Inhoud H2O nummer 9, mei 2009 - H2O - Tijdschrift voor ...
Inhoud H2O nummer 9, mei 2009 - H2O - Tijdschrift voor ...
Inhoud H2O nummer 9, mei 2009 - H2O - Tijdschrift voor ...
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
42ste jaargang / 1 <strong>mei</strong> <strong>2009</strong><br />
nº 9 / <strong>2009</strong><br />
TIJDSCHRIFT VOOR WATERVOORZIENING EN WATERBEHEER<br />
STRUVIET UIT AFVALWATER IS EEN GOEDE MESTSTOF<br />
INTERVIEW MET BERT SATIJN<br />
BRONAANPAK VOOR GENEESMIDDELEN IN (GROND)WATER<br />
HET RISICO OP SLACHTOFFERS BIJ OVERSTROMINGEN
DUURZAAMHEID ECONOMIE GROEN JEUGD BEREIKBAARHEID<br />
Nicole Dierdorp PROGRAMMASECRETARIS PROVINCIE NIEUWE STIJL<br />
’Als programmasecretaris geef ik vorm aan het bestuurlijk reorganisatietraject ‘Provincie Nieuwe Stijl’<br />
en zorg er<strong>voor</strong> dat het provinciebestuur de goede beslissingen neemt met een focus op haar kerntaken,<br />
ruimtelijke omgevingstaken inclusief alle wettelijke taken. Interessant, want ik zit midden in de organisatie<br />
en dicht bij het bestuur. Na alle discussies over nut en noodzaak van het middenbestuur hebben de<br />
gedeputeerde staten van Zuid-Holland een nieuwe koers bepaald en werken we nu toe naar een<br />
krachtige en uitvoeringsgerichte provincie. In 2011 is het programma ’Provincie Nieuwe Stijl’ afgerond.<br />
Dan voeren wij alleen nog taken uit waarbij wij verantwoordelijk zijn <strong>voor</strong> het eindresultaat. ’<br />
Investeer in je eigen omgeving<br />
e provincie Zuid-Holland is Nederland in het klein. Met 3,5<br />
miljoen inwoners zijn we de dichtst bevolkte provincie<br />
van Nederland. 21 procent van het BNP wordt in Zuid-<br />
Holland verdiend, maar de concurrentie neemt toe. We moeten<br />
dus zorgen <strong>voor</strong> een gunstig internationaal vestigingsklimaat,<br />
<strong>voor</strong> ondernemingen én werknemers. Daar kunnen we jouw<br />
hulp goed bij gebruiken. We initiëren nieuwe projecten en zorgen<br />
dat partijen met elkaar in gesprek raken. Veel van de projecten<br />
gaan de draagkracht van een individuele gemeente te boven,<br />
of spelen in meerdere gemeenten of provincies tegelijk. Wij slaan<br />
een brug tussen de verschillende partijen, fungeren als intermediair.<br />
Beleid niet alleen ontwikkelen, maar ook uitvoeren, daar gaat het<br />
om bij de provincie. Bij grootschalige én kleinschalige projecten.<br />
Het mooie is dat je zelf iets terugziet van het resultaat. Ook werken<br />
aan je eigen leefomgeving? Voor meer informatie over deze<br />
vacatures of online solliciteren: www.werkenbij.zuidholland.nl.<br />
SE S NIOR O BEL ELEI E DS DSME MEDEWERK RKER WAT ATER ER<br />
wo w -n - ivea eau u • st stra rate tegi gisc sch h in inzi zich cht t • in inte tegraa aal l de denk nker er • wwat<br />
ater er- - en RRO-<br />
O-ne netw twer erk k • in invl vloe oedr drij ijk k • be b stuurl rlij ijke ke ssen<br />
ensi siti tivi vite teit it • mmin<br />
in. 5 ja jaar ar erv rvar arin ing<br />
ma max. x bru ruto to maa a nd ndsalari ris s € 4.771 71,- • 336<br />
6 uu uur r • va vac. c.nr nr. . DL DLB/ B/09 09.0 .011 11<br />
BE BELE LEID I SM SMEDEWERKE KER R WA WATE T RK RKER ERINGEN<br />
hb hbo/ o/wo wo-n -nivea eau u • to toez ezic icht op p wa waterb r ehee eerd rder ers s • to toet etsi sing ng wwat<br />
ater erke keri ring ngen en ccoö<br />
oörd rdin iner eren en • oond<br />
nder erha hand ndel elen en • GGS<br />
S ad advi vise sere ren n • ev evt. t. ssta<br />
tart rtfu func ncti tie<br />
ma max. bbru<br />
ruto to maand ndsa sala lari ris s € 44.186<br />
86,- , • 36 6 uu uur r • va vac. c.nr nr. DL DLB/ B/09 09.0 .007 07<br />
SENI N OR BELEI EIDS D ADVI V SE SEUR UR WWAT<br />
ATER ER<br />
wo wo-n -niv ivea eau u • advi vise sere ren n ov over er wwat<br />
ater erge gere relate teer erde de bbel<br />
elei eids dson onde derw rwer erpe pen n • aa aans nstu ture ren n va van n be bele leid idsm smed edew ewer erke kers rs • eext<br />
xtern n ne netw twer erk k on ontw twik ikke kele len n<br />
ma max. x. bbru<br />
ruto to mmaa<br />
aand ndsa salaris € 5.1 .181 81,- , • 336<br />
6 uu uur • va vac. c.nr nr. . DL DLB/ B/09 09.0 .016 16
Regie<br />
Staatssecretaris Huizinga van Verkeer en Waterstaat gaf onlangs het<br />
startschot <strong>voor</strong> de nieuwe campagne ‘Nederland leeft met water’.<br />
Het nieuwe zit hem erin dat de nadruk nu komt te liggen op het werk in<br />
uitvoering, met name dan de werkzaamheden langs de grote rivieren.<br />
Zo wordt momenteel op allerlei plekken langs de IJssel gewerkt aan<br />
‘Ruimte <strong>voor</strong> de Rivier’. In de omgeving van Zutphen gaat binnenkort<br />
de eerste boer vertrekken, omdat zijn boerderij en bijbehorende<br />
grond plaats moet maken <strong>voor</strong> een nieuwe dijk. Hij heeft iets<br />
verderop een nieuwe boerderij kunnen komen, weliswaar kleiner,<br />
maar met ruimte <strong>voor</strong> uitbreiding.<br />
H 2O tijdschrift <strong>voor</strong> water<strong>voor</strong>ziening en<br />
waterbeheer verschijnt ééns per 14 dagen<br />
Offi cieel orgaan van<br />
Stichting tot uitgave van het tijdschrift<br />
H 2O en haar participanten:<br />
- Koninklijk Nederlands Waternetwerk<br />
- Nederlandse Vereniging <strong>voor</strong> Waterbeheer<br />
- Kiwa Water Holding BV<br />
Uitgever<br />
Rinus Vissers<br />
Redactie<br />
Peter Bielars (hoofdredacteur)<br />
Michiel van Zaane<br />
Jacques Geluk<br />
Redactiesecretariaat<br />
Dora Pompe<br />
Redactieadres en uitgeverij<br />
Postbus 122, 3100 AC Schiedam<br />
telefoon (010) 427 41 65<br />
fax (010) 473 26 40<br />
e-mail h2o@nijgh.nl<br />
Bezoekadres: ’s-Gravelandseweg 565<br />
3119 XT Schiedam<br />
Redactiecommissie<br />
Harry Tolkamp (<strong>voor</strong>zitter/Waternetwerk)<br />
André Struker (Waternetwerk)<br />
Frits Vos (Vewin)<br />
Gerda Sulmann (KWR Watercycle research)<br />
Advertentieverkoop<br />
Roelien Voshol (010) 427 41 54<br />
Brigitte Laban (010) 427 41 52<br />
Mediaorder<br />
Carola Sjoukes (010) 427 41 41<br />
Sonja Voois (010) 427 41 40<br />
fax (010) 473 20 00<br />
Abonnementenservice<br />
Pauline Roos (010) 427 41 08<br />
Tini van Schijndel (010) 427 41 08<br />
e-mail abo@nijgh.nl<br />
fax (010) 426 27 95<br />
Abonnementsprijs<br />
€ 103,- per jaar excl. 6% BTW<br />
€ 136,- per jaar <strong>voor</strong> buitenland<br />
€ 8,50 losse exemplaren excl. 6% BTW<br />
Abonnementen gelden <strong>voor</strong> één jaar en worden<br />
– zonder tegenbericht – automatisch verlengd.<br />
Opzeggingen dienen schriftelijk uiterlijk 6 weken<br />
<strong>voor</strong> het afl open van de abonnementsperiode te<br />
geschieden aan bovenstaand postadres.<br />
Druk en lay-out<br />
Den Haag media groep b.v., Rijswijk<br />
Copyright<br />
Nijgh Periodieken B.V., <strong>2009</strong><br />
Het auteursrecht op de inhoud van dit tijdschrift wordt<br />
uitdrukkelijk <strong>voor</strong>behouden. Overname van artikelen<br />
alleen na schriftelijke toestemming van de uitgever.<br />
www.vakbladh2o.nl<br />
inhoud nº 9 / <strong>2009</strong><br />
4 / Struviet uit afvalwater is een goede<br />
meststof<br />
6 / Bert Satijn: “Een goede gebiedschoreografi e<br />
is nodig”<br />
Maarten Gast<br />
8 / ‘Waterharmonica’ in een stroomversnelling:<br />
nieuwe inzichten in het nabehandelen van<br />
gereinigd afvalwater<br />
Ruud Kampf, Theo Claassen, Johan Blom,<br />
Rob van den Boomen en Ton Schomaker<br />
10 / Communaal zuiveren maar industrieel<br />
bouwen<br />
Jack Jonk, Ger Toonen en Hans Wouters<br />
12 / Geesterstroom: naar nieuwe ecologische<br />
doelen?<br />
Gerhard Duursema<br />
16 / Interactieve uitvoering van beekherstel<br />
in Vaassen<br />
Jaap Evers en Zeeger van de Koppel<br />
20 / Verenigingsnieuws<br />
23 / Bronaanpak geneesmiddelen: <strong>voor</strong>komen<br />
beter dan genezen<br />
Harrie Timmer en Jelle Roorda<br />
26 / Het risico op slachtoff ers bij<br />
overstromingen<br />
Bas Jonkman, Ruben Jongejan, Bob Maaskant en<br />
Alex Roos<br />
29 / Bereiken doelsoorten een nieuw<br />
gegraven beek?<br />
Piet Verdonschot en Karin Didderen<br />
32 / Monitoring van microcystine bij<br />
de ricioanalyse van giftige blauwalgen in<br />
zwemwater<br />
Ron van der Oost en Annie Kreike<br />
36 / Agenda<br />
38 / Handel & Industrie<br />
De gemeentebesturen gebruiken intussen de rivierprojecten van<br />
het Rijk <strong>voor</strong> eigen doeleinden. Zo is rond Zutphen momenteel<br />
veel te doen over plannen om rivieruitbreiding te combineren<br />
met grootschalige nieuwbouw. Die laatste plannen zorgen <strong>voor</strong><br />
meer commotie dan de rivierverlegging. Zo heeft ieder zijn eigen<br />
agenda en zijn eigen belangen. Regie is in dit soort plannen altijd<br />
erg belangrijk. Het doel - in dit geval het bewerkstelligen van meer<br />
veiligheid langs de grote rivieren in de komende decennia - moet<br />
<strong>voor</strong>op blijven staan. Alle andere zaken zijn daaraan ondergeschikt.<br />
Peter Bielars<br />
6<br />
16<br />
29<br />
Bij de omslagfoto:<br />
In Noord-Brabant gaan de waterschappen,<br />
gemeenten en de provincie samen de strijd aan<br />
tegen blauwalgen in vijvers en zwemplassen met<br />
een pakket aan maatregelen en proeven<br />
(foto: Grontmij).
Struviet uit afvalwater is<br />
goede meststof<br />
Een goed idee is soms niet genoeg. Een product verkoopt pas als er ook een<br />
markt <strong>voor</strong> is. En <strong>voor</strong>al: als de markt weet dat het product bestaat. Dat laatste<br />
bleek het probleem met struviet. Deze meststof uit afvalwater halen bleek<br />
prima te werken. Maar wie wil het hebben? Ingewikkelde regelgeving en<br />
onbekendheid met de afzetmarkt van het product hebben de vraag vanuit de<br />
markt tegengehouden. Het veevoerbedrijf, de aardappelproducent die het<br />
afvalwater produceert, de technologieleverancier en het waterzuiveringsbedrijf<br />
hebben de hoofden bij elkaar gestoken en zijn samen tot een oplossing<br />
om struviet te maken én er een afzetmarkt <strong>voor</strong> te vinden.<br />
Afvalwater bevat veel fosfaat en<br />
stikstof. In het afvalwater van<br />
aardappelverwerkende bedrijven,<br />
zoals Lamb Weston Meijer, producent<br />
van diepgevroren aardappelproducten,<br />
is het gehalte zelfs vijf keer zo hoog als in<br />
gemiddeld rioolwater. Voorheen werden<br />
fosfaten uit het afvalwater verwijderd door<br />
ze te laten neerslaan met ijzerzouten. De<br />
neerslagproducten werden vervolgens met<br />
het biologische slib van de waterbehandeling<br />
afgevangen en afgevoerd. Voor de fosfaatfractie<br />
bestond geen nuttige toepassing.<br />
Uiteindelijk kwam het fosfaat dus in het<br />
milieu terecht. Door de eisen uit de Kaderrichtlijn<br />
Water wordt verwijdering van<br />
fosfaten uit afvalwater steeds urgenter.<br />
Daarom zijn processen ontwikkeld waarmee<br />
fosfaten met relatief hoge rendementen<br />
en in een nuttige vorm uit het afvalwater<br />
zijn te ‘winnen’. Binnen deze nieuwe<br />
concepten wordt fosfaat, onder toevoeging<br />
van magnesium en in een stikstofrijk<br />
milieu, omgezet in struviet (magnesiumammonium-fosfaat).<br />
Lamb Weston Meijer beschikt bij haar<br />
productiefaciliteit in Kruiningen over een<br />
dergelijk proces. Ook het afvalwater van<br />
een andere aardappelverwerker, Aviko,<br />
wordt door Waterstromen met behulp van<br />
een struvietreactor van de fi rma Paques<br />
behandeld. Dit vindt plaats bij de waterzuivering<br />
te Steenderen. “Met deze technologie<br />
verwijderen we fosfaat uit het afvalwater<br />
en maken er zo struviet van”, aldus Wiebe<br />
Abma, technologiemanager bij Paques.<br />
“Deze kunstmest geeft de werkzame stoff en<br />
langzaam vrij. Een <strong>voor</strong>deel, want hierdoor<br />
krijgen planten gedurende langere tijd<br />
voedingsstoff en toegediend. Het magnesium<br />
biedt een extra toegevoegde waarde in de<br />
kunstmest. Deze levert extra voedingsstoff en<br />
<strong>voor</strong> de plant die normaal gesproken niet in<br />
kunstmest te vinden zijn.”<br />
Gesloten kring<br />
De productie van struviet begint bij degene<br />
die het afvalwater produceert: de aardappelfabrikant.<br />
Bij het telen van aardappelen<br />
wordt fosfaat toegevoegd om deze goed<br />
te laten groeien. De aardappel neemt een<br />
groot deel van dit fosfaat op. Tijdens het<br />
blancheren verdwijnt een belangrijk deel<br />
van dit fosfaat weer met het proceswater.<br />
Zo komt het in het afvalwater terecht. Dat<br />
uit dit afvalwater kunstmest gemaakt kan<br />
4 H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
worden, is inmiddels duidelijk. Zo onstaat<br />
een grotendeels gesloten kringloop.<br />
Tijdens het project moest de bruikbaarheid<br />
van struviet worden aangetoond<br />
en de onbekendheid met de afzetmarkt<br />
weggenomen. Daar<strong>voor</strong> onderzochten de<br />
partijen allereerst de ideale samenstelling<br />
en toepassingsvorm. Er werden onder meer<br />
analyses uitgevoerd om meer zicht te krijgen<br />
op de preciese werking van het product. DLV<br />
Plant, een adviesbureau uit Wageningen,<br />
verrichtte onderzoek naar de werkzame<br />
bestanddelen van struviet. Het bureau teelde<br />
op proefvelden aardappelen, wortelen,<br />
spruitkool en lelies en behandelden deze<br />
met verschillende meststoff en. Vervolgens<br />
volgden zij de groei gedurende enkele<br />
maanden. “De uitwerking van struviet op de<br />
gewassen bleek vergelijkbaar met reguliere<br />
bestaande meststoff en. Er zit van alles wat in.<br />
Daarom zijn de toepassingsmogelijkheden<br />
ook breed”, aldus Litjens, manager onderzoek<br />
en ontwikkeling bij Duynie. Dit bedrijf haalt<br />
bijproducten op bij levensmiddelenproducenten.<br />
Deze bijproducten worden veelal<br />
vermarkt als diervoeders. Duynie ontwikkelt<br />
<strong>voor</strong> haar producten echter steeds meer<br />
afzetmogelijkheden buiten de veehouderij.<br />
De ontwikkeling en vermarkting van een<br />
bruikbare meststof uit struviet past hier<br />
volgens Litjens in.<br />
Waterstromen<br />
Het initiatief om de marktmogelijkheden<br />
van struviet gezamenlijk te onderzoeken<br />
kwam van Waterstromen, exploitant van<br />
installaties <strong>voor</strong> de zuivering van afval-,<br />
proces- en industriewater én de verwerking<br />
van slib. Projectleider Richard Haarhuis:<br />
“Wij hadden contact met alle partijen uit de<br />
keten. Iedereen had goede ideeën. De hele<br />
keten is erbij betrokken, van de gebruikers<br />
via de ontwikkelaar van de technologie tot<br />
de leverancier. Daardoor heeft iedereen een<br />
belang in het slagen ervan.”<br />
In 2003 werd een struvietinstallatie in<br />
Kruiningen geplaatst. Gedacht werd dat er<br />
wel een markt <strong>voor</strong> zou zijn. Maar dat bleek<br />
lastig. Er was geen gegarandeerde afzet. ”Wij<br />
willen niet leuren met een product dat <strong>voor</strong><br />
ons alleen maar een kleine bijstroom is. Het<br />
is een nevenactiviteit die niet te veel tijd in<br />
beslag moet nemen”, aldus Cees van Rij van<br />
Lamb Weston Meijer. Ook Waterstromen<br />
zag in struviet geen kernactiviteit. “Wij zijn<br />
Fosfaten zijn essentiële bouwstenen <strong>voor</strong><br />
plant en dier, maar te veel is schadelijk<br />
<strong>voor</strong> het milieu. In de jaren ‘70 ontstond<br />
de situatie waarbij er meer fosfaten in<br />
het milieu terechtkwamen dan nodig.<br />
Fosfaten worden in de landbouw gebruikt<br />
in kunstmest. Ook in wasmiddelen zat<br />
vroeger veel fosfaat. Via het riool kwam<br />
het in het grondwater en in sloten, meren<br />
en zeeën. Fosfaten leiden tot vermesting.<br />
Gevolg is dat planten die in een schrale<br />
(voedselarme) omgeving goed gedijen,<br />
worden verdrongen door planten de zijn<br />
aangepast aan een voedselrijker milieu.<br />
Door de toename van het fosfaatgehalte van<br />
het water treedt overmatige groei van algen<br />
op. Vissen hebben daar last van, omdat het<br />
water troebel wordt en te weinig zuurstof<br />
bevat.<br />
geen kunstmestfabrikant”, vertelt Richard<br />
Haarhuis. “Waterzuivering is onze hoofdtaak.<br />
Maar we vinden het zonde om iets te storten<br />
dat waardevol is, daarom doen we mee aan<br />
dit project. Iemand anders moet zich er<br />
echter hard <strong>voor</strong> maken.”<br />
Bij Waterstromen wordt de ruwe struviet<br />
behandeld om het schoon te maken en<br />
vervolgens gedroogd. Uiteindelijk ontstaat<br />
dan een steekvast product dat moet worden<br />
verwerkt tot bruikbare mest. Dat is waar<br />
Duynie in beeld komt. Vanuit Steenderen<br />
en vanuit LWM in Kruiningen gaat het ruwe<br />
struviet naar het verwerkingsbedrijf. Deze<br />
maakt van de ruwe vorm van het struviet een<br />
bruikbare formulering en vorm, bij<strong>voor</strong>beeld<br />
een fi jne korrel of poeder. “We zijn nog aan<br />
het bekijken welke consistentie de beste<br />
is” vertelt Mike Litjens van Duynie. “En we<br />
kunnen bij<strong>voor</strong>beeld ook nog mineralen<br />
toevoegen die de plant nodig heeft om zo<br />
tegemoet te komen aan de wensen van de<br />
klant. Omdat er magnesium in de struviet<br />
zit, is het heel geschikt <strong>voor</strong> sportvelden. Die<br />
worden daar extra groen van. Er is een proef<br />
uitgevoerd bij voetbalvereniging Tubantia te<br />
Hengelo”, aldus Litjens. Dat Duynie uiteindelijk<br />
met de meststoff en de markt opgaat,<br />
is volgens alle partijen de meest logische<br />
keuze. Het bedrijf levert al veevoer aan<br />
boeren en komt dus al met de potentiële<br />
markt in aanraking.
