De architectuur van het ziekenhuis
De architectuur van het ziekenhuis
De architectuur van het ziekenhuis
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
20<br />
INFRASTRUCTUUR<br />
HISTORISCHE EN NIEUWE EVOLUTIES<br />
<strong>De</strong> <strong>architectuur</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>het</strong> <strong>ziekenhuis</strong><br />
<strong>De</strong> voorbije eeuwen heeft de <strong>architectuur</strong> <strong>van</strong> <strong>het</strong><br />
<strong>ziekenhuis</strong> een aantal belangrijke evoluties doorgemaakt:<br />
<strong>van</strong> tempels over burgerlijke <strong>architectuur</strong><br />
via paviljoenen tot blokbouw. <strong>De</strong> komende jaren<br />
dringt zich een nieuwe evolutie op als antwoord op<br />
de shop- en wellnesscultuur.<br />
2010 n°4 / Hospitals.be<br />
Leen Van Aken<br />
© Ku Kuu iper perComp Compagni agn ag ons o – UMMMMMCG CG
TE GAST<br />
<strong>De</strong> inrichting en de organisatie <strong>van</strong> een <strong>ziekenhuis</strong><br />
weerspiegelen hoe een maatschappij omgaat met<br />
haar zieke en gewonde burgers, onder andere in de taal. Zo<br />
spreken de Vlaamse en de Nederlandse volksmond <strong>van</strong> <strong>het</strong><br />
'gasthuis'. In <strong>het</strong> Engels is <strong>het</strong> woord 'hospital' duidelijk<br />
verwant met 'hospitable' en in <strong>het</strong> Frans gaf <strong>het</strong> gastvrije<br />
woord 'hospitalier' zijn naam aan 'l'hôpital'.<br />
Toch blijkt dat huis waar een patiënt te gast is, niet echt een<br />
huis waar hij vrijwillig wil verblijven. Net op een moment<br />
dat hij zich lichamelijk en geestelijk niet goed in zijn vel<br />
voelt, … ervaart hij <strong>het</strong> <strong>ziekenhuis</strong> vaak als een labyrint<br />
waarin hij de weg hoopt te vinden en de juiste info hoopt<br />
te krijgen. Hoe groeide die afstand tussen de gast en <strong>het</strong><br />
huis? Is een <strong>ziekenhuis</strong>omgeving te complex om nog onthaalvriendelijk,<br />
ondersteunend en rustgevend voor patiënt<br />
en verzorgers te kunnen zijn?<br />
HET HOSPITAAL,<br />
EEN STAD OP ZICH<br />
<strong>De</strong> structuur <strong>van</strong> een <strong>ziekenhuis</strong> wordt vaak vergeleken<br />
met die <strong>van</strong> een stad. Als sociale omgeving reflecteren<br />
ziekenhuizen de maatschappij: ze herbergen een<br />
representatief staal <strong>van</strong> de bevolking wat betreft sociale<br />
status, leeftijd, beroep en cultuur.<br />
Binnen een <strong>ziekenhuis</strong> kunnen er enorme verkeersstromen<br />
ontstaan: in <strong>het</strong> deels private gedeelte rollen bedden,<br />
verzorgingskarren, voedselbedeling samen met personeel<br />
en patiënten naar kamers, gangen en medische voorzieningen.<br />
Via de openbare ruimte wordt deze stroom<br />
op andere momenten <strong>van</strong> de dag vermengd met<br />
binnenkomende patiënten die de weg zoeken naar<br />
specialisten en behandelruimten. Op weer andere<br />
ogenblikken komt daar nog een file aan bezoekers<br />
bij. Mensen die even een bezoek brengen tot in de<br />
meest private ruimte <strong>van</strong> <strong>het</strong> hospitaal: de patiëntenkamer.<br />
Daartussen en achter de schermen wordt<br />
zorg en medische hulp verleend, worden patiëntendossiers<br />
aangelegd, behandeld, verwerkt en<br />
bewaakt.<br />
Geen wonder dat de huidige inzichten in deze organisatie<br />
ontwerpers aanzetten <strong>het</strong> <strong>ziekenhuis</strong> in te<br />
richten met <strong>het</strong> stedelijk weefsel als model: verdeeld<br />
in departementen met daartussen circulatiezones,<br />
