ zoals Rotterdam en Arnhem is dat er in deze steden veel<br />
jongeren zijn en dat ze daarvan een veel groter deel kunnen vasthouden door hun een start<br />
te gunnen op de woningmarkt en door veel meer werk te maken van de jongerencultuur.<br />
Dat is de toekomst. Of wat iemand als Anne Hemker doet met het benadrukken van het<br />
stedelijk leven in de nacht.<br />
Groningen heeft het in dat opzicht ook goed gedaan, natuurlijk moet je aangesloten zijn<br />
en besta je alleen als je er kunt komen. Maar die magneetspoorlijn is helemaal niet nodig:<br />
je hebt veel meer aan een spraakmakend museum. Ik zie eerder het tegengestelde gebeuren.<br />
Als er op het net aangelegde spoor eindelijk een snelle trein gaat rijden tussen Rotterdam<br />
en Amsterdam is het risico groot dat de huizenprijzen in Amsterdam nog sneller gaan stijgen.<br />
Het blijkt dat veel mensen in Rotterdam willen werken, maar er nog niet willen wonen.<br />
Daar zal echt heel snel aan gewerkt moeten gaan worden.<br />
Ik ben erg enthousiast over de veranderingen die we in onze tijd meemaken. Als het zo<br />
doorgaat, gaan we pijlsnel op weg naar de ‘dream economy’. Als straks alles door computers<br />
wordt gedaan, kunnen we terugkeren naar de staat van de aborigines om de songlines te<br />
volgen naar het terras om elkaars verhalen aan te horen. Een goed verhaal, daar heeft toch<br />
iedereen behoefte aan?<br />
277<br />
1 In een masterclass met Etienne Wenger georganiseerd door Habiforum.<br />
‘Het voordeel dat een<br />
oude fabriek heeft,<br />
is het voordeel van<br />
het verhaal. Zo'n plek<br />
vraagt erom gebruikt<br />
te worden.’
278<br />
Bronnen<br />
Aalst, P. van der, A. Hardorff & P. Horsten,<br />
2007. Custard met een creatief smaakje.<br />
Uncover! 1 (1), p. 7-12.<br />
ABF Research, 2007a. Kansen voor<br />
creatieve milieus in de Randstad. Delft:<br />
ABF Research. In opdracht van de ministeries<br />
van VROM en EZ.<br />
ABF Research, 2007b. Cultuurimpuls<br />
stedelijke vernieuwing. Delft: ABF<br />
Research. In opdracht van het minis terie<br />
van OCW.<br />
ABF Research (in productie). Creatieve<br />
milieus in Nederland: proeftuinen creatieve<br />
economie. Delft: ABF Research.<br />
In opdracht van Habiforum.<br />
ANP, 2008. Meer banen in creatieve<br />
sector in Amsterdam. AD 15 februari.<br />
Atzema, O.A.L.C., V.A.J.M. Schutjens<br />
& P. Korteweg, 2006. Springplank of<br />
zwem bad? Het effect van bedrijvencentra<br />
op huurders. Utrecht: BC Hooghiemstra/<br />
Vondelparc.<br />
Barber, B.R., 2007. De infantiele con sument:<br />
hoe de markt kinderen bederft,<br />
volwassenen klein houdt en burgers<br />
vertrapt. Amsterdam: Ambo Anthos.<br />
Bell, D., 1973. The coming of post<br />
industrial society: a venture in social<br />
forecasting. New York: Basic Books.<br />
Blokzijl, K., 2008. Experiment en<br />
commercie in creatief Prenzlberg: een<br />
kwalita tief onderzoek naar de invloed van<br />
milieu factoren op de ontwikkeling van<br />
de crea tieve ondernemer in Prenzlauer<br />
Berg, Berlijn. Masterscriptie Universiteit<br />
Utrecht.<br />
Boomkens, R., 1994. Kritische massa:<br />
over massa, moderne ervaring en popcultuur.<br />
Amsterdam: Van Gennep.<br />