Voor de deelnemers aan het project is<br />
het huidige fosfaattekort een belangrijke<br />
motivatie om struviet te promoten. Ook de<br />
stijging van de grondstofprijzen speelt een<br />
belangrijke rol. Fosfaten worden gewonnen<br />
uit fosfaatertsen. Die dreigen echter uitgeput<br />
te raken. Voor de makers van struviet kan dit<br />
een <strong>voor</strong>deel zijn. “De waarde van struviet<br />
wordt mede bepaald door de <strong>voor</strong>raad<br />
fosfaat. De opbrengst is <strong>voor</strong> ons niet het<br />
meest belangrijke. Maar het moet natuurlijk<br />
minimaal kostendekkend zijn”, aldus Cees<br />
van Rij. Momenteel maakt Duynie een<br />
tussenproduct. Dat levert zij aan de kunstmestproducenten.<br />
Die bepalen of er nog<br />
stoff en moeten worden toegevoegd om aan<br />
de eisen van zijn klant te kunnen voldoen. Te<br />
zijner tijd zal Duynie de kunstmest mogelijk<br />
zelf gaan maken. Alhoewel er dus nog<br />
geen defi nitieve werkwijze is bepaald, gaat<br />
Duynie toch aan de slag. Mike Litjens: “We<br />
beginnen gewoon. Er is al veel interesse - uit<br />
de hele wereld - waardoor we hoopvol zijn.<br />
Waarschijnlijk is die gedreven door de hoge<br />
fosfaatprijzen. Sinds kort hebben we een<br />
geschikte locatie <strong>voor</strong> de verwerking. Nu die<br />
er is, kunnen we de struviet gaan produceren<br />
en leveren. Iemand moet de eerste stap<br />
nemen.”<br />
Dit project is uitgevoerd met subsidie van<br />
het programma Milieu & Technologie van<br />
SenterNovem, dat de ontwikkeling en toepassing<br />
stimuleert van innovatieve processen, producten<br />
en diensten met een milieu<strong>voor</strong>deel.<br />
Voor meer informatie:<br />
www.senternovem.nl/milieutechnologie<br />
of (030) 239 35 33.<br />
Interview Piet Jonker<br />
In de afgelopen uitgave van H 2O is nood -<br />
gedwongen de ongecorrigeerde versie van<br />
het interview met Piet Jonker gepubliceerd.<br />
De belangrijkste aanpassingen c.q. aanvullingen<br />
vermelden wij hierbij:<br />
Op de vraag aan Piet Jonker of de<br />
normstelling in de drinkwaterrichtlijn niet<br />
herzien moet worden, moet het antwoord<br />
luidden: “In principe wordt de richtlijn<br />
elke vijf jaar herzien. De huidige Europese<br />
Commissie was van plan om nog deze<br />
zittingsperiode tot een herziening te komen,<br />
maar dat gaat niet lukken. Er zijn geen<br />
grote consequenties <strong>voor</strong> de praktijk van te<br />
verwachten. Het belangrijkste discussiepunt<br />
nu is het veiligheidsplan.”<br />
Op de vraag waar de juridisch-economische<br />
commissie van Eureau (waarvan Jonker<br />
<strong>voor</strong>zitter is) zich mee bezig houdt, luidt zijn<br />
antwoord: “Onze grootste zorg is om niet in<br />
Noord-Brabant in actie<br />
tegen blauwalg<br />
actualiteit<br />
De Noord-Brabantse waterschappen, de Provincie Brabant en enkele Brabantse<br />
gemeenten gaan gezamenlijk de strijd aan tegen blauwalg. In vijvers en<br />
zwemplassen in Prinsenbeek, Dongen, Eindhoven en Heesch wordt een aantal<br />
innovatieve maatregelen uitgevoerd en getest. Deze proeven moeten leiden tot<br />
concrete kennis over de eff ectieve bestrijding van blauwalg.<br />
Een met blauwalg besmette waterpartij (foto: Grontmij).<br />
In Dongen en in Eindhoven worden<br />
bakken geplaatst waarin verschillende<br />
maatregelen worden uitgevoerd. In<br />
Prinsenbeek en in Heesch wordt blauwalg<br />
direct aangepakt met een pakket maatregelen<br />
<strong>voor</strong> de gehele vijver. De drie Brabantse<br />
waterschappen De Dommel, Aa en Maas<br />
en Brabantse Delta onderzoeken per<br />
waterpartij de huidige situatie, de visstand, de<br />
waterbodem en het gebruik. Het onderzoek<br />
duurt twee jaar. Na afl oop wordt gekeken<br />
welke maatregelen het meest eff ectief zijn om<br />
blauwalg te <strong>voor</strong>komen en te bestrijden.<br />
het algemene model van netwerkbedrijven<br />
geperst te worden, dat de EU hanteert. Dat<br />
model gaat uit van een zo groot mogelijke<br />
marktwerking. In het algemeen leg je om<br />
economische redenen slechts één netwerk<br />
aan. Dat levert een natuurlijk monopolie op.<br />
De EU wil zoveel mogelijk de commerciële<br />
delen van nutsbedrijven afsplitsen. Voor<br />
die onderdelen kan de markt dan zijn werk<br />
doen. Voor het monopoliedeel zal regulering<br />
moeten plaatsvinden om de tarieven in de<br />
hand te houden en iedereen gelijke toegang<br />
te geven tot het netwerk. De EU gelooft dat<br />
op die manier betere diensten aan de burger<br />
worden geleverd. Met deze doelstelling is<br />
niets mis. De vraag is echter of de manier<br />
van uitwerken ook daadwerkelijk het beste<br />
oplevert.”<br />
Op de aansluitende vraag wat er op<br />
watergebied gebeurt, vult Jonker aan dat<br />
Voor dit project hebben de samenwerkende<br />
overheden 1,9 miljoen subsidie ontvangen<br />
van het Innovatieprogramma Kaderrichtlijn<br />
Water van het ministerie van Verkeer en<br />
Waterstaat. Deze subsidie is bedoeld <strong>voor</strong> het<br />
stimuleren van innovatieve projecten met<br />
als doel ecologische en chemische waterkwaliteit<br />
te verbeteren. Ook de Provincie<br />
Noord-Brabant draagt met behulp van de<br />
Beleidsregel subsidie water (BSW-subsidie)<br />
215.000 euro bij in de kosten. STOWA en de<br />
universiteit van Wageningen monitoren het<br />
onderzoek nauwkeurig.<br />
het Europese Hof van Justitie steeds meer<br />
olie op het vuur gooit door de Europese<br />
verdragen heel strikt uit te leggen, “zodat<br />
men zich in steeds meer bochten moet<br />
wringen om verstandige uitzonderingen<br />
te maken. Men zou zich beter kunnen<br />
spiegelen aan het private bedrijfsleven. Daar<br />
wordt lang niet altijd openbaar aanbesteed,<br />
maar samengewerkt met <strong>voor</strong>keursleveranciers.”<br />
En als laatste een aanvulling op de paragraaf<br />
over Aqua Publica Europea: “Een opmerkelijk<br />
nieuw gegeven is dat vanaf volgend jaar<br />
Veolia en Suez niet meer actief zullen zijn in<br />
Parijs. Parijs gaat de drinkwater<strong>voor</strong>ziening<br />
weer zelf regelen. Ik ben heel benieuwd<br />
of dit ook gaat betekenen dat de Franse<br />
overheidsbedrijven zich op Europees niveau<br />
gaan presenteren.”<br />
H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
5
BERT SATIJN, PROGRAMMADIRECTEUR LEVEN MET WATER:<br />
“Een goede<br />
gebiedschoreografi e<br />
is nodig”<br />
Als één land de naam heeft alles van het leven met water te weten, dan is dat<br />
Nederland wel. Buitenlanders kijken altijd hun ogen uit als je ze, bij een tocht<br />
door ons land, wijst op de zwaarte van de dijken, de ligging van grote delen van<br />
het land beneden de zeespiegel en het getrapte bemalingssysteem om<br />
Nederland droog te houden. Toch zijn ook de waterbeheerders bezig met een<br />
omslag. Vroeger stond het weren van het water <strong>voor</strong>op. Inmiddels is duidelijk<br />
dat we er daarmee, vanwege intensief ruimtegebruik, bodemdaling en klimaatverandering<br />
in de toekomst niet komen. Het water moet zijn ruimte krijgen en<br />
de Nederlanders moeten er opnieuw of anders mee leren leven. Aanleiding <strong>voor</strong><br />
een gesprek met ir. Bert Satijn, directeur van het daartoe ingestelde programma<br />
Leven met Water, in zijn kantoor in Gouda.<br />
Waartoe is dit programma ingesteld?<br />
“’Leven met Water’ is een kennisontwikkelingsprogramma,<br />
met name nodig om<br />
het oppervlaktewater een nieuwe plaats te<br />
geven in de samenleving. Natuurlijk leven<br />
de Nederlanders al 2.000 jaar met water,<br />
maar <strong>voor</strong> dat water was steeds minder<br />
plek in ons land. We trokken de beken en<br />
rivieren recht, stopten het water onder de<br />
grond en zorgden er<strong>voor</strong> dat het zo snel<br />
mogelijk afstroomde, zowel uit de steden<br />
als uit het agrarisch gebied. We maakten<br />
steeds meer verhard oppervlak en gaven<br />
het water steeds minder ruimte. We konden<br />
ons dat permitteren, eerst door de bouw van<br />
de windmolens, later door de komst van de<br />
dieselgemalen en de elektrische gemalen.<br />
Wat we niet in de gaten hadden, was dat we<br />
daarmee de veerkracht van het hele systeem<br />
van bodem en water steeds verder uitholden<br />
en dat dat systeem daarmee wel kwetsbaar<br />
geworden was. En door de klimaatverandering<br />
wordt het nog eens extra kwetsbaar.<br />
Een maatgevende bui is niet meer te<br />
<strong>voor</strong>spellen. De wetmatigheden van het<br />
verleden zijn niet meer die van de toekomst.<br />
Het gedrag van het water verandert, nog<br />
niet eens zozeer hier als wel in de rest van de<br />
wereld. Daar zie je de extremen steeds groter<br />
worden. Maar ook wij weten binnenkort niet<br />
meer op welke grondslagen we de rioolstelsels<br />
moeten berekenen.”<br />
Wat houdt het programma in?<br />
“De kennisparagraaf uit het Nationaal<br />
Bestuursakkoord Water vormt de basis.<br />
WB21 is het programma <strong>voor</strong> de technische<br />
<strong>voor</strong>zieningen en de investeringen, Leven<br />
met Water is het kennisontwikkelingsprogramma.<br />
We hebben een budget van<br />
48 miljoen euro, waarvan 22 miljoen uit de<br />
aardgasbaten en 26 miljoen bijeengebracht<br />
door de marktpartijen in de watersector. We<br />
zijn in 2004 ingesteld <strong>voor</strong> een periode van<br />
zes jaar. We hebben dus acht miljoen per jaar<br />
te besteden en zijn inmiddels het laatste jaar<br />
ingegaan.”<br />
6 H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
“Het onderzoeksprogramma beslaat 100<br />
projecten, aangedragen vanuit het veld<br />
op basis van tenders. Altijd projecten met<br />
meerdere kanten, technische, natuurwetenschappelijke,<br />
maar ook aspecten uit<br />
de maatschappijwetenschappen. Hoe we<br />
iets moeten bemalen weten we. Maar hoe<br />
we de mensen erbij moeten betrekken,<br />
veel minder. We zijn gewend om plannen<br />
sectoraal te benaderen. Maar de winst zit<br />
in de combinatie van sectoren. Vraag is dan<br />
hoe je dat organiseert.”<br />
Kunt u <strong>voor</strong>beelden geven?<br />
“Een <strong>voor</strong>beeld is ‘Bouwen met Water’:<br />
een project in de Haarlemmermeer, waar<br />
de grond erg duur is. Hoe doe je dat, wat<br />
<strong>voor</strong> huizen bouw je daar, hoe richt je het<br />
water in, hoe kom je er fi nancieel uit? Een<br />
ander <strong>voor</strong>beeld is de Ecopolder, ook in de<br />
omgeving van Amsterdam, waar diverse<br />
polders met zoute kwel <strong>voor</strong>komen. Dat<br />
zoute water is onderweg, daar doe je niets<br />
aan. Als de zeespiegel rijst, neemt de druk<br />
alleen maar toe. Als droge periodes langer<br />
worden, wordt het eff ect op de vegetatie<br />
groter. Vraag is: kunnen wij zo’n polder<br />
zoet krijgen door het zoute water weg te<br />
pompen <strong>voor</strong>dat het in het oppervlaktewater<br />
terechtkomt? Het zout komt niet<br />
diff uus omhoog, maar altijd via wellen. Daar<br />
kun je het oppakken. Opzet is het zoute<br />
water eerst te gebruiken als koelwater, dan<br />
met restwarmte van de vuilverbranding<br />
het zout eruit halen en tenslotte dat zout<br />
als strooizout <strong>voor</strong> de wegen te gebruiken.<br />
Het lijkt haalbaar. Zo’n opzet <strong>voor</strong>komt dat<br />
je veel zoet water nodig hebt om het zout<br />
weg te spoelen en <strong>voor</strong>komt ook veel extra<br />
verpompen van water.”<br />
Op welke kennis richt uw programma<br />
zich in hoofdzaak?<br />
“We hebben drie kernboodschappen. De<br />
eerste is water een nieuwe plek geven.<br />
Niet alleen in de meters hoogte of in<br />
hoeveelheden kubieke meters per seconde,<br />
maar <strong>voor</strong>al in centimeters tussen de<br />
oren. Daarmee bedoelen we het creëren<br />
van maatschappelijk draagvlak <strong>voor</strong> de<br />
maatregelen die nodig zijn en <strong>voor</strong> de<br />
overstromingsrisico’s die altijd zullen blijven<br />
bestaan.”<br />
“De tweede is het stimuleren van innovatief<br />
waterbeheer door het samenbrengen van<br />
bèta- en gammawetenschappen om de<br />
veerkracht in het systeem terug te brengen.<br />
Daartoe moet weer evenwicht ontstaan<br />
tussen water en ruimte in de ruimtelijke<br />
ordening, zowel <strong>voor</strong> het stedelijk als <strong>voor</strong><br />
het landelijk gebied. Daarbij gaat het ook<br />
over communicatie en participatie, beleving<br />
van en waardering <strong>voor</strong> het water in de<br />
stad, etc. En <strong>voor</strong>al niet te vergeten de<br />
bestuurlijke, organisatorische en juridische<br />
arrangementen.”<br />
“Derde punt is het versterken van de<br />
kennisinfrastructuur door duurzame samenwerking,<br />
nationaal en internationaal, van<br />
wetenschappers en praktijkmensen.”<br />
Wat is nu de grote lijn in de<br />
100 projecten?<br />
“We hanteren een indeling naar vijf gebiedstypen:<br />
stedelijk water (25 procent), laag<br />
Nederland (30 procent), rivierengebied (20<br />
procent), hoog Nederland (15 procent) en<br />
kust en delta (10 procent). De percentages<br />
geven het aandeel in de projecten aan.<br />
‘Stedelijk water’ is het spannendst: bouwen<br />
met water, de Hollandse Waterstad, etc. In<br />
‘Laag Nederland’ speelt onder andere het<br />
leven met zout water. Bij het ‘Rivierengebied’<br />
gaat het om de integrale gebiedsontwikkeling.<br />
De rivierengemeenten stonden<br />
vanouds met de rug naar de rivier toe.<br />
Dat kan niet langer. Naast veilig wonen<br />
gaat het om het leven met de rivier en<br />
natuurontwikkeling. In ‘Hoog Nederland’<br />
zijn de problemen minder acuut, maar wel<br />
interessant. Denk aan wat bij Regge en<br />
Dinkel, Velt en Vecht en De Dommel aan de<br />
orde is: het vasthouden van water bovenstrooms<br />
en het afstemmen met de buren<br />
over de grens. ‘Kust en Delta’ spreekt <strong>voor</strong><br />
zich: de kustversteviging, de slimme dijken,<br />
de zoet- zoutovergangen, etc.”<br />
“Maar wij hanteren ook ander manieren van<br />
indelen: zogeheten kennisthema’s, zoals<br />
communicatie en participatie, waardering en<br />
beleving én bestuurlijke arrangementen. “<br />
“Vraag is bij<strong>voor</strong>beeld hoe we een gebied<br />
minder kwetsbaar kunnen maken <strong>voor</strong><br />
extreme regenval, zoals de afgelopen jaren<br />
in Noord-Holland, Delfl and en Groningen.<br />
Zulke situaties zullen er zeker weer komen.<br />
Maar ook de hitte in de zomer in de stad<br />
is een punt. In de steden met al hun steen<br />
en asfalt loopt de temperatuur geweldig<br />
op, als het nog warmer wordt. Als je water<br />
versproeit, werkt dat meteen verfrissend.<br />
Op zo’n plek is de temperatuur al gauw tien<br />
graden lager. Groen en waterpartijen bieden<br />
verkwikking.”<br />
Wat is jullie eindproduct of wanneer<br />
zijn jullie klaar?<br />
“Alle kennis die verzameld is, moet iedereen<br />
terug kunnen vinden. De rapporten en
presentaties, maar ook de informatie op<br />
programma- of themaniveau. Schriftelijke<br />
kennis is het probleem niet; die is overal<br />
te vinden. Het probleem zit hem in het<br />
eigen maken van kennis. Dat gebeurt door<br />
interactie met anderen, door leergemeenschappen.<br />
Daar<strong>voor</strong> hebben we contacten<br />
met partijen met vaste posities in de markt,<br />
zoals STOWA, Stichting Wateropleidingen<br />
(SWO), universiteiten en hogescholen.<br />
SWO bij<strong>voor</strong>beeld ontwikkelde een leerarrangement:<br />
hoe breng ik kennis over<br />
naar professionals? Met een lijn naar de<br />
hbo-opleidingen en een lijn naar de universiteiten.<br />
We kennen de masterclass, waarbij<br />
een deskundige les geeft aan mensen uit<br />
het vakgebied. We ontwikkelen momenteel<br />
het brugatelier, waarbij we de kennis van<br />
het ene project overbrengen naar een ander.<br />
Kennis die opgedaan is bij de revitalisering<br />
van Tiel-Oost, wordt ingebracht in projecten<br />
in Delft en Dordrecht.”<br />
“Nieuw is de leertafel, een variant op de<br />
leerstoel. Op een leerstoel zit één hoogleraar<br />
die zich doorgaans steeds verder verdiept in<br />
het betreff ende vakgebied. Aan een leertafel<br />
zitten zes deeltijdhoogleraren van verschillende<br />
universiteiten, die allemaal vanuit hun<br />
kennisgebied naar een probleem kijken. De<br />
Wageninger uit de milieukant, de man van<br />
Universiteit Twente als bestuurskundige,<br />
de Rotterdammer vanuit de economie, etc.<br />
Universiteiten zijn nu concurrenten van<br />
elkaar, maar zij zullen gedwongen worden<br />
steeds meer samen te werken. Er komt<br />
Bert Satijn.<br />
ook steeds minder geld beschikbaar <strong>voor</strong><br />
de traditionele onderzoeksbenadering.<br />
De wetenschap, die met maatschappelijk<br />
geld betaald wordt, zal steeds meer de<br />
maatschappij ten dienste moeten staan. Dat<br />
betekent koppeling aan andere do<strong>mei</strong>nen.<br />
Kennisassemblage wordt de grootste<br />
uitdaging, geïsoleerd werken gaat niet meer.”<br />
Hoe ziet uw loopbaan eruit?<br />
“Ik ben in 1949 geboren in Heerlen. Op de<br />
HTS studeerde ik weg- en waterbouw. Die<br />
kennis heb ik in praktijk gebracht. Daarna<br />
heb ik van 1969 tot 1974 in Delft Gezondheidstechniek<br />
gestudeerd: grondwater<br />
en drinkwater. Na mijn afstuderen ben<br />
ik in 1975 <strong>voor</strong> de Stichting Nederlandse<br />
Vrijwilligers in Tanzania gaan werken. Via het<br />
adviesbureau Iwaco kwam ik daarna eerst in<br />
West-Afrika en daarna in vele andere landen<br />
op dat continent en in Indonesië terecht.”<br />
“Dan merk je dat je aan al die lessen van<br />
Huisman weinig hebt, als je niet met duinen<br />
maar met rotsen te maken hebt. Dan moet<br />
je terug naar de fundamenten van het<br />
water- en bodemsysteem. Van Afrika kunnen<br />
we leren wat grote klimaatwisselingen<br />
teweegbrengen. Daar is de veerkracht uit<br />
het systeem verdwenen. Je leert daar ook<br />
dat nieuwe systemen of technieken moeten<br />
aansluiten bij wat de<br />
mensen gewoon zijn te<br />
doen. Anders worden ze<br />
niet gebruikt. Daar zijn<br />
vele <strong>voor</strong>beelden van.”<br />
interview<br />
“In 1981 ben ik teruggekomen en toen heb<br />
ik tot 1998 bij Iwaco gewerkt, eerst in de<br />
drinkwaterbereiding, later in de bodemverontreiniging,<br />
steeds in een combinatie<br />
van management en techniek. Daar heb<br />
ik geleerd hoe belangrijk goede systeemkennis<br />
is. Als je die hebt, kun je risico’s goed<br />
inschatten en onverantwoorde acties - zoals<br />
in de begintijd van de bodemverontreiniging<br />
- <strong>voor</strong>komen. “<br />
“Vanaf 1998 ben ik actief in kennisontwikkeling.<br />
Eerst tot 2004 bij de Stichting<br />
Kennistransfer Bodem als programmacoördinator,<br />
vanaf 2004 bij ‘Leven met Water’ als<br />
programmadirecteur. Dit zal zeker niet mijn<br />
laatste functie zijn, want ik heb een aardige<br />
combinatie van ervaringen in verschillende<br />
do<strong>mei</strong>nen en er is heel veel te doen in deze<br />
wereld, zeker in het buitenland.”<br />
Wat ervaart u als het meest bijzondere<br />
in uw huidige werk?<br />
“Dat is niet zozeer een bepaald project als<br />
wel de ervaring dat Nederland met al zijn<br />
water erachter moet komen dat water een<br />
betere plek verdient. We hadden dat water<br />
goed weggestopt achter de dijken en ons<br />
er vanaf gekeerd. Nu merken we dat de<br />
maakbaarheid van Nederland op zijn eind<br />
loopt, dat we de boel eigenlijk hebben<br />
“Wetmatigheden van het verleden<br />
zijn niet die van de toekomst”<br />
uitgewoond. Dat zie je op vele terreinen.<br />
We moeten dus opnieuw aan de slag. Je ziet<br />
nu al een golf van ontwikkelingen. Kijk naar<br />
de transitie bij de waterschappen en naar<br />
een programma als ‘Ruimte <strong>voor</strong> de Rivier’<br />
van Rijkswaterstaat. Zo’n discussie over het<br />
bestaansrecht van de waterschappen vind<br />
ik een typische Nederlandse non-discussie:<br />
reorganiseren in plaats van het probleem op<br />
te lossen. Waterschappen niet opheff en als<br />
je water belangrijk vindt, maar je afvragen<br />
hoe je die bestuurslaag kunt verbinden met<br />
de andere. Vele landen zijn jaloers op onze<br />
waterschapsstructuur.”<br />
“Als je kijkt naar het IJsselmeergebied, dan<br />
is daar echt sprake van bestuurlijke drukte.<br />
Maar ook die los je niet op door te reorganiseren,<br />
maar door processen te stroomlijnen<br />
en mensen te laten meedenken over<br />
de problemen van de ander. We hebben<br />
behoefte aan een goede gebiedschoreografi<br />
e, waarbij iedereen tot zijn recht komt:<br />
de spelers, de muzikanten, de toneelmeester,<br />
de belichting, het publiek. Dat betekent<br />
samen aan zo’n gebied werken in plaats<br />
van de sectoren alles te laten bepalen of<br />
<strong>voor</strong>al tegen te houden. Samenwerken gaat<br />
niet vanzelf, die moet je structureren en de<br />
samenwerkingsproblemen moet je oplossen.<br />
Centraal staat dan wel het belang van het<br />
gebied als geheel.”<br />
Maarten Gast<br />
H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
7
‘Waterharmonica’ in een stroomversnelling:<br />
nieuwe inzichten in het nabehandelen<br />
van gereinigd afvalwater<br />
De laatste decennia zijn diverse biologische methodes ontwikkeld om de<br />
waterkwaliteit van gereinigd afvalwater, <strong>voor</strong>dat het op oppervlaktewater<br />
geloosd wordt, te verbeteren. Eén hiervan is de ‘Waterharmonica’. Theo<br />
Claassen en Ruud Kampf ontwierpen dit biologische zuiveringsconcept om<br />
de in gereinigd afvalwater aanwezige zwevende stof, ziekteverwekkers,<br />
contaminanten en nutriënten te verminderen. Diverse pilotstudies leverden<br />
veelbelovende resultaten op op het gebied van het verbeteren van de<br />
waterkwaliteit. Deze is vergelijkbaar of soms zelfs beter dan die van het<br />
ontvangende oppervlaktewater. STOWA, de Vrije Universiteit van Amsterdam,<br />
Waternet en Witteveen+Bos werken inmiddels samen om meer inzicht te<br />
krijgen in de processen die leiden tot deze eff ectiviteit. De nadruk ligt op<br />
het introduceren van nieuwe technieken. Hiermee kunnen de processen die<br />
eff ect hebben op de concentratie en samenstelling van zwevende stof en het<br />
verwijderen van ziekteverwekkers, worden geïdentifi ceerd en gekwantifi ceerd.<br />
De partijen proberen nu het ‘Waterharmonica’-systeem zo te verbeteren dat<br />
het uit afvalwater gegenereerde water van dusdanige kwaliteit wordt dat het<br />
geschikt is <strong>voor</strong> hergebruik bij bij<strong>voor</strong>beeld de drinkwaterproductie (indirect),<br />
het versterken van natuurwaarden en het beheer van natuurgebieden.<br />
Lange tijd was het zuiveringsmoeras<br />
bij de rwzi Everstekoog<br />
op Texel hét <strong>voor</strong>beeld van de<br />
Waterharmonica in de praktijk. In dat<br />
systeem, een grote <strong>voor</strong> bezinkvijver met<br />
daarachter negen parallelle sloten, wordt al<br />
het effl uent van Everstekoog nagezuiverd<br />
en ecologisch opgewaardeerd, <strong>voor</strong>dat het<br />
in de polder wordt geloosd. Jarenlang vond<br />
een uitgebreide monitoring 3) plaats, waarvan<br />
de resultaten nog steeds medebepalend zijn<br />
<strong>voor</strong> het ontwerp, de werking en effi ciëntie<br />
van dergelijke moerassystemen. In 2003<br />
verscheen het eerste proefschrift 4) , gebaseerd<br />
op dit onderzoek. Intussen was het Handboek<br />
zuiveringsmoerassen 5) verschenen, waarin<br />
de kennis tot dan toe was gebundeld om de<br />
waterbeheerders handvatten te geven <strong>voor</strong><br />
keuze en inzet van zuiveringsmoerassen<br />
<strong>voor</strong> nabehandeling van rwzi-effl uenten en<br />
polishing van neerslag- en inlaatwater. Gericht<br />
op het doel van de nazuivering kan met een<br />
beslisboom de hydraulische belasting en<br />
waterkwaliteit, het type en de dimensionering<br />
van het moeras bepaald worden (zie tabel).<br />
Een kleine tien jaar geleden kwam de eerste<br />
spin-off tot stand met zuiveringsmoerassen<br />
bij diverse rwzi’s: Kaatsheuvel (1997), Land<br />
van Cuijk (1999), Sint Maartensdijk (2000)<br />
en Hapert (2001). Deze Waterharmonicasystemen<br />
verschillen in ontwerp, grootte,<br />
belasting en rendement. Wel is het principe<br />
van Everstekoog leidend geweest. Diverse<br />
nieuwe initiatieven volgden. Het eerder<br />
genoemde Handboek zuiveringsmoerassen<br />
behoefde bijstelling en de tot dan toe<br />
opgedane ervaringen dienden gebundeld<br />
en uitgewerkt te worden om tot betere<br />
ontwerpnormen te komen. Naast nazuivering<br />
werd het vitaliseren en biologisch gezond<br />
maken van het effl uent steeds belangrijker.<br />
Ook het hergebruik dan wel nuttige<br />
aanwending, bij<strong>voor</strong>beeld <strong>voor</strong> verdrogingsbestrijding<br />
en natuurontwikkeling,<br />
treedt sindsdien meer op de <strong>voor</strong>grond 6) .<br />
Een omvangrijk project leidde in 2005 tot<br />
8 H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
twee STOWA-rapporten: één gebaseerd en<br />
gericht op de Nederlandse situatie 7) en één<br />
op ontwikkelingslanden 8) . Alle kennis en<br />
ervaring tot dan toe zijn hierin beschreven.<br />
In deze periode is de Waterharmonica een<br />
haast wereldwijd begrip geworden, niet<br />
in de laatste plaats door diverse lezingen,<br />
publicaties en cursussen en de speciale sessie<br />
over de Waterharmonica tijdens de in 2004<br />
gehouden Internationale wetlandconferentie<br />
in Utrecht 9) . Dit alles heeft ook geleid tot een<br />
intensieve samenwerking met het Consorci<br />
de la Costa Brava (Spanje), toen bleek dat<br />
het wetland van de rwzi Empuriabrava<br />
een parallelle ontwikkeling bleek te zijn. In<br />
deze Waterharmonica wordt het effl uent<br />
op praktijkschaal geschikt gemaakt <strong>voor</strong><br />
gebruik in het nationaal park Aiguamolls de<br />
l’Emporda.<br />
Aqualan, rwzi Grou.<br />
1996-1997<br />
Bij het 25-jarig bestaan van de STOWA in<br />
1996 werd het ingestuurde <strong>voor</strong>stel om van<br />
een tweesporenbeleid naar een driesporenbeleid<br />
te gaan prijzenswaardig bevonden.<br />
Met dat 3D-schakelsysteem 1) werd, aldus<br />
de jury, ‘het grote gat dat tussen emissiespoor<br />
en waterkwaliteitsspoor aanwezig<br />
is, gedicht’. Het 3D-schakelsysteem kreeg<br />
al gauw de naam Waterharmonica. Dit<br />
toen nog theoretische concept kreeg kort<br />
daarna op het NVA-symposium in 1997 een<br />
praktische invulling in de lezing ‘Van effl uent<br />
tot bruikbaar oppervlaktewater’ 2) . Theorie en<br />
praktijk hadden elkaar gevonden.
