You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
<strong>Dante</strong>s <strong>en</strong>gagem<strong>en</strong>t<br />
In zijn opera Orfeo uit 1607 laat Claudio Monteverdi zijn held naar de<br />
onderwereld afdal<strong>en</strong> om zijn geliefde Euridice terug te gaan hal<strong>en</strong>. Hij is<br />
vergezeld van de Hoop, Speranza, die hem bij <strong>het</strong> betred<strong>en</strong> van de Tartaros<br />
verlaat met de woord<strong>en</strong>: “lasciate ogne speranza, voi ch’intrate; lasciate ogne<br />
speranza, voi ch’intrate”. Laat alle hoop var<strong>en</strong> wie hier naar binn<strong>en</strong> gaat. Tot<br />
twee maal toe <strong>en</strong> met volle nadruk zingt ze hem dit toe. Deze woord<strong>en</strong>, waarvan<br />
librettist Alessandro Striggio dankbaar <strong>en</strong> effectvol gebruik maakte, war<strong>en</strong> op<br />
dat mom<strong>en</strong>t driehonderd oud! Begin veerti<strong>en</strong>de eeuw geschrev<strong>en</strong>, want <strong>het</strong> is<br />
e<strong>en</strong> letterlijk citaat uit <strong>het</strong> begin van de derde zang van de Divina Commedia van<br />
<strong>Dante</strong>. De dichter zag deze tekst in ‘colore oscuro’ geschilderd bov<strong>en</strong> de ingang<br />
van de onderwereld; met de Romeinse dichter Vergilius als gids was hij de nacht<br />
voor Goede vrijdag van <strong>het</strong> jaar 1300 zijn reis begonn<strong>en</strong> die hem gedur<strong>en</strong>de e<strong>en</strong><br />
week achtere<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>s naar <strong>het</strong> inferno, <strong>het</strong> purgatorio <strong>en</strong> <strong>het</strong> paradiso zou<br />
br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
<strong>Dante</strong> schreef meer dan ti<strong>en</strong> jaar aan zijn magnum opus, tot aan zijn dood in<br />
1321. Hij voert zichzelf op als personage in zijn eig<strong>en</strong> groots gedicht; e<strong>en</strong><br />
reiziger naar plaats<strong>en</strong> die door lev<strong>en</strong>d<strong>en</strong> schier onbetred<strong>en</strong> war<strong>en</strong>. Ja, de<br />
Trojaanse held A<strong>en</strong>eas was er geweest én Orfeus, de Trakische zanger, maar<br />
beid<strong>en</strong> war<strong>en</strong> er in de verz<strong>en</strong> van Vergilius neergedaald. Daarom kon <strong>het</strong> ook<br />
niemand anders dan de Romeinse dichter zijn die hem als reisgids, als leidsman<br />
vergezelde. Terloops wil ik nog vermeld<strong>en</strong> dat <strong>Dante</strong> in e<strong>en</strong> ander werk, Il<br />
Convivio (Het Gastmaal), ook de mythe van Orfeus aanhaalt, die door zijn<br />
magisch fluitspel de wilde dier<strong>en</strong> tot rust bracht.<br />
<strong>Dante</strong>, de homo viator, <strong>en</strong>gageert zich niet alle<strong>en</strong> in zijn Commedia tot <strong>het</strong><br />
aanvatt<strong>en</strong> van grote onderneming<strong>en</strong>, ook in <strong>het</strong> échte lev<strong>en</strong> heeft hij dat gedaan.<br />
Zo was hij de eerste dichter die aan de volkstaal, <strong>het</strong> Toscaans, die volheid <strong>en</strong><br />
artistieke dim<strong>en</strong>sie verle<strong>en</strong>de waardoor e<strong>en</strong> dialect kon promover<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong><br />
1
literaire <strong>en</strong> intellectuele taal. Hij was natuurlijk niet de eerste dichter die in <strong>het</strong><br />
Toscaans schreef, ev<strong>en</strong>min als Monteverdi de eerste opera componeerde. Maar<br />
voor beid<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong> gesteld dat zij e<strong>en</strong> nieuw g<strong>en</strong>re, e<strong>en</strong> nieuwe<br />
expessievorm, in e<strong>en</strong> nieuwe taal direct tot onnoemlijke hoogt<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> wet<strong>en</strong><br />
te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Ik b<strong>en</strong> me er van bewust dat <strong>het</strong> gevaarlijk is in absolute waard<strong>en</strong> te sprek<strong>en</strong><br />