Bourdieu, P., 1971. Le marché des<br />
biens symboliques. L’Annee Sociolo gique,<br />
22, p. 49-126.<br />
Cook, S.D.N.B., 1999. Bridging episte mo -<br />
logies: the generative dance between<br />
organizational knowledge and organizational<br />
knowing. Organizational Science<br />
10 (4), p. 381-400.<br />
Castells, M., 1996. The rise of the network<br />
society: the information age: economy,<br />
society and culture. Cambridge:<br />
Blackwell Publishers.<br />
Clevers, R., 2006. Creatief Walhalla in<br />
centrum Rotterdam. AD 28 september.<br />
De Stad bv, 2005. Noties Kernteam<br />
12 09 2005. Amsterdam: de Stad bv.<br />
De Stad bv, 2006a. Creatief ondernemen<br />
in Twente. Amsterdam: de Stad bv.<br />
De Stad bv, 2006b. De Arnhemse<br />
Crea toop. Amsterdam: de Stad bv.<br />
De Stad bv & Stad en Mens, 2006.<br />
Talent maakt Leiden creatief. Amsterdam:<br />
de Stad bv.<br />
Dewey, J., 1939. Logic: the theory<br />
of inquiry. New York: Henry Holt and<br />
Company.<br />
Dienst Stedenbouw en Volkshuisvesting,<br />
2004. Ontwikkelingsvisie Coolhaveneiland.<br />
Rotterdam: dS+V.<br />
Dijstelbloem, H., 2007. Democratie<br />
anders: Politieke vernieuwing volgens<br />
Dewey en Latour. Amsterdam: Universiteit<br />
van Amsterdam.<br />
Drucker, P., 1993. Postcapitalist<br />
society. New York: Harperbusiness.<br />
Duursma, M., 2006. Geen duikboten<br />
meer, maar waterstofkarretjes. NRC<br />
Handelsblad 21 september, p. 15-16.<br />
ETIN Adviseurs, 2006. Huisvesting<br />
creatieve bedrijven: wat, waar en hoe?<br />
’s-Hertogenbosch: ETIN Adviseurs.<br />
Fischer, R. & W. Ury, 1981. Getting to yes.<br />
Cambridge: Houghton Mifflin Company.<br />
Florida, R., 2002. The rise of the<br />
creative class; and how it’s transforming<br />
work, leisure, community and everyday<br />
life. New York: Basic Books.<br />
Florida, R., 2005. Cities and the<br />
creative class. New York: Routledge.<br />
Gemeente Arnhem, 2002. Cultuurvisie<br />
Arnhem 2001–2005–2015. Arnhem:<br />
gemeente Arnhem.<br />
Giddens, A., 1991. Modernity and<br />
selfidentity: self and society in the late<br />
modern age. Cambridge: Polity Press.<br />
Groep, R. van der., 2005. De geo-<br />
gra fische inbedding van beeld en geluid.<br />
Netwerken van creativiteit en reproductie<br />
in de audiovisuele industrie van Amsterdam<br />
en Hilversum. In: H. Ernste &<br />
F. Boekema, De cultuur van de lokale<br />
economie, de economie van de lokale<br />
cultuur. Assen: Koninklijke van Gorcum,<br />
p. 109-128.<br />
Groep, R. van der & R. Röling, 2005.<br />
Audiovisuele sector maakt reclame voor<br />
de buurt. Rooilijn 38 (7), p. 322-327.<br />
Hall, P.G., 1998. Cities in civilization.<br />
New York: Pantheon Books.<br />
Hemel, Z., 2002. Creatieve steden!<br />
Den Haag/Delft: Ministerie van VROM<br />
& Vereniging Deltametropool.<br />
Jacobs, J., 1961. The death and live of<br />
great American cities. New York: Random<br />
House.<br />
Klein, N., 2000. No logo: taking aim at<br />
the brand bullies. London: Flamingo.<br />
Kloosterman, R.C. & E. Stegmeijer,<br />
2004. Delirious Rotterdam: architectuur<br />
in Rotterdam als economisch cluster.<br />
Agora 20 (1).<br />