Het behalen van de doelen van de KRW<br />
noodzaakt de waterbeheerders onder<br />
meer tot optimalisatie van de rwzi’s. Dat<br />
kan via high-techmethoden, zoals zandfi ltratie,<br />
UV-behandeling en membraanfi ltratie.<br />
Beperkingen van deze aanpak zijn<br />
het hoge energieverbruik en het leveren<br />
van vrijwel steriel water. Het verdient<br />
dan ook aanbeveling om, waar dat kan,<br />
low-techmethoden in te zetten. In zuiveringsmoerassen<br />
nabehandeld afvalwater<br />
is biologisch volgroeid en heeft een<br />
bio diversiteit gelijkwaardig aan oppervlaktewater.<br />
Bovendien kan landschappelijke<br />
inpassing aangewend worden <strong>voor</strong> recreatief<br />
medegebruik en natuurontwikkeling 10) (zoals<br />
beekherstel, realiseren van verbindingszones<br />
en paaiplaatsen <strong>voor</strong> vis). Dit laatste bleek<br />
tijdens de visstandopname in Aqualân Grou<br />
in 2008, waarbij 13 vissoorten werden aangetroff<br />
en. Bij Everstekoog kreeg de schakel in<br />
de voedselketen van watervlooien via stekelbaarsjes<br />
naar lepelaars bijzondere aandacht.<br />
Ook op het gebied van onderzoek is het<br />
één en ander gaande. Het onderzoek naar<br />
biologische fi ltratie door watervlooien in<br />
Horstermeer, Grou en Empuriabrava is nu<br />
aangevuld met het STOWA-onderzoek naar<br />
de lotgevallen van zwevende stof en van<br />
desinfectie in zuiveringsmoerassen, inclusief<br />
een onlangs gestart promotie-onderzoek<br />
op de Universiteit van Amsterdam.<br />
Beide onderzoeken worden niet alleen<br />
Dimensionering en desinfectieresultaat van Waterharmonicasystemen.<br />
ondersteund door participerende waterschappen,<br />
maar ook door enkele universiteiten<br />
en onderzoeksinstellingen.<br />
De Waterharmonica zit hiermee in een<br />
stroomversnelling. Dit blijkt ook uit de Waterharmonica-initiatieven<br />
in de nieuwe waterbeheerplannen<br />
van diverse waterbeheerders<br />
(bij<strong>voor</strong>beeld de waterschappen Regge en<br />
Dinkel, Aa en Maas, De Dommel, Rijn en<br />
IJssel en het Hoogheemraadschap Schieland<br />
en Krimpenerwaard). Het accent verschuift<br />
daarbij van ‘zuivering’ naar ‘biologisch<br />
gezond maken’. Ecological engineering is<br />
hierbij het leidend principe. Deze stroomversnelling<br />
komt niet in de laatste plaats<br />
door het KRW-innovatieprogramma. Hiervan<br />
profi teren nu al de Ecozuivering Kristalbad<br />
bij rwzi Enschede (Waterschap Regge en<br />
Dinkel), de ecologisering van voedselarm<br />
rwzi-effl uent op Soerendonk (Waterschap<br />
De Dommel), Wetterlânnen als een gecombineerde<br />
behandeling van rwzi-effl uent<br />
en uitgeslagen polderwater (Wetterskip<br />
Fryslân) en Moeraszuiver-afvalwater, een<br />
project waarbij in enkele bestaande moerassystemen<br />
lotgevallen van microverontreinigingen<br />
en eventuele bioaccumulatie worden<br />
onderzocht. Via Aqua for All vindt kennisoverdracht<br />
naar ontwikkelingslanden plaats.<br />
Het zal geen verwondering opwekken dat<br />
gezien de waargenomen toename van<br />
biodiversiteit de Waterharmonica goed<br />
diepte netto<br />
belasting (gemiddeld) verblijftijd oppervlakte E. coli<br />
(m/dag) (m) (dagen) (m 2 /i.e) (aantal/ml)<br />
vijvers 0.375 1.5 4 0,33 < 10<br />
moerassysteem 0.25 0.5 2 0,5 < 100<br />
0.10 0.5 5 1,25 < 10<br />
0.05 0.5 10 2,5 < 1<br />
achtergrond<br />
past binnen de gestelde doelen van de<br />
Kaderrichtlijn Water. Dit blijkt niet alleen uit<br />
de aangelegde moerassystemen in Grou<br />
en Ootmarsum (gesubsidieerd vanuit het<br />
EU-Interregproject Urban Water Cycle), maar<br />
ook de activiteiten binnen het EU-project<br />
Neptune en de Water Reuse Group van<br />
EUREAU. Gezien deze snelle ontwikkeling<br />
van zowel de aanleg van meer zuiveringsmoerassen<br />
als het lopende onderzoek is de<br />
tijd rijp <strong>voor</strong> een landelijk Waterharmonicaplatform.<br />
Nieuwe initiatieven kunnen leren<br />
van opgedane kennis en ervaring. En de<br />
Waterharmonica kan nog meer als (export)<br />
product op de markt gezet worden, een wens<br />
die past in het werk van het Netherlands<br />
Water Partnership en SenterNovem (de<br />
coördinator van het innovatieprogramma).<br />
Wie sluit zich aan?<br />
De initiatiefgroep van een landelijk<br />
Waterharmonica-platform: Ruud Kampf<br />
(Waternet en Vrije Universiteit Amsterdam),<br />
Theo Claassen (Wetterskip Fryslân),<br />
Johan Blom (Tauw), Rob van den Boomen<br />
(Witteveen+Bos) en Ton Schomaker (Royal<br />
Haskoning).<br />
Aanmelding kan via info@waterharmonica.nl.<br />
NOTEN<br />
1) Claassen T. (1996). Het 3D-schakelsysteem:<br />
van tweesporenbeleid naar driesporenbeleid;<br />
ecotechnologisch van randverschijnsel naar<br />
centrumpositie. In: 25 jaar toegepast onderzoek<br />
waterbeheer. STOWA-rapport 1996-11.<br />
2) Kampf R., M. Schreijer, S. Toet en J. Verhoeven<br />
(1997.) Van effl uent tot bruikbaar oppervlaktewater.<br />
NVA-symposium ‘Biologisch gereinigd effl uent;<br />
grondstof of eindproduct’.<br />
3) Schreijer M., R. Kampf, J. Verhoeven en S. Toet<br />
(2000). Nabehandeling van rwzi-effl uent tot<br />
bruibaar oppervlaktewater in een moerassysteem<br />
1995-1999.<br />
4) Toet S. (2003). A treatment wetland used for<br />
polishing tertiary effl uent form a sewage treatment<br />
plant: performances and processes. Proefschrift<br />
Rijksuniversiteit Utrecht.<br />
5) STOWA (2001). Handboek zuiveringsmoerassen.<br />
Rapport 2001-09.<br />
6) Kampf R., T. Claassen en B. Palsma (2003). De<br />
Waterharmonica; van effl uent tot bruikbaar<br />
oppervlaktewater. H 2O nr. 7, pag. 44-46.<br />
7) STOWA (2005). Waterharmonica; de natuurlijke<br />
schakel tussen waterketen en watersysteem.<br />
Rapport 2005-18.<br />
8) STOWA (2005). Waterharmonica in the developing<br />
World. Rapport 2005-21.<br />
9) Claassen M. en R. Kampf (2004). De toepassing van<br />
de Nederlandse ‘Waterharmonica’. H 2O nr. 18,<br />
pag. 19.<br />
10) Otte A., T. Schomaker, J. Blom en A. De Wilde<br />
(2004). Ecotechnologie als integrale oplossing <strong>voor</strong><br />
waterproblemen. H 2O nr. 1, pag. 34-36.<br />
H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
9
Communaal zuiveren maar industrieel bouwen<br />
In de tweede fase van het onderzoek naar de kostenstructuur van het zuiveren<br />
van afvalwater door Waterschap Brabantse Delta en enkele bedrijven hebben<br />
zij inzicht gekregen in de verschillende wijzen van projectuitvoering door<br />
waterschappen en de industrie. De verschillen in aanpak bij de systeemkeuze,<br />
techniek, projectaanpak en fi nanciën verklaren <strong>voor</strong> een groot deel de<br />
verschillen in uitvoering. Desalniettemin leverde het onderzoek enkele<br />
duidelijke strategische aanknopingspunten op, die de waterschappen in staat<br />
stellen kostenbesparingen door te voeren zonder dat de waterschapstaak<br />
veronachtzaamd wordt. Vertaling van de resultaten naar het actuele nieuwbouwproject<br />
slibverwerking Nieuwveer leidt tot de stellingname dat een besparing<br />
van 15 procent van de bouwsom haalbaar wordt geacht door een kritische<br />
beschouwing van het ontwerp én de toepassing van een ‘industriële’ bouwwijze.<br />
Naar aanleiding van het overleg<br />
tussen de Noord-Brabantse Waterschapsbond<br />
en de vertegenwoordiging<br />
van het Noord-Brabantse bedrijfsleven<br />
is in 2007 een quick scan uitgevoerd naar<br />
de kostenstructuur van het zuiveren van<br />
afvalwater. Vorig jaar zijn de resultaten ervan<br />
gepubliceerd in H 2O nr. 3 (“Vergelijking<br />
kosten zuivering communaal en industrieel<br />
afvalwater”).<br />
In de vervolgfase is afgesproken een aantal<br />
thema’s nader uit te werken om te komen tot<br />
<strong>voor</strong>stellen <strong>voor</strong> verbetering van de kosteneffi<br />
ciency van het zuiveren van afvalwater. Dat<br />
onderzoek moest de verschillen kenbaar<br />
maken in bouwwijze en -fi losofi e van<br />
industriële en communale zuiveringstechnische<br />
werken, om de totale kosten van een<br />
communale zuivering eventueel te kunnen<br />
verlagen. De thema’s waaraan aandacht<br />
is besteed, zijn: systeemkeuze, techniek,<br />
project aanpak en fi nanciën.<br />
Voor de evaluatie zijn de volgende zuiveringsinstallaties<br />
gebruikt: rwzi Bath, awzi<br />
Lamb Weston Meijer (Bergen op Zoom),<br />
slibverwerking Sluisjesdijk (Rotterdam), awzi<br />
Peka Kroef (Odiliapeel) en de bedrijfswaterzuivering<br />
van Bavaria (Lieshout).<br />
De resultaten van het onderzoek zijn vertaald<br />
in strategische <strong>voor</strong>stellen in het algemeen<br />
en naar bruikbare ideeën <strong>voor</strong> het project<br />
Slibverwerking Nieuwveer in het bijzonder. In<br />
Nieuwveer wordt gewerkt aan een plan om<br />
de bestaande verouderde Zimpro-installatie<br />
(gebaseerd op het procedé van thermische<br />
slibconditionering) te vervangen door een<br />
nieuwe indikking, slibgisting en slibontwatering.<br />
Resultaten<br />
De drijfveren <strong>voor</strong> het realiseren van<br />
projecten verschillen signifi cant tussen<br />
een waterschap en de industrie (zie tabel).<br />
De horizon bij industriële projecten (drie<br />
tot vijf jaar) is duidelijk korter dan die van<br />
communale projecten (15 tot 20 jaar). Dit<br />
betekent dat industrieën de capaciteit van de<br />
installaties over de levensduur ervan beter<br />
kunnen benutten en sneller kunnen inspelen<br />
op nieuwe marktontwikkelingen. Het<br />
betekent ook dat de industriële bouwwijze<br />
méér wordt gekarakteriseerd door modulaire<br />
bouw (zie foto hierboven).<br />
De wijze waarop waterschappen gewend<br />
zijn onderdelen op zuiveringen uit te voeren,<br />
wordt vanuit een industrieel oogpunt<br />
bestempeld als ‘overbodige’ luxe (zie foto op<br />
10 H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
Modulaire betonnen tankbouw.<br />
pagina hiernaast). Een deel van deze luxe<br />
komt <strong>voor</strong>t uit de vergaande standaardisatie,<br />
zoals vastgelegd in het eisenpakket.<br />
Eisenpakketten zijn vervuild met informatie<br />
en gaan veel verder dan de functionele<br />
minimu<strong>mei</strong>sen die gesteld zouden moeten<br />
worden aan procescomponenten. Dit werkt<br />
kostenverhogend en ontmoedigt marktcreativiteit.<br />
Een duidelijk verschil tussen industrie en<br />
communaal is <strong>voor</strong>ts de projectaanpak:<br />
industriële partijen realiseren hun projecten<br />
door gebruik te maken van huisaannemers<br />
en preferred suppliers. Waterschappen<br />
daarentegen zijn gebonden aan internationale<br />
aanbestedingsregelingen met in de<br />
praktijk steeds wisselende opdrachtnemers.<br />
Drijfveren <strong>voor</strong> waterschappen en industrie.<br />
waterschap industrie<br />
Ter verbetering van de vertrouwensrelatie<br />
tussen waterschap en opdrachtnemer<br />
kan - conform het Engelse model<br />
van utilities dat al geruime tijd wordt<br />
toegepast - gekozen worden <strong>voor</strong> projectoverstijgende<br />
langdurige raamcontracten<br />
<strong>voor</strong> componenten, adviesdiensten en/of<br />
projecten. Dit bevordert kennisdeling en<br />
leidt tot kostenreductie. De relatief grote<br />
jaarlijkse investeringsvolumes van waterschappen<br />
maken raamwerkcontracten<br />
aantrekkelijk <strong>voor</strong> opdrachtnemers.<br />
In de huidige projectaanpak van waterschappen<br />
zijn verbeteringen mogelijk door<br />
het zuiver functioneel ‘oplossingsvrij’ specifi<br />
ceren van projectvragen en het minimaliseren<br />
van het eisenprogramma. Beide<br />
punten bevorderen de marktcreativiteit en<br />
Gegarandeerde langdurige inzet rechtvaardigt Bedrijfsdynamiek noopt tot korte economische<br />
hoge economische levensduur. levensduur en mogelijkheid tot sneller<br />
herinvesteren.<br />
Lange levensduur betekent inzet van Snellere herinvestering resulteert in gebruik<br />
‘oude technieken’. nieuwste techniek.<br />
Investering gedreven door maatschappelijke Investering gedreven door winstoogmerk,<br />
taak. rendement op geinvesteerd vermogen.<br />
Beschikbaarheid installaties geleid door Beschikbaarheid installaties bepaald op<br />
maatschappelijke verantwoording. economische gronden.
Het ‘tegeltjes’-imago van een waterschap; overbodige luxe?.<br />
leiden tot economische <strong>voor</strong>delen, maar<br />
vragen tegelijkertijd extra inspanningen<br />
van de opdrachtgever met betrekking<br />
tot de aanbestedingsprocedure en het<br />
management van risico’s.<br />
Slibverwerking Nieuwveer<br />
Om dit project te concretiseren, is <strong>voor</strong><br />
het project nieuwbouw slibverwerking<br />
Nieuwveer vastgesteld welke aanknopingspunten<br />
tot kostenbesparingen kunnen<br />
worden gevonden. Dat heeft het volgende<br />
opgeleverd:<br />
De vraagspecifi catie <strong>voor</strong> de werken is<br />
zoveel mogelijk een zuiver functionele:<br />
De rioolwaterzuiveringsinstallatie Nieuwveer ten noorden van Breda.<br />
eventuele middelspecifi caties (onder andere<br />
bij het beluchtingontwerp) zijn omgezet in<br />
doelspecifi caties. Bestekspercelen worden<br />
waar mogelijk gegund aan inschrijvers op<br />
basis van total costs of ownership bij een<br />
minimaal vastgelegde capaciteit en prestatie.<br />
‘Luxe componenten’ (werkplekken in het<br />
fabrieksgebouw) zijn achterwege gelaten. De<br />
capaciteit is gebaseerd op de huidige vraag,<br />
met een risicogebaseerde redundantie en<br />
ruimte <strong>voor</strong> modulaire bouw. Het standaard<br />
eisenprogramma wordt waar mogelijk<br />
verlaten en teruggebracht tot een document<br />
waarin alleen die eisen worden vastgelegd die<br />
in algemene zin van belang worden geacht.<br />
achtergrond<br />
De maatregelen moeten leiden tot<br />
bevordering van de marktcreativiteit en een<br />
besparing op de projectkosten; maximaal<br />
15 procent van de bouwsom wordt haalbaar<br />
geacht door een kritische beschouwing<br />
van het ontwerp én de toepassing van een<br />
‘industriële’ bouwwijze .<br />
Jack Jonk (Waterschap Brabantse Delta)<br />
Ger Toonen (Bavaria)<br />
Hans Wouters (Brightwork BV)<br />
Primeur Fuzzy Filter<br />
in Brabant<br />
De rioolwaterzuiveringsinstallatie Nieuw<br />
Vossemeer van het Waterschap Brabantse<br />
Delta is als eerste <strong>voor</strong>zien van een Fuzzy<br />
Filter installatie. Door zo’n fi lter op de rwzi te<br />
plaatsen, moet het afvalwater gaan voldoen<br />
aan de viswaternorm. Bovendien wordt<br />
onderzocht wat de mogelijkheden zijn van<br />
vergaande fosfaat- en nitraatverwijdering.<br />
Het Fuzzy Filter is toepasbaar bij nafi ltratie<br />
van effl uentnabehandeling, behandeling<br />
van <strong>voor</strong>bezonken afvalwater, <strong>voor</strong>fi ltratie<br />
<strong>voor</strong> andere systemen en waterhergebruik.<br />
Voordelen zijn onder meer een zeer hoge<br />
fi ltratiesnelheid, een lange levensduur van<br />
het samendrukbare fi ltermedium (dat niet<br />
kan uitspoelen) en upfl ow-confi guratie,<br />
waardoor kortsluitstromen niet mogelijk zijn.<br />
Testinstallaties met een capaciteit van 15 tot<br />
20 kubieke meter per uur zijn beschikbaar.<br />
Voor meer informatie: (0186) 60 60 60.<br />
H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
11
Geeserstroom: naar nieuwe<br />
ecologische doelen?<br />
Ongeveer drie jaar geleden verscheen in H 2O (nr. 5 uit 2006) een artikel over<br />
de herinrichting van de Geeserstroom, een laaglandbeek in het zuidoosten<br />
van Drenthe. Deze beek is aangelegd in de winter van 2005/2006. Inmiddels<br />
blijkt dat de ontwikkeling op onderdelen anders verloopt dan de betrokkenen<br />
<strong>voor</strong>af dachten. De gebruikelijke defi nities van landschappelijke en ecologische<br />
kwaliteit sluiten niet vanzelfsprekend op elkaar aan. Beide onderwerpen<br />
vormden echter wél het hoofddoel van het project. Dit vraagt dus om keuzes.<br />
Het beeld dat de betrokken<br />
instanties bij het maken van de<br />
plannen <strong>voor</strong> ogen stond was<br />
het - min of meer gebruikelijke - landschapsbeeld<br />
van een beekdal uit de tweede helft<br />
van de 19e eeuw. In grote lijnen gaat het<br />
dan om een stromende beek met een<br />
kronkelende loop in een kleinschalig<br />
ingericht boerenlandschap. Dit landschap is<br />
relatief open; hoogopgaande vegetatie is in<br />
het dal eigenlijk alleen aanwezig in de vorm<br />
van houtwallen en elzensingels die de beek<br />
met de rand van het beekdal verbinden.<br />
Kortom, de Geeserstroom zou een soort<br />
tweede Drentse Aa moeten worden, een<br />
bekend en alom gewaardeerd beeksysteem<br />
in de provincie Drenthe.<br />
12 H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
Ook <strong>voor</strong> wat betreft de te ontwikkelen<br />
(aquatisch-)ecologische kwaliteiten vormde<br />
de Drentse Aa min of meer het <strong>voor</strong>beeld.<br />
De soortensamenstelling in de beek zelf zou<br />
<strong>voor</strong> een belangrijk deel moeten bestaan uit<br />
stromingsminnende organismen, soorten<br />
dus die een hoge score op de maatlatten van<br />
de Europese Kaderrichtlijn Water garanderen.<br />
De terrestrische natuur zou <strong>voor</strong>al moeten<br />
worden gekenmerkt door dotterbloemhooilanden,<br />
met kwelsoorten als dotterbloem,<br />
gevlekte orchis, holpijp en andere soorten<br />
van de blauwgraslanden.<br />
Uitwerking streefbeeld<br />
Zoals destijds in het H 2O-artikel werd<br />
beschreven, is binnen het Geeserstroom-<br />
project uitgebreid nagedacht over met name<br />
het dwarsprofi el van het zomerbed. Dat<br />
heeft er uiteindelijk toe geleid dat een beek<br />
gegraven is met een grote breedte/diepteverhouding,<br />
vergelijkbaar met natuurlijke<br />
beken in het noordoosten van Europa. Deze<br />
keuze is <strong>voor</strong>al gemaakt om te <strong>voor</strong>komen<br />
dat de beek teveel zou gaan draineren en<br />
daarmee de ontwikkeling van de gewenste<br />
blauwgraslanden zou frustreren. Op dit<br />
onderdeel wordt duidelijk afgeweken van<br />
het <strong>voor</strong>beeld van de Drentse Aa en veel<br />
andere min of meer natuurlijke beken in<br />
Nederland.<br />
Verder is afgesproken dat geen onderhoud<br />
aan het zomerbed zou worden uitgevoerd,<br />
enerzijds om het aquatisch ecosysteem zich<br />
Vasthouden van water in beekdal zéér effectief<br />
In 2006 zijn het brongebied en de bovenloop van de Geeserstroom opnieuw<br />
ingericht en weer aangesloten op de middenloop van de beek. Daarvóór<br />
voerde dit gebied rechtstreeks af op het kanalensysteem in zuidoost-Drenthe.<br />
Met de genomen maatregelen is een belangrijk deel van het oorspronkelijke<br />
stroomgebied hersteld. Het doel van deze herinrichting was tweeledig:<br />
ecologisch herstel én het realiseren van ruimte <strong>voor</strong> vasthouden van water<br />
in het beekdal. Hoe goed werkt het vasthouden van water in het dal van de<br />
Geeserstroom?<br />
Door het aankoppelen van de<br />
Geeserstroom op de middenloop<br />
(het Loodiep) wordt deze<br />
laatste belast met de extra afvoer van circa<br />
1.400 hectare stroomgebied. Het totale<br />
stroomgebied van de Geeserstroom heeft<br />
een oppervlakte van zo’n 2.500 hectare.<br />
De afmetingen van het Loodiep en de<br />
aanwezige kunstwerken zijn hier niet op<br />
berekend. Om schade door wateroverlast te<br />
<strong>voor</strong>komen, wordt de maximale afvoer uit de<br />
Geeserstroom begrensd, waarbij het teveel<br />
aan water in het beekdal wordt vastgehouden.<br />
Bij de planvorming is berekend<br />
dat de maatgevende afvoer waarmee het<br />
Loodiep kan worden belast, ongeveer een<br />
kubieke meter per seconde is. Op basis<br />
van de beschikbare informatie is destijds<br />
ingeschat dat de maatgevende afvoer na<br />
aankoppeling ongeveer 1,7 kubieke meter<br />
per seconde zou worden (bij een gelijkblijvende<br />
inrichting van het stroomgebied). Als<br />
de gemiddelde dagafvoer hoger is dan één<br />
kubieke meter per seconde, moet het teveel<br />
Inundatie van het beekdal van de Geeserstroom (<strong>voor</strong>jaar 2008).