maar toch durf ik te stell<strong>en</strong> – <strong>en</strong> ik voel me hierin geruggesteund door emin<strong>en</strong>te<br />
k<strong>en</strong>ners <strong>en</strong> ‘scholars’ – dat zowel Monteverdi als <strong>Dante</strong> in hun domein<br />
meesterwerk<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> gecreëerd buit<strong>en</strong> proportie, waarvoor zelfs de hoogste<br />
superlatiev<strong>en</strong> ontoereik<strong>en</strong>d zijn.<br />
<strong>Dante</strong>s eerste rijp werkstuk was La Vita Nuova uit 1292, dé liefdeslyriek van de<br />
derti<strong>en</strong>de eeuw, waarin hij zijn ontmoeting met de jonge Beatrice Portinari<br />
beschrijft <strong>en</strong> zijn liefde voor haar. Hij gebruikt daarvoor de stijl van de moderne<br />
liefdeslyriek van dat mom<strong>en</strong>t, die van de prov<strong>en</strong>çaalse troubadours, maar<br />
lardeert deze poëzie met proza waarin hij probeert na te gaan wat deze liefde<br />
inhoudt <strong>en</strong> wat ze voor hem betek<strong>en</strong>t. Hij m<strong>en</strong>gt er ook verschill<strong>en</strong>de<br />
versvorm<strong>en</strong> door elkaar, maar <strong>het</strong> zijn vooral de sonnett<strong>en</strong> die eeuw<strong>en</strong> lang<br />
dichters in heel Europa zull<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong> inspirer<strong>en</strong>. Ook in de Nederland<strong>en</strong>, <strong>en</strong> dan<br />
heb ik <strong>het</strong> niet alle<strong>en</strong> over Hooft in de zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw, maar tot ver in de<br />
neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw bij de tachtigers zelfs, Willem Kloos <strong>en</strong> in onze tijd Hugo<br />
Claus bijvoorbeeld, die er gretig uit citeert.<br />
De nieuwe d<strong>en</strong>kbeeld<strong>en</strong> vind je volledig uitgewerkt in zijn Commedia waaraan<br />
hij de laatste veerti<strong>en</strong> jaar van zijn lev<strong>en</strong> heeft gewerkt. Hij noemde dit groots<br />
opgevatte werk e<strong>en</strong> commedia omdat <strong>het</strong> e<strong>en</strong> ‘blij <strong>en</strong>d<strong>en</strong>d’ spel is: de reis begint<br />
vol moeilijkhed<strong>en</strong>, is zeer zwaar, maar aan <strong>het</strong> eind van de weg, na e<strong>en</strong> tocht vol<br />
gevar<strong>en</strong> door <strong>het</strong> inferno <strong>en</strong> <strong>het</strong> beklimm<strong>en</strong> van de louteringsberg, bereikt hij<br />
uiteindelijk toch <strong>het</strong> Paradijs! Er is <strong>het</strong> visio<strong>en</strong> van de hemel. <strong>Dante</strong> zelf komt er<br />
2
heel nederig uit. Het doel van de tocht was de m<strong>en</strong>s tot <strong>het</strong> besef te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van<br />
zijn mogelijkhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> uiteindelijk van <strong>het</strong> geluk in de aanschouwing van <strong>het</strong><br />
goddelijke.<br />
Dit wordt ondermeer weerspiegeld in de getall<strong>en</strong>symboliek: de heilige getall<strong>en</strong><br />
drie <strong>en</strong> zev<strong>en</strong> <strong>en</strong> de veelvoud<strong>en</strong> daarvan die doorhe<strong>en</strong> <strong>het</strong> hele werk constant<br />
opduik<strong>en</strong>. De drie del<strong>en</strong> van <strong>het</strong> werk; de drie maal dertig zang<strong>en</strong> (plus één); <strong>het</strong><br />
werk is geschrev<strong>en</strong> in terzin<strong>en</strong>, drieregelige couplett<strong>en</strong> die hij ook aan de<br />
troubadours had ontle<strong>en</strong>d; de neg<strong>en</strong> kring<strong>en</strong> van de hel. Beatrice verschijnt aan<br />
hem wanneer er 63 zang<strong>en</strong> zijn voltooid; hij ontmoette haar to<strong>en</strong> hij neg<strong>en</strong> was<br />
(6 + 3). Na haar ontmoeting kom<strong>en</strong> er nog drie + nog e<strong>en</strong>s 33 zang<strong>en</strong>.<br />
<strong>Dante</strong> was nochtans ge<strong>en</strong> getall<strong>en</strong>goochelaar; die getall<strong>en</strong>symboliek ligt niet aan<br />