Kloosterman, R.C., M. Lavanga, E.<br />
Stegmeijer & J. Haijen, 2007. Proeftuinen<br />
– Cultuur als hefboom voor de lokale<br />
economie. De cases Helsinki, Manchester,<br />
Lille, Milaan en Birmingham. Onderzoek<br />
in opdracht van de Proeftuinen<br />
Creatieve Economie. Amsterdam: s.n.<br />
Laclau, E., 1996. Emancipation(s).<br />
New York: Verso.<br />
Landry, C. & F. Bianchini, 1995.<br />
The creative city. London: Demos.<br />
Loeber, A., 2004. Phronesis in the<br />
risk society. These Universiteit van<br />
Amsterdam.<br />
Manshanden, W.,P. Rutten, P., W. J.<br />
Muskens & O. Koops, 2004. De creatieve<br />
industrie in Amsterdam en de regio.<br />
Delft: TNO.<br />
Manshanden, W., P. Rutten, P. de Bruin<br />
& O. Koops, 2005. Creatieve industrie<br />
in Rotterdam. Delft: TNO.<br />
Marlet, G. A. & C. M.C.M. van Woerkens,<br />
2004. Atlas voor gemeenten 2004.<br />
Utrecht: Stichting Atlas voor Gemeenten.<br />
Marlet, G.A. & M.C.M. van Woerkens,<br />
2005. Atlas voor gemeenten 2005.<br />
Utrecht: Stichting Atlas voor Gemeenten.<br />
Marx, K. & F. Engels, 1848. The<br />
communist Manifesto. In: K. Marx &<br />
F. Engels, 1969. Selected works: volume<br />
I. Moskou: Progress Publishers.<br />
Meerberg, K., 2008. Ben ik verplicht<br />
om in Rotterdam te blijven? NRC Handelsblad<br />
12 januari, p. 7.<br />
Metze, T.A.P., 2007. The power of<br />
discu rsive boundaries in deliberative<br />
practices. In conference on interpretative<br />
policy analysis. Amsterdam, May-June<br />
2007.<br />
Ontwikkelingsbedrijf Rotterdam, Deelgemeente<br />
Delfshaven, Woonbron &<br />
Stads wonen, 2006. Convenant Coolhaveneiland.<br />
Rotterdam: s.n.<br />
Pine, B.J. & J.H. Gilmore, 1999. The<br />
experience economy. Boston: Harvard<br />
Business School Press.<br />
Porter, M.E., 1998. Clusters and the<br />
new economics of competition. Harvard<br />
Business Review 76 (6), p. 77-90.<br />
Rein, M. & D. Schon, 1993. Reframing<br />
policy discourse. In: F. Fischer &<br />
J. Forester. The argumentative turn in<br />
policy analysis and planning. Durham:<br />
Duke University Press, p. 145-166.<br />
Rotterdamse Raad voor Kunst en<br />
Cultuur, 2007. Culturele Staalkaart<br />
Rotterdam. Rotterdam: s.n.<br />
Saris, J. & J. Brouwer, 2005. Stedelijke<br />
regio’s concurreren met creativiteit.<br />
In: E. <strong>Verhagen</strong> (red.), Creativiteit en<br />
de stad. Rotterdam: NAi Uitgevers,<br />
p. 108-145.<br />
Scott, A.J., 2000. The cultural economy<br />
of cities. London: Sage Publications<br />
Ltd.<br />
Sligter, A., 2008. Spijkerkwartier houdt<br />
vol, met of zonder hoeren. de Volkskrant<br />
12 februari.<br />
Star, S.L. & J.R. Griesemer, 1989.<br />
Institutional ecology, ‘translations’<br />
and boundary objects: amateurs and<br />
professio nals in Berkeley’s Museum of<br />
Vertebrate Zoology, 1907–39. Social<br />
Studies of Science 19 (3), p. 387-420.<br />
Staveren, A. van, 2007. Zonder wrijving<br />
geen glans: leren samenwerken bij<br />
veran dering en innoveren. Amsterdam:<br />
van Gorcum.<br />
Stichting Atelierbeheer SLAK, 2007.<br />
Swyngedouw, E., 1997. Neither global<br />
nor local: ‘glocalization’ and the politics<br />
of scale. In: Cox, K.R., Spaces of globalization.<br />