kruispunten, ontmoetingsplekken, wachtplekken.<br />
Zo opende de 'Rikshospitalet Universiteit' in 2000<br />
<strong>het</strong> nieuwe gebouw <strong>van</strong> <strong>het</strong> UZ <strong>van</strong> Oslo de deuren.<br />
In de internationale pers werd <strong>het</strong> gelauwerd als een briljant<br />
voorbeeld <strong>van</strong> een nieuwe trend in <strong>het</strong> ontwerpen <strong>van</strong><br />
ziekenhuizen. Volgens architect Ottar wordt de gezondheid<br />
bevorderd door <strong>het</strong> gevoel <strong>van</strong> veiligheid en welzijn dat men<br />
vindt in een stedelijke structuur. <strong>De</strong> ingang <strong>van</strong> <strong>het</strong> <strong>ziekenhuis</strong><br />
is een soort marktplein en de klinieken zijn rond kleinere<br />
pleinen gebouwd. Aan de ene kant <strong>van</strong> de hoofdstraat<br />
zijn behandelruimten en laboratoria en aan de andere kant<br />
de patiëntenkamers, door inhammen <strong>van</strong> elkaar gescheiden,<br />
maar elk uitkijkend op een prachtig stuk natuur.<br />
Een stad dus met buurten, straten en pleinen. Maar <strong>het</strong><br />
volstaat niet de stad als model te nemen in de <strong>architectuur</strong>.<br />
Een goed georganiseerde stad vormt ook een levende<br />
gemeenschap, genereert sociale, economische en culturele<br />
integratie en weet zich vooral aan te passen aan alle nieuwe<br />
uitdagingen en omstandigheden. En daar is <strong>het</strong> dat <strong>het</strong><br />
schoentje <strong>van</strong> onze <strong>ziekenhuis</strong>organisatie wringt. Onze<br />
Belgische <strong>ziekenhuis</strong>gebouwen zijn zelden ingeplant in een<br />
stedelijke of sociale context zoals bijvoorbeeld in Nederland<br />
of in Scandinavische landen. Ook al weten communicatieverantwoordelijken<br />
wel hoe ze <strong>het</strong> zouden organiseren,<br />
de <strong>architectuur</strong> is zelden flexibel genoeg om binnen de<br />
beschikbare budgetten aan te passen aan deze inzichten.<br />
(R)EVOLUTIES IN EEN TRAAG<br />
PROCES<br />
Om de staat en mogelijkheden <strong>van</strong> onze huidige<br />
<strong>ziekenhuis</strong>gebouwen te kunnen inschatten en te vergelijken,<br />
is <strong>het</strong> interessant even hun evolutie in de tijd te situeren.<br />
<strong>De</strong> geschiedenis <strong>van</strong> de hospitaalbouw was geen lineair<br />
proces. Lange periodes <strong>van</strong> trage ommekeer wisselen af<br />
met plotse (r)evoluties die de manier <strong>van</strong> werken <strong>van</strong> <strong>het</strong><br />
hospitaal en <strong>het</strong> personeel drastisch veranderden.<br />
<strong>De</strong> eerste plaatsen waar zieken samen werden verzorgd,<br />
dateren waarschijnlijk uit <strong>het</strong> oude Griekenland. Het<br />
concept <strong>van</strong> genezen was sterk verbonden met religie en<br />
rituelen, naast de tempel <strong>van</strong> Asklepion werden zieken<br />
opge<strong>van</strong>gen in gebouwen die er ook uitzagen als tempels.<br />
Hetzelfde principe zien we tot in <strong>het</strong> begin <strong>van</strong> de middeleeuwen,<br />
als kloosterordes in grote zalen de verzorgende<br />
taken op zich nemen (bijv. Sint-Pieters<strong>ziekenhuis</strong><br />
Leuven).<br />
Ontwerpers richten<br />
<strong>het</strong> <strong>ziekenhuis</strong> in met<br />
<strong>het</strong> stedelijk weefsel<br />
als model<br />
In de snelgroeiende middeleeuwse steden bouwen de<br />
Europese welstellende zakenmannen, hun eigen burgerlijke<br />
hospitalen in grote hallen met zadeldak. Een mooi<br />
voorbeeld is <strong>het</strong> 'Ospedale Maggiore' in Milaan uit 1456,<br />