Afvoer langs de beek in plaats van dóór de beek (winter <strong>2009</strong>).<br />
zo natuurlijk mogelijk te laten ontwikkelen,<br />
anderzijds omdat de hoogfrequente<br />
inundaties onderhoud sowieso ernstig<br />
zouden bemoeilijken. Tot slot is geprobeerd<br />
zoveel mogelijk recht te doen aan het beeld<br />
van het oorspronkelijke meanderingspatroon<br />
uit de 19e eeuw. Inmiddels blijkt dat<br />
deze combinatie van inrichting en beheer<br />
Waterschap Velt en Vecht <strong>voor</strong> de nodige<br />
dilemma’s plaatst.<br />
aan water dus worden vastgehouden in het<br />
beekdal.<br />
Op het punt waar de Geeserstroom overgaat<br />
in het Loodiep, is daarom een constructie<br />
aangelegd waarmee de afvoer kan worden<br />
begrensd. De afgelopen twee jaar is hier de<br />
afvoer gemeten. Door een defect aan de<br />
meetapparatuur is er nog geen dekkend<br />
beeld van de afvoer door het jaar heen.<br />
Er zijn wel gegevens beschikbaar <strong>voor</strong> de<br />
periode met de meeste afvoer in 2007 (begin<br />
december). In deze periode is lokaal veel<br />
neerslag gevallen met op 7 december een<br />
neerslaghoeveelheid die ongeveer één keer<br />
per twee jaar <strong>voor</strong>komt (41 mm). De hoogste<br />
gemeten gemiddelde dagafvoer was 0,94<br />
kubieke meter per seconde op 10 december<br />
(3,2 mm). Deze waarde wordt <strong>voor</strong> het<br />
gemak even beschouwd als maatgevende<br />
afvoer <strong>voor</strong> 2007 en ligt dus ruim onder de<br />
eerder genoemde waarde van 1,7 kubieke<br />
meter per seconde. Deze waarde geldt <strong>voor</strong><br />
een goed ontwaterd gebied, met goed<br />
onderhouden watergangen die zijn ingericht<br />
op het zo snel mogelijk afvoeren van water.<br />
In de praktijk blijkt het tot nu toe niet nodig<br />
om de afvoer uit het Geeserstroomgebied te<br />
begrenzen en daarmee actief water vast te<br />
houden.<br />
Ter vergelijking is <strong>voor</strong> een ander<br />
deelstroomgebied binnen het waterschap uit<br />
Ontwikkelingen tot nu toe<br />
De waterhuishouding in het gebied is<br />
ingrijpend veranderd. In de zomer van 2007<br />
viel de beek langdurig droog, maar vorig<br />
jaar was het systeem in evenwicht en trad<br />
in het beekdal een sterke vernatting op,<br />
waar bepaalde beekdalvegetaties al snel<br />
van wisten te profi teren. De afgelopen jaren<br />
is het zomerbed in hoog tempo dichtgegroeid.<br />
In eerste instantie ging het <strong>voor</strong>al<br />
metingen de maximale dagafvoer berekend<br />
<strong>voor</strong> dezelfde periode in december 2007. Die<br />
bedroeg 9,5 millimeter per dag. Deze waarde<br />
komt overeen met de maatgevende afvoer<br />
<strong>voor</strong> dit stroomgebied. Deze afvoer ligt een<br />
factor 3 hoger dan de afvoer uit de Geeserstroom.<br />
Afvoercapaciteit van het zomerbed<br />
Het zomerbed is vanuit ecologische<br />
motieven zeer ondiep aangelegd en wordt<br />
vanuit hetzelfde perspectief ook niet<br />
onderhouden. Na twee zomers kon worden<br />
gesproken van een vrijwel volledig dichtgegroeide<br />
zomerbedding.<br />
Dit betekent dat de afvoercapaciteit sterk<br />
is afgenomen. In het veld is dan ook goed<br />
te zien dat de Geeserstroom bij hogere<br />
afvoeren al snel buiten de oevers komt en dat<br />
de aangrenzende laagtes mee gaan stromen.<br />
Omdat de aangrenzende gronden op dit<br />
moment worden begraasd en gemaaid, is<br />
de weerstand hier een stuk geringer dan in<br />
het zomerbed. De afvoer over het maaiveld<br />
lijkt een groter deel te beslaan dan de<br />
afvoer door het zomerbed. De begroeiing<br />
van het zomerbed en de waterverplaatsing<br />
over het maaiveld hebben grote invloed<br />
op de snelheid waarmee een neerslagpiek<br />
tot afvoer komt. Voor de natte periode in<br />
december 2007 zijn kwartierwaarden van<br />
de neerslag vergeleken met gemaalcijfers in<br />
achtergrond<br />
om ondergedoken soorten als waterpest,<br />
stijve waterranonkel en sterrekroos, maar<br />
al snel kwamen daar helofyten bij als grote<br />
lisdodde en grote egelskop. Op dit moment<br />
is het zomerbed al in die mate dichtgegroeid<br />
dat de afvoer van water vrijwel uitsluitend<br />
diff uus in het beekdal lijkt plaats te vinden<br />
en dus nauwelijks meer via de beek. In het<br />
laatste jaar was alleen nog een stroomdraad<br />
zichtbaar tijdens fl inke afvoerpieken.<br />
Het oorspronkelijke idee van een actief<br />
meanderende beek tengevolge van<br />
processen van erosie en sedimentatie<br />
heeft het waterschap inmiddels achter zich<br />
gelaten. De verwachting is dat, wanneer<br />
niet regelmatig onderhoud gepleegd gaat<br />
worden, het indertijd met zorg vormgegeven<br />
zomerbed binnen enkele jaren zelfs<br />
verdwenen zal zijn. Dit betekent dat de<br />
eerder geformuleerde streefbeelden <strong>voor</strong><br />
een deel wellicht niet gehaald zullen worden,<br />
zeker niet binnen de rand<strong>voor</strong>waarde van<br />
‘geen onderhoud’.<br />
Toekomstscenario’s<br />
Verschillende scenario’s zijn denkbaar om<br />
de ontwikkelingen in het beekdal van de<br />
Geeserstroom te sturen. Aan bod komen hier<br />
drie scenario’s die gemeen hebben dat ze<br />
alle drie vanuit een bepaald perspectief de<br />
ecologische kwaliteit ten goede komen; het<br />
en rond het projectgebied. In vergelijkbare<br />
deelstroomgebieden komt de neerslag al<br />
binnen een halve dag tot afvoer, maar aan<br />
het eindpunt van de Geeserstroom komt de<br />
afvoerpiek pas 2,5 dag na de neerslagpiek.<br />
Het gebied voert dus traag af; de gemiddelde<br />
stroomsnelheid bedraagt slechts enkele<br />
centimeters per seconde.<br />
Bergingsruimte<br />
Bij het opstellen van het inrichtingsplan is<br />
berekend dat in het beekdal circa 910.000<br />
kubieke meter water moet kunnen worden<br />
geborgen om alle afvoeren boven de één<br />
kubieke meter per seconde in het gebied<br />
vast te houden. Bij deze hoeveelheid kunnen<br />
ook afvoeren die zich <strong>voor</strong>doen bij situaties<br />
met een herhalingstijd van bij<strong>voor</strong>beeld één<br />
keer per 10 of 25 jaar, worden vastgehouden.<br />
Daarmee wordt het hoofdsysteem van het<br />
waterschap in extreem natte situaties ontlast.<br />
Hierop is ook de hoogte van de kades rond<br />
het bergingsgebied afgestemd.<br />
De volledige bergingscapaciteit is alleen<br />
aanwezig in een leeg grond- en oppervlaktewatersysteem.<br />
Hoge afvoeren komen<br />
juist <strong>voor</strong> als deze systemen al gevuld zijn.<br />
In die situatie is een deel van de bergingsruimte<br />
dus al benut. Om zicht te krijgen op<br />
de werking van het bergingsgebied bij een<br />
gedeeltelijk gevuld grond- en oppervlaktewatersysteem<br />
is dit <strong>voor</strong> een praktijkgeval<br />
uitgewerkt.<br />
H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
13
verschil zit hem <strong>voor</strong>al in de defi nitie van dat<br />
begrip.<br />
Actief ingrijpen: het 19e eeuwse landschap<br />
Deze optie betekent dat het zomerbed<br />
met enige regelmaat onderhouden moet<br />
worden, zodat zoveel mogelijk water kan<br />
worden afgevoerd. Daarmee optimaliseert<br />
de stroomsnelheid in de beek en kan de<br />
hoogste score op de KRW-maatlatten bereikt<br />
worden. Een aanvullende maatregel zou<br />
kunnen zijn de beek in beperkte mate te<br />
verdiepen, waardoor de verlanding mogelijk<br />
vertraagt. In dit scenario streeft Waterschap<br />
Velt en Vecht dus naar een vorm van natuur<br />
die alleen bij gratie van menselijk ingrijpen<br />
kan <strong>voor</strong>tbestaan.<br />
De natuur haar gang laten gaan:<br />
broekbosontwikkeling<br />
Waarschijnlijk is het mogelijk om het<br />
onderhoud van het zomerbed overbodig<br />
te maken door bosontwikkeling in het<br />
beekdal toe te staan. De elzen die deel<br />
uitmaken van de houtwalrestanten, blijken<br />
in staat te zijn <strong>voor</strong> zoveel nakomelingen te<br />
zorgen dat het beekdal zich in korte tijd kan<br />
omvormen tot bos. De water- en oevervegetatie<br />
in het zomerbed zal op die manier<br />
binnen de perken blijven. Een met bos<br />
begroeid beekdal sluit echter niet aan bij het<br />
eerder geschetste 19e eeuwse streefbeeld.<br />
Beekdalen in Drenthe worden geacht open<br />
te zijn. Of de motieven daarbij ten principale<br />
van landschappelijke, ecologische of<br />
Waterberging en natuur in het beekdal van de Geeserstroom (<strong>voor</strong>jaar 2008).<br />
14 H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
nostalgische aard zijn, zou nader uitgezocht<br />
kunnen worden.<br />
Beperkt ingrijpen: van beekdal naar moerasdal<br />
Het derde scenario bestaat eruit dat het<br />
waterschap toewerkt naar een systeem<br />
waarbij het water diff uus in het dal wordt<br />
afgevoerd en waar hoogstens zo nu en dan<br />
een smalle stroomdraad te onderscheiden<br />
zal zijn. In het beekdal vindt op uitgebreide<br />
schaal moeras- en veenvorming plaats.<br />
Een beheer dat bestaat uit extensieve<br />
begrazing, eventueel in combinatie met<br />
enig laagfrequent handmatig onderhoud,<br />
zal naar verwachting het gewenste (half)<br />
open landschap in stand kunnen houden.<br />
Het toekomstbeeld bestaat dan uit een<br />
moerasachtig mozaieklandschap met vrij<br />
omvangrijke vegetaties bestaande uit riet,<br />
zegges en andere hoge kruiden, afgewisseld<br />
met hier en daar wilgen- en elzenstruweel.<br />
Voor bij<strong>voor</strong>beeld veel vogelsoorten zal<br />
een buitengewoon aantrekkelijk landschap<br />
ontstaan, maar de huidige doelsoorten <strong>voor</strong><br />
de KRW zullen naar verwachting slechts in<br />
beperkte mate worden aangetroff en. Dit<br />
hoeft echter niet direct een probleem te<br />
vormen: de geest van de KRW gaat uiteindelijk<br />
boven de letter.<br />
Keuzes<br />
De beheerders van beek en beekdal<br />
(Staatsbosbeheer en Waterschap Velt en<br />
Vecht) neigen op dit moment naar het derde<br />
scenario. Zij vinden het belangrijk dat de<br />
eerdere afspraak om geen onderhoud aan<br />
het zomerbed te plegen, gehandhaafd blijft.<br />
Ook blijven ze graag bij de keuze <strong>voor</strong> een<br />
zomerbed met een minimaal drainerende<br />
werking. Tegelijkertijd realiseren ze zich dat<br />
een beekdal dat volledig met bos begroeid<br />
raakt in de huidige situatie nog even een<br />
brug te ver is. Deze argumenten leiden<br />
dus als vanzelf tot het derde scenario. Het<br />
gevolg daarvan zal zijn dat het beeld van een<br />
natuurlijk beekdal enige bijstelling behoeft.<br />
Dit moet met de betrokkenen (en zeker ook<br />
met de bewoners van de streek) besproken<br />
worden. De ecologische consequenties van<br />
de gemaakte keuzes zullen te zijner tijd<br />
af te leiden zijn uit de resultaten van het<br />
monitoringsprogramma dat aan dit project<br />
gekoppeld is. Dit programma wordt de<br />
komende jaren gecontinueerd.<br />
Conclusie<br />
Drie jaar na afronding van het herstel van de<br />
Geeserstroom is de conclusie dat het project<br />
Waterschap Velt en Vecht <strong>voor</strong> de nodige<br />
verrassingen plaatst. De gewenste vernatting<br />
van het beekdal verloopt weliswaar buitengewoon<br />
<strong>voor</strong>spoedig, maar de toekomst<br />
van de beek zelf, inclusief fl ora en fauna, is<br />
tamelijk onzeker. Wat wél zeker is, is dat het<br />
project <strong>voor</strong> ecologen en hydrologen buitengewoon<br />
boeiend is.<br />
Gerhard Duursema (Waterschap Velt en<br />
Vecht)
De Geeserstroom is grotendeels dichtgegroeid met lisdodde (nazomer 2008).<br />
Voorbeeld uit de praktijk<br />
Op 7 december 2007 is binnen 24 uur 41<br />
millimeter neerslag gevallen (dit doet zich<br />
gemiddeld éénmaal per twee jaar <strong>voor</strong>). In<br />
het projectgebied was toen al sprake van<br />
hoge grondwaterstanden en inundatie van<br />
de laagste delen van het beekdal. Een dag<br />
later is in het hele beekdal de oppervlaktewaterstand<br />
gemeten. Met deze gegevens is<br />
het aantal geborgen kubieke meter water<br />
in het gebied berekend. Daaruit volgt dus<br />
automatisch de resterende bergingsruimte.<br />
In totaal bleek ongeveer 330.000 kubieke<br />
meter van de beschikbare berging benut<br />
te zijn en was dus nog 910.000 - 330.000<br />
= 580.000 kubieke meter beschikbaar. Stel<br />
dat op dezelfde dag nog eens 25 millimeter<br />
neerslag zou zijn gevallen, dan zou die<br />
bij een constant blijvende gemiddelde<br />
dagafvoer van één kubieke meter per<br />
seconde probleemloos in het bergingsgebied<br />
kunnen worden opgevangen.<br />
Het is overigens maar de vraag of met die<br />
25 millimeter extra neerslag de resterende<br />
bergingsruimte benut zou worden.<br />
Bij veldbezoeken in natte periodes is<br />
waargenomen dat het benedenstroomse<br />
deel van het beekdal niet of nauwelijks onder<br />
water komt te staan, terwijl daar toch het<br />
grootste bergingspotentieel aanwezig is. Veel<br />
water blijft ‘hangen’ op de fl anken van het<br />
beekdal. De van nature aanwezige laagtes,<br />
die in het verleden werden ontwaterd door<br />
sloten en greppels, bergen nu een groot<br />
deel van de neerslag. Dat het gebied goed<br />
water vasthoudt, blijkt ook uit de lage<br />
maximale dagafvoer van 3,2 millimeter die<br />
is gemeten na de neerslag van 7 december.<br />
Uiteindelijk wordt de neerslag natuurlijk wel<br />
via het grondwater naar de laagste delen<br />
van het beekdal afgevoerd. Onze inschatting<br />
is dan ook dat bij een extra neerslaghoeveelheid<br />
van bij<strong>voor</strong>beeld 100 millimeter de<br />
resterende bergingsruimte nog steeds niet<br />
volledig benut zou zijn. Anders geformuleerd<br />
betekent dit dat het Loodiep, ook in<br />
een extreem natte situatie, maximaal wordt<br />
belast met maatgevende afvoer.<br />
Aanvullend onderzoek<br />
Voor het waterschap is de indertijd gekozen<br />
combinatie van vasthouden van water en<br />
beek(dal)herstel nieuw. Op basis van de<br />
tot nu toe verzamelde meetgegevens kan<br />
worden geconcludeerd dat neerslag met<br />
veel vertraging en met een lage intensiteit<br />
tot afvoer komt. Omdat we ervan uitgaan dat<br />
we in de toekomst een wezenlijk deel van de<br />
wateropgave op een vergelijkbare manier<br />
willen realiseren, is dat een goede reden om<br />
de hydrologische ontwikkelingen op de voet<br />
te volgen.<br />
Zo wordt de komende vijf jaar het verloop<br />
van de grond- en oppervlaktewaterstand en<br />
de afvoer naar het Loodiep in de tijd gevolgd.<br />
achtergrond<br />
Hierdoor ontstaat inzicht in het verloop van<br />
de grond- en oppervlaktewaterstand in de<br />
tijd, de snelheid waarmee de oppervlaktewaterstand<br />
stijgt in een gedeeltelijk en volledig<br />
gevuld systeem, de relatie tussen de neerslaghoeveelheid,<br />
de grond- en oppervlaktewaterstand<br />
en de afvoer naar het Loodiep, de<br />
snelheid waarmee afvoergolven zich door het<br />
beekdal verplaatsen door het jaar heen én de<br />
duur van het droogvallen van het brongebied<br />
en de bovenloop van het beeksysteem.<br />
De resultaten van deze onderzoeken geven<br />
inzicht in de relatie tussen inrichting en<br />
beheer van het beeksysteem en de consequenties<br />
die dat heeft <strong>voor</strong> het kwantiteitsbeheer.<br />
Dit inzicht moet eraan bijdragen dat<br />
we binnen het beheergebied van Velt en<br />
Vecht een optimale combinatie bereiken van<br />
ecologie en veiligheid.<br />
Jan Willem van den Barg en Gert Meijering<br />
(Waterschap Velt en Vecht)<br />
Zie ook platform: pagina 29<br />
H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
15
Interactieve uitvoering van beekherstel in Vaassen<br />
Wanneer draagvlak bestaat <strong>voor</strong> een plan, geldt dat niet automatisch <strong>voor</strong><br />
de uitvoering ervan. Tijdens de planvorming en uitvoering van het project<br />
Vaassense beken van Waterschap Veluwe is daarom een interactieve uitvoering<br />
toegepast. Dit houdt in dat burgers en andere belanghebbenden in een vroeg<br />
stadium zijn betrokken bij de ontwikkeling van een integraal waterplan.<br />
Bovendien worden projectfasen (planvorming, ontwerp, uitvoering en beheer)<br />
niet na, maar naast elkaar doorlopen. Het concept interactieve uitvoering van<br />
Govert Geldof 1) maakt deel uit van het onderzoeksproject ‘Leven met water’.<br />
Voor het bekensysteem in Vaassen<br />
is een raamplan opgesteld met<br />
hoofdlijnen en kaders. Vervolgens<br />
is het bekensysteem verdeeld in trajecten.<br />
Samen met direct belanghebbenden zijn<br />
de deeltrajecten via uitvoeringscontracten<br />
ontworpen en uitgevoerd. Tijdens de uitvoeringsfase<br />
in het ene traject kon in de andere<br />
trajecten samen met bewoners alvast worden<br />
begonnen met plannen en ontwerpen.<br />
Zo ontstond een parallel proces. De eerste<br />
opgeleverde trajecten leverden vervolgens<br />
inbreng op <strong>voor</strong> de volgende en laten het<br />
mogelijke resultaat van het beekherstel zien:<br />
eerst shovels, zandhopen en omgekapte<br />
bomen en pas daarna nieuwe natuur langs<br />
afgegraven beekoevers. Dankzij de nieuwe<br />
methode kan Waterschap Veluwe sneller dan<br />
ooit van opdrachtverlening tot uitvoering<br />
Afb. 1: Naar interactieve uitvoering 1 ).<br />
Afb. 2: Het plangebied Vaassense beken.<br />
16 H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
komen. De eerste resultaten zijn hoopgevend<br />
<strong>voor</strong> het vervolg.<br />
De opkomst bij de laatste waterschapsverkiezingen<br />
toonde aan dat waterschappen niet<br />
echt leven, maar waterprojecten des te meer.<br />
De bevolking wordt steeds mondiger en wil<br />
meer invloed op haar leefomgeving. Samenwerking<br />
met burgers biedt het waterschap<br />
onder meer de mogelijkheid democratische<br />
legitimiteit te krijgen <strong>voor</strong> het uitvoeren<br />
van het beleid. Waterschappen richten zich<br />
mede daarom tijdens de planvorming van<br />
integrale waterprojecten tot bewoners en<br />
andere belanghebbenden. Geregeld blijkt<br />
na goedkeuring van een interactief plan dat<br />
individuele belanghebbenden toch bezwaar<br />
hebben en het proces frustreren tijdens de<br />
uitvoering. Dat komt doordat (achteraf) blijkt<br />
dat niet alle relevante belanghebbenden bij<br />
het planproces betrokken waren. Een graafmachine<br />
in je achtertuin is toch iets anders<br />
dan een plan op papier. Niet alle belanghebbenden<br />
lezen de plannen en hoewel de<br />
meerderheid misschien <strong>voor</strong> een plan is, kan<br />
een individu het plan frustreren. Vervolgens<br />
leiden knelpunten op een enkel onderdeel<br />
van een plan veelal tot vertraging <strong>voor</strong> de<br />
uitvoering van het gehele plan.<br />
Traditionele plannen, interactief opgesteld<br />
of niet, bieden veelal geen ruimte meer<br />
<strong>voor</strong> aanpassing tijdens de uitvoering (of<br />
de <strong>voor</strong>bereiding daarvan), terwijl juist bij<br />
de uitvoering vaak gevoeligheden naar<br />
boven komen. Ook kan blijken dat in de<br />
werkelijkheid het plan niet zoals <strong>voor</strong>gesteld<br />
uitvoerbaar is. Interactieve uitvoering<br />
stelt daarom <strong>voor</strong> de fases planvorming,<br />
ontwerp, uitvoering en beheer niet na, maar<br />
naast elkaar af te werken (zie afbeelding 1).<br />
In dit schema lijkt het concept een grote<br />
abstractie te hebben, want hoe kan dat nu<br />
in de praktijk? Uitvoeren en gelijktijdig een<br />
plan maken is toch niet mogelijk? Dat klopt,<br />
de tijd tikt en daardoor werkt elk proces<br />
volgens een bepaald tijdschema. Maar het<br />
proces is wel degelijk anders in te richten,<br />
waardoor gefaseerd en naast elkaar plannen,<br />
ontwerpen en uivoeren mogelijk wordt.<br />
Perceptie<br />
Ook de perceptie van werken is verschillend.<br />
In het traditionele proces wordt vaak<br />
toegewerkt naar tussenproducten, zoals het<br />
plan, het ontwerp en de oplevering. Zo wordt<br />
het project dus stapsgewijs uitgevoerd.<br />
Dat is in sommige waterschappen duidelijk<br />
terug te zien in de verdeling van afdelingen:<br />
een afdeling planvorming en een afdeling<br />
uitvoering, met bijbehorende projectleiders.<br />
Wij stellen dat je altijd, in welke fase het<br />
proces zich ook bevindt, toewerkt naar het<br />
eindproduct: een nieuwe beheerssituatie. Zo<br />
schuif je de verschillende fasen conceptueel<br />
in elkaar tijdens het proces. Dat betekent in<br />
de praktijk dat je niet alleen bewoners in een<br />
eerder stadium betrekt, maar onder andere<br />
ook projectleiders uitvoering, beheerders en<br />
vergunningverleners. Door uitvoering niet<br />
te laten wachten tot de laatste strekkende<br />
meter van het projectgebied is gepland, is<br />
het mogelijk onderdelen waarover weinig<br />
discussie bestaat eerder uit te voeren.<br />
Intussen geef je tijd aan onderdelen die<br />
meer discussie vragen. Beekherstelprojecten<br />
zijn als de verbouwing van een huis; terwijl<br />
je bezig bent met de bouw van een serre<br />
aan de woonkamer, bedenk je tegelijkertijd<br />
de inrichting van de keuken (apparatuur,<br />
kleur van de tegels, etc.). Daarnaast woon<br />
je ook nog in het huis en moet de boel
Twee beken met een ander type water worden uit elkaar gehouden.<br />
leefbaar blijven. Wij zijn van mening dat<br />
snel uitvoeren van onderdelen niet alleen<br />
slagvaardigheid en daadkracht van het<br />
waterschap toont, maar ook motiveert bij de<br />
<strong>voor</strong>bereiding van andere onderdelen.<br />
Anders dan normaal<br />
Bij het herstel van de Vaassense beken is<br />
de interactieve uitvoering toegepast (zie<br />
plangebied, afbeelding 2). Dat betekent<br />
dat het proces van plan tot beheer anders<br />
dan normaal is ingevuld. Het proces is<br />
als volgt te beschrijven. Na opdrachtverlening<br />
is in (beperkte) samenwerking<br />
met belanghebbenden een globaal plan<br />
opgesteld: Raamplan Vaassense beken.<br />
In tegenstelling tot traditionele plannen<br />
beschrijft het raamplan de huidige én<br />
gewenste situatie van de beeklopen, maar<br />
niet de maatregelen die daartoe leiden. Het<br />
raamplan stelt de rand<strong>voor</strong>waarden vast<br />
waaraan de gewenste situatie minimaal<br />
moet voldoen om te passen binnen het<br />
beleid. Om inzicht te geven in oplossingsrichtingen<br />
<strong>voor</strong> de toekomstige situatie,<br />
is wel een aantal mogelijke maatregelen<br />
beschreven. Het raamplan is ter goedkeuring<br />
<strong>voor</strong>gelegd aan het algemeen bestuur van<br />
het waterschap. De kaders zijn door het<br />
bestuur vastgesteld; de maatregelen worden<br />
op veldniveau gerealiseerd. Het systeem<br />
van enkele beken is <strong>voor</strong> de uitvoering in<br />
verschillende trajecten opgeknipt. Deze<br />
trajecten worden afzonderlijk van elkaar<br />
uitgevoerd. Het waterschap gaat per<br />
traject met de direct betrokkenen aan tafel<br />
zitten om het werk <strong>voor</strong> te bereiden en tot<br />
overeenstemming te komen over de uit te<br />
voeren maatregelen. Samen met de direct<br />
betrokken wordt vervolgens een uitvoeringscontract<br />
getekend dat ter goedkeuring wordt<br />
<strong>voor</strong>gelegd aan het college van dijkgraaf en<br />
heemraden.<br />
De ontwikkeling van het Raamplan<br />
Vaassense beken, dat het algemeen bestuur<br />
in november 2007 vaststelde, nam ongeveer<br />
een half jaar in beslag. Het projectteam<br />
richtte zich vervolgens op een snelle en<br />
volledige uitvoering van het eerste traject.<br />
Dit gebeurde in nauw overleg met de<br />
bewoners en andere belanghebbenden.<br />
Het waterschap heeft hier geen gronden in<br />
bezit en er moest letterlijk in de achtertuinen<br />
achtergrond<br />
van de mensen gewerkt worden. Samen<br />
met de bewoners is een uitvoeringscontract<br />
opgesteld. Vorig jaar oktober ging de<br />
eerste schop de grond in. Het betreft hier<br />
een traject waar twee beken parallel aan<br />
elkaar stromen. De beken zijn in de 17e eeuw<br />
aangelegd om enerzijds de watermolen<br />
van schoon productiewater te <strong>voor</strong>zien<br />
(Nieuwe Beek) en anderzijds het waterrad<br />
aan te draaien (Rode Beek). Tijdens de eerste<br />
bewonersochtend, een wandeling in juni<br />
2007 langs deze twee beken, bleek al dat<br />
zij graag weer het schot terug zouden zien,<br />
dat het ijzerhoudende rode water van de<br />
Rode Beek scheidt van het heldere water<br />
van de Nieuwe Beek. Tijdens het gezamenlijk<br />
uitwerken van de maatregelen bleek dat<br />
de bewoners van de oude molenplaats,<br />
tegenwoordig herkenbaar door een waterval<br />
van ongeveer twee meter, bereid waren<br />
een vispassage aan te leggen rondom hun<br />
woonkavel. Op deze manier kan uit historisch<br />
oogpunt de waterval behouden blijven en<br />
wordt het peilverschil overbrugbaar gemaakt<br />
<strong>voor</strong> migrerende vissen, zoals de zeldzame<br />
beekprik die in het Vaassense systeem te<br />
vinden is.<br />
De eerste fase is afgelopen februari afgerond.<br />
Het is nu nog een kaalslag, maar dit zal<br />
verbeteren. Dat is ook merkbaar bij de<br />
<strong>voor</strong>bereiding van de volgende trajecten. De<br />
bewoners uit Vaassen hebben door het werk<br />
aan het eerste traject nu een duidelijk beeld<br />
en raken enthousiast over hoe het bij hen<br />
kan worden.<br />
Conclusies<br />
Met enige <strong>voor</strong>zichtigheid durven we te<br />
zeggen dat de aanpak succesvol is. Deze<br />
terughoudendheid is gepast, omdat nog vele<br />
trajecten volgen, maar een goed begin is het<br />
halve werk. De eerste resultaten zijn veelbelovend<br />
<strong>voor</strong> het vervolg van de herinrichting<br />
van de Vaassense beken. Eén van de doelen<br />
was om binnen een half jaar het plan <strong>voor</strong> te<br />
bereiden en de uitvoering te laten starten.<br />
Dit doel is gehaald. Door de verschillende<br />
projectfasen naast elkaar te laten verlopen,<br />
was het mogelijk het eerste deeltraject snel<br />
en slagvaardig uit te voeren. Door deze<br />
eigenschappen denken wij dat er draagvlak<br />
<strong>voor</strong> uitvoering gecreëerd is in Vaassen. De<br />
eerste resultaten zijn zichtbaar en daardoor<br />
veel beter te begrijpen dan een abstract plan.<br />
Wij denken dat dit leidt tot meer draagvlak<br />
<strong>voor</strong> de uitvoering van de volgende trajecten<br />
die complexer zijn (meer belangen, meer<br />
bewoners). Nog nooit is het waterschap zo<br />
snel van opdracht tot uitvoering gekomen.<br />
Dat alleen is al een grote winst van deze<br />
aanpak.<br />
Jaap Evers (Centrum <strong>voor</strong> Schone<br />
Technologie en Milieubeleid, Universiteit<br />
Twente)<br />
Zeeger van de Koppel (projectleider<br />
Vaassense Beken, Waterschap Veluwe)<br />
NOTEN<br />
1) Geldof G. (2004). Omgaan met complexiteit bij<br />
integraal waterbeheer: op weg naar interactieve<br />
uitvoering. Tauw.<br />
H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
17
Hermeandering Hooge Raam<br />
Waterschap Aa en Maas is bijna klaar met de eerste fase van de hermeandering<br />
van de Hooge Raam.<br />
In de gemeenten Landerd en Mill en<br />
Sint Hubert krijgt de Hooge Raam<br />
zijn kronkelende vorm terug. Door de<br />
rivier opnieuw te laten meanderen, ontstaat<br />
meer ruimte <strong>voor</strong> verschillende planten- en<br />
diersoorten en neemt de natuurwaarde<br />
sterk toe. De graafwerkzaamheden zijn<br />
vrijwel afgerond. Om de amfi bieën niet te<br />
storen, volgen de watertechnische werken<br />
in september. Die maand zal het water naar<br />
verwachting ook door de nieuwe bedding<br />
stromen.<br />
‘Vieze sloot’ verandert in prachtige beek<br />
18 H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
De nieuwe kronkelende bedding van de Hooge<br />
Raam - die in een ver verleden is rechtgetrokken<br />
met steile oevers en stuwen - omvat<br />
een afstand van 400 meter. Bij een ander traject<br />
van 600 meter wordt de nieuwe loop recht<br />
aangelegd om te kijken op welke manier en<br />
in hoeveel tijd de rivier ‘op eigen kracht’ gaat<br />
kronkelen. Omdat dit natuurlijke proces veel<br />
relevante informatie kan opleveren, is Aa en<br />
Maas hier een onderzoeksproject gestart. Het<br />
project komt onder andere <strong>voor</strong>t uit het Reconstructieplan<br />
van de Provincie Noord-Brabant.<br />
Op deze locatie is een rechte watergang gegraven om te kijken in welk tijdsbestek de rivier ‘op eigen kracht’<br />
gaat kronkelen.<br />
In Gemert is de herinrichting van de<br />
beek De Rips in volle gang. De beek<br />
moet als een blauw-groen lint door<br />
het landschap gaan stromen.<br />
De Rips is lange tijd niet meer dan<br />
een vieze sloot met veel achterstallig<br />
onderhoud geweest. Bij<br />
de herinrichting staan verbetering van de<br />
waterveiligheid en de belevingswaarde<br />
<strong>voor</strong>op. De beek krijgt fl auwe oevers en een<br />
onderhoudspad en gaat deels weer slingeren<br />
door het landschap. Op de meeste plaatsen<br />
komen wandelpaden langs de beek. Door<br />
de beekbodem uit te baggeren en ingezakte<br />
oevers aan te pakken, krijgen fl ora en fauna<br />
nieuwe ontwikkelingskansen.<br />
Het initiatief tot de herinrichting kwam van<br />
de gemeente Gemert-Bakel. Samen met<br />
Waterschap Aa en Maas zijn de plannen<br />
uitgewerkt. De direct betrokken bewoners<br />
en andere belanghebbenden hebben op een<br />
aantal avonden hun mening kunnen geven<br />
en ideeën kunnen inbrengen.<br />
De Rips krijgt fl auwe oevers.<br />
Marmergrondel<br />
in Voorsterbeek<br />
In de Voorsterbeek zwemt sinds<br />
kort de marmergrondel. Deze<br />
nieuwe vissoort in het werkgebied<br />
van Waterschap Veluwe hoort<br />
oorspronkelijk thuis in de Kaspische<br />
en Zwarte Zee. De marmergrondels<br />
zijn gevangen door de Hengelsportfederatie<br />
Oost-Nederland, die <strong>voor</strong><br />
het waterschap de Voorsterbeek<br />
bemonstert.<br />
Volgend jaar wordt gemaal<br />
Middelbeek vispasseerbaar<br />
gemaakt. Bovendien is het<br />
waterschap in de Voorsterbeek begonnen<br />
met de <strong>voor</strong>bereiding van maatregelen<br />
om te voldoen aan de Kaderrichtlijn Water.<br />
De marmergrondel en andere vissoorten<br />
maken hiervan dankbaar gebruik om de<br />
Voorsterbeek op te trekken. Het gevlekte visje<br />
(lengte 6 tot 10 cm) is nu alleen gevangen<br />
op de stenige bodem bij de uitstroom van<br />
gemaal Middelbeek. Waarschijnlijk zoekt deze<br />
vis ook zulke plekken op in de Voorsterbeek<br />
(dus bij stuwen en bruggen).<br />
De marmergrondel is één van de vijf nieuwe<br />
vissoorten in Nederland. Zijn komst naar<br />
hier is mogelijk, omdat in 1992 het Main-<br />
Donaukanaal is aangelegd. De IJssel is <strong>voor</strong><br />
het werkgebied van Waterschap Veluwe een<br />
aanvoerroute <strong>voor</strong> inheemse vissoorten en<br />
exoten. Deze situatie stelt Waterschap Veluwe<br />
<strong>voor</strong> de opgave om het opheff en van visbarrières<br />
nauwkeurig te beoordelen. Herstel van<br />
vismigratie zal er toe bijdragen dat sommige<br />
riviervissen (en andere dieren) de beken en<br />
weteringen eerder weten te vinden. Verwacht<br />
wordt dat de marmergrondel concurreert met<br />
andere bodem(vis)soorten.