Reasserting the power of the<br />
local. New York: The Guilford Press. Ch. 6.<br />
Teisman, G., 2005. Publiek management<br />
op de grens van chaos en orde: over<br />
leidinggeven en organiseren van complexiteit.<br />
Den Haag: Sdu Uitgevers.<br />
Todorovic, G., 2008. Meer kansen<br />
voor starters. De Echo 16 januari.<br />
Velden, C. van der, 2007. Raymann<br />
gered voor Rotterdam. AD 12 maart.<br />
Wanders, J., 2007. Creatief in Rotter dam.<br />
de Volkskrant 22 oktober, p. 11.<br />
Willigenburg, H. van, 2007. Rotterdam<br />
heeft het (niet?). De Pers 28 oktober.<br />
Wittebrood, K. & T. van Dijk, 2007.<br />
Aandacht voor de wijk. Den Haag: SCP.<br />
Zeeuw, F. de, 2007. De engel uit het<br />
marmer: reflecties op gebieds ontwik keling.<br />
Delft: TU Delft.<br />
Over de auteurs<br />
Rob Bekenkamp is sinds 2005 mededirecteur/eigenaar<br />
van Doorbraak, Bureau<br />
voor Stedelijke Vernieuwing in Rotterdam.<br />
Bekenkamp heeft specifieke ervaring op<br />
het vlak van stedelijke gebiedsontwikkeling<br />
en is geruime tijd werkzaam geweest op<br />
het gebied van kunst en cultuur en betrokken<br />
bij projecten die wij momenteel vatten<br />
onder de noemer creatieve economie.<br />
Daarnaast was hij directeur van een middelgroot<br />
poppodium en hoofd Events &<br />
Marketing voor Europa bij GMI.<br />
Jean Baptiste Benraad is directeur-<br />
bestuurder van Stadswonen, dé studenten-<br />
en jongerenhuisvester van Rotterdam.<br />
Hij heeft in zijn lange ervaring met deze<br />
klantgroepen ervaren dat deze jonge<br />
mensen met een ‘open mind’ (daardoor)<br />
vaak creatief de beste pioniers zijn voor<br />
gentrification in de stedelijke vernieuwing.<br />
Gezien de betekenis van bestaande<br />
(monumentale) kantoor<strong>gebouwen</strong> voor<br />
het historisch besef, heeft Benraad er<br />
een specialisatie van gemaakt om deze<br />
complexen voor dit doel te transfomeren.<br />
Roel Bergijk is teamleider bij de<br />
gemeente Leiden. Zijn werkterrein bevat<br />
o.a. cultuur, onderwijs en economie. Hij<br />
heeft ruime ervaring op het gebied van<br />
ruimtelijk- economische projecten. Vanaf<br />
2005 is hij op lokaal niveau actief met<br />
de creatieve economie. Hij is van huis<br />
uit jurist en in Leiden afgestudeerd in het<br />
Nederlands recht.<br />
Luke Bruins is directeur van Red<br />
Concepts, dé gebiedsontwikkelaar van<br />
creatieve stadszones. Red Concepts is<br />
een jong, gedreven en landelijk opererend<br />
bedrijf dat actief is op het gebied van<br />
(historische) herontwikkelingsopgaven<br />
waar bij synergie ontstaat die economische,<br />
maatschappelijke en promotionele meerwaarde<br />
voor een stad genereert. Voorbeelden<br />
van zones die worden ontwikkeld<br />
door Red Concepts zijn het Veemarktkwartier<br />
in Tilburg, MediaWharf in Amster -<br />
dam en de Triple O Campus in Breda.<br />
Marc Coenders is zelfstandig leerarchitect<br />
en adviseert organisaties over<br />
het versterken van hun lerend en innovatief<br />
vermogen. Zijn passie ligt bij het<br />
faciliteren van leernetwerken en Communities<br />
of Practice. Coenders studeerde<br />
onderwijskunde en management van<br />