de oppervlakte, maar onderhuids is <strong>het</strong> hele werk er wel van doordrong<strong>en</strong>; <strong>het</strong> is<br />
de uitstraling van de hogere missie die hij met zijn werk beoogt. Hij zag zich in<br />
zijn commedia geleid, geïnspireerd door e<strong>en</strong> goddelijke kracht.<br />
<strong>Dante</strong> schreef e<strong>en</strong> actueel dichtstuk, wat <strong>het</strong> er, door de overvloedige<br />
verwijzing<strong>en</strong> naar person<strong>en</strong>, plaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong>, voor ons vandaag de<br />
dag niet makkelijker op maakt om alle betek<strong>en</strong>islag<strong>en</strong> ervan te droorgrond<strong>en</strong>.<br />
Hij was e<strong>en</strong> criticus van zijn tijd, vooral in <strong>het</strong> Inferno. Daar kan hij <strong>het</strong> niet<br />
lat<strong>en</strong> om wat hij als de verdorv<strong>en</strong>hed<strong>en</strong> van zijn tijd zag, aan de kaak te stell<strong>en</strong>:<br />
hypocrisie, verraad, woeker, diefstal, afpersing <strong>en</strong> verkwisting, <strong>en</strong> dit in e<strong>en</strong><br />
periode waarin e<strong>en</strong> nieuw economisch model, dat van de op <strong>het</strong> profijt gerichte<br />
burgermaatschappij, aan <strong>het</strong> groei<strong>en</strong> was. Woekerr<strong>en</strong>t<strong>en</strong> war<strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong><br />
schering <strong>en</strong> inslag in de stadstat<strong>en</strong> maar ook binn<strong>en</strong> de kerk. Het war<strong>en</strong> deze<br />
system<strong>en</strong> die <strong>Dante</strong> op de korrel nam; dus niet alle<strong>en</strong> corrupte politici <strong>en</strong><br />
omkoopbare rechters, ook met name drie paus<strong>en</strong>, waarvan sommige al e<strong>en</strong><br />
aureool van heiligheid om <strong>het</strong> hoofd hadd<strong>en</strong>, stopte hij in de hel omwille van<br />
hun gierigheid of omdat ze zich aan simonie hadd<strong>en</strong> bezondigd.<br />
3
Zij hadd<strong>en</strong> de kerk tot e<strong>en</strong> diev<strong>en</strong>kuil omgevormd <strong>en</strong> <strong>het</strong> licht tot duisternis<br />
gemaakt, zo schrijft hij, h<strong>en</strong> terechtwijz<strong>en</strong>d.<br />
Maar de grootste aller zond<strong>en</strong> is <strong>en</strong> blijft in <strong>Dante</strong>s og<strong>en</strong> <strong>het</strong> verraad. In de<br />
laatste hellekring, stek<strong>en</strong> de hoofd<strong>en</strong> van de verraders door de ijsvlakte, met in<br />
<strong>het</strong> midd<strong>en</strong> de reus Lucifer. In zijn driemondige muil bevind<strong>en</strong> zich de drie<br />
aartsverraders: Judas, die Christus, de grondvester van de katholieke kerk<br />
verraadde, <strong>en</strong> Brutus <strong>en</strong> Cassius die Caesar, de oprichter van <strong>het</strong> Romeinse<br />
keizerrijk, vermoordd<strong>en</strong>. Daar is ge<strong>en</strong> berouw voor mogelijk.<br />
Voor <strong>het</strong> feit dat hij de republikein Cassius als één van de grootste booswicht<strong>en</strong><br />
aller tijd<strong>en</strong> had afgeschilderd, werd <strong>Dante</strong> fel bekritiseerd door Macchiavelli. In<br />
zijn Discorso verweet hij <strong>Dante</strong> vooring<strong>en</strong>om<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> passionele verblinding.<br />
In canto XV van de hel had <strong>Dante</strong> ook in weinig vlei<strong>en</strong>de bewoording<strong>en</strong><br />
gesprok<strong>en</strong> over zijn stadsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> die hem immers de ballingschap hadd<strong>en</strong><br />
ingestuurd: “In de wereld hebb<strong>en</strong> de Flor<strong>en</strong>tijn<strong>en</strong> vanouds de roep blind te zijn;<br />
afgunstige, hebzuchtige, trotse m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zijn <strong>het</strong>. Mijd h<strong>en</strong> <strong>en</strong> hou je verre van<br />