Werkzaamheden aan IJsseluiterwaarden<br />
bij Olst<br />
Het project IJsseluiterwaarden Olst, waarbij veiligheidsmaatregelen tegen<br />
overstromingen gecombineerd worden met de aanleg van natuur, is de vierde<br />
fase ingegaan. Daarin laat Rijkswaterstaat een deel van een ‘meestromende’<br />
geul in de uiterwaard op de westoever van de IJssel aanleggen. Daarnaast<br />
worden de <strong>voor</strong>malige zandwinput De Hooge Waard en de oevers van de IJssel<br />
natuurlijker gemaakt. Eind 2010 moet dit deelproject klaar zijn.<br />
De belangrijkste onderdelen van<br />
het project zijn de aanleg van<br />
een aantal nevengeulen langs<br />
de IJssel, de ontwikkeling van 360 hectare<br />
nieuwe natuur en het reinigen of verwijderen<br />
van 3,5 hectare zwaar vervuilde grond op het<br />
Olasfaterrein.<br />
In 2002 is begonnen met de planvorming.<br />
Sinds 2005 worden fasegewijs delen van het<br />
project uitgevoerd. In 2015, bij het gereed<br />
komen van het rijksprogramma Ruimte <strong>voor</strong><br />
de Rivier, moet ook het project IJsseluiterwaarden<br />
Olst zijn voltooid.<br />
Schapen op de dijk<br />
Waterschap Aa en Maas heeft weer een schaapskudde ingezet om de dijk langs<br />
het Drongelens Kanaal van Vlijmen tot Waalwijk af te grazen. De 400 schapen<br />
blijven tot en met november.<br />
Met deze gerichte vorm van<br />
begrazing helpt het waterschap<br />
de natuur in het gebied. Doordat<br />
de schapen met name gras eten, krijgen<br />
kruiden en bijzondere plantensoorten<br />
meer kans. De oevers van het Drongelens<br />
Kanaal hebben een belangrijke ecologische<br />
functie en moeten op een natuurvriendelijke<br />
manier worden onderhouden. Zo kan<br />
‘natuurrijk grasland’ ontstaan. Waar vroeger<br />
met machines werd gemaaid, laat Aa en<br />
Maas tegenwoordig de oevers door schapen<br />
begrazen. Bij het ontwikkelen van soortenrijke<br />
graslanden heeft een schaapskudde een<br />
grote meerwaarde. De bodem verschraalt en<br />
door de ‘heerdgang’ van de kudde langs de<br />
terreinen worden zaden verspreid. Hierdoor<br />
neemt de diversiteit aan kruiden en planten<br />
toe, wat weer gunstig is <strong>voor</strong> insecten en<br />
andere dieren.<br />
Complexe HDD-boringen onder de<br />
Merwede<br />
In verband met de huidige hardheid van het water heeft Oasen besloten zacht<br />
water in te kopen bij Evides <strong>voor</strong> de inwoners van Zwijndrecht en het oostelijk<br />
deel van Hendrik-Ido-Ambacht. Om dat mogelijk te maken, is een nieuwe<br />
waterleiding aangelegd onder de Oude Maas/Beneden Merwede.<br />
Evides verzorgde, vanwege zijn<br />
ervaring met grootschalige boorprojecten,<br />
het ontwerp en de aanleg van<br />
de leiding. Met behulp van twee HDD-boringen<br />
(Horizontal Directional Drilling) en een<br />
landstrekking zijn medio april de leidingnetten<br />
van beide waterbedrijven verbonden.<br />
Om de leiding te leggen, waren twee<br />
HDD-boringen noodzakelijk. Eén boring<br />
De totale kosten <strong>voor</strong> IJsseluiterwaarden Olst<br />
bedragen 69 miljoen euro. Daarvan gaat 30<br />
tot 35 miljoen euro op aan de sanering en<br />
herinrichting van het <strong>voor</strong>malige Olasfaterrein.<br />
De herinrichting van de uiterwaarden<br />
kost in totaal 32 miljoen euro, die<br />
wordt gefi nancierd door het Rijk, Provincie<br />
Overijssel, de Europese Commissie, de<br />
gemeente Olst-Wijhe en Staatsbosbeheer.<br />
Tevens wordt geld terugverdiend door de<br />
verkoop van vrijkomend materiaal als puin<br />
en grond.<br />
De schaapskudde helpt Waterschap Aa en Maas.<br />
van 1.450 meter en één van 625 meter. De<br />
langste boring liep van de Watertoren in<br />
Zwijndrecht naar de toekomstige Dordtse<br />
woonwijk Stadswerven. Hierbij werd onder<br />
de Beneden Merwede door geboord. Gezien<br />
de grondgesteldheid en de locatie van in-<br />
en uittredepunten was dat een complexe<br />
boring. De proefboringen zijn met succes<br />
uitgevoerd.<br />
actualiteit<br />
Aa en Maas<br />
bouwt<br />
ondergrondse<br />
vispassage<br />
Waterschap Aa en Maas heeft, samen<br />
met FishFlow Innovations, afgelopen<br />
week een hevelvistrap in de Hertogswetering<br />
bij stuw ‘Oijense Hut’ te<br />
Oijen aangelegd. Dit is de tweede<br />
vispassage in het werkgebied van Aa<br />
en Maas, waarbij vissen als het ware<br />
om de stuw heen geheveld worden.<br />
In 2006 legde Waterschap Aa en Maas<br />
al een hevelvistrap aan in Berghem (zie<br />
foto). Deze functioneert prima, waarop<br />
het waterschap besloot een tweede aan te<br />
leggen. Deze wordt echter ondergronds<br />
aangelegd. Hij komt niet meer dan een halve<br />
meter boven het maaiveld te liggen en past<br />
daardoor beter in het landschap.<br />
De hevelvistrap heeft ten opzichte van<br />
traditionele vistrappen het <strong>voor</strong>deel dat<br />
deze relatief weinig ruimte in beslag neemt.<br />
Daarnaast kan de stroomsnelheid door<br />
een vacuümpomp zo geregeld worden<br />
dat de hindernis <strong>voor</strong> vissen makelijker te<br />
overbruggen is. Het totale systeem heeft<br />
niet veel onderhoud nodig. Door de spoelkleppen<br />
te openen wordt de vistrap vanzelf<br />
schoongespoeld.<br />
De Manshanden hevelvistrap bestaat uit<br />
een vistrap in een gesloten bak, die door<br />
buizen verbonden is met het water aan<br />
weerszijden van de stuw. Met behulp van<br />
een vacuümpomp wordt het water over het<br />
hoogste punt in de hevelvistrap gebracht,<br />
waarna de passage water begint te hevelen.<br />
Het water stroomt vervolgens over een<br />
conventionele vistrap: een reeks compartimenten<br />
die vissen in staat stellen door kleine<br />
stappen een hoogteverschil te overbruggen.<br />
De vacuümpomp zorgt <strong>voor</strong> de aanwezigheid<br />
en instandhouding van een luchtbel. De<br />
grootte van de luchtbel is bepalend <strong>voor</strong><br />
het debiet over de vistrap. Bij een rustige<br />
stroming kunnen zowel grote als kleine vissen<br />
tegen de stroom in de vistrap op zwemmen.<br />
De hevelvistrap bij Berghem was de eerste<br />
in zijn soort. Als de ondergrondse versie ook<br />
bevalt, zal er een hele serie van aangelegd<br />
worden in het beheergebied van Aa en Maas.<br />
De Manshanden hevelvistrap bij Berghem.<br />
H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
19
verenigingsnieuws<br />
WATERCOLUMN<br />
Activi-tijd<br />
Volgens een recente enquête overweegt<br />
30 procent van de leden van Waternetwerk<br />
om in de nabije toekomst<br />
actief binnen de vereniging te worden,<br />
omdat netwerken leuk is en omdat het inspirerend<br />
is andere ‘watermensen’ te ontmoeten,<br />
trends te bespreken en kennis te delen<br />
over innovatie, duurzaamheid en andere<br />
water zaken. Er is één ‘maar’ dat roet in het<br />
eten kan gooien en dat is tijd. Geen tijd, om<br />
precies te zijn. Dat is jammer, want het is toch<br />
leuk om je tijd te vullen met inspirerende<br />
activiteiten waar je blij van wordt.<br />
Zo las ik laatst een interessant artikel over<br />
confl icterende tijdsperspectieven in de<br />
wetenschappelijke wereld, geschreven door<br />
de Finnen Ylijoki en Mäntylä. Zij benoemen<br />
verschillende belevingen van tijd die elkaar<br />
beconcurreren, onder andere personal time,<br />
scheduled time en timeless time. Het aardige<br />
van dat artikel is dat je na het lezen ervan<br />
snapt waarom je het zo druk kunt hebben en<br />
maar niet toekomt aan de dingen die je echt<br />
leuk vindt. In het werkzame leven is er altijd<br />
getouwtrek tussen deze drie belevingen<br />
van tijd. Scheduled time gaat op aan het<br />
schrijven van obligate kwartaalverslagen,<br />
<strong>voor</strong>tgangsverslagen en het bijwonen van<br />
afdelingsoverleggen. Tijd die je eigenlijk<br />
wil gebruiken <strong>voor</strong> timeless time, waarin<br />
slimme ideeën kunnen ontstaan, inspiratie<br />
bloeit en en je kunt netwerken met<br />
vakgenoten. Deze tijd staat dus onder druk.<br />
De meeste onderzoekers doen het creatieve<br />
onderzoekswerk volgens de auteurs daarom<br />
in hun personal time - de tijd die privé is, vrije<br />
tijd dus. Zo houden ze geen tijd meer over<br />
<strong>voor</strong> andere leuke dingen.<br />
Ik zou het om willen draaien: ga slim om<br />
met het evenwicht tussen timeless time en<br />
scheduled time. Dan hou je personal time<br />
over én heb je meer tijd <strong>voor</strong> bij<strong>voor</strong>beeld<br />
Waternetwerk.<br />
Activi-tijd dus!<br />
Carleen Mesters (Waternetwerk)<br />
20 H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
‘Effl uent als bron’<br />
De themagroep Water<strong>voor</strong>ziening verzorgt<br />
op 25 en 26 juni een workshop en excursie<br />
met de titel ‘Effl uent als bron’.<br />
De waterketen is in beweging. Institutioneel,<br />
maar ook technisch. Het afvalwater<br />
wordt steeds verder behandeld alvorens in<br />
de omgeving te worden geloosd. Inzet van<br />
effl uent als bron komt daarmee eerder in<br />
beeld. Anderzijds vormt, zelfs in het relatief<br />
natte Nederland, de beschikbaarheid van<br />
zoet ruwwater steeds vaker een knelpunt,<br />
bij<strong>voor</strong>beeld door beperking van grondwaterwinning<br />
of mogelijke verbrakking van<br />
oppervlaktewater. Er wordt al lang gesproken<br />
over de inzet van effl uent bij waterbereiding,<br />
maar inmiddels zijn we het spreken <strong>voor</strong>bij<br />
en worden de woorden omgezet in daden,<br />
door NieuWater (WMD en Waterschap Velt<br />
& Vecht), Evides (samen met Waterschap<br />
Zeeuws Vlaanderen) en al vele jaren door de<br />
IWVA in West-Vlaanderen.<br />
Deze ontwikkelingen vormen de aanleiding<br />
om als deskundigen uit de watersector van<br />
gedachten te wisselen over mogelijkheden<br />
en risico’s van de inzet van effl uent als bron.<br />
In de workshop wordt ingegaan op de <strong>voor</strong>-<br />
en nadelen van effl uent als bron, of anders<br />
gezegd wanneer, waarom en waar wel of<br />
niet? Door diverse sprekers wordt stilgestaan<br />
bij de technische repercussies van de<br />
behandeling van effl uent. Wat zijn de operationele<br />
knelpunten, hoe pakken de kosten<br />
in de praktijk uit, hoe worden problemen<br />
omtrent (zoute) reststromen opgepakt?<br />
De workshop wordt ingestoken als een<br />
mini-symposium bij de IWVA te Koksijde,<br />
gecombineerd met een praktijkbezoek aan<br />
de effl uentbehandelingsinstallaties van de<br />
IWVA te Wulpen.<br />
De uitnodiging is inmiddels aan de leden<br />
van Waternetwerk verstuurd. U kunt zich<br />
De excursie naar BioCel tijdens het symposium in februari.<br />
nog aanmelden: www.waternetwerk.nl. Het<br />
maximumaantal deelnemers bedraagt 40.<br />
Richtlijn Overstromingsrisico’s<br />
Op 4 juni houdt Waternetwerk samen met<br />
IMPRO een themadag over de Richtlijn<br />
Overstromingsrisico’s. Op deze dag krijgen<br />
de aanwezigen informatie over de stappen<br />
die tot nu toe zijn gezet. De organisatie wil<br />
met de deelnemers in discussie gaan over<br />
de vraag wat de implementatie van de ROR<br />
betekent <strong>voor</strong> de praktijk (en wat ermee<br />
te winnen is). Het is de bedoeling dat deze<br />
discussie bijdraagt aan implementatie<strong>voor</strong>stellen<br />
die in september aan het Nationaal<br />
Wateroverleg worden <strong>voor</strong>gelegd.<br />
Bestrijdingsmiddelen, issue óf non-issue?<br />
Themagroep Oppervlaktewater houdt op<br />
24 september een middagbijeenkomst<br />
met de titel ‘Bestrijdingsmiddelen, issue óf<br />
non-issue?’ De locatie is nog niet bekend.<br />
TCA<br />
De Technische Commissie Anaerobie houdt<br />
op dezelfde dag een symposium in de<br />
Vakschool in Wageningen. Nadere bijzonderheden<br />
volgen nog.<br />
Gevraagd:<br />
presentaties <strong>voor</strong><br />
symposium<br />
‘De afvalwaterzuivering<br />
als energiefabriek II’<br />
op 18 september<br />
Afgelopen februari vond in het buitengebied<br />
van Lelystad een symposium en excursie<br />
plaats met de titel ‘De afvalwaterzuivering<br />
als energiefabriek; utopie of realiteit’ (zie de<br />
foto’s). Door de grote belangstelling en de<br />
beperkte zaalruimte heeft de themagroep<br />
afvalwaterzuivering besloten om op<br />
vrijdag 18 september nogmaals een dag te<br />
organiseren met hetzelfde thema. Graag
willen we dit op een andere manier doen,<br />
waarbij we gebruik maken van de kennis en<br />
ervaringen van het Waternetwerk. Bij deze<br />
doen we een oproep om u aan te melden<br />
<strong>voor</strong> het geven van een presentatie op 18<br />
september. De themagroep afvalwaterzuivering<br />
zal mede op basis van de aanmeldingen<br />
een programma samenstellen <strong>voor</strong><br />
en door leden van Waternetwerk.<br />
Gevraagd dus presentaties over het thema<br />
‘De afvalwaterzuivering als energiefabriek’.<br />
U kunt ze aanmelden tot 1 juni. Houdt<br />
rekening met de volgende criteria: de<br />
presentaties moeten gaan over afvalwaterzuivering<br />
en energie. Hieronder valt ook de<br />
slib(eind)verwerking. Afvalwaterzuivering<br />
kan natuurlijk ook bedrijfsafvalwaterzuivering<br />
betreff en. Presentaties moeten bij<br />
<strong>voor</strong>keur handelen over concrete resultaten<br />
(lab-, pilot- en/of praktijkschaal). De<br />
onderzoeksresultaten moeten gereed zijn<br />
<strong>voor</strong> publicatie/presentatie (geen geheimhouding).<br />
Maak gebruik van de volgende<br />
energieprestatie-indicatoren (kWh/m 3 *km,<br />
kWh/m 3<br />
afvalwater, kWh/ie 136-verwijderd en/of kWh/<br />
ton droge stof). Zorg <strong>voor</strong> een goede aansluiting<br />
bij de doelgroep van de bijeenkomst<br />
(zuiveringsbeheerders, technologen,<br />
energiecoördinatoren, biogasdeskundigen<br />
en waterbeheerders met belangstelling<br />
<strong>voor</strong> energieverbruik en mogelijkheden<br />
<strong>voor</strong> energieproductie en duurzaamheid op<br />
rwzi’s). Maak er geen bedrijfspresentatie van.<br />
En ten slotte: indieners moeten lid zijn van<br />
Waternetwerk.<br />
Mogelijke onderwerpen vormen de<br />
ervaringen met plaatbeluchting, hoogrendement<br />
gasmotoren, DEMON/Anammox,<br />
warmtepompen, thermofi ele vergisting en<br />
groengas/LBG.<br />
Aanmelden kan door een korte beschrijving<br />
van de presentatie (maximaal één A4-tje) of de<br />
(concept-)inhoud van de presentatie te sturen<br />
naar uijterlinde@stowa.nl onder vermelding van<br />
‘Waternetwerk’.<br />
Voor vragen of nadere toelichting kunt u contact<br />
opnemen met Berend Reitsma: bar@tauw.nl of<br />
06 51 22 60 05 of Cora Uijterlinde:<br />
uijterlinde@stowa.nl of (030) 232 11 99.<br />
Het belang van het<br />
Kiwa-keur<br />
Kiwa verzorgde in februari <strong>voor</strong> de<br />
Nederlandse drinkwaterbedrijven het<br />
symposium ‘Kiwa-keur, de kwaliteitsstart<br />
van assetmanagement’. In zes presentaties<br />
werden onderwerpen en vragen die in een<br />
recente bezoekronde langs de bedrijven<br />
aan de orde waren gekomen, uitgediept<br />
en toegelicht. De rol van certifi catie bij het<br />
borgen van de kwaliteit van assets en het<br />
specifi eke belang van Kiwa-keur daarbij<br />
staan door het symposium weer helder op<br />
het netvlies van de drinkwaterbedrijven.<br />
Om de belangrijkste onderwerpen en vragen<br />
die tijdens de bezoeken aan bod kwamen,<br />
nog eens breed onder de aandacht te<br />
brengen, hield Kiwa Nederland, zoals Kiwa<br />
Certifi catie en Keuringen inmiddels heet, op<br />
5 februari in het Waterhuis in Nieuwegein het<br />
symposium over de Kiwa-keur.<br />
Onder <strong>voor</strong>zitterschap van Richard Meijburg<br />
van Kiwa en in aanwezigheid van vertegenwoordigers<br />
van drinkwaterbedrijven en<br />
de toeleverende industrie passeerden de<br />
volgende presentaties de revue:<br />
• Job Verheijden (Evides/Riwa-Maas)<br />
liet als <strong>voor</strong>zitter van het College van<br />
Deskundigen Waterketen van Kiwa zien<br />
hoe certifi catie werkt, welke rol het college<br />
daarbij speelt en hoe de belangen van de<br />
drinkwaterbedrijven daarin tot hun recht<br />
komen. Hij onderstreepte het belang van<br />
een goede beginkwaliteit van de veelal<br />
ondergrondse assets die zo’n 70 procent<br />
van het bezit van drinkwaterbedrijven<br />
vertegenwoordigen;<br />
• Wilco Spierings van Saint-Gobaint Pipe<br />
Systems, fabrikant van onder meer<br />
nodulair gietijzeren leidingsystemen en<br />
wereldmarktleider op dat gebied, liet in<br />
vogelvlucht zijn bedrijf zien. Als <strong>voor</strong>delen<br />
<strong>voor</strong> zijn bedrijf van het hebben van<br />
Kiwa-keur noemde hij: erkenning door<br />
een internationaal opererend bedrijf met<br />
hoog aanzien, professionele inspecties<br />
en vereenvoudigde toegang tot landen<br />
verenigingsnieuws<br />
die nog geen eigen toelatingssysteem<br />
hebben;<br />
• Leo van Driel (Kiwa) ging in op de<br />
verschillen tussen CE-markering en<br />
Kiwa-keur. Belangrijkste verschil is dat<br />
CE-markering een door de fabrikant zelf<br />
aangebrachte markering is die aangeeft<br />
dat aan relevante Europese richtlijnen<br />
wordt voldaan. Het Kiwa-keur geeft daar<br />
bovenop aan dat aan alle Nederlandse<br />
wettelijke eisen wordt voldaan, dat een<br />
afgesproken prestatieniveau wordt<br />
gehaald en dat dit alles door een onafhankelijke<br />
derde partij (Kiwa) wordt gecontroleerd,<br />
waarbij met name de constante<br />
kwaliteit van de geleverde producten in de<br />
tijd een belangrijk aspect is;<br />
• Rosé Derwort (Kiwa) gaf uitleg over de<br />
verschillen tussen Kiwa-keur en buitenlandse<br />
keurmerken. De kern daarvan is dat<br />
<strong>voor</strong> producten in contact met drinkwater<br />
weliswaar dezelfde Europese richtlijn<br />
geldt, maar dat er <strong>voor</strong> wat betreft de<br />
uitvoeringsaspecten verschillen in interpretatie<br />
én mate van implementatie zijn.<br />
Kiwa hanteert de meest vérgaande variant<br />
volledig;<br />
• Kees Poortema (Kiwa) demonstreerde hoe<br />
Kiwa de vraag van de drinkwaterbedrijven<br />
naar gerichte informatie heeft vertaald<br />
naar een specifi eke internetpagina <strong>voor</strong><br />
drinkwaterbedrijven<br />
(www.kiwa.nl/drinkwaterbedrijven).<br />
Hiermee is snelle toegang tot gegroepeerde<br />
informatie mogelijk en kunnen<br />
nieuwe ontwikkelingen snel gecommuniceerd<br />
worden;<br />
• Wil van Ophem (Kiwa) gaf uitleg over de<br />
PAS55 (Publicly Available Specifi cation nr.<br />
55). Deze is oorspronkelijk opgesteld door<br />
het British Standards Institute ten behoeve<br />
van de nutsbedrijven. De methodiek biedt<br />
een gestandaardiseerde aanpak <strong>voor</strong><br />
optimaal Risk Based Asset Management<br />
van ‘fysieke assets’. De methodiek vindt<br />
inmiddels ingang bij de netbeheerders<br />
van energie en gas die hiermee invulling<br />
geven aan hun wettelijke taak een goed<br />
kwaliteitsbeleid ten aanzien van netbeheer<br />
te voeren.<br />
Kiwa zoekt naar mogelijkheden om aan<br />
deze bijeenkomst periodiek een vervolg te<br />
geven.<br />
Kees Poortema (Kiwa Nederland)<br />
H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
21
denken<br />
durven<br />
doen<br />
@<br />
geofox-lexmond<br />
Water is een belangrijk thema bij de inrichting van ons<br />
leefmilieu. In toenemende mate ondersteunen we overheden<br />
en bedrijfsleven bij het benutten van kansen op watergebied.<br />
Dit uit zich in het bedenken van concrete oplossingen <strong>voor</strong><br />
verschillende wateropgaven, waarbij het opstellen van<br />
waterhuishoudingsplannen en de procesbegeleiding centraal<br />
staan.<br />
Binnen ons team in Tilburg is ruimte <strong>voor</strong> een talentvolle<br />
Projectleider<br />
(geo)hydrologie en<br />
waterbeheer v/m<br />
Je bent een enthousiaste en ervaren milieuprofessional met<br />
een relevante HBO- of academische opleiding. Bij <strong>voor</strong>keur<br />
heb je ervaring met modelleren (MODFLOW). Los van<br />
inhoudelijke kennis op watergebied verwachten we dat je<br />
onze opdrachtgevers helpt bij het realiseren van hun plannen.<br />
Je bent zowel een communicator als een mediator als het<br />
gaat om het klantencontact en het complexe spanningsveld<br />
van belangen tussen betrokken partijen. Inzicht in en<br />
belangstelling <strong>voor</strong> aanpalende werkvelden zoals bodem,<br />
archeologie, vergunningverlening en ruimtelijke ordening<br />
zijn daarbij een pre. In deze functie kom je in aanraking<br />
met alle aspecten van projectmatig werk met veel eigen<br />
verantwoordelijkheid. Weet jij je talenten te benutten en<br />
ambieer je om op pro-actieve wijze te groeien in je werk,<br />
dan bieden wij je een gevarieerde baan in een professionele<br />
werkomgeving met volop ontwikkelingsmogelijkheden.<br />
Meer weten?<br />
Bel met Boudewijn ter Haar, vestigingsmanager, of neem<br />
contact op met Nienke Erisman-Riezebos, teammanager,<br />
013-458 21 61.<br />
Je schriftelijke sollicitatie kun je sturen naar:<br />
Geofox-Lexmond bv, Afdeling P&O, Postbus 143, 2410 AC<br />
Bodegraven of mail je reactie naar: hrm@geofox-lexmond.nl<br />
www.werkenbijgeofox-lexmond.nl<br />
GIET UW WERVING VOOR<br />
OPLEIDING & PERSONEEL<br />
IN HET JUISTE VAT<br />
Reserveer ook uw personeelsadvertentie<br />
in H 2O, hét tijdschrift <strong>voor</strong><br />
water<strong>voor</strong>ziening en waterbeheer.<br />
010 - 4274180<br />
DynaSand ®: het enige<br />
echte continu zandfilter<br />
Nordic Water Benelux BV<br />
Van Heuven Goedhartlaan 121<br />
1181 KK Amstelveen<br />
T +31(0)20 5032691<br />
F +31(0)20 6400469<br />
www.nordicwater.nl<br />
info@nordicwater.nl<br />
Wereldwijd zijn er al meer dan 20.000 units geplaatst.<br />
Continu zandfilter <strong>voor</strong><br />
drinkwater<br />
proceswater, koelwater<br />
oppervlaktewater<br />
afvalwater<br />
grondwater<br />
fosfaatverwijdering<br />
Biologisch filter <strong>voor</strong><br />
nitrificatie<br />
denitrificatie
Harrie Timmer, Oasen<br />
Jelle Roorda, Grontmij, thans MWH Global<br />
platform<br />