leren en ontwikkeling. Hij bereidt een<br />
proefschrift voor over de relatie tussen<br />
ruimte en leren.<br />
Simon van Dommelen is cultuurwetenschapper<br />
en sinds 2003 werkzaam bij de<br />
Stad bv als projectadviseur. Hij heeft zich<br />
hier gespecialiseerd in projecten die gaan<br />
over creatieve economie en stedelijke<br />
herontwikkeling. Naast zijn werk volgt Van<br />
Dommelen de master in Strategic Urban<br />
Studies van het NICIS Institute in samenwerking<br />
met de Nederlandse School voor<br />
Openbaar Bestuur.<br />
Renée Hoogendoorn is directeur<br />
Gebieds ontwikkeling AM en plaatsvervangend<br />
directeur AM Grondbedrijf. AM is een<br />
van de grootste vastgoedontwikkelaars<br />
van Nederland. AM ontwikkelt op basis<br />
van zijn motto ‘inspiring space’ en met<br />
een gebiedsgerichte aanpak (veelal vanuit<br />
grondposities) gemengde woon-werkgebieden.<br />
Roel de Jong is sinds 2007 directeur<br />
a.i. van de Stichting Kinetisch Noord op<br />
de NDSM-werf. Daarnaast is hij project-<br />
leider voor het Ontwikkelingsbedrijf<br />
Gemeente Amsterdam, specifiek in het<br />
centrumgebied Amsterdam-Zuidoost. Hij<br />
heeft onder meer de projectleiding van het<br />
GETZ-project met als onderdeel onder<br />
andere een cultuurgebouw met Stichting ZO!<br />
Hans Karssenberg is met Nelleke Penninx<br />
initiatiefnemer van de Coalitie voor<br />
het Olympisch Gebied. Hij is directeur van<br />
Stipo, kennisteam voor stedelijke ontwikkeling.<br />
Als senior projectleider en trainingsleider<br />
werkt hij aan gebiedsontwikkeling,<br />
strategie, visie en concept ontwikkeling.<br />
Hij is medeoprichter van het internationale<br />
netwerk voor stad en cultuur ErasmusPC.<br />
Roland Kluskens is sinds 1998 in<br />
diverse <strong>functies</strong> werkzaam bij de gemeente<br />
Arnhem. Hij was onder meer projectleider<br />
integraal jeugdbeleid en programmamanager<br />
maatschappelijk vastgoed.<br />
Momen teel levert hij als senior beleidsmedewerker<br />
Cultuur een bijdrage<br />
aan het Arnhemse cultuurbeleid in het algemeen<br />
en de ontwikkeling en uitvoering<br />
van beleid op het vlak van creatieve economie,<br />
beeldende kunst en vorm geving,<br />
kunst in de openbare ruimte, en ‘Cultuur<br />
in Rijnboog’ in het bijzonder.<br />
Ab van Luin is sinds maart 2000<br />
adjunct-directeur van Habiforum en verantwoordelijk<br />
voor het praktijk programma.<br />
Binnen de Habiforum- programma’s ‘Meervoudig<br />
Ruimtegebruik’ en ‘Ver<strong>nieuwe</strong>nd<br />
Ruimtegebruik’ heeft hij het concept van<br />
Communities of Practice in de praktijk<br />
van de ruimtelijke ordening tot ontwikkeling<br />
gebracht. Daarvoor was hij werkzaam<br />
bij de Directie Kennis van het hoofdkantoor<br />
van Rijkswaterstaat als hoofd van de<br />
afdeling Innovatie-impuls en Kennismanagement.<br />
Jeroen Maters is sinds 1993 directeur<br />
van Maters & Hermsen Journalistiek in<br />
Leiden, een bureau gespecialiseerd in bedrijfsjournalistiek<br />
met ruim vijftig journalisten<br />
en vormgevers. Hij is tevens<br />
initiatiefnemer en conceptontwikkelaar<br />
van het Huis van de Communicatie<br />
en maakt deel uit van de kerngroep die<br />