<strong>het</strong> eerste hospitaal volgens de geometrische principes <strong>van</strong><br />
de renaissance: symmetrisch met een grote binnenkoer<br />
en langs de vleugels nog meer kleine binnentuinen. Ook<br />
helemaal in de sfeer <strong>van</strong> de burgerlijke <strong>architectuur</strong>, in<br />
1718 langs binnenpleinen opgebouwd, is <strong>het</strong> 'Allgemeines<br />
Krankenhaus'door F. Beer. Hij bouwt voor <strong>het</strong> eerst <strong>het</strong><br />
hospitaal met gangen, met vele aparte grote kamers langs<br />
binnengangen. <strong>De</strong>ze gebouwen worden geïntegreerd in de<br />
straatgevels en zien er uit als kazernes of als scholen.<br />
In de 17 e en vooral de 18 e eeuw, wordt de 'politique de santé'<br />
in Frankrijk een staatsaangelegenheid. Het marktaandeel<br />
<strong>van</strong> een natie in de handel en werkgelegenheid, wordt<br />
immers verondersteld afhankelijk te zijn <strong>van</strong> de fitheid <strong>van</strong><br />
de bevolking.<br />
Leen Van Aken<br />
Docente<br />
interieurvormgeving<br />
en onderzoeker aan de<br />
KH Mechelen<br />
leentje.<strong>van</strong>.aken<br />
@khm.be<br />
Hospitals.be / 2010 n°4<br />
21
© Youssef<br />
El Asr A i 003<br />
00<br />
Het Sint-Pieter<strong>ziekenhuis</strong><br />
in Brussel is <strong>het</strong> eerste<br />
<strong>ziekenhuis</strong> in blokvorm in<br />
België gebouwd.<br />
EERSTE (R)EVOLUTIE: VERSE,<br />
SCHONE LUCHT IN PAVILJOENEN<br />
Aan <strong>het</strong> begin <strong>van</strong> de 18 e eeuw ontstaat in<br />
Frankrijk grote commotie omdat statistieken uitwijzen<br />
dat 1 patiënt op de 4 in <strong>het</strong> hospitaal sterft. Het duurt tot<br />
1772, wanneer een grote brand <strong>het</strong> 'Hôtel-Dieu' in Parijs<br />
verwoest, voor nieuwe (revolutionaire) ideeën gelanceerd<br />
kunnen worden. Twee modellen werden ontwikkeld, <strong>het</strong><br />
radiale model had een centrale inkom en organisatie <strong>van</strong><br />
open zalen rond een schuine as. Een tweede visie ontstond<br />
rond <strong>het</strong> paviljoen denken. Beide visies vertrekken <strong>van</strong>uit<br />
de vraag hoe zieke en verwonde mensen <strong>het</strong> best geholpen<br />
kunnen worden.<br />
Pas 50 jaar later realiseert Gauthier zijn beroemde 'Hôpital<br />
Lariboisière'. Het heeft paviljoenen met ramen langs beide<br />
zijden. Zicht op de natuur zorgt voor rust en comfort voor de<br />
patiënten, doorstromende lucht voor een vlotte genezing.<br />
Rond 1900 wordt de inbreng <strong>van</strong> natuur, licht en lucht<br />
slechts een bijkomstige reden om aan <strong>het</strong> paviljoensysteem<br />
vast te houden. Voortaan kan elk paviljoen zijn medische<br />
specialisatie vertegenwoordigen en uitbouwen.<br />
Architecture hospitalière<br />
d<br />
Tant dans la littérature que dans des exemples récents, les hôpitaux<br />
sont comparés à des villes. Il faut dire qu'il existe aussi d’énormes<br />
fl ux de circulation au sein des hôpitaux.<br />
Mais prendre la ville comme modèle d’architecture ne suffi t pas.<br />
Une ville bien organisée est aussi une communauté vi<strong>van</strong>te qui<br />
sait s’adapter aux nouveaux défi s et circonstances. Les hôpitaux<br />
belges sont rarement implantés dans un contexte urbain ou social<br />
comme aux Pays-Bas ou dans les pays scandinaves. Leur structure<br />
architecturale n’est pas assez souple. Pourtant, la culture du<br />
shopping et du bien-être tend aussi à s'imposer à l’hôpital.<br />
La plupart des actes médicaux peuvent diffi cilement faire l’objet d’un<br />
battage publicitaire comme c’est le cas des biens de consommation.<br />