Bronaanpak geneesmiddelen:<br />
<strong>voor</strong>komen beter dan genezen<br />
Het verwijderen van geneesmiddelen uit het effl uent van ‘hot spots’,<br />
zoals ziekenhuizen, draagt lang niet in alle gevallen bij aan de gewenste<br />
vermindering van geneesmiddelen in het milieu. In sommige grond waterbronnen<br />
van drinkwaterbedrijf Oasen zijn sporen van geneesmiddelen<br />
aangetroff en. Op basis van een meetcampagne bij het ziekenhuis Hofpoort in<br />
Woerden, de rwzi Woerden en het drinkwaterbedrijf, blijkt dat de aangetroff en<br />
geneesmiddelen in het grondwater niet gerelateerd kunnen worden aan<br />
lozingen van het ziekenhuis. Ook de directe bijdrage van het ziekenhuis op<br />
de oppervlaktewaterkwaliteit blijkt beperkt, met uitzondering van enkele<br />
metaalhoudende röntgencontrastmiddelen en een antibioticum. Daarnaast<br />
wordt bevestigd dat rwzi’s een redelijke verwijdering van geneesmiddelen<br />
realiseren. Tenslotte blijkt bodempassage eff ectief als buff er om te <strong>voor</strong>komen<br />
dat geneesmiddelen in het drinkwater komen.<br />
Steeds vaker meten we sporen<br />
van geneesmiddelen in het<br />
oppervlakte water, grondwater en<br />
zelfs (in nog kleinere hoeveelheden) in het<br />
drinkwater. Oorzaak hiervan is ons gebruik<br />
van geneesmiddelen en het feit dat deze<br />
niet allemaal in het lichaam afbreken. De<br />
resten ervan komen deels via het riool en<br />
de rwzi’s in het oppervlaktewater terecht en<br />
kunnen via die route ook in het drinkwater<br />
terechtkomen. Dit is niet wenselijk. Reden<br />
<strong>voor</strong> drinkwatermaatschappij Oasen,<br />
Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden,<br />
de Provincie Utrecht en de Zuwe zorggroep<br />
(onder andere ziekenhuis Hofpoort te<br />
Woerden) om te zien of hieraan gezamenlijk<br />
wat kan worden gedaan. Dit vanuit de<br />
veronder stelling dat een signifi cant gedeelte<br />
van de geneesmiddelen, en zeker de<br />
röntgencontrastmiddelen, via het ziekenhuis<br />
in het watermilieu terechtkomt.<br />
De emissie van geneesmiddelen vanuit<br />
zorginstellingen staat al langer in de<br />
belangstelling. In een eerste analyse van de<br />
omvang van de problemen in 2004 is reeds<br />
naar voren gekomen dat zorginstellingen en<br />
in het bijzonder ziekenhuizen een mogelijke<br />
hot-spot zijn als het gaat om de emissie van<br />
humaan gebruikte geneesmiddelen. Op basis<br />
van vervolgstudies 1) zijn begin 2007 door de<br />
staatssecretaris van VROM concrete acties<br />
benoemd die er uiteindelijk toe moeten<br />
leiden dat de emissie van geneesmiddelen<br />
naar het watermilieu verlaagd wordt 2) .<br />
Expliciet wordt in de genoemde brief aan de<br />
Tweede Kamer gesproken over een tweetal<br />
joodhoudende röntgencontrastmiddelen<br />
(amidotrizoinezuur en jopamidol), en het<br />
anti-epilepticum carbamazepine.<br />
Voor deze stoff en is vanuit de drinkwatersector<br />
duidelijk gemaakt dat deze in de<br />
grondstof van drinkwater aangetroff en<br />
worden en dat ze onwenselijk zijn en niet<br />
meer in het watermilieu gebracht zouden<br />
mogen worden. Uit een inventarisatie van<br />
het RIVM uit 2007 3) blijkt dat de aanwezigheid<br />
van spoortjes geneesmiddelen in<br />
drinkwater toeneemt. Ook het RIVM beveelt<br />
aan om gericht te werken aan bestrijding bij<br />
de bron, zoals bij zorginstellingen maar ook<br />
bij<strong>voor</strong>beeld door gescheiden inzameling<br />
van urine bij huishoudens.<br />
Om de omvang van het probleem inzichtelijk<br />
te krijgen, zijn in 2007/2008 enkele<br />
STOWA-onderzoeken uitgevoerd naar de<br />
emissies van geneesmiddelen en mogelijk<br />
reducerende maatregelen in ziekenhuizen en<br />
zorginstellingen 4) . De belangrijkste conclusies<br />
waren:<br />
• Het grootste deel van de emissie van<br />
het ziekenhuis wordt bepaald door een<br />
beperkt aantal stoff en (10 tot 20). Andere<br />
stoff en (ongeveer 500) worden in veel<br />
kleinere hoeveelheden <strong>voor</strong>geschreven en<br />
komen daarmee ook in kleinere hoeveelheden<br />
bij de rwzi’s terecht;<br />
• De bijdrage vanuit ziekenhuizen aan<br />
de emissie van geneesmiddelen wordt<br />
veroorzaakt door met name twee<br />
stofgroepen, namelijk antibiotica en<br />
röntgencontrastmiddelen.<br />
Daarnaast blijkt dat de omvang sterk<br />
locatiespecifi ek is. Op basis van metingen<br />
bij een drietal ziekenhuizen blijkt 22 tot 47<br />
procent van de hoeveelheid geneesmiddelen<br />
die in de rwzi worden gemeten, vanuit<br />
het ziekenhuis te komen. Dit zijn met name<br />
röntgencontrastmiddelen en antibiotica.<br />
Het andere deel wordt <strong>voor</strong>namelijk via de<br />
huishoudens in het afvalwater gebracht.<br />
Deze uitkomsten bevestigen dat een<br />
signifi cant deel van de geneesmiddelen van<br />
een beperkt aantal bronnen afkomstig is en<br />
dat een lokale bronaanpak mogelijk eff ectief<br />
is om een emissiereductie te bewerkstelligen.<br />
In de omgeving Woerden was een goede<br />
mogelijkheid <strong>voor</strong> een quickscan / haalbaarheidsonderzoek<br />
naar de eff ectiviteit van<br />
een bronaanpak: een ziekenhuis met een<br />
regionale functie (Hofpoort te Woerden), een<br />
rwzi die het effl uent van dit ziekenhuis op<br />
het oppervlaktewater loost (rwzi Woerden)<br />
en een drinkwaterwinning die dit water na<br />
gemiddeld 25 jaar bodempassage oppompt<br />
(zuiveringsstation de Hooge Boom, ten<br />
noorden van Woerden).<br />
Proefsituatie Woerden<br />
Oasen onttrekt grondwater <strong>voor</strong> de drinkwater<strong>voor</strong>ziening<br />
ten noorden van Woerden.<br />
Dit water is gemiddeld 25 jaar oud. Ongeveer<br />
20 procent hiervan is van oorsprong<br />
geinfi ltreerd water vanuit de Oude Rijn. De<br />
rest is lokaal geinfi ltreerd regenwater. De<br />
kwaliteit van het oppervlaktewater heeft dus<br />
invloed op de kwaliteit van het onttrokken<br />
grondwater.<br />
Uit metingen van het Hoogheemraadschap<br />
H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
23
de Stichtse Rijnlanden kan worden afgeleid<br />
dat het water van de Oude Rijn gedurende<br />
enkele perioden in het jaar (in de zomer)<br />
lokaal <strong>voor</strong> meer dan 80 procent uit rwzieffl<br />
uent bestaat. Kortom: De waterkwaliteit<br />
van het effl uent afkomstig van de rwzi<br />
Woerden kan een sterke invloed hebben<br />
op de drinkwaterkwaliteit (zie afbeelding).<br />
Op de rwzi Woerden (85.000 i.e.) wordt het<br />
afvalwater verwerkt van het ziekenhuis Zuwe<br />
Hofpoort in Woerden en van de inwoners van<br />
de gemeente Woerden.<br />
De beinvloeding is niet alleen theoretisch:<br />
bij eerdere metingen op het gezuiverde<br />
drinkwater van Oasen ten noorden van<br />
Woerden zijn sporen van het koortsverlagend<br />
middel Fenazon aangetroff en. Overigens<br />
was dit ruim onder de <strong>voor</strong>zorgsnorm<br />
van 100 ng/l (0,1 microgram). Daarnaast is<br />
vanuit andere waterwinlocaties van Oasen<br />
bekend dat het contrastmiddel Iopamidol<br />
en het anti-epilepticum Carbamazepine in<br />
het opgepompte grondwater kan zitten dat<br />
Oasen gebruikt <strong>voor</strong> de drinkwater<strong>voor</strong>ziening.<br />
Deze stoff en breken blijkbaar niet<br />
af tijdens de jarenlange bodempassage van<br />
het water tussen het moment van infi ltreren<br />
in de bodem en het moment dat het door<br />
een grondwaterput wordt onttrokken aan de<br />
bodem.<br />
Schematische situatie semi-driedimensionaal.<br />
24 H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
Om de invloed van het ziekenhuisafvalwater<br />
op de samenstelling van het rwzi-effl uent<br />
(ten aanzien van geneesmiddelen) te<br />
bepalen, begon Oasen in nauwe samenwerking<br />
met het ziekenhuis, Hoogheemraadschap<br />
De Stichtse Rijnlanden en de<br />
Provincie Utrecht een onderzoek. Doel<br />
was inzicht te krijgen in de omvang van de<br />
emissie, de relatie tussen het rwzi-effl uent<br />
en het door Oasen opgepompte grondwater<br />
én de mogelijkheden <strong>voor</strong> maatregelen<br />
om de emissie vanuit het ziekenhuis te<br />
reduceren. Hier<strong>voor</strong> is als eerste stap een<br />
bemonsterings plan opgesteld. Ook is een<br />
inventarisatie gemaakt van mogelijke<br />
vervolgstappen.<br />
Op basis van de resultaten van eerdere<br />
onderzoeken zijn monsters genomen van het<br />
afvalwater van het ziekenhuis en het infl uent<br />
en effl uent van de rwzi Woerden (24-uurs en<br />
debiet-proportioneel). Dit om de samenstelling,<br />
het zuiveringseff ect van de rwzi en<br />
de bijdrage van het ziekenhuis te kunnen<br />
kwantifi ceren.<br />
Om het eff ect te bepalen op de drinkwater<strong>voor</strong>ziening<br />
zijn monsters genomen van het<br />
ruwe grondwater dat als bron dient <strong>voor</strong><br />
de drinkwaterbereiding en het geproduceerde<br />
reine drinkwater. Deze metingen<br />
zijn uitgevoerd in de week van 25 tot 29<br />
augustus 2008. Er is breed geanalyseerd.<br />
Naast pijnstillers, cholesterolverlagers,<br />
hart- en vaatmiddelen, stoff en <strong>voor</strong> chemotherapie<br />
en anti-epileptica is ook gekeken<br />
naar antibiotica.<br />
Resultaten<br />
Analgetica (pijnstillers)<br />
In het ziekenhuisafvalwater bedraagt de<br />
concentratie analgetica tot 2,5 maal de<br />
concentratie in het rwzi-infl uent. Opvallend<br />
is dat Diclofenac nauwelijks wordt verwijderd<br />
in de rwzi. Het koortsverlagende middel<br />
Fenazon blijkt in het effl uent van de rwzi<br />
Woerden drie keer lager aangetroff en dan in<br />
de bronnen <strong>voor</strong> drinkwater op zuiveringsstation<br />
de Hooge Boom. De sporen van<br />
deze stof in de drinkwaterbronnen en het<br />
drinkwater betreff en dan ook waarschijnlijk<br />
een historische vervuiling. De bijdrage vanuit<br />
het ziekenhuis Hofpoort <strong>voor</strong> deze stofgroep<br />
op de totale hoeveelheid gevonden<br />
medicijnen van de rwzi Woerden bedraagt<br />
twee tot drie procent.<br />
Cholesterolverlagers<br />
Alleen de cholesterolverlager Gemfi brozil<br />
is aangetroff en in het afvalwater. Deze stof<br />
wordt <strong>voor</strong> meer dan 90 procent verwijderd<br />
op de rwzi en is niet in de drinkwaterbronnen<br />
aangetroff en. Het aandeel vanuit<br />
het ziekenhuis in het infl uent van de rwzi<br />
bedraagt maximaal één procent.<br />
Anti-epileptica<br />
Van de anti-epileptica ligt de concentratie<br />
Carbamazepine in het afvalwater van het<br />
ziekenhuis ongeveer drie maal zo hoog als de<br />
concentratie in het rwzi-infl uent. De verwijdering<br />
in de rwzi is slecht (negen procent),<br />
maar in de drinkwaterbron wordt deze<br />
stof (nog) niet aangetroff en. Op basis van<br />
metingen op andere locaties wordt verwacht<br />
dat deze stof op den duur waarschijnlijk<br />
wel gevonden zal worden. Carbamazine<br />
breekt niet af tijdens de jarenlange bodempassage<br />
van het water tussen het moment<br />
van infi ltreren in de bodem en het moment<br />
dat het door een grondwaterput wordt<br />
onttrokken aan de bodem. Het aandeel<br />
vanuit het ziekenhuis in het infl uent<br />
bedraagt drie procent.<br />
Hart- en vaatmiddelen<br />
Atenolol, metoprolol en sotalol zijn in<br />
de afvalwaterstromen aangetroff en. De<br />
verwijdering van deze stoff en op de rwzi is<br />
matig (50 procent) tot zelfs negatief (hogere<br />
concentratie in effl uent dan in infl uent, <strong>voor</strong><br />
metoprolol). De bijdrage <strong>voor</strong> deze stoff en<br />
vanuit het ziekenhuis bedraagt één tot twee<br />
procent. Deze stoff en worden niet in de<br />
drinkwaterbronnen aangetroff en.<br />
Röntgencontrastmiddelen<br />
Stoff en die tot de röntgencontrastmiddelen<br />
behoren, worden in relatief hoge<br />
dosering toegediend en daarom ook in<br />
hoge concentraties aangetroff en in het<br />
afvalwater van het ziekenhuis en op de rwzi.<br />
De verwijdering van deze stoff en is <strong>voor</strong><br />
de joodhoudende röntgencontrastmiddelen<br />
uitstekend en <strong>voor</strong> één stof matig<br />
(ioxitalamic acid). Voor de metaalhoudende<br />
middelen met de componenten Barium<br />
en Gadolinium is de verwijdering matig
(Ba 67%) of negatief (Gd -33%, een toename<br />
dus). Voor de joodhoudende middelen<br />
bedraagt het aandeel vanuit het ziekenhuis<br />
in het infl uent van de rwzi 0 tot 7%, <strong>voor</strong> de<br />
metaalhoudende is het aandeel groter: tot<br />
24% (Gd) en 6% (Ba). Barium wordt ook in<br />
de ruwwaterbron en reinwater aangetroff en,<br />
maar de herkomst van dit metaal is daar<br />
niet gekoppeld aan ziekenhuisactiviteiten.<br />
Barium komt ook van nature <strong>voor</strong> in het<br />
grondwater.<br />
Antibiotica<br />
Bij de antibiotica springt een aantal stoff en<br />
er uit, namelijk azithromycin, trimethoprim,<br />
doxycycline, ciprofl oxacin en norfl oxacin.<br />
Deze stoff en worden niet in de drinkwaterbronnen<br />
aangetroff en (behalve azithromycin<br />
in een zeer lage concentratie, 26 ng/l), maar<br />
zijn in sommige gevallen <strong>voor</strong> een belangrijk<br />
deel afkomstig uit het ziekenhuis (ciprofl<br />
oxacin 16%, norfl oxacin 9%, doxycycline<br />
6%). De verwijdering van deze stoff en in de<br />
rwzi is matig (18 tot 89%). Voor geen van<br />
deze stoff en is echter een verband tussen de<br />
lozing van het ziekenhuisafvalwater en de<br />
concentratie in de drinkwaterbronnen aan<br />
te tonen.<br />
Conclusie en aanbeveling<br />
Op basis van de metingen in het afvalwater<br />
van het ziekenhuis Hofpoort, het infl uent en<br />
effl uent van de rwzi Woerden en het ruw- en<br />
reinwater van zuiveringsstation de Hooge<br />
Boom blijkt het volgende:<br />
• Meetbare hoeveelheden geneesmiddelen<br />
komen via de rwzi in het milieu terecht.<br />
Sporen ervan zijn aan te tonen in het<br />
drinkwater;<br />
• De rwzi verwijdert geneesmiddelen slecht<br />
tot redelijk (18 tot 90%);<br />
• De aangetoonde geneesmiddelen in<br />
het infl uent van rwzi Woerden zijn <strong>voor</strong><br />
maximaal enkele procenten afkomstig<br />
van geneesmiddelen, die gebruikt en<br />
uitgescheiden zijn in het Zuwe Hofpoort<br />
ziekenhuis. Uitzonderingen zijn de metaalhoudende<br />
röntgencontrastmiddelen en<br />
enkele antibiotica. De bijdrage bedraagt<br />
<strong>voor</strong> Gadolinium 24% en <strong>voor</strong> Ciprofl<br />
oxacin 16%;<br />
• Daar waar de stoff en uit het effl uent<br />
van de rwzi in het oppervlaktewater<br />
terechtkomen, is een heel gering verband<br />
gevonden tussen de effl uentlozing en<br />
de eventuele aanwezigheid in het door<br />
Oasen opgepompte grondwater (na<br />
oeverfi ltratie). Blijkbaar worden die stoff en<br />
die nog in het effl uent (en daarmee in het<br />
oppervlaktewater) aanwezig zijn, vrijwel<br />
geheel verwijderd in de oeverfi ltratie.<br />
Als nuancering bij de laatste conclusie<br />
moet gemeld worden dat hierbij ook de<br />
tijdsvertraging tussen oppervlaktewater en<br />
grondwater een rol speelt, samen met de<br />
menging met grondwater van een andere<br />
herkomst. Daarnaast volgt uit de metingen<br />
van Fenazon dat waarschijnlijk ook het<br />
gebruik van geneesmiddelen evolueert (de<br />
ene pijnstiller vervangt de andere).<br />
Als we deze resultaten vertalen naar concrete<br />
aanbevelingen, moet worden geconcludeerd<br />
dat <strong>voor</strong> deze situatie in Woerden<br />
een bronaanpak, ingevuld als een alternatieve<br />
bedrijfsvoering of een intensieve<br />
zuiveringsstap op de locatie van het Zuwe<br />
Ziekenhuis, niet leidt tot een substantiële<br />
verlaging van de emissie van geneesmiddelen<br />
naar het door Oasen opgepompte<br />
grondwater.<br />
Voor het oppervlaktewater geldt grofweg<br />
hetzelfde. In de beschreven situatie bedraagt<br />
de geneesmiddelenbijdrage vanuit het<br />
ziekenhuis aan de medicijnresten in het<br />
oppervlaktewater slechts enkele procenten<br />
(met uitzondering van de röntgencontrastmiddelen<br />
en een antibioticum). Zuivering<br />
advertentie<br />
platform<br />
bij het ziekenhuis levert hier theoretisch wel<br />
een bijdrage, maar zal niet leiden tot serieuze<br />
vermindering van de belasting. Belangrijk<br />
extra probleem hierbij is dat <strong>voor</strong> de<br />
verwijdering van röntgencontrast middelen<br />
praktisch nog geen goede technieken<br />
<strong>voor</strong>handen zijn.<br />
Mogelijke emissiereducerende maatregelen<br />
die wel eff ectief kunnen leiden tot een lagere<br />
belasting van het oppervlaktewater met<br />
geneesmiddelen, zijn de vergaande zuivering<br />
van het rwzi-effl uent of bij<strong>voor</strong>beeld een<br />
stringenter beleid rond toelating en gebruik<br />
van medicijnen gericht op het <strong>voor</strong>komen<br />
van resten in het milieu. Ook zouden in<br />
nieuwbouwsituaties (zowel woonwijken als<br />
ziekenhuizen, bejaardencentra) gescheiden<br />
inzameling en behandeling van urine<br />
(waarin 70 procent van alle geneesmiddelen<br />
<strong>voor</strong>komt) op termijn kunnen leiden tot een<br />
verlaging van de belasting van het oppervlaktewater.<br />
LITERATUUR<br />
1) Derksen J. en J. Roorda (2005). Ketenanalyse<br />
humane en veterinaire geneesmiddelen in het<br />
watermilieu. Indicatieve kwantitatieve analyse en<br />
mogelijkheden <strong>voor</strong> reductie van belasting van<br />
het watermilieu. In opdracht van het ministerie van<br />
VROM. Grontmij.<br />
2) Tweede Kamer (2007). Vergaderjaar 2006-2007.<br />
Kamerstuk 28.808, nr. 39.<br />
3) Versteegh J., M. van der Aa en E. Dijkman<br />
(2007). Geneesmiddelen in drinkwater en<br />
drinkwaterbronnen. RIVM.<br />
4) Derksen J., J. Roorda en D. Swart (2007). Verg(h)<br />
ulde pillen: onderzoek naar de emissie van<br />
geneesmiddelen uit ziekenhuizen. STOWA. Rapport<br />
2007-03.<br />
5) Kools S. en J. Roorda (<strong>2009</strong>).<br />
Haalbaarheidsonderzoek bronaanpak<br />
medicijnresten Woerden. Grontmij.<br />
H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
25
Bas Jonkman, Royal Haskoning / TU Delft<br />
Ruben Jongejan, TU Delft / Jongejan Risk Management Consulting<br />
Bob Maaskant, TU Delft / HKV lijn in water<br />
Alex Roos, Rijkswaterstaat Waterdienst<br />
Het risico op slachtoffers bij<br />
overstromingen<br />
In de huidige Wet op de Waterkering zijn overschrijdingskansen gedefi nieerd<br />
<strong>voor</strong> de waterstanden die de primaire keringen veilig moeten kunnen keren.<br />
In toenemende mate wordt echter gevraagd om een integraal waterveiligheidsbeleid,<br />
waarin overstromingskansen (anders dan overschrijdingskansen)<br />
en gevolgen in samenhang worden beschouwd. Zo zet de Europese Richtlijn<br />
Overstromingsrisico’s (ROR) in op risicobeheersing en kondigt het Nationaal<br />
Waterplan met de bijbehorende beleidsnota waterveiligheid 1) aan dat op basis<br />
van overstromingsrisico’s nieuwe veiligheidsnormen zullen worden ontwikkeld.<br />
Het <strong>voor</strong>stel is om de normen uit te drukken als maximaal toelaatbare overstromingskansen<br />
per dijkringgebied. Ook de nieuwe Deltacommissie adviseert om<br />
bij de beoordeling van de mate van veiligheid ten aanzien van overstromingen<br />
uit te gaan van de omvang van overstromingsrisico’s.<br />
Bij risico’s in het waterbeheer staan<br />
niet alleen de kans op dijkdoorbraken<br />
en overstromingen<br />
centraal, maar ook de gevolgen daarvan.<br />
Naast materiële en economische schade is<br />
daarbij ook het verlies van mensenlevens<br />
van belang. Hoewel dat op het gebied van<br />
waterveiligheid nauwelijks het geval is,<br />
wordt op andere beleidsterreinen al expliciet<br />
rekening gehouden met de kans op slachtoff<br />
ers. Een overstroming van laaggelegen en<br />
dichtbevolkte gebieden in Nederland kan<br />
tot zeer veel slachtoff ers leiden 2) . Daarom<br />
is in opdracht van Rijkswaterstaat en het<br />
ministerie van Verkeer en Waterstaat een<br />
verkenning uitgevoerd naar de mogelijke<br />
positie van slachtoff errisico’s in het hoogwaterbeschermingsbeleid<br />
3) .<br />
Bepaling slachtoff errisico’s<br />
Om overstromingsrisico’s te kunnen bepalen,<br />
is allereerst inzicht nodig in de kans op een<br />
overstroming met een bepaalde omvang.<br />
Per overstromingsscenario kan vervolgens<br />
de bijbehorende schade worden berekend.<br />
Het aantal slachtoff ers is afhankelijk van de<br />
waterdiepte en stijg- en stroomsnelheid,<br />
het aantal aanwezigen in het overstroomde<br />
gebied en de mogelijkheden <strong>voor</strong> evacuatie<br />
én het aantal slachtoff ers onder de<br />
aanwezige personen. De modellen die bij<br />
deze berekeningen worden gehanteerd,<br />
zijn gekalibreerd op basis van historische<br />
overstromingen 4) . In het project Veiligheid<br />
Nederland in Kaart worden slachtoff errisico’s<br />
verder in beeld gebracht.<br />
26 H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
Slachtoff errisico’s kunnen op verschillende<br />
manieren worden weergegeven<br />
en afgewogen. Daarbij kan onderscheid<br />
worden gemaakt tussen een individueel en<br />
een maatschappelijk perspectief 5),6),7) . In het<br />
eerste geval gaat het over de overlijdenskansen<br />
van individuen, in het tweede geval<br />
over de kans op een ramp met veel slachtoff<br />
ers. Twee veelgenoemde risicomaten in<br />
dit verband zijn het plaatsgebonden risico<br />
en het groepsrisico. Deze maten worden ook<br />
in het Nederlandse externe veiligheidsbeleid<br />
gehanteerd. Het externe veiligheidsbeleid is<br />
gericht op het beperken van de risico’s <strong>voor</strong><br />
de omgeving bij de productie, de opslag en<br />
het transport van gevaarlijke stoff en.<br />
Het plaatsgebonden risico drukt de kans<br />
uit dat een persoon komt te overlijden<br />
die constant op een bepaalde plaats<br />
aanwezig is (tot de ramp i.c. overstroming<br />
plaatsvindt). Hiermee is het plaatsgebonden<br />
risico een eigenschap van een locatie en<br />
zodoende bruikbaar <strong>voor</strong> onder meer het<br />