Leiden als communicatiestad ontwikkelt.<br />
Tamara Metze studeerde cum laude af<br />
in de politicologie en in de wetenschapsdynamica<br />
aan de Universiteit van Amsterdam.<br />
Sinds 1998 werkt zij als adviseur<br />
voor de Stad bv. Tevens is zij als universitair<br />
docent bestuurskunde verbonden aan<br />
de Universiteit van Tilburg. Metze bestudeert<br />
en doceert de (on)mogelijkheid van<br />
innovatie in samenwerking in de ruimtelijke<br />
ordening.<br />
Nelleke Penninx werkt bij de gemeente<br />
Amsterdam, tot voor kort als projectleider<br />
bij stadsdeel Oud-Zuid, en thans bij het<br />
Metro-team van de Dienst Ruimtelijke Ordening.<br />
Daar werkt ze aan de metropolitane<br />
ambities van Amsterdam, in het bijzonder<br />
aan de olympische ambities van de<br />
stad. Zij won als roeister een<br />
zilveren medaille tijdens de Olympische<br />
Spelen van Sydney.<br />
Corien Rodenburg werkt als innovatiemanager<br />
‘Amersfoort Creatieve Stad’ aan<br />
de ontwikkeling, programmering en publiciteit<br />
van broedplaats Het Oliemolenkwartier.<br />
Ze is eigenaar van NRG Consult en<br />
werkt als procesmanager en coach in de<br />
creatieve sector. Ze begeleidt ondernemers,<br />
kennisinstellingen en steden op<br />
het vlak van positioneren, veranderen en<br />
leiderschap ontwikkelen en geeft lezingen<br />
over Creatieve Economie en Co-Creation.<br />
Jeroen Saris is socioloog, directeur<br />
en oprichter van de Stad bv. Hij is expert<br />
op het gebied van creatieve economie,<br />
gebiedsontwikkeling en strategievorming.<br />
Zijn motto: een stad functioneert pas als<br />
creativiteit, kennis, technologie en organisatie<br />
een verbond aangaan. Deze inspiratie<br />
ligt ten grondslag aan de Proef tuinen<br />
Creatieve Economie. Het vermogen tot<br />
coalitievorming is de sleutel voor herontwikkeling.<br />
Begin jaren negentig was Jeroen<br />
Saris wethouder Ruimtelijke Oordening<br />
in Amsterdam.<br />
Gerben van Straaten is directeur van<br />
de WTM Holding Groep in Nederland en<br />
Canada. Hij studeerde Nederlands, economisch<br />
recht en filosofie aan de Universiteit<br />
van Groningen en vervolgde zijn studie<br />
in Canada, om zich te bekwamen in<br />
de economische en ontwerptechnische<br />
aspecten van conceptueel stedelijk ontwerp<br />
en consumententechnieken. In de<br />
werkpraktijk ligt inmiddels vijftien jaar ervaring<br />
met conceptuele ontwikkeling van<br />
publieksgenererende objecten, revitalisering<br />
en ontwikkeling.<br />
<strong>Evert</strong> <strong>Verhagen</strong> is oprichter en eigenaar<br />
van REUSE BV. REUSE verzorgt onder<br />
andere een opleiding voor de Rijks<strong>gebouwen</strong>dienst<br />
en is trekker van de<br />
herontwikkeling van een voormalig abattoir<br />
in Casablanca, Marokko. Voorheen<br />
was hij projectmanager voor de herinrichting<br />
van de Westergasfabriek. In 2003 introduceerde<br />
hij Richard Florida voor het<br />
eerst bij het Nederlandse publiek op de<br />
door hem georganiseerde conferentie<br />
‘Creativiteit en de Stad’. Samen met Simon<br />
Franke verzorgde hij Creativiteit en<br />
de stad, een bundel essays naar aanleiding<br />
van deze conferentie.<br />