hun gewoont<strong>en</strong>.”<br />
Op <strong>het</strong> titelblad van zijn Commedia had <strong>Dante</strong> ook geschrev<strong>en</strong> : “Hier begint de<br />
komedie van <strong>Dante</strong> Alighieri, Flor<strong>en</strong>tijn van geboorte, maar niet van zed<strong>en</strong>.” Dit<br />
was voldo<strong>en</strong>de voor Macchiavelli om <strong>Dante</strong> e<strong>en</strong> vadermoord<strong>en</strong>aar te noem<strong>en</strong>;<br />
hij vond dit e<strong>en</strong> onvaderlandse houding van de dichter die hij nochtans zelf als<br />
zijn vader in de dichtkunst beschouwde. Hij noemde hem zijn meester in stijl <strong>en</strong><br />
wijsheid; hij imiteerde hem in zijn poëzie <strong>en</strong> citeerde hem zo uit <strong>het</strong> hoofd.<br />
<strong>Dante</strong> was niet mals voor zijn stads –<strong>en</strong> geloofsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>, maar hoe stond hij<br />
teg<strong>en</strong>over andere cultur<strong>en</strong>?<br />
Via de Zuid-Franse troubadours had <strong>Dante</strong> de Arabische cultuur ler<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>.<br />
In de Limbus, de eerste hellekring, treff<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> paar bek<strong>en</strong>de moslims aan.<br />
Sultan Saladin <strong>en</strong> de filosoof Averroës zitt<strong>en</strong> er bijvoorbeeld naast S<strong>en</strong>eca in dit<br />
voorgeborgte, de plaats voor deg<strong>en</strong><strong>en</strong> die deugdzaam hebb<strong>en</strong> geleefd, maar<br />
ongedoopt war<strong>en</strong> geblev<strong>en</strong>.<br />
4
Wanneer ze in de zesde hellekring bij de stad Dis aankom<strong>en</strong> roept <strong>Dante</strong> uit, <strong>en</strong><br />
hij richt zich tot Vergilius: “Meester, ik zie al haar moskeeën!” Hieronymus<br />
Bosch schilderde ook moskeeën <strong>en</strong> minarett<strong>en</strong> als symbol<strong>en</strong> van verdorv<strong>en</strong><br />
wellust. Zo ook bij <strong>Dante</strong>.<br />
De minaret heeft haar oorsprong in de lingam; <strong>en</strong> de Mihrab, de nis waar de<br />
imam de bidders voorgaat <strong>en</strong> in de richting van Mekka wijst, zou van de yoni<br />
afstamm<strong>en</strong>. In de libertijnse islamitische literatuur word<strong>en</strong> die vergelijking<strong>en</strong><br />
trouw<strong>en</strong>s ook doorgedrev<strong>en</strong> zoals bijvoorbeeld in e<strong>en</strong> liefdesgedicht staat: “Hij<br />
speelt Imam voor haar Mihrab.”<br />
En de profeet zelf? Die komt <strong>Dante</strong> teg<strong>en</strong> in de neg<strong>en</strong>de kloof van de hel waar<br />
de schismatiekers hun straf uitzitt<strong>en</strong>. Bij de beschrijving van <strong>Dante</strong> verzink<strong>en</strong> de<br />
De<strong>en</strong>se cartoons van Mohammed in <strong>het</strong> niet. De profeet wordt van zijn kin tot<br />
aan zijn aars gesplet<strong>en</strong>: dé straf voor de scheurmakers, de veroorzakers van<br />
tweespalt in de wereld. Ik citeer hier voor de verstaanbaarheid gemakshalve uit<br />
de knappe vertaling van Peter Versteg<strong>en</strong> <strong>en</strong> Ike Cialona:<br />
“Zijn darm<strong>en</strong> hing<strong>en</strong> er in sliert<strong>en</strong> bij ;<br />
Ik kon alle organ<strong>en</strong> onderscheid<strong>en</strong>,<br />
En ook de droeve zak waarin wat wij<br />
Verter<strong>en</strong>, drek wordt; maar ondanks zijn lijd<strong>en</strong><br />
Keek hij mij aan, rukte zijn borst uite<strong>en</strong><br />
En zei: zo wijd kan ik mijn ribb<strong>en</strong> spreid<strong>en</strong>!<br />
Zie mij Mohammed aan: verminkt als ge<strong>en</strong>!”<br />
Want <strong>Dante</strong> ziet <strong>het</strong> zo: zonder zijn optred<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> de Arabier<strong>en</strong> nu nog<br />
Christ<strong>en</strong><strong>en</strong> zijn. Ook Mohammed had trouw<strong>en</strong>s zelf, net als <strong>Dante</strong>, e<strong>en</strong> tocht<br />
5