vaststellen van risicozones in het kader van<br />
de ruimtelijke ordening. Bij de defi nitie van<br />
het plaatsgebonden risico wordt het eff ect<br />
van evacuatie op de overlijdenskans buiten<br />
beschouwing gelaten. Er kan echter ook <strong>voor</strong><br />
gekozen worden om het eff ect van evacuatie<br />
mee te nemen in de bepaling van risico’s<br />
vanuit individueel perspectief.<br />
In afbeelding 1 is het plaatsgebonden risico<br />
getoond <strong>voor</strong> dijkring 14: Centraal Holland.<br />
Het risico is berekend op basis van de<br />
beschikbare overstromingsscenario’s uit het<br />
project Veiligheid Nederland in Kaart deel 1,<br />
waar<strong>voor</strong> overstromingskansen en gevolgen<br />
zijn geschat. Afbeelding 1 toont dat een<br />
grote ruimtelijke variatie kan bestaan in het<br />
plaatsgebonden risico in een dijkring. De<br />
waarden <strong>voor</strong> dit risico worden weergegeven<br />
op een logaritmische schaal. Dit betekent<br />
dat het verschil in risiconiveau tussen de in<br />
de fi guur onderscheiden risiconiveaus een<br />
factor 10 bedraagt. Het plaatsgebonden<br />
risico ligt <strong>voor</strong> grote delen van Zuid-Holland<br />
boven de 10 -6 per jaar (oftewel een kans om<br />
gemiddeld eens per miljoen jaar om het<br />
leven te komen door overstroming, zonder<br />
evacuatie). Enkele locaties ten noordoosten<br />
van Rotterdam en ten zuiden van Den Haag<br />
hebben een plaatsgebonden risico dat hoger<br />
is dan 10 -6 per jaar.<br />
Dit betekent dat de kans om te overlijden<br />
ten gevolge van een overstroming klein is in<br />
vergelijking met bij<strong>voor</strong>beeld verkeersongevallen.<br />
De waarde ligt in dezelfde orde van<br />
grootte als het risico <strong>voor</strong> ongevallen rond<br />
chemische installaties.<br />
Het groepsrisico geeft de kans (F) op een<br />
ramp met tenminste een N-aantal slachtoff<br />
ers en wordt vaak weergegeven in een<br />
zogeheten FN-curve. Hierin is de kans op een<br />
ramp met N of meer slachtoff ers uitgezet<br />
op de verticale as en het aantal slachtoff ers<br />
N op de horizontale as. Beide assen worden<br />
over het algemeen op logaritmische schaal<br />
getoond. Een FN-curve is te bepalen <strong>voor</strong><br />
een bepaald gebied, zoals een gemeente,
Afb. 1: Het plaatsgebonden risico in dijkring 14 oftewel centraal Holland 3) .<br />
Afb. 2: Groepsrisico / FN-curve <strong>voor</strong> dijkring 14: Zuid-Holland 3) .<br />
Afb. 3: Groepsrisico en het eff ect van verschillende typen maatregelen.<br />
platform<br />
een dijkring of een land, door informatie over<br />
de kansen en gevolgen van overstromingsscenario’s<br />
te combineren. In afbeelding 2<br />
is de FN-curve opgenomen <strong>voor</strong> dijkring<br />
14: Zuid-Holland. Het eff ect van evacuatie<br />
is meegenomen. De berekeningen zijn<br />
gebaseerd op de tussenresultaten van de<br />
studie Veiligheid Nederland in Kaart uit 2005<br />
en de berekeningen worden nu verbeterd in<br />
deel 2. Een FN-curve geeft inzicht in de kans<br />
op een ramp met een bepaalde omvang in<br />
een bepaald gebied en biedt een basis <strong>voor</strong><br />
de beoordeling van het eff ect van verschillende<br />
maatregelen op de slachtoff errisico’s<br />
(zie hieronder).<br />
Rol slachtoff errisico’s in beleid<br />
Na de watersnoodramp is door de (eerste)<br />
Deltacommissie een risicobenadering in het<br />
waterveiligheidsbeleid geintroduceerd. In de<br />
gehanteerde methode wordt een optimaal<br />
beschermingsniveau gevonden door<br />
rekening te houden met de investeringen<br />
in een veiliger systeem en de reductie van<br />
de kans op economische schade. Op basis<br />
van deze analyses en politieke besluitvorming<br />
zijn in de jaren ‘60 en ‘70 normen<br />
vastgesteld <strong>voor</strong> primaire waterkeringen.<br />
Voor Zuid-Holland geldt bij<strong>voor</strong>beeld als<br />
veiligheidsnorm dat de waterkeringen<br />
een belastingniveau dat gemiddeld eens<br />
per 10.000 jaar <strong>voor</strong>komt, veilig moeten<br />
kunnen keren. De huidige normen zijn<br />
echter <strong>voor</strong>al gebaseerd op de economische<br />
waarde en <strong>voor</strong>uitzichten in de jaren ‘60. In<br />
het kader van de <strong>voor</strong>genomen herziening<br />
van de veiligheidsnormen is vorig jaar een<br />
zogeheten kentallen kosten-batenanalyse<br />
uitgewerkt 8) . Daarbij is rekening gehouden<br />
met de daadwerkelijke toename van de<br />
potentiële schade sinds de jaren ‘60. Naast de<br />
uitkomsten van kosten-batenstudies kunnen<br />
ook overwegingen ten aanzien van de<br />
omvang van slachtoff errisico’s een rol spelen<br />
bij het beoordelen van de veiligheid tegen<br />
overstromingen.<br />
Door middel van het stellen van een eis<br />
aan het plaatsgebonden risico is een ieder<br />
een bepaalde basisveiligheid te geven. In<br />
het externe veiligheidsbeleid wordt een<br />
normwaarde gehanteerd die overeenkomt<br />
met een sterftekans van 10 -6 per jaar. Ook de<br />
nieuwe Deltacommissie noemt eenzelfde<br />
maximale overlijdenskans (echter inclusief<br />
evacuatie). Nader onderzoek zal moeten<br />
uitwijzen of en hoe deze aan de eis te<br />
voldoen is <strong>voor</strong> overstromingen en of dit<br />
haalbaar is gelet op de te nemen preventieve<br />
en/of ruimtelijke maatregelen.<br />
Met behulp van een eis aan het groepsrisico<br />
kan de kans per jaar op een ramp met<br />
een bepaald aantal slachtoff ers worden<br />
beperkt (zie afbeelding 3). Bij het afwegen<br />
van groepsrisico’s kan worden uitgegaan<br />
van norm- of referentielijnen met een<br />
kwadratische steilheid. In dat geval moet<br />
een ongeval met tien maal meer slachtoff ers<br />
een 100 keer kleinere kans van optreden<br />
hebben. Een kwadratische steilheid drukt<br />
een maatschappelijke aversie tegen grote<br />
ongevallen uit en sluit aan bij de gebruikte<br />
risicocriteria in het externe veiligheidsbeleid.<br />
H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
27
Het groepsrisico is ook geschikt <strong>voor</strong> het<br />
visualiseren van het eff ect van maatregelen.<br />
Door kansbeperkende maatregelen, zoals<br />
betere waterkeringen, verschuift de lijn naar<br />
beneden: de kans op een bepaald aantal<br />
slachtoff ers wordt kleiner. Risicoreductie<br />
kan ook worden bereikt door het treff en<br />
van gevolgbeperkende maatregelen, zoals<br />
compartimentering van dijkringen of<br />
verbetering van evacuatiemogelijkheden.<br />
Hierdoor vermindert bij dezelfde kans het<br />
aantal slachtoff ers en schuift de lijn naar<br />
links. Ook een combinatie van kans- en<br />
gevolgbeperkende maatregelen is mogelijk.<br />
Slachtoff errisico’s kunnen op verschillende<br />
manieren een plaats krijgen in het waterveiligheidsbeleid.<br />
Onderwerp van beleidskeuze zijn:<br />
• de status van de slachtoff errisico’s<br />
in besluitvorming: gaat het om een<br />
harde norm of meer informerende /<br />
agenderende informatie?<br />
• de strengheid van eventuele eisen aan<br />
slachtoff errisico’s: welk risico vindt men<br />
maatschappelijk acceptabel?<br />
• het type maatregelen waarmee men<br />
risicoreductie wil bewerkstelligen: kansbeperkende,<br />
gevolgbeperkende of een<br />
combinatie van beide?<br />
Op basis van deze elementen kunnen drie<br />
beleidsvarianten worden onderscheiden<br />
waarvan de belangrijkste kenmerken zijn<br />
samengevat in de tabel. Benadrukt wordt<br />
dat in alle drie de gevallen een afweging<br />
plaatsvindt op basis van risico’s, maar dat<br />
in de praktische uitwerking wordt gekozen<br />
<strong>voor</strong> sturing via kans op en/of het gevolg.<br />
De varianten verschillen in beschouwde<br />
maatregelen, betrokken partijen en het<br />
niveau waarop sturing plaatsvindt (centraal,<br />
Overzicht van beleidsvarianten <strong>voor</strong> een risicogebaseerd waterveiligheidsbeleid.<br />
28 H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
decentraal of individueel). Het huidige<br />
beleid kenmerkt zich door collectieve<br />
bescherming met waterkeringen en een<br />
afweging op nationaal niveau. Bij toepassing<br />
van gevolgbeperkende maatregelen komt<br />
het zwaartepunt meer te liggen bij lokale<br />
overheden (bij<strong>voor</strong>beeld <strong>voor</strong> zonering en<br />
rampenbestrijding) of op individueel niveau<br />
(overstromingsbestendig bouwen).<br />
In de huidige beleidsontwikkeling staat<br />
de eerste variant centraal. In het vorig jaar<br />
verschenen advies van de Deltacommissie is<br />
aangegeven dat de kans op slachtoff ers door<br />
een overstroming substantieel kleiner moet<br />
worden. Mede op basis hiervan heeft de<br />
Deltacommissie aangegeven dat de huidige<br />
veiligheidsniveaus van de dijkringen een<br />
factor 10 omhoog moeten.<br />
In aanvulling op de mogelijkheden om<br />
overstromingskansen te verlagen, wordt<br />
onderzoek verricht naar mogelijkheden om<br />
de kwetsbaarheid van het land <strong>voor</strong> overstromingen<br />
te beperken. Door overstromingsrisico’s<br />
als (mede)sturend element in de<br />
ruimtelijke ordening te betrekken, zou men<br />
geleidelijk de toename van de potentiële<br />
gevolgen kunnen afremmen of mogelijk<br />
zelfs terugdringen. Hierbij kan het bij<strong>voor</strong>beeld<br />
gaan om het sturen van de ruimtelijke<br />
ontwikkeling met behulp van overstromingsrisicozonering<br />
9) of het reduceren van<br />
gevolgen door verbetering van rampenbestrijding<br />
of evacuatie.<br />
Uiteindelijk is het vaststellen van de hoogte<br />
en status van veiligheidsnormen een politiekmaatschappelijke<br />
kwestie. Voor de keuze<br />
<strong>voor</strong> nieuwe sturingsmechanismen en het<br />
vaststellen van eventuele nieuwe veiligheidsnormen<br />
is nader onderzoek naar de<br />
bijbehorende economische en bestuurlijke<br />
consequenties van belang.<br />
LITERATUUR<br />
1) Ministerie van Verkeer en Waterstaat (2008).<br />
Ontwerp beleidsnota waterveiligheid.<br />
2) Delft Integraal (2006). Verdrinken in de Randstad.<br />
Nummer 4, pag. 26-29.<br />
3) Jonkman B., R. Jongejan, B. Maaskant, M. Kok en J.<br />
Vrijling (2008). Verkenning slachtoff errisico’s in het<br />
hoogwaterbeschermingsbeleid. Royal Haskoning,<br />
HKV Lijn in Water, TU Delft en Jongejan Risk<br />
Management Consulting. Rapport ???????<br />
4) Jonkman B. (2007). Loss of life estimation in<br />
fl ood risk assessment - theory and applications.<br />
Proefschrift TU Delft.<br />
5) Technische adviescommissie <strong>voor</strong> de<br />
waterkeringen (1985). Enkele gedachten<br />
aangaande een aanvaardbaar risiconiveau<br />
in Nederland. Rapport TAW-werkgroep 10<br />
‘Probabilistische methoden’.<br />
6) Vrijling J., W. van Hengel en R. Houben (1998).<br />
Acceptable risk as a basis for design. Reliability<br />
Engineering and System Safety jaargang 59, pag.<br />
141-150.<br />
7) Deltacommissie (2008). Samen werken met water.<br />
8) Rijkswaterstaat (2008). Waterveiligheid 21e eeuw -<br />
kengetallen kosten-batenanalyse.<br />
9) Nijwening S., S. de Vuyst, B. Jonkman, P. Lamberigts<br />
en F. Duenk (2008). Overstromingsrisicozonering<br />
- naar een groter risicobewustzijn in ruimtelijke<br />
afwegingen. Royal Haskoning. Eindrapport 9T2004.<br />
A0.<br />
sturen op: kenmerken en norm / bestuurlijk mogelijke betrokken<br />
implicaties instrument maatregelen partijen<br />
overstromingskans Gevolgen zijn gegeven. Toename gevolgen Overstromingskans dijkversterking, Verkeer en<br />
gecompenseerd door kleinere (bepaald door ‘Ruimte <strong>voor</strong> Waterstaat,<br />
overstromingskans. uitkomsten van KBA de Rivier’ waterschappen<br />
en analyse<br />
slachtoff errisico’s)<br />
gevolgen Overstromingskans ligt vast (vastgesteld Sturing ontwikkeling ruimtelijke ordening VROM, provincies,<br />
op basis kosten-batenanalyse), sturen op gevolgen, bij<strong>voor</strong>beeld en zonering gemeentes, BZK,<br />
gevolgbeperking. Hierdoor mogelijk via zonering, aangepast bouwen, veiligheidsregio’s<br />
beperkingen <strong>voor</strong> groei en ruimtelijke stand-still van risico’s terpen, evacuatie<br />
ordening. en gevolgen<br />
overstromingskans per geval afweging van kans- of gevolg- KBA, dijkversterking / Verkeer en<br />
en gevolgen beperkende maatregelen, mede op basis slachtoferrisico’s ‘Ruimte <strong>voor</strong> Waterstaat,<br />
(-> risico) van eff ectiviteit en maatschappelijke de Rivier’ waterschappen,<br />
consequenties. Kan leiden tot complexe aangepast bouwen VROM, provincies,<br />
besluitvorming, afwegingskader nodig ruimtelijke ordening gemeentes, BZK,<br />
(zonering), terpen, veiligheidsregio’s.<br />
evacuatie
Piet Verdonschot, Alterra<br />
Karin Didderen, Alterra<br />
platform<br />
Bereiken doelsoorten een nieuw<br />
gegraven beek?<br />
Over de eff ecten van grootschalige beekherstelprojecten en de mate waarin<br />
dergelijke projecten bijdragen aan het behalen van natuur- en KRW-doelen is<br />
nog niet veel bekend. Onderzoekers van Alterra volgden de veranderingen in<br />
het ecosysteem van de drie jaar geleden gegraven Geeserstroom in Drenthe.<br />
De resultaten tonen dat de beekfauna na twee jaar gekenmerkt wordt door<br />
kolonisten en dat het aantal echte beeksoorten achterblijft. Dit duidt op dispersieproblemen<br />
of het ontbreken van een geschikt leefmilieu <strong>voor</strong> de verwachte<br />
laaglandbeeksoorten.<br />
Uit onderzoek uit 2006 3) bleek dat<br />
veel beekherstelprojecten niet<br />
leiden tot het gewenste doel. Zo<br />
komt het <strong>voor</strong> dat maatregelen niet zorgen<br />
<strong>voor</strong> het herstel van de juiste abiotische<br />
rand<strong>voor</strong>waarden, waardoor het terugdringen<br />
van hoge nutriëntengehalten een<br />
probleem blijft en de variatie in stroming en<br />
structuren vaak nog ontbreekt. Een factor die<br />
bepalend is <strong>voor</strong> het succes van het herstel<br />
van beekfauna, is de schaal waarop herstel<br />
wordt gepleegd. Daarnaast kunnen barrières<br />
<strong>voor</strong> soorten bij de kolonisatie van nieuw<br />
ingerichte systemen leiden tot tegenvallende<br />
resultaten van herstelmaatregelen.<br />
Over ecologische eff ecten van grootschalige<br />
projecten is nog weinig bekend. Onderzoek<br />
naar eff ecten van grootschalige herstelprojecten<br />
is nodig om maatregelen te kunnen<br />
optimaliseren en omdat onderliggende<br />
processen van invloed kunnen zijn op het<br />
behalen van natuur- en KRW-doelen elders in<br />
Nederland.<br />
Knelpunten <strong>voor</strong> beekfauna bij ecologisch herstel<br />
van beken 1) .<br />
• barrières <strong>voor</strong> soorten bij (her)<br />
kolonisatie<br />
• verplaatsing van habitatgebruik van<br />
beeksoorten<br />
• introductie van soorten (exoten)<br />
• grootschalige of langdurige<br />
processen (bij<strong>voor</strong>beeld extreme<br />
weersomstandigheden/ klimaatverandering)<br />
• ongeschikte schaal waarop herstelmaatregel<br />
plaatsheeft<br />
Voorbeeldproject Geeserstroom<br />
De kern van herstel is het succesvol<br />
terugkeren van de beoogde doelsoorten<br />
(indicatoren <strong>voor</strong> bij<strong>voor</strong>beeld natuurwaarden<br />
of de ecologische kwaliteit van de<br />
Kaderrichtlijn Water). Zowel de abiotische<br />
eff ecten van de herstelmaatregelen als de<br />
daadwerkelijke terugkeer van soorten zijn<br />
gevolgd in de Geeserstroom 2) . Dit beekherstelproject<br />
is bijzonder, omdat het de herinrichting<br />
van een geheel bovenloopsysteem<br />
betreft, waarbij een geheel nieuwe beekloop<br />
is gegraven.<br />
Begonnen is met het meten van de<br />
nulsituatie (2004-2005). In de jaren na de<br />
herinrichting (2006-2007) zijn op vaste<br />
punten (a)biotische variabelen gemonitord.<br />
Gegevens na herinrichting zijn vergeleken<br />
met gegevens van de nulsituatie om te<br />
bepalen wat de eff ecten van dit herinrichtingsproject<br />
zijn.<br />
Het onderzoek moet leiden tot inzicht in<br />
de processen en factoren die leiden tot<br />
succesvol beekherstel. Specifi eke onderzoeksvragen<br />
waren hierbij: Zijn de veranderingen<br />
in de abiotiek van invloed op de te<br />
verwachten doelsoorten in de beek? Welke<br />
soorten zijn verdwenen door de herinrichting?<br />
En welke soorten koloniseren de<br />
nieuwe beek en na hoeveel tijd gebeurt dit?<br />
Veranderingen in abiotiek van invloed op te<br />
verwachten doelsoorten?<br />
Voor herinrichting was de beek diep<br />
vergraven, met bijbehorende grote<br />
taludhoogte en waterdiepte. Ook bestond<br />
door de vergraving weinig hoogteverschil<br />
tussen de verschillende beektrajecten<br />
en werd de beek gekenmerkt door een<br />
korte weglengte en een gering verval.<br />
De verwachting is dat typische laaglandbeeksoorten<br />
kunnen profi teren van het<br />
toegenomen verval en veranderde hydromorfologie<br />
na herinrichting met bijbehorende<br />
verondieping en toegenomen<br />
stroomsnelheid op sommige trajecten. Het<br />
proces van herinrichting, het nog niet in<br />
evenwicht zijn van de nieuwe hydrologische<br />
condities en wisselende weersomstandigheden<br />
in 2006 en 2007 hebben geleid<br />
tot sterk wisselende abiotische condities,<br />
waardoor soorten die goed om kunnen gaan<br />
met verstoringen tot nog toe de overhand<br />
hebben in de heringerichte beek.<br />
De referentiewaarden (GET) <strong>voor</strong> het referentietype<br />
R4 van de Kaderrichtlijn Water <strong>voor</strong><br />
de nutriënten totaal stikstof en totaal fosfor<br />
zijn respectievelijk 4 mg N/l en 0,12 mg P/l.<br />
Deze waarden worden in de heringerichte<br />
Geeserstroom vaak overschreden. In natte<br />
periodes komt er veel nutriëntenrijk water<br />
uit het gemaal en is er minder invloed van<br />
kwel; bovendien speelt de nalevering van<br />
nutriënten een rol bij de onveranderde<br />
nutriënten concentraties in de beek. De<br />
diatomeeëngemeenschap, die sterk op<br />
nutriënten reageert, vertoont dan ook geen<br />
duidelijke verbetering na de herinrichting.<br />
De verwachting is dat bij het halen van de<br />
referentiewaarden <strong>voor</strong> totaal stikstof en<br />
totaal fosfor, typische laaglandbeek fl ora en<br />
fauna een kans krijgen zich te ontwikkelen.<br />
Welke soorten verdwenen door<br />
herinrichting?<br />
Na herinrichting verdwijnen 51 soorten<br />
(25%), <strong>voor</strong>namelijk mijten, tweekleppigen,<br />
bloedzuigers, vlokreeften, slijkvliegen,<br />
libellen en wormen. Opvallend hierbij is het<br />
grote aantal soorten dat niet kan vliegen,<br />
zoals slakken, wormen, en bloedzuigers,<br />
H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
29
De nieuwe beekloop van de Geeserstroom, kort na aanleg (foto: Martin van den Hoorn).<br />
die de nieuwe loop niet weten te bereiken.<br />
Daarnaast is het leefmilieu van veel soorten,<br />
zoals de kever Anacaena limbata, gekoppeld<br />
aan voedselrijke, vegetatierijke stilstaande of<br />
genormaliseerde wateren, een leefmilieu dat<br />
verdwenen is door de herinrichting.<br />
Welke soorten koloniseren wanneer de<br />
nieuwe beek?<br />
In 2006 is het aantal macrofaunasoorten<br />
en hun abundanties erg laag. Het grootste<br />
deel van de oorspronkelijke macrofauna<br />
(60%) heeft in 2007 de nieuwe loop weten<br />
te koloniseren. De verwachte komst van<br />
typische laaglandbeeksoorten, als ook<br />
doelsoorten, blijft tot dusver achter.<br />
Wel zijn er 36 nieuwe soorten bijgekomen.<br />
Deze verplaatsen zich <strong>voor</strong>al vliegend<br />
(wantsen, dansmuggen en muggen). Voor<br />
een deel zijn dit typische kolonisten, die<br />
bestand zijn tegen verstoringen of zich<br />
handhaven in semi-permanente wateren.<br />
Daarnaast zijn enkele stromingsindicatoren<br />
verschenen, zoals de kriebelmuggen van het<br />
genus Simulium. Dit kan er op duiden dat<br />
de nieuw ingerichte situatie een leefmilieu<br />
biedt aan beekorganismen, dat <strong>voor</strong>heen<br />
niet aanwezig was. Het aantal rheofi ele<br />
soorten nam na de herinrichting niet toe. Wel<br />
is in 2007 een sterke toename in het aantal<br />
indicatoren <strong>voor</strong> droogval te zien. Dit geeft<br />
aan dat droogval een belangrijke rol speelt<br />
en het kolonisatieproces nog in volle gang is.<br />
Stand van zaken<br />
Vanuit de diatomeeën- en macrofaunagemeenschap<br />
zijn er verschillende aanwijzingen<br />
dat het kolonisatieproces van de<br />
30 H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
heringerichte Geeserstroom nog in volle<br />
gang is. Door stilstand en droogval op veel<br />
plekken in de beek, wisselende weersomstandigheden<br />
en onveranderde nutriëntenconcentraties<br />
zijn de abiotische rand<strong>voor</strong>waarden<br />
<strong>voor</strong> aquatische organismen nog<br />
niet op orde. Ook zijn dispersieproblemen<br />
van de verwachte laaglandbeeksoorten niet<br />
uitgesloten en zouden barrières <strong>voor</strong> de<br />
soorten nog steeds een grote rol kunnen<br />
spelen bij de kolonisatie van de heringerichte<br />
beek. Deze echte beeksoorten<br />
hebben echter pas een kans om zich te<br />
vestigen als de abiotische condities voldoen<br />
aan de normen van de goede ecologische<br />
toestand.<br />
Dispersie en beekherstel<br />
Tot nu toe blijkt dat <strong>voor</strong>al vliegende<br />
insecten het heringerichte gebied snel<br />
bereiken, terwijl tweekleppigen, mijten<br />
en bloedzuigers dit juist niet doen<br />
(zie afbeelding 1). De vraag is of deze<br />
verandering van soorten samenhangt met<br />
aan- of afwezigheid van geschikte habitat,<br />
of van het vermogen van soorten om zich<br />
te verspreiden. Stilstaande, diepe, vaak<br />
plantenrijke genormaliseerde trajecten<br />
Afb. 1: Verhouding van taxa die nieuw zijn na de herinrichting en die verdwenen zijn door de herinrichting, per<br />
soortgroep. < 1 = een afname in het aantal soorten per soortgroep. > 1 = een toename in het aantal soorten per<br />
soortgroep na herinrichting.