Néanmoins, rien n’empêche les hôpitaux de s’entourer d’un<br />
contexte axé sur une clientèle. Leurs anciens bâtiments pourraient<br />
être aménagés en bureaux remplissant des fonctions techniques<br />
et de gestion. Au niveau de leur «socle», la prestation de service<br />
s’associerait à un frontdesk. Cette réception cacherait l’ancienne<br />
structure et servirait de plaque tournante entre les anciens et les<br />
nouveaux bâtiments.<br />
TWEEDE (R)EVOLUTIE:<br />
TECHNOLOGIE IN DE BLOK<br />
Ook bij ons houdt <strong>het</strong> paviljoen<strong>ziekenhuis</strong> stand<br />
tot begin 20e eeuw. Maar deze tweede evolutie naar specialisatie<br />
ontketent een ware revolutie in de organisatiestructuur<br />
<strong>van</strong> ziekenhuizen. Voordien werden hospitalen<br />
opgericht door de Staat, door religieuze gemeenschappen of<br />
door private ordes. Ze dienden als sociale instellingen voor<br />
<strong>het</strong> 'beter worden' <strong>van</strong> de minderbedeelden. <strong>De</strong> 'rijken'<br />
lieten zich thuis verplegen en vermeden de hospitalen.<br />
Dat veranderde als de technologie opkwam, beginnend met<br />
apparatuur voor röntgenstralen. Zodra <strong>het</strong> <strong>ziekenhuis</strong> gelijk<br />
stond aan medische technologie en wetenschap, kwam er<br />
een sociale ommekeer: de armsten geraakten er niet meer<br />
in. Tegelijk ontdekte de wetenschap de bacterie, waardoor<br />
de nood aan 'verse lucht' minder urgent bleek.<br />
Het groter wordende paviljoenencomplex bleek eigenlijk<br />
ook niet meer efficiënt. Circulatie naar de centrale faciliteiten<br />
zoals de keuken werd te lang. Het kon niet meer<br />
dat dure apparaten zich bij elke dokter in elk paviljoen<br />
bevonden. Zo ontwikkelt zich in de hoogte een heel ander<br />
type <strong>ziekenhuis</strong>: <strong>het</strong> bloktype. Centraal staan de apparaten<br />
afgeschermd. Daar rond bevinden zich alle eenheden. Het<br />
Sint-Pieter<strong>ziekenhuis</strong> in Brussel is <strong>het</strong> eerste <strong>ziekenhuis</strong> in<br />
blokvorm in België gebouwd. <strong>De</strong> bouw <strong>van</strong> <strong>het</strong> UZ in Gent<br />
werd in die periode in een combinatie <strong>van</strong> blok- en paviljoenbouw<br />
gestart.<br />
Ook begin 20e eeuw blijft <strong>het</strong> hospitaal een representatief<br />
gebouw. <strong>De</strong> 'blok' leent zich er toe <strong>het</strong> art deco en monumentalisme<br />
<strong>van</strong> <strong>het</strong> interbellum aan te meten en anderzijds<br />
de nieuwe industriële bouwmethoden met staal, glas<br />
en beton toe te passen. Het functionalisme en de 'hygiëne'<br />
overheersen de ruimtelijke organisatie. Architect <strong>De</strong>win<br />
past zijn principes – zoals de noodzaak <strong>van</strong> samenwerking<br />
tussen dokter en architect, de verhouding tussen de oppervlakte<br />
en <strong>het</strong> aantal bedden, de classificatie <strong>van</strong> de medische<br />
bestemmingen en hun specifieke behoeften – toe op<br />
<strong>het</strong> <strong>ziekenhuis</strong> <strong>van</strong> dokter <strong>De</strong>page in Elsene. Een andere<br />
toonaangevend <strong>ziekenhuis</strong>architect in die tijd is Gaston<br />
Brunfaut. Hij omschrijft nauwkeurig de verschillende<br />
functies <strong>van</strong> <strong>het</strong> <strong>ziekenhuis</strong>, de indeling <strong>van</strong> de lokalen, de<br />
splitsing <strong>van</strong> de verkeersstromen, de standaardisering en<br />
de bouw <strong>van</strong> een betonnen en metalen skelet om de bouwkosten<br />