naar de hemel <strong>en</strong> de hel gemaakt. Niet naar de louteringsberg, want e<strong>en</strong><br />
vagevuur bestaat in de islam immers niet.<br />
Nu was deze kwelling van Mohammed niet uitzonderlijk; <strong>het</strong> <strong>en</strong>e personage lijdt<br />
al gruwelijker pijn<strong>en</strong> dan <strong>het</strong> andere. In de Malebolge, de achtste hellekring<br />
bestaande uit ti<strong>en</strong> conc<strong>en</strong>trische gracht<strong>en</strong>, word<strong>en</strong> <strong>Dante</strong> <strong>en</strong> Vergilius telk<strong>en</strong>s<br />
met nieuw lijd<strong>en</strong> geconfronteerd. De troubadour Bertrand de Born, die hij hoog<br />
waardeerde als dichter, komt h<strong>en</strong> tegemoet, zijn hoofd voor zich uit drag<strong>en</strong>d “als<br />
e<strong>en</strong> lantaarn” zegt <strong>Dante</strong>. Duivels duw<strong>en</strong> zondaars met gaffels in kok<strong>en</strong>de pek;<br />
de vleiers kruip<strong>en</strong> er door de drek; ander<strong>en</strong> drag<strong>en</strong> hun hoofd op hun rug.<br />
De hel is e<strong>en</strong> oord van verschrikking, angst <strong>en</strong> lijd<strong>en</strong>; er hangt e<strong>en</strong><br />
allesdoordring<strong>en</strong>de stank bov<strong>en</strong> de modderpoel<strong>en</strong> <strong>en</strong> moerass<strong>en</strong>. De zondaars<br />
ondergaan er de verschrikkelijkste straff<strong>en</strong>.<br />
Eén paus, met name Bonifacius VIII, krijgt <strong>het</strong> van <strong>Dante</strong> zwaar te verdur<strong>en</strong>:<br />
niet alle<strong>en</strong> stond hij ervoor bek<strong>en</strong>d hoge ambt<strong>en</strong> aan de meest bied<strong>en</strong>de te<br />
hebb<strong>en</strong> verkocht, hij was ook deg<strong>en</strong>e die zijn steun had verle<strong>en</strong>d aan de politieke<br />
factie van de zwarte Welf<strong>en</strong> in Fir<strong>en</strong>ze, de partij die <strong>Dante</strong> ter dood had<br />
veroordeeld <strong>en</strong> in ballingschap had gestuurd. E<strong>en</strong> megalomaan die er van<br />
droomde de alle<strong>en</strong>heerschappij over alle land<strong>en</strong> van de wereld te verwerv<strong>en</strong>.<br />
Voor de verwez<strong>en</strong>lijking van zijn droom liet hij eerst zijn oog vall<strong>en</strong> op de<br />
sted<strong>en</strong> van Toscane. <strong>Dante</strong> stopt deze Bonifacius in de hel, terwijl deze paus op<br />
<strong>het</strong> mom<strong>en</strong>t waarop hij die reis naar <strong>het</strong> inferno onderneemt, nog in lev<strong>en</strong> is.<br />
<strong>Dante</strong> was inderdaad geëngageerd in <strong>het</strong> politieke bestel van Fir<strong>en</strong>ze. Hij<br />
behoorde tot de factie van de Witte Welf<strong>en</strong>. Er heerste in Fir<strong>en</strong>ze e<strong>en</strong> soort<br />
tweepartij<strong>en</strong>stelsel. Dat was er gekom<strong>en</strong> nadat de partij van de pausgezinde<br />
Welf<strong>en</strong> in de jar<strong>en</strong> neg<strong>en</strong>tig de keizersgezinde Ghibellijn<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> overwonn<strong>en</strong>.<br />
Maar in feite war<strong>en</strong> deze teg<strong>en</strong>stelling<strong>en</strong> al <strong>en</strong>igszins achterhaald, want door de<br />
6
verander<strong>en</strong>de economische omstandighed<strong>en</strong> was <strong>het</strong> veeleer e<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>stelling<br />
geword<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de oude adel, de bezitt<strong>en</strong>de klasse, <strong>en</strong> de nieuwe opkom<strong>en</strong>de<br />
burgerij die zich door handel rijk had gemaakt <strong>en</strong> zich met de staatszak<strong>en</strong> ging<br />
bemoei<strong>en</strong>. Die teg<strong>en</strong>stelling tuss<strong>en</strong> de opkom<strong>en</strong>de klasse van nieuwe<br />
industriël<strong>en</strong> <strong>en</strong> de oude machtige feodale families resulteerde in e<strong>en</strong> jar<strong>en</strong>lange,<br />