Leo Versteijlen werkt sinds 2000 bij<br />
Het Oosten als directeur Projectontwikkeling.<br />
Met de overgang naar Kristal werd<br />
zijn functie Regiodirecteur en momenteel<br />
maakt hij deel uit van de directie met als<br />
taakveld conceptontwikkeling en het aansturen<br />
van de operatie. Voorheen werkte<br />
hij onder meer in de Rotterdamse stadsvernieuwing<br />
en beproefde hij het architectenvak<br />
bij Mart van Schijndel. Nadien was<br />
hij zelfstandig adviseur voor onder andere<br />
Het Oosten, Bouwfonds Eindhoven en<br />
Bouwfonds Utrecht met de conceptuele<br />
fase van het project als belangrijkste aandachtspunt.<br />
Rob Vooren is werkzaam bij de gemeente<br />
Amsterdam. Aanvankelijk als stedenbouwkundige<br />
en thans als procesmanager<br />
is hij betrokken bij de<br />
herontwikkeling van de Noordelijke IJ-oever,<br />
waarvan de NDSM-werf een deelgebied<br />
is. Hij is mede-initiator van het traject<br />
dat de NDSM-werf tot de grootste<br />
creatieve broedplaats van Amsterdam<br />
heeft geleid en heeft met dit project deelgenomen<br />
aan het Europees onderzoekproject<br />
Urban Catalysts.<br />
Harrie Vranken studeerde sociale geografie/planologie<br />
aan de universiteit van<br />
Nijmegen. Sinds 1993 is hij werkzaam bij<br />
Economische Zaken van de gemeente<br />
Hengelo. Als senior beleidsmedewerker is<br />
hij vooral betrokken bij de ontwikkeling en<br />
herontwikkeling van bedrijventerreinen en<br />
binnenstedelijke locaties. De verbinding<br />
tussen (creatieve) economie en hergebruik<br />
van industrieel erfgoed heeft zijn<br />
speciale interesse.<br />
279
280<br />
Colofon<br />
Samenstelling en redactie<br />
Jeroen Saris, Simon van Dommelen,<br />
Tamara Metze (de Stad bv)<br />
Auteurs<br />
Rob Bekenkamp, Jean Baptiste Benraad,<br />
Roel Bergijk, Karin Blokzijl, Luke Bruins,<br />
Marc Coenders, Simon van Dommelen,<br />
Renée Hoogendoorn, Roel de Jong, Hans<br />
Karssenberg, Roland Kluskens, Ab van<br />
Luin, Tamara Metze, Corien Rodenburg,<br />
Gerben van Straaten, Jeroen Maters,<br />
Nelleke Penninx, Jeroen Saris, Leo<br />
Versteijlen, Rob Vooren, Harrie Vranken<br />
Tekstredactie<br />
Els Brinkman<br />
Ontwerp<br />
Beukers Scholma, Haarlem<br />
Fotografie beeldessay<br />
Otto Snoek<br />
Statistische gegevens<br />
ABF Research, Delft<br />
Druk en Lithografie<br />
Die Keure, Brugge, Belgie<br />
Papier<br />
Artic Volume 115 grams (High white,<br />
Ivory)<br />
Productie<br />
Linda Schaefer, NAi Uitgevers,<br />
Rotterdam<br />
Uitgever<br />
Eelco van Welie, NAi Uitgevers,<br />
Rotterdam<br />
Beeldverantwoording<br />
100% Mode Klarendal p. 56, 93, 228,<br />
229<br />
ABF Research p. 43-45, 162, 163, 165,<br />
166, 191,192, 217, 218, 233, 234,<br />
247, 248<br />
Beeldleveranciers/de Stad bv p. 271<br />
Karin Blokzijl p. 80 (boven), 81 (onder)<br />
De Creatieve Fabriek p. 121, 182, 184<br />
(boven), 189<br />
Hans Fonk/QuA Associates p. 72, 73,<br />
212 (onder)<br />
Simon van Dommelen p. 52, 53, 57, 68,<br />
69, 80 (onder), 81 (boven), 88, 96, 105,<br />
120, 128, 129, 132, 140, 141, 148<br />
(boven), 149, 153, 184 (onder), 185,<br />
200, 201, 208, 209, 212 (boven), 224,<br />