k te beperken. Hij past deze toe in <strong>het</strong> Héger-Bordet<br />
Instituut I in Brussel.<br />
Alles A wordt in <strong>het</strong> werk gesteld om de patiënt zo efficiënt<br />
mogelijk m te herbergen. Technologie en wetenschap staan<br />
centraler c dan de 'genezende omgeving'. Natuur is slechts<br />
<strong>het</strong> h zicht uit een raam.<br />
DERDE D (R)EVOLUTIE:<br />
VVOOR<br />
DE MASSA<br />
INFRASTRUCTUUR<br />
In 1936 wordt in ons land voor <strong>het</strong> eerst een<br />
afzonderlijk a<br />
Ministerie voor Volksgezondheid opgericht.<br />
Als A voorstander <strong>van</strong> de sociale geneeskunde verklaart<br />
minister m Emile Vandervelde: "Mijn basisprincipe is dat de<br />
<strong>ziekenhuis</strong>- z<br />
of verzorgingsinstellingen alleen op overheidssteun<br />
s kunnen rekenen als zij voor iedereen toegankelijk<br />
zijn". z<br />
<strong>De</strong> D Tweede Wereldoorlog vertraagt de zaken, maar <strong>van</strong>af<br />
mei m 1946 is de wet op de verplichte ziekte- en invaliditeitsverzekering<br />
t<br />
een feit. Dit betekent een belangrijke<br />
stap s voor de uitbouw <strong>van</strong> de ziekenhuizen omdat ze ook<br />
over o eigen middelen kunnen beschikken. In Amerika<br />
Hospitals.be / 2010 n°4<br />
23
24<br />
INFRASTRUCTUUR<br />
wordt meer de kaart <strong>van</strong> de rijken getrokken en verdeelt<br />
men <strong>het</strong> hospitaallandschap. In Europa – een ravage door<br />
de oorlog – wordt de hospitaalrevolutie een deel <strong>van</strong> de<br />
sociale revolutie.<br />
Ook <strong>het</strong> <strong>ziekenhuis</strong> moet een managementfunctie incalculeren<br />
en sociale gelijkheid uitstralen. <strong>De</strong> aspiratie om <strong>het</strong><br />
monument <strong>van</strong> de welvaartstaat te worden, vertaalt zich<br />
ook in de <strong>architectuur</strong>. <strong>De</strong> 'internationale stijl' waait over<br />
uit Amerika en komt tot uiting in de <strong>ziekenhuis</strong><strong>architectuur</strong><br />
<strong>van</strong>af 1950. Naast een concentratie <strong>van</strong> faciliteiten<br />
<strong>van</strong> medische behandelingen, organiseert men patiënten<br />
in kort en lang verblijf binnen de specialisaties waarop ze<br />
beroep doen. In functie <strong>van</strong> <strong>het</strong> grondplan <strong>van</strong> de blokken<br />
spreekt men <strong>van</strong> K-type, T-type of L-type.<br />
VIERDE (R)EVOLUTIE:<br />
DE MACHT AAN DE PATIËNT<br />
In de jaren zestig maakt de overheid enorme<br />
budgetten vrij voor <strong>ziekenhuis</strong>bouw. Er verschijnen nieuwe<br />
grote bovenregionale ziekenhuizen in de periferie <strong>van</strong> de<br />
steden. <strong>De</strong> gebouwen zijn ontdaan <strong>van</strong> elke herinnering<br />
aan de ruime, zonnige, groene ruimten <strong>van</strong> <strong>het</strong> begin <strong>van</strong><br />
de eeuw. Ze worden opgetrokken in koele, gestripte betongebouwen.<br />
<strong>De</strong> patiënt als persoon verdwijnt, patiënten<br />
worden herleid tot een groep die mogelijk lijdt aan dezelfde<br />
aandoening en ondergebracht bij specialisten.<br />
<strong>De</strong> blok wordt op een sokkel geplaatst: de technische<br />
ruimtes, diagnose en behandeling op de benedenverdieping<br />
en in de kelder, de ziekenkamers in de hoogte. <strong>De</strong> kamers<br />
worden geschikt in verzorgingseenheden <strong>van</strong> maximum<br />
twintig tot dertig bedden. Brede gangen met een grote circulatieruimte<br />
scheiden bezoekers <strong>van</strong> kamers. Alles wordt<br />
beheerd door efficiënt management.<br />
Eind jaren '60 krijgt <strong>het</strong> individu meer inspraak in alle<br />