verbet<strong>en</strong> strijd met opstand<strong>en</strong>, moord<strong>en</strong>, brandstichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> verbanning<strong>en</strong>.<br />
Uiteindelijk kwam de vrije stadsstaat Fir<strong>en</strong>ze in hand<strong>en</strong> van de nieuwe rijk<strong>en</strong> die<br />
de stad min of meer e<strong>en</strong> democratisch bestel wild<strong>en</strong> meegev<strong>en</strong>. Al heel snel<br />
kwam er ook daar verdeeldheid in de partij <strong>en</strong> kwam<strong>en</strong> de oude teg<strong>en</strong>stelling<strong>en</strong><br />
tuss<strong>en</strong> kerk <strong>en</strong> staat weer de kop opstek<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> strekking die zich afzette<br />
teg<strong>en</strong> al te grote pauselijke inm<strong>en</strong>ging <strong>en</strong> terug aansluiting zocht bij de keizer.<br />
Dat war<strong>en</strong> de Witt<strong>en</strong> van Vieri dei Cerchi waar <strong>Dante</strong> toe hoorde <strong>en</strong> de andere<br />
partij, de meer pausgezind<strong>en</strong>, de Zwart<strong>en</strong>, hadd<strong>en</strong> als leider Corso Donati, e<strong>en</strong><br />
verwant van <strong>Dante</strong>s vrouw Gemma. De zwart<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> dus gesteund door de<br />
paus maar ook door Karel van Valois, de broer van de Franse koning Filips de<br />
Schone.<br />
In 1300 zetelt <strong>Dante</strong> in de hoge raad. Op dat mom<strong>en</strong>t wordt er e<strong>en</strong><br />
sam<strong>en</strong>zwering verijdeld die tot doel had de stad in hand<strong>en</strong> van paus Bonifacius<br />
te spel<strong>en</strong>. De sam<strong>en</strong>zweerders word<strong>en</strong> ontmaskerd <strong>en</strong> zwaar gestraft. De<br />
Prior<strong>en</strong>, onder wie <strong>Dante</strong>, besluit<strong>en</strong> de initiatiefnemers te verbann<strong>en</strong>. To<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
jaar later na allerlei intriges de Zwart<strong>en</strong> weer de bov<strong>en</strong>hand hal<strong>en</strong>, volg<strong>en</strong><br />
represailles. De oude priores word<strong>en</strong> ter dood veroordeeld of in ballingschap<br />
gesturd. <strong>Dante</strong>, die op dat mom<strong>en</strong>t als gezant naar Rome was vertrokk<strong>en</strong>, wordt<br />
bij verstek veroordeeld tot ballingschap <strong>en</strong> <strong>het</strong> verlies van zijn burgerrecht<strong>en</strong>.<br />
Indi<strong>en</strong> hij zich toch in de stad zou wag<strong>en</strong>, dan zou hij tot de brandstapel word<strong>en</strong><br />
veroordeeld. Er begon voor hem e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> van rondzwerv<strong>en</strong> tot <strong>het</strong> eind van zijn<br />
lev<strong>en</strong>. Hij heeft nog wel geprobeerd met e<strong>en</strong> zeshonderdtal ander<strong>en</strong> de stad weer<br />
voor zich prober<strong>en</strong> te winn<strong>en</strong>, maar elke poging mislukte. Uiteindelijk werd hij<br />
bij verstek ter dood veroordeeld.<br />
7
Als balling doorkruiste hij gedur<strong>en</strong>de bijna 20 jaar de Italiaanse landstrek<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
trad hij meermaals op als diplomaat <strong>en</strong> bemiddelaar in politieke geschill<strong>en</strong> voor<br />
bevri<strong>en</strong>de vorst<strong>en</strong> bij wie hij onderdak had gevond<strong>en</strong>.<br />
De stad die hem had verbann<strong>en</strong> <strong>en</strong> later tot in d<strong>en</strong> treure <strong>en</strong> met alle middel<strong>en</strong>,<br />
zelfs tot vijf maal toe door roof heeft geprobeerd om zijn stoffelijke rest<strong>en</strong> terug<br />
binn<strong>en</strong> haar mur<strong>en</strong> te krijg<strong>en</strong>, die stad – Fir<strong>en</strong>ze – heeft vijftig jaar na zijn dood<br />
e<strong>en</strong> leerstoel opgericht waarin de Comedia werd onderwez<strong>en</strong> <strong>en</strong> verklaard. Aan<br />