225, 237 (onder), 252, 253 (onder), 267<br />
MVRDV p. 152<br />
Sander Nieuwenhuys p. 237 (boven)<br />
Poolen Architekten p. 148 (onder)<br />
Corien Rodenburg p. 196<br />
SLS Wonen p. 253 (boven), 256<br />
Otto Snoek p. 2-23, 89, 108, 109<br />
Stadsdeel Oud-Zuid p. 236<br />
Stadswonen p. 61, 175<br />
Venhoeven CS p. 240, 241<br />
Met dank aan<br />
Universiteit van Amsterdam (Robert<br />
Kloosterman, Mariangela Lavanga,<br />
Eva Stegmeijer en Joni Haijen); ABF<br />
Research (Jan Brouwer en Rik Lukey);<br />
Jelle Adamse; Annemiek van Bemmel<br />
© 2008 NAi Uitgevers, Rotterdam<br />
Behoudens de in of krachtens de<br />
Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen<br />
mag niets uit deze uitgave worden<br />
verveelvoudigd, opgeslagen in een<br />
geautomatiseerd gegevens bestand,<br />
of openbaar gemaakt, in enige vorm<br />
of op enige wijze, hetzij elektronisch,<br />
mechanisch, door foto kopieën, opnamen<br />
of enige andere manier, zonder voorafgaande<br />
schrifte lijke toestemming van de<br />
uitgever. Voor zover het maken van reprografische<br />
verveelvoudigingen uit deze uitgave<br />
is toegestaan op grond van artikel<br />
16 h Auteurswet 1912 dient men de<br />
daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen<br />
te voldoen aan de Stichting Reprorecht<br />
(Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp,<br />
www.reprorecht.nl). Voor het overnemen<br />
van gedeelte(n) uit deze uitgave<br />
in bloemlezingen, readers en andere<br />
compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet<br />
1912) kan men zich wenden tot de<br />
Stichting PRO (Stichting Publicatie-<br />
en Reproductierechten Organisatie),<br />
Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp,<br />
www.cedar.nl/pro.<br />
Van werken van beeldende kunstenaars<br />
aangesloten bij een CISAC-organisatie<br />
is het auteursrecht geregeld met<br />
Pictoright te Amsterdam<br />
© c/o Pictoright Amsterdam 2008<br />
Niet alle rechthebbenden van de gebruikte<br />
illustraties konden worden achterhaald.<br />
Belanghebbenden wordt verzocht<br />
contact op te nemen met NAi Uitgevers,<br />
Mauritsweg 23, 3012 JR Rotterdam<br />
www.naipublishers.nl<br />
NAi Uitgevers is een internationaal<br />
georiënteerde uitgever, gespecialiseerd<br />
in het ontwikkelen, produceren en distribueren<br />
van boeken over architectuur,<br />
beeldende kunst en verwante disciplines.<br />
www.naipublishers.nl<br />
info@naipublishers.nl<br />
Available in North, South and Central<br />
America through D.A.P./Distributed Art<br />
Publishers Inc, 155 Sixth Avenue 2nd<br />
Floor, New York, NY 10013-1507, tel +1<br />
212 627 1999, fax +1 212 627 9484,<br />
dap@dapinc.com<br />
Available in the United Kingdom<br />
and Ireland through Art Data, 12 Bell<br />
Industrial Estate, 50 Cunnington Street,<br />
London W4 5HB, tel +44 208 747 1061,<br />
fax +44 208 742 2319,<br />
orders@ artdata.co.uk<br />
Printed and bound in Belgium<br />
ISBN 978-90-5662-449-1<br />
Deze publicatie is mede mogelijk<br />
gemaakt dankzij bijdragen van het<br />
Stimuleringsfonds voor Architectuur,<br />
Habiforum (www.habiforum.nl),<br />
en betrokken gemeenten, projectontwik<br />
kelaars, woningcorporaties.