terreinen die zijn leven beïnvloeden. Hoe vertaalt men<br />
dit in <strong>het</strong> <strong>ziekenhuis</strong>? <strong>De</strong> uitdaging blijft de noden <strong>van</strong> de<br />
medische staf en de persoonlijke, emotionele beleving <strong>van</strong><br />
de patiënt te verzoenen. <strong>De</strong> oplossing bleek nog steeds te<br />
vinden bij neutrale industriële skeletten, <strong>het</strong> kader waarbinnen<br />
geïndividualiseerde componenten kunnen worden<br />
ingeplant. Het AZ Sint-Jan in Brugge dateert uit deze<br />
periode. Door opzettelijk zo neutraal mogelijk te bouwen,<br />
en de expressieve mogelijkheden <strong>van</strong> de verschillende<br />
onderdelen <strong>van</strong> <strong>het</strong> <strong>ziekenhuis</strong> niet te gebruiken, werd de<br />
weg opengemaakt om binnen deze structuren later wel duidelijk<br />
<strong>het</strong> onderscheid aan te geven tussen medische functies<br />
en patiëntenverblijfplaatsen.<br />
VIJFDE (R)EVOLUTIE:<br />
DE SHOPCULTUUR VERTAALT<br />
ZICH NIET ALLEEN IN EEN<br />
WINKELCENTRUM<br />
<strong>De</strong> vorige (r)evolutie is er niet in geslaagd <strong>het</strong><br />
hospitaal terug te geven aan de mensen. <strong>De</strong> 'ideologische'<br />
beweging die dit oorspronkelijk wou verwezenlijken, ziet<br />
<strong>het</strong> nu stilaan wel gebeuren door… privé-initiatieven in<br />
een vrije markt. Over heel de wereld zoeken de geïsoleerde<br />
forten die ziekenhuizen zijn geworden, terug aansluiting bij<br />
de gemeenschap en willen ze een belangrijk deel zijn <strong>van</strong><br />
<strong>het</strong> sociaal weefsel. Grote hallen, brede gangen, overdekte<br />
straten met winkels kenmerken de gelijkvloerse verdiepingen<br />
<strong>van</strong> de ziekenhuizen <strong>van</strong> 1980 en 1990: de stad loopt<br />
door in <strong>het</strong> <strong>ziekenhuis</strong>.<br />
2010 n°4 / Hospitals.be<br />
Het extreemste voorbeeld is <strong>het</strong> UMCG te Groningen,<br />
Nederland. Het ontwerp sloopt de muren tussen <strong>het</strong><br />
hospitaal en de gemeenschap. Hier raakt <strong>het</strong> verhaal<br />
<strong>van</strong> <strong>het</strong> <strong>ziekenhuis</strong> als stad – waar deze studie mee aan<strong>van</strong>gt<br />
– de geschiedenis. Het zoeken naar deze raakpunten<br />
heeft als doel gehad de mens, die zijn thuis verlaat,<br />
de draad niet te laten verliezen binnen <strong>het</strong> labyrint <strong>van</strong> de<br />
<strong>ziekenhuis</strong>structuur.<br />
Brede gangen, overdekte<br />
straten met winkels:<br />
de stad loopt door <strong>het</strong><br />
<strong>ziekenhuis</strong><br />
Het UMCG sloopt<br />
de muren tussen<br />
<strong>het</strong> hospitaal en de<br />
gemeenschap.<br />
© KuiperCompagnions gnion<br />
– UM UMCG CG C<br />
<strong>De</strong> Vidar Clinic in Zweden, werd in 1985 ontworpen volgens<br />
de antroposofie <strong>van</strong> Rudolf Steiner. Het bewijst dat sociaal<br />
contact de genezing bevordert. Met <strong>het</strong> inbouwen <strong>van</strong><br />
sociale ontmoetingsplekken <strong>van</strong> verschillende schaal en<br />
openbaarheid wordt hun rol binnen <strong>het</strong> genezingsproces<br />
bevestigd. Ook de bekende <strong>architectuur</strong>historicus Charles<br />
Jencks, bestudeerde de helende werking <strong>van</strong> de omgeving<br />
bij <strong>het</strong> verlies <strong>van</strong> zijn vrouw Maggie aan kanker. Met zijn<br />
ideeën werden de Maggiecenters in Schotland en Engeland<br />
ontworpen door toparchitecten. Ze verenigen in zich<br />