Giovanni Boccaccio, de auteur van de Decamerone, die ook e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> van<br />
<strong>Dante</strong> schreef, én aan de Comedia voor goed <strong>het</strong> epitethon ‘Divina’ toek<strong>en</strong>de,<br />
gaf lezing<strong>en</strong> waarin hij de Commedia analyseerde. Verschill<strong>en</strong>de zondar<strong>en</strong> uit<br />
de Divina Commedia tred<strong>en</strong> trouw<strong>en</strong>s als schelm<strong>en</strong> op in de Decamerone!<br />
Hoe sterk <strong>het</strong> Inferno tot de verbeelding spreekt, zo nieuw was <strong>Dante</strong>s beeld van<br />
<strong>het</strong> Purgatorio; <strong>het</strong> Vagevuur was to<strong>en</strong> ook nog e<strong>en</strong> relatief jong begrip.Voor<br />
<strong>Dante</strong> was <strong>het</strong> e<strong>en</strong> berg die zich op <strong>het</strong> zuidelijk halfrond bevindt midd<strong>en</strong> in e<strong>en</strong><br />
eindeloze zee.<br />
Hoe ze daar gerak<strong>en</strong>, vertelt hij heel beeldrijk :<br />
In de onderste hellekring daalt Vergilius met <strong>Dante</strong> op zijn rug langs <strong>het</strong> harige<br />
lijf van Lucifer naar <strong>het</strong> middelpunt der aarde. Bij de heup van Lucifer draai<strong>en</strong><br />
ze heel moeizaam 180°, waardoor dal<strong>en</strong> plots klimm<strong>en</strong> wordt <strong>en</strong> zo bereik<strong>en</strong> ze<br />
via e<strong>en</strong> rotsspleet de onderkant van de ijslaag waardoor de b<strong>en</strong><strong>en</strong> van Lucifer<br />
dus omhoog stek<strong>en</strong>. Langs de bedding van e<strong>en</strong> riviertje bereik<strong>en</strong> ze t<strong>en</strong> slotte <strong>het</strong><br />
zuidelijk halfrond <strong>en</strong> de louteringsberg.<br />
Ze bevind<strong>en</strong> zich aan <strong>het</strong> strand van de oceaan waar de zon opkomt. Dan is er<br />
dat prachtige beeld van Vergilius die de dauw van <strong>het</strong> gras schept <strong>en</strong> daarmee de<br />
tran<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>het</strong> vuil van <strong>Dante</strong>s gezicht wegwast. Dan bindt hij e<strong>en</strong> bies rond<br />
dantes hoofd als tek<strong>en</strong> van nederigheid <strong>en</strong> dan kan hij aan de beklimming<br />
beginn<strong>en</strong>.<br />
8
Langs de neg<strong>en</strong> helling<strong>en</strong> stijgt <strong>Dante</strong> dan naar de bergtop waar de ziel<strong>en</strong> door<br />
<strong>het</strong> vuur word<strong>en</strong> gereinigd <strong>en</strong> daar verlaat Vergilius hem: de heid<strong>en</strong> wordt daar<br />
afgelost door Beatrice die <strong>Dante</strong> van daar naar <strong>het</strong> Paradiso zal leid<strong>en</strong>. Dit<br />
paradijs gaat alle begrip te bov<strong>en</strong>; woord<strong>en</strong>, de poëzie dus, schiet<strong>en</strong> hier te kort<br />
zegt <strong>Dante</strong>. En hij moet zelfs nieuwe woord<strong>en</strong> uitvind<strong>en</strong>, hemelse neologism<strong>en</strong><br />
om de schijn van de hemelse glorie maar <strong>en</strong>igszins te kunn<strong>en</strong> b<strong>en</strong>ader<strong>en</strong>: de<br />
<strong>en</strong>gel<strong>en</strong>kor<strong>en</strong> zijn aan <strong>het</strong> ‘alleluiare’ <strong>en</strong> ‘hosannare’ ter ere van Gods almacht.<br />
T<strong>en</strong> slotte moet ook Beatrice wijk<strong>en</strong> voor <strong>het</strong> felle licht <strong>en</strong> is <strong>het</strong> de kerkvader,<br />
Bernardus van Clairvaux, die <strong>Dante</strong> naar de witte roos leidt, <strong>het</strong> einddoel van<br />
zijn reis.<br />
M<strong>en</strong> kan de Divina Commedia zi<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> allegorie , de reis van de m<strong>en</strong>sheid<br />
op weg naar de komst van Christus, e<strong>en</strong> heilsverwachting, of als de opgang van<br />
de ziel van e<strong>en</strong> status van zonde naar de g<strong>en</strong>ade.<br />
Ondanks de grote e<strong>en</strong>heid is er toch ook e<strong>en</strong> grote discrepantie tuss<strong>en</strong> de drie<br />