huiselijke elementen en ook die <strong>van</strong> een museum, kerk,<br />
eethuis… <strong>De</strong> 'healing environment' wordt er aangevuld<br />
met de 'healing gardens' en geeft kankerpatiënten de kans<br />
een kwaliteitsvol en langer leven te leiden.<br />
Technologie, oorspronkelijk een belemmering voor architecten<br />
om flexibel te kunnen ontwerpen, wordt steeds meer<br />
'draagbaar' op verschillende manieren. Medische dossiers<br />
kunnen worden doorgestuurd en digitaal in patiëntenkamers<br />
worden gebracht. Zelfs medische apparatuur is niet<br />
meer gebonden aan een vaste locatie. <strong>De</strong> aandacht kan<br />
helemaal terug naar de patiënt. Maar ondertussen heeft<br />
die patiënt zijn horizon verruimd. Hij kan zich makkelijker
verplaatsen, leeft in een consumptiemaatschappij en vooral<br />
in een internetwereld waar zowat alles op te zoeken en te<br />
kopen is. <strong>De</strong> shop- en wellnesscultuur is <strong>het</strong> dagelijks leven<br />
binnengedrongen en dringt zich ook op aan <strong>het</strong> <strong>ziekenhuis</strong>.<br />
<strong>De</strong> vraag is natuurlijk: kan gezondheidszorg in een (luxueuze)<br />
winkel worden ondergebracht?<br />
HOSPITAAL WORDT<br />
GEÜRBANISEERD<br />
Het antwoord is er: als <strong>het</strong> <strong>ziekenhuis</strong> dichter bij<br />
<strong>het</strong> stedelijk weefsel wil komen, kan <strong>het</strong> binnenbrengen<br />
<strong>van</strong> meer dienstverlening, meer winkels, eetgelegenheid,<br />
kunstwerken… ook de vrijetijdssfeer dichter brengen. <strong>De</strong><br />
urbanisatie <strong>van</strong> <strong>het</strong> hospitaal is de brug die de kloof <strong>van</strong> <strong>het</strong><br />
medische fort naar de samenleving kan dichten. Het zal<br />
niet meer enkel de medische machine zijn die hulp bij dringende<br />
en/of noodzakelijke onplezierige medische interventies<br />
geeft, <strong>het</strong> kan een ontmoetingsplek worden waar<br />
<strong>het</strong> sociale leven doorgetrokken wordt. <strong>De</strong> meeste medische<br />
procedures kunnen moeilijk geadverteerd worden als<br />
koopwaar maar <strong>het</strong> hospitaal kan zich wel omringen met<br />
een cliëntgerichte sfeer.<br />
Architectuur moet<br />
leesbaar blijven<br />
Het Academisch Ziekenhuis in Groningen is een gigantisch <strong>ziekenhuis</strong>:<br />
7.000 werknemers, 1.300 bedden, 8.500 bezoekers <strong>van</strong> de poliklinieken.<br />
Maar <strong>het</strong> bijzondere aan <strong>het</strong> AZG is de totale focus op de patiënt.<br />
<strong>De</strong> 'klant' staat er volledig centraal, verschillende dokters werken<br />
samen rond één patiënt. <strong>De</strong> poliklinieken zijn er op <strong>het</strong> gelijkvloers,<br />
de patiëntenkamers hebben uitzicht op de stad. Er is een kapper en<br />
winkels. Maar <strong>het</strong> gebouw heeft ook maar één hoofdingang, één<br />
parking, één receptie en overdekte binnenstraten.<br />
In die vereenvoudiging <strong>van</strong> <strong>het</strong> programma zit er vaak nog een<br />
knelpunt bij vele <strong>ziekenhuis</strong>gebouwen: de benadering <strong>van</strong> <strong>het</strong><br />
<strong>ziekenhuis</strong>, <strong>het</strong> onthaal, de ont<strong>van</strong>gst. Wanneer hier de leesbaarheid<br />
<strong>van</strong> de organisatie en de <strong>architectuur</strong> verloren gaat, werkt die<br />
omgeving verder ook niet meer ondersteunend aan de patiënt.<br />
FLEXIBELE GEBOUWEN<br />
In Vlaanderen situeren grote hospitalen zich<br />
aan de rand <strong>van</strong> de stad. Grote ziekenhuizen opteren hun<br />
gebouwen geografisch te bundelen zodat specialisten<br />
polyvalent kunnen werken rond de medische problemen<br />
die zich stellen. Ze hopen ook hiermee meer betekenis op<br />
medisch gebied te hebben in Europa. Anderzijds zien we<br />
dat regionale hospitalen zich wel specialiseren. Bij fusies<br />
worden specialiteiten gebundeld. <strong>De</strong> mogelijkheid ligt<br />
open om grote ziekenhuizen zich te laten bezighouden met<br />
hun 'core business', met alle technologie en intensieve<br />
zorgen. Daarnaast kan men een soort satellietziekenhuizen<br />
ontwikkelen rond specialisaties, met focus op de (veranderende)<br />
vraag.<br />
Ziekenhuizen worden ook gestuurd door <strong>het</strong> 'proces<br />
management' dat nodig is om onze zorg betaalbaar te<br />
houden. <strong>De</strong> toekomst ligt dus ook in een goed georganiseerde<br />
'frontdesk', dit brengt ons weer bij de onthaalfunctie<br />
(zie kader).<br />
<strong>De</strong> urbanisatie <strong>van</strong><br />
<strong>het</strong> hospitaal kan<br />
de kloof naar de<br />
samenleving dichten<br />
© KH Mechelen<br />
Ontwerp studenten<br />
KH Mechelen.<br />
UITDAGINGEN VOOR DE<br />
TOEKOMST<br />
<strong>De</strong> Belgische ziekenhuizen staan de komende<br />
jaren voor een aantal belangrijke uitdagingen. Er zijn<br />
ondertussen heel wat wetgevingen geïntroduceerd om<br />
afmetingen <strong>van</strong> kamers, ventilatievoorschriften, plafondhoogtes<br />
en andere vast te leggen. Een nog grotere uitdaging<br />
vormt <strong>het</strong> energieprobleem <strong>van</strong> deze oude gebouwen. Een<br />
constante kamertemperatuur en luchtkwaliteit garanderen;<br />
verlichting, gebruik <strong>van</strong> toestellen water en afval beheersen;<br />
vragen niet alleen financieel een enorme inspanning,<br />
ook qua CO2-uitstoot hebben ziekenhuizen een belangrijke<br />
verantwoordelijkheid te dragen. <strong>De</strong> vraag is dus niet alleen<br />
of men de Belgische <strong>ziekenhuis</strong>blokken flexibel kan invullen,<br />
de vraag is ook welke investeringen moeten gebeuren<br />
om deze gebouwen ook te laten voldoen aan deze inzichten<br />
en eisen.<br />
Het antwoord? <strong>De</strong> oude gebouwen kunnen als kantoorgebouw<br />
worden ingericht. Alle technische en beheerfuncties<br />
kunnen hierin gebundeld worden en in de 'sokkel'<br />
onderaan kan dienstverlening gecombineerd worden met<br />
een frontdesk. <strong>De</strong>ze onthaalbalie onttrekt de oude structuur<br />
aan <strong>het</strong> zicht en ontpopt zich als draaischijf tussen de<br />
nieuwe gebouwen en oude gebouwen. <strong>De</strong> leesbaarheid en<br />
openheid <strong>van</strong> deze plek zal de patiënt de weg wijzen langs<br />
'straten' in lichtere materialen en herkenbare kleuren. Het<br />
vervolg <strong>van</strong> deze studie zal deze inzichten verder vertalen<br />
in aanbevelingen naar een duurzame, patiëntvriendelijke<br />
onthaalomgeving.<br />
Dit artikel is <strong>het</strong> eerste in een reeks <strong>van</strong> drie over de <strong>architectuur</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>het</strong> <strong>ziekenhuis</strong>. In de twee volgende nummers maakt Leen Van<br />
Aken een observatie <strong>van</strong> de onthaalomgeving in ziekenhuizen<br />
in Vlaanderen (december 2010) en beschrijft ze de weg naar een<br />
duurzame patiëntvriendelijke onthaalomgeving in de zorgsector<br />
(maart 2011). Het vervolg <strong>van</strong> <strong>het</strong> onderzoek gebeurt samen met<br />
Karen Smet (onderzoeker communicatiewetenschappen) en Els<br />
Wilbers (onderzoeker verpleegkunde) aan de KH Mechelen.<br />
Hospitals.be / 2010 n°4<br />
25