del<strong>en</strong>: <strong>het</strong> Inferno spreekt uiteraard door de vele kleurrijke figur<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
angstaanjag<strong>en</strong>de taferel<strong>en</strong> <strong>het</strong> meest tot de verbeelding <strong>en</strong> is dan ook <strong>het</strong> deel<br />
waar illustrator<strong>en</strong> in de loop van de geschied<strong>en</strong>is hun inspiratie op hebb<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> botvier<strong>en</strong>. Van William Blake tot Gustave Doré, van Dali tot<br />
Rausch<strong>en</strong>berg. Hoe ‘bijbelser’ de Commedia wordt, des te minder interessant<br />
lijkt ze om in beeld te word<strong>en</strong> gebracht. Het paradiso is al helemaal e<strong>en</strong><br />
onmogelijke opgave. Deg<strong>en</strong>e die dit <strong>het</strong> best heeft wet<strong>en</strong> te b<strong>en</strong>ader<strong>en</strong> was<br />
Sandro Botticelli, die met e<strong>en</strong> imm<strong>en</strong>s lichte toets de vlamm<strong>en</strong>de stral<strong>en</strong>kring<strong>en</strong><br />
van <strong>het</strong> paradijs heeft prober<strong>en</strong> te vatt<strong>en</strong>.<br />
Hoe groot de invloed van <strong>Dante</strong> is geweest op andere dichters, zo minimaal is<br />
zijn werk door filmmakers gebruikt. Er zijn e<strong>en</strong> paar poging<strong>en</strong> geweest, rond<br />
1920 zelfs al, maar uiteindelijk bleef <strong>het</strong> bij decorfilms met gruwelbeeld<strong>en</strong>.<br />
To<strong>en</strong> Pier Paolo Pasolini werd vermoord, vond m<strong>en</strong> e<strong>en</strong> onvoltooid sc<strong>en</strong>ario<br />
voor e<strong>en</strong> verfilming van de Divina Commedia bij hem op zak: La divina<br />
9
Mimesis. En Krzystof Kieslowski werkte na zijn ‘Franse’ Trois couleurs Bleu,<br />
blanc, rouge, tot aan zijn dood aan e<strong>en</strong> trilogie hemel, vagevuur, hel.<br />
Twee uitgesprok<strong>en</strong> geëngageerde kunst<strong>en</strong>aars uit de twintigste eeuw die zich<br />
stortt<strong>en</strong> op <strong>het</strong> werk van de grote Flor<strong>en</strong>tijn uit de veerti<strong>en</strong>de eeuw.<br />
Het is dit jaar precies zev<strong>en</strong>honderd jaar geled<strong>en</strong> dat <strong>Dante</strong> aan zijn Commedia<br />
begon te schrijv<strong>en</strong>. Dit groots gedicht toont als ge<strong>en</strong> ander dat <strong>Dante</strong>s kunst<br />
geworteld zit in de filosofie, de cultuur <strong>en</strong> de religieuze d<strong>en</strong>kbeeld<strong>en</strong> van zijn<br />
tijd. Hij maakte deel uit van e<strong>en</strong> maatschappij waarvan hij ook de zwakke<br />
plekk<strong>en</strong> blootlegde <strong>en</strong> ze aan de kaak stelde. Maar na <strong>het</strong> politieke débacle stond<br />
vóór alles zijn taak als dichter voorop.<br />
In de honderd canto’s van de Divina commedia wordt de naam van <strong>Dante</strong><br />
slechts één keer g<strong>en</strong>oemd. Alle vorige ker<strong>en</strong> wist hij <strong>het</strong> handig te omzeil<strong>en</strong> om<br />
dit niet te hoev<strong>en</strong> do<strong>en</strong>. De geest<strong>en</strong> die hem k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> noem<strong>en</strong> hem niet bij zijn<br />
naam <strong>en</strong> als <strong>het</strong> soms gebeurt dat hij zich moet voorstell<strong>en</strong> verzwijgt hij zijn<br />
naam <strong>en</strong> noemt hij zich Flor<strong>en</strong>tijn of iemand die nog niet gestorv<strong>en</strong> is.<br />
Pas op de top van de Louteringsberg, in <strong>het</strong> aards paradijs, ziet hij Beatrice<br />
terug. Zij is dan al ti<strong>en</strong> jaar dood maar zij is zijn ‘antica fiamma’ geblev<strong>en</strong>. Zij<br />
noemt hem als <strong>en</strong>ige bij zijn naam: “<strong>Dante</strong>” zegt ze als eerste woord teg<strong>en</strong> hem.<br />
Verman<strong>en</strong>d. Als statem<strong>en</strong>t kan dit wel tell<strong>en</strong>!<br />
10