hebben plaatsgemaakt <strong>voor</strong> kale, oppervlakkig<br />
afstromende of tijdelijk droogvallende<br />
trajecten in de beek. Wellicht is de<br />
soortverschuiving gekoppeld aan deze<br />
habitat verschuiving. Anderzijds is het<br />
dispersievermogen, de mogelijkheid om<br />
de nieuw ingerichte habitat te bereiken,<br />
ook een mogelijke verklarende factor van<br />
de soortensamenstelling in het heringerichte<br />
traject. Vliegende soorten kunnen<br />
de nieuw ingerichte beek bereiken vanuit<br />
nabij gelegen waterlichamen of eerder<br />
ingerichte delen van de beek. Daarnaast<br />
verkeren sommige soorten ten tijde van<br />
de herinrichting als adulten in een terrestrisch<br />
stadium, waardoor ze geen directe<br />
negatieve invloed van het herinrichtingsproces<br />
ondervinden en de nieuwe beek<br />
snel kunnen bereiken. Tweekleppigen,<br />
mijten, bloedzuigers, vlokreeften, slakken en<br />
wormen kennen dit vliegende stadium niet<br />
(hoewel soorten die meeliften met andere<br />
insecten of vogels hierop een uitzondering<br />
vormen). Deze groepen kunnen een nieuw<br />
gegraven loop alleen bereiken, als er een<br />
directe waterverbinding is met de nieuwe<br />
locatie. Tijdens graafwerkzaamheden kunnen<br />
deze groepen tevens gemakkelijk verplaatst<br />
of bedolven worden. Als leden van deze<br />
groepen <strong>voor</strong>komen in de oude situatie en<br />
gewenst zijn in de nieuw ingerichte situatie,<br />
is het aan te raden rekening te houden met<br />
bronpopulaties om zo het kolonisatieproces<br />
in de nieuwe beek te versnellen. Dit kan door<br />
het tijdelijke aanbrengen van een waterverbinding<br />
naar de nieuwe beekloop, het<br />
aanleggen van een bypass of evacuatie van<br />
soorten tijdens graafwerkzaamheden. Ook<br />
kan een populatie ‘geënt’ worden door het<br />
inbrengen van kleine hoeveelheden soorten<br />
van locaties waar geen herinrichting heeft<br />
plaatsgevonden (bij<strong>voor</strong>beeld vanuit bovenstrooms).<br />
Dit laatste is nog nooit onderzocht,<br />
waardoor de eff ectiviteit van deze maatregel<br />
niet met behulp van bestaand onderzoek<br />
kan worden onderbouwd. Wel is duidelijk<br />
dat veel soorten een nieuw gegraven beek<br />
niet op eigen kracht, of pas na lange tijd,<br />
bereiken. Dit heeft implicaties wanneer op<br />
korte termijn ecologische doelen moeten<br />
worden gerealiseerd.<br />
De toekomst<br />
Twee jaar na het uitvoeren van het grootschalig<br />
herinrichtingsproject van de<br />
bovenloop blijkt dat het kolonisatieproces<br />
van de nieuw gegraven loop nog in volle<br />
gang is. Uit eerdere evaluaties van monitoringsgegevens<br />
van beekherstelprojecten<br />
blijkt dat verbeteringen in het ecosysteem<br />
vaak pas na langere tijd optreden (vijf tot<br />
tien jaar). Langjarige monitoring van de<br />
herinrichting van de Geeserstroom geeft<br />
waarschijnlijk een ander en ook completer<br />
platform<br />
beeld van de eff ecten van een grootschalig<br />
herinrichtingsproject dan de resultaten na<br />
twee jaar. Bij het uitvoeren van maatregelen<br />
waarbij herstel van doelsoorten wordt<br />
beoogd, moet duidelijk ook rekening<br />
gehouden worden met de termijn die<br />
soorten nodig hebben om een herstelde<br />
habitat te bereiken. Wanneer monitoring<br />
bedoeld is om ook te leren van de eff ecten<br />
van maatregelen en de daarop volgende<br />
ontwikkelingsprocessen, al dan niet om<br />
tussentijds bij te sturen, dan is een frequente<br />
monitoring zinvol. Zo was de beekmoerasontwikkeling<br />
(zie elders in deze uitgave<br />
van H 2O) niet geheel <strong>voor</strong>zien maar kan<br />
aanleiding zijn tot het zinvol bijstellen van de<br />
doelen.<br />
LITERATUUR<br />
1) Bond N. en P. Lake (2003). Local habitat restoration<br />
in streams: constraints on the eff ectiveness<br />
of restoration for stream biota. Ecological<br />
Management and Restoration nr. 4, pag. 193-198.<br />
2) Didderen K., A. Besse-Lototskaya, M. van den<br />
Hoorn, J. Sinkeldam, R. Wiggers en P. Verdonschot<br />
(2008). Herinrichting Geeserstroom; beschrijving<br />
van de monitoringsresultaten. Alterra. Rapport<br />
1790.<br />
3) Nijboer R. en J. Bosman (2006). Een expertsysteem<br />
<strong>voor</strong> de keuze van hydrologische maatregelen;<br />
IV Bepaling van ecologische eff ecten van<br />
herstelmaatregelen. Alterra. Rapport 1366.<br />
Alles wat Fryslân mooi maakt<br />
Wij zijn op zoek naar een<br />
• technisch medewerker rioleringen (m/v)<br />
<strong>voor</strong> 36 uur per week.<br />
advertentie<br />
Een boeiende functie met een verscheidenheid aan taken. Zoals het bijhouden<br />
van beheerssystemen, het jaarlijks maken van uitvoeringsprogramma’s en het<br />
maken van RAW-bestekken. Een functie met eindschaal 9<br />
De volledige functiebeschrijving is te vinden op:<br />
www.werkeninfriesland.nl of www.t-diel.nl of op te vragen bij<br />
de afdeling BMO/p&o, tel. 0511-460551<br />
Uw sollicitatie verwachten wij <strong>voor</strong> 12 <strong>mei</strong> a.s. Reactie te sturen naar de<br />
gemeente Tytsjerksteradiel, afdeling BMO/p&o, Postbus 3, 9250 AA Burgum<br />
of per mail naar wdijkstra@t-diel.nl<br />
H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
31
Ron van der Oost, Waternet<br />
Annie Kreike, Waterproef<br />
Monitoring van microcystine<br />
bij de risicoanalyse van giftige<br />
blauwalgen in zwemwater<br />
Omdat veel blauwalgen giftige cyanotoxines, zoals microcystine, kunnen<br />
produceren, kan een verhoogde concentratie in oppervlaktewater problemen<br />
veroorzaken <strong>voor</strong> mens en milieu. In het protocol van de Commissie Integraal<br />
Waterbeheer 1) , dat de meeste Nederlandse waterkwaliteitsbeheerders<br />
hanteren, is een raamwerk beschreven <strong>voor</strong> de monitoring van cyanotoxines.<br />
Het was echter niet duidelijk wat de beste manier is om binnen de grenzen<br />
van dit raamwerk de risico’s <strong>voor</strong> de zwemmers te bepalen. Daarom hebben<br />
Waternet en Waterproef in opdracht van STOWA een onderzoek uitgevoerd<br />
om te komen tot een optimale monitoring van microcystine. Het doel was om<br />
ondubbelzinnige methoden te beschrijven <strong>voor</strong> de monsterneming, extractie<br />
en analyse, waarbij rekening wordt gehouden met zowel de veiligheid van de<br />
zwemmers als de economische belangen. In het nieuwe blauwalgenprotocol<br />
van de werkgroep Cyanobacteriën wordt echter <strong>voor</strong>gesteld om de risico’s van<br />
blauwalgen te bepalen aan de hand van celtellingen. Het is daarom de vraag of<br />
de microcystine-analyse nog wel toekomst heeft.<br />
Cyanobacteriën (ook blauwalgen<br />
genoemd) komen het hele jaar<br />
<strong>voor</strong> in het water, met doorgaans<br />
een piek in de (na)zomer. Een combinatie<br />
van temperatuur, licht en voedingsstoff en<br />
(<strong>voor</strong>al stikstof en fosfaten) kan aanleiding<br />
geven tot een massale groei. In een stabiele<br />
waterkolom kunnen drijfl agen ontstaan van<br />
zeer hoge concentraties cyanobacteriën.<br />
Omdat van veel cyanobacteriën bekend is<br />
dat ze zeer giftige stoff en (cyanotoxines)<br />
kunnen produceren, kan een hoog gehalte<br />
aan cyanobacteriën problemen veroorzaken<br />
<strong>voor</strong> mens en milieu 2) . Er zijn verschillende<br />
soorten cyanotoxines bekend, maar tot<br />
enkele jaren geleden werden in Nederland<br />
<strong>voor</strong>al de zogeheten microcystines<br />
gevonden 3) . Om de mens te beschermen<br />
tegen de gevaren van cyanotoxines, heeft<br />
de VN-wereldgezondheidsorganisatie WHO 4)<br />
richtlijnen gegeven <strong>voor</strong> de maximale<br />
gehalten aan microcystines in drinkwater<br />
(1 μg/l) en zwemwater (20 μg/l). Het werd<br />
echter aan de beleidsmakers, onderzoekers<br />
en laboratoria overgelaten welke procedures<br />
moeten worden gebruikt bij de bemonstering,<br />
de monster<strong>voor</strong>bewerking en de<br />
analyse.<br />
In de literatuur was geen eenduidig<br />
protocol <strong>voor</strong>handen dat voldoet aan de<br />
32 H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
volgende <strong>voor</strong>waarden: de gezondheid<br />
van de mens moet worden beschermd<br />
(vals-negatieve resultaten zijn ongewenst)<br />
én het economische belang moet worden<br />
gerespecteerd (vals-positieve resultaten zijn<br />
ongewenst).<br />
Het uiteindelijke doel van dit onderzoek was<br />
om een procedure <strong>voor</strong> de microcystineanalyse<br />
te vinden die zoveel mogelijk<br />
aan de beide <strong>voor</strong>waarden voldoet 5) . Bij<br />
betrouwbare resultaten van de cyanotoxinemonitoring<br />
zullen de adviezen die<br />
naar aanleiding van deze analyses worden<br />
gegeven, gerespecteerd worden door zowel<br />
zwemmers als exploitanten.<br />
Bemonstering van blauwalgen<br />
De werkgroep Cyanobacteriën heeft<br />
richtlijnen opgesteld <strong>voor</strong> de bemonstering<br />
van oppervlaktewater met cyanobacteriën.<br />
In dit protocol worden vier<br />
situaties onderscheiden die visueel kunnen<br />
worden waargenomen: drijfl aag binnen de<br />
zwemzone, drijfl aag buiten de zwemzone,<br />
cyanodominantie of verdachte locatie zonder<br />
visuele indicatie (zie schema). Voor elke<br />
situatie wordt de strategie (waar en hoeveel<br />
monsters nemen) en de uitvoering (hoe<br />
bemonsteren) beschreven. In 2006 zijn de<br />
ervaringen met het protocol geëvalueerd.<br />
Naar aanleiding van commentaren van<br />
belanghebbenden (waterschappen,<br />
provincies en Rijkswaterstaat) is het bemonsteringsprotocol<br />
aangescherpt en op enkele<br />
punten duidelijker gemaakt. In de defi nitieve<br />
versie is ook een interpretatie van de analysegegevens<br />
opgenomen (zie www.stowa.nl).<br />
Selectie van snelle en simpele<br />
extractiemethode<br />
In het CIW-protocol zijn naast de tijdrovende<br />
Fastner-extractie drie snelle methoden<br />
aangegeven om monsters van oppervlaktewater<br />
te extraheren: met een ultrasoon probe<br />
(één minuut), met een kokend waterbad<br />
(één minuut) en met een magnetron (negen<br />
minuten). Daarnaast wordt ook de methode<br />
van herhaald invriezen en ontdooien<br />
gebruikt. In de literatuur worden wel snelle<br />
extractiemethoden beschreven 6) , maar een<br />
goede vergelijking van het rendement en de<br />
reproduceerbaarheid van de bovenvermelde<br />
methoden ontbreekt. Op het laboratorium<br />
van Waterproef is een onderzoek uitgevoerd<br />
naar de betrouwbaarheid van verschillende<br />
snelle en simpele extractiemethoden: trillen<br />
met ultrasoon probe, koken in waterbad,<br />
verwarming met magnetron en herhaald<br />
invriezen en ontdooien. De methoden<br />
werden alle vergeleken met de betrouwbare<br />
maar tijdrovende methanol extractie
Afb. 1: Stroomschema <strong>voor</strong> de bemonstering van blauwalgen.<br />
volgens Fastner et al 7) . Het onderzoek werd<br />
uitgevoerd in vier monsters met verschillende<br />
hoeveelheden en soorten cyanobacteriën.<br />
Op grond van het criterium dat de<br />
methode betrouwbaar (hoog rendement en<br />
goede reproduceerbaarheid), snel en simpel<br />
moet zijn, werd geconcludeerd dat koken in<br />
een waterbad gemiddeld de beste resultaten<br />
gaf (afbeeldingen 2 en 3).<br />
Optimalisatie van de<br />
extractiemethode<br />
Hoewel door Metcalf en Codd 6) een<br />
kooktijd van één minuut als voldoende<br />
werd aangegeven, lijkt het niet zinvol om<br />
deze korte kooktijd aan te houden met<br />
een monstervolume van twee milliliter. Het<br />
monster zal namelijk enkele minuten nodig<br />
hebben om op te warmen in het waterbad.<br />
Daarnaast bleek uit het onderzoek dat de<br />
reproduceerbaarheid van een celextractie<br />
met tien minuten koken onvoldoende was.<br />
Afb. 2: Gemiddelde extractie rendementen van vijf verschillende snelle methoden<br />
ten opzichte van de bewerkelijke Fastner MeOH extractie (1): ultrasoon probe (2),<br />
kokend waterbad (3), magnetron (4), vries/dooi met ultrasoonbad (5) en vries/dooi<br />
met blender (6).<br />
Op grond van de onderzoeksresultaten lijkt<br />
een kooktijd van 30 minuten optimaal. Een<br />
verdere verlenging van de kooktijd (40 en 60<br />
minuten) bleek geen duidelijke invloed op de<br />
kwaliteit van deze extractie te hebben.<br />
De resultaten van microcystine-analyse<br />
kunnen worden beinvloed door binding<br />
van de stof aan de plastic onderdelen<br />
(bewaarvaatjes, pipetpuntjes, injectiespuiten,<br />
etc.), waarmee ze tijdens de<br />
extractie in contact komen. Deze binding<br />
kan worden <strong>voor</strong>komen door toevoeging<br />
van methanol. Maar omdat de ELISAanalyse<br />
(Enzyme-Linked Immuno Sorbent<br />
Assay) van microcystine door methanol<br />
kan worden verstoord, werd daarvan<br />
echter bij <strong>voor</strong>keur geen gebruik gemaakt.<br />
De ELISA-analyse is zo gevoelig dat bij<br />
microcystinegehalten boven 1,6 μg/l een<br />
verdunning van het extract moet worden<br />
gemaakt. Monsters met gehalten rond de<br />
platform<br />
zwem waternormen (10 en 20 μg/l) zullen dus<br />
altijd moeten worden verdund.<br />
Daarom is het mogelijk om de celextractie<br />
uit te voeren bij hoge methanolconcentraties,<br />
waarna het gefi ltreerde extract <strong>voor</strong><br />
de ELISA-analyse zodanig met demiwater<br />
wordt verdund dat het methanolgehalte in<br />
het eindextract onder de kritische grens van<br />
vijf procent ligt. Uit het onderzoek bleek dat<br />
toevoeging van 50 procent methanol aan<br />
het monster een positieve invloed had op<br />
het rendement en de reproduceerbaarheid<br />
van de extractie. De methanoltoevoeging<br />
kan niet worden toegepast als de monsters<br />
onverdund worden geanalyseerd, bij<strong>voor</strong>beeld<br />
<strong>voor</strong> een toetsing aan de drinkwaternorm<br />
van één μg/l. Omdat in eerste aanleg<br />
werd verondersteld dat de ELISA-analyse<br />
moest worden uitgevoerd met heldere<br />
extracten, werden de ruwe extracten gecentrifugeerd<br />
en gefi ltreerd. Uit nader onderzoek<br />
bleek echter dat deze stappen niet nodig<br />
Afb. 3: Gemiddelde reproduceerbaarheid (% standaard deviatie) van de bewerkelijke<br />
Fastner MeOH extractie (1) en vijf verschillende snelle methoden: ultrasoon<br />
probe (2), kokend waterbad (3), magnetron (4), vries/dooi met ultrasoonbad (5) en<br />
vries/dooi met blender (6).<br />
H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
33
zijn, zodat het extractieprotocol nog simpeler<br />
kon worden gemaakt. Het is <strong>voor</strong> de reproduceerbaarheid<br />
echter wel nodig om het ruwe<br />
extract <strong>voor</strong> de ELISA-analyse zeer goed te<br />
homogeniseren (zie www.stowa.nl).<br />
Vergelijking ELISA- en HPLC-analyse<br />
Omdat de HPLC-analyse minder gevoelig<br />
is dan de ELISA-analyse, moet er altijd een<br />
concentrering van de cellen in het water<br />
plaatsvinden door middel van fi ltratie. Met<br />
deze procedure wordt dus alleen het intracellulaire<br />
microcystine (aanwezig in de cellen)<br />
geëxtraheerd en wordt het extracellulaire<br />
microcystine (aanwezig in de waterfase)<br />
niet bepaald. Uit de resultaten van het in dit<br />
rapport beschreven onderzoek blijkt echter<br />
dat het extracellulaire microcystinegehalte in<br />
sommige gevallen zeer hoog kan zijn (ruim<br />
95 procent). Er is een afgeleid extractieprotocol<br />
gemaakt dat ook <strong>voor</strong> HPLC-analyses<br />
gebruikt zou kunnen worden. Voor monsters<br />
met lage gehalten aan cyanobacteriën lijkt<br />
het protocol waarbij het fi lter met cellen<br />
een half uur gekookt wordt in 50 procent<br />
methanol, goed te werken. Bij hogere celconcentraties<br />
wordt het microcystine echter<br />
niet volledig van het fi lter geëxtraheerd en<br />
is de methode dus ongeschikt. De met HPLC<br />
bepaalde MC-gehalten op de fi lters waren<br />
in alle gevallen lager dan de met ELISA<br />
bepaalde gehalten. Dit kan enerzijds worden<br />
verklaard met het feit dat bij de HPLC-analyse<br />
slechts twee van de circa 60 microcystines<br />
werden geanalyseerd (RR-MC en LR-MC),<br />
terwijl met de ELISA-analyse meerdere<br />
microcystines kunnen worden aangetoond.<br />
In de HPLC-chromatogrammen werden ook<br />
onbekende componenten gevonden die<br />
op grond van hun UV-spectrum leken op<br />
microcystines, maar die niet konden worden<br />
gekwantifi ceerd. Daarnaast is het mogelijk<br />
dat bij de extra extractiestappen (indampen<br />
en fi ltreren van het extract) die <strong>voor</strong> de HPLCanalyse<br />
nodig waren microcystines verloren<br />
zijn gegaan.<br />
Kwaliteit van de microcystineanalyses<br />
De betrouwbaarheid van de resultaten<br />
van dit onderzoek is <strong>voor</strong> een groot deel<br />
afhankelijk van een goede kwaliteit van<br />
de uitgevoerde microcystine-analyses. De<br />
analyses werden alle uitgevoerd met de<br />
ELISA-methode. Om individuele verschillen<br />
te <strong>voor</strong>komen, zijn alle analyses uitgevoerd<br />
door dezelfde persoon op het laboratorium<br />
van Waterproef. Dit laboratorium heeft<br />
vanaf 2005 jaarlijks meegedaan met een<br />
internationaal ringonderzoek, georganiseerd<br />
door Juan Ribo (Universiteit van Catalonië,<br />
Spanje). De resultaten van deze ringtesten<br />
waren zeer bevredigend: kleine afwijking van<br />
de gemiddelde gehalten van alle laboratoria,<br />
goede reproduceerbaarheid en goede<br />
herhaalbaarheid. Omdat de kwaliteit van<br />
de ELISA-analyse met de SDI Enviroguard kit<br />
sterk kan variëren, was het nodig om een<br />
interne kwaliteitscontrole uit te voeren met<br />
een referentie monster. De HPLC-analyses<br />
werden uitgevoerd volgens de interne<br />
kwaliteitsprotocollen op het Instituut <strong>voor</strong><br />
Biodiversiteit en Ecosysteem Dynamica van<br />
de Universiteit van Amsterdam. De kwaliteitsborging<br />
van de analyses was voldoende<br />
34 H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
om de conclusies van dit onderzoek als<br />
betrouwbaar te kwalifi ceren.<br />
Microscopisch onderzoek<br />
Bij de vergelijking tussen vijf snelle extractiemethoden<br />
werd uitsluitend gekeken<br />
naar het rendement (de opbrengst van<br />
microcystine) en de reproduceerbaarheid<br />
van de extractie. Er werd niet onderzocht<br />
of de cyanobacteriën tijdens de extractie<br />
daadwerkelijk kapot werden gemaakt.<br />
Uit een microscopisch onderzoek bleek<br />
dat bij geen van de onderzochte soorten<br />
cyanobacteriën (Anabaena, Microcystis en<br />
Planktothrix) de cellen kapot gingen tijdens<br />
de extractie in een kokend waterbad,<br />
omdat de aantallen hele cellen <strong>voor</strong> en na<br />
de extractie niet duidelijk verschilden (zie<br />
foto’s). Bij Anabaena en Microcystis werd na<br />
de extractie wel een meetbare afname van<br />
de celdiameter waargenomen, waaruit bleek<br />
dat een deel van de celinhoud werd uitgescheiden.<br />
Bij Planktothrix werd geen afname<br />
van de celdiameter aangetoond. Uit de<br />
microcystine-analyses bleek dat de extractie<br />
geen eff ect had bij Anabaena, omdat het<br />
microcystinegehalte <strong>voor</strong> en na de extractie<br />
nauwelijks meetbaar was. Bij Microcystis<br />
werd echter een grote hoeveelheid microcystine<br />
aangetoond na de behandeling met<br />
A. Anabaena<br />
<strong>voor</strong> na<br />
B. Microcystis<br />
<strong>voor</strong> na<br />
C. Planktothrix<br />
<strong>voor</strong> na<br />
Afb. 4: Microscopisch onderzoek van drie soorten cyanobacteriën, A. Anabaena, B. Microcystis en C. Planktothrix<br />
(gekweekt op de Universiteit van Amsterdam) <strong>voor</strong> en na de extractie met 50% methanol in kokend water.<br />
Vergroting 400x (foto’s: Annie Kreike).<br />
methanol in kokend waterbad, terwijl <strong>voor</strong><br />
het koken vrijwel geen microcystine werd<br />
gevonden. Bij Planktothrix blijkt het microcystinegehalte<br />
ook zonder de behandeling<br />
in een kokend waterbad al hoog te zijn. Er<br />
is aangetoond dat microcystine zowel in<br />
laboratoriumkweken als in veldmonsters met<br />
Planktothrix dominantie ook zonder koken<br />
al extracellulair aanwezig is. Omdat uit de<br />
literatuur bekend is dat cyanotoxines goed<br />
uit Planktothrix kunnen worden geëxtraheerd<br />
met polaire oplossingen (zowel methanol als<br />
water), lijkt de celwand van deze soort goed<br />
doorlaatbaar <strong>voor</strong> microcystine.<br />
Ringtest 2006<br />
De resultaten van de ringtestmonsters<br />
die met de aanbevolen methode werden<br />
geëxtraheerd, bleken het best overeen te<br />
komen bij de monsters van een kweek met<br />
Microcystis en een veldmonster met<br />
Microcystis-dominantie (respectievelijk<br />
monster A en C in de tabel hiernaast). De<br />
relatieve variatie was bij deze monsters<br />
minder dan 30 procent. De interlaboratorium<br />
variatie was groter bij de monsters van een<br />
Planktothrix-kweek en een veldmonster met<br />
Anabaena-dominantie.<br />
Op grond van een statistische classifi catie<br />
met zogeheten Z-scores van de gemiddelde
waarden per laboratorium bleek slechts<br />
één resultaat van twijfelachtige kwaliteit.<br />
Hierbij moet echter worden aangetekend<br />
dat de individuele resultaten van één van<br />
de laboratoria een zeer grote spreiding<br />
vertoonden, maar dat de gemiddelde<br />
waarden hiervan nog net een acceptabele<br />
Z-score haalden. De verschillen tussen de<br />
microcystineresultaten na extractie met de<br />
aanbevolen methode en de resultaten met<br />
de eigen extractiemethoden van enkele<br />
laboratoria waren niet groot.<br />
De monsters <strong>voor</strong> de ringtest moesten<br />
worden ingevroren <strong>voor</strong>dat ze naar de<br />
laboratoria werden verstuurd. Door het<br />
invriezen was een groot deel van de cellen<br />
beschadigd, zodat de meerderheid van<br />
de microcystines al extracellulair in het<br />
monster aanwezig was. Hoewel het logistiek<br />
veel lastiger is, lijkt het nuttig om in het<br />
vervolg een ringtest uit te voeren met verse<br />
monsters. Een aantal laboratoria heeft<br />
ook deelgenomen aan een internationale<br />
ringtest, georganiseerd door Juan Ribo van<br />
de Universiteit van Catalonië, waarin de<br />
reproduceerbaarheid van de microcystineanalyse<br />
is onderzocht. Ook de resultaten van<br />
deze ringtest waren bevredigend.<br />
Conclusies<br />
• Een snelle extractie van blauwalgen in een<br />
kokend waterbad blijkt een betrouwbare<br />
methode om microcystines te analyseren<br />
in monsters met een Microcystis- en<br />
Planktothrix-dominantie. Deze methode<br />
is echter ongeschikt <strong>voor</strong> monsters met<br />
Anabaena-dominantie. Ook de overige<br />
onderzochte snelle extractie-methoden,<br />
zoals vries-dooi, magnetron en ultrasoon,<br />
waren <strong>voor</strong> Anabaena minder effi ciënt dan<br />
de bewerkelijke Fastner-methode. Doordat<br />
de extractie-effi ciëntie sterk kan variëren<br />
<strong>voor</strong> de verschillende algensoorten, is<br />
het belangrijk om bij alle gevallen van<br />
algenbloei een monster te onderzoeken<br />
op de globale soortensamenstelling;<br />
• Bij optimalisering van de extractie bleek<br />
dat een kooktijd van 30 minuten optimaal<br />
is, toevoeging van 50 procent methonol<br />
tijdens het koken het rendement van de<br />
extractie verhoogt en dat nabehandelingen<br />
om het extract helder te maken<br />
(centrifugeren en fi ltreren) niet nodig zijn<br />
<strong>voor</strong> de ELISA-analyse;<br />
Gemiddelde resultaten microcystine-extractie en -analyse ringtest 2006.<br />
• De blauwalgencellen worden tijdens<br />
de extractie niet vernietigd, maar het<br />
microcystine wordt bij de algensoorten<br />
Microcystis en Planktothrix wel uit de cellen<br />
geëxtraheerd.<br />
Aanbevelingen<br />
Het in dit onderzoek ontworpen extractieprotocol<br />
is alleen betrouwbaar <strong>voor</strong> monsters<br />
met Microcystis- en Planktothrix-dominantie.<br />
Het is daarom van groot belang dat de<br />
globale soortensamenstelling in milieumonsters<br />
wordt bepaald, omdat het extractierendement<br />
van de aanbevolen methode<br />
afhankelijk is van de algensoort. Bij elk<br />
geval van algenbloei zal dus microscopisch<br />
onderzoek moeten worden uitgevoerd om de<br />
dominante soorten te bepalen. Bij Microcystis-<br />
en Planktothrix-dominantie kunnen de risico’s<br />
<strong>voor</strong> de zwemmer worden geschat met een<br />
microcystine-analyse na extractie volgens<br />
het geoptimaliseerde extractieprotocol.<br />
De risico’s <strong>voor</strong> zwemmers in water waarin<br />
Anabaena dominant is, kunnen worden<br />
bepaald op grond van het aantal cellen<br />
per milliliter. Volgens het WHO-rapport van<br />
Chorus en Bartram 5) is een dichtheid van<br />
100.000 cellen per milliliter de richtlijn <strong>voor</strong><br />
een verhoogd alarm vanwege de grotere<br />
kans op nadelige eff ecten en de mogelijke<br />
vorming van drijfl agen. Omdat steeds vaker<br />
Anabaena- en andere blauwalgensoorten<br />
worden waargenomen die naast microcystine<br />
ook andere cyanotoxines vormen<br />
(bij<strong>voor</strong>beeld anatoxine), zullen de risico’s<br />
<strong>voor</strong> de zwemmers in de toekomst meer op<br />
celaantallen dan op toxinegehalten worden<br />
beoordeeld. Het door de Cyanowerkgroep<br />
<strong>voor</strong>gestelde nieuwe blauwalgenprotocol,<br />
dat waarschijnlijk in de loop van volgend<br />
jaar van kracht wordt, is hierop gebaseerd.<br />
De microcystine-analyse kan naast dit<br />
protocol optioneel worden toegepast bij een<br />
dominantie van Microcystis of Planktothrix,<br />
maar zal geen integraal onderdeel meer<br />
uitmaken van de risicoanalyse.<br />
LITERATUUR<br />
1) Commissie Integraal Waterbeheer (2002). Veilig<br />
zwemmen: cyanobacteriën in zwemwater.<br />
Aangepast protocol 2002.<br />
2) Gezondheidsraad (2001). Microbiële risico’s<br />
van zwemmen in de natuur. Gezondheidsraad.<br />
Publicatie<strong>nummer</strong> 2001-/25.<br />
monster A monster B monster C monster D<br />
MC (μg/l) MC (μg/l) MC (μg/l) MC(μg/l)<br />
lab 1 1080 1220 3,2 0,72<br />
lab 2 997 2187 6,4 4,70<br />
lab 3 1006 381 3,7 1,40<br />
lab 4 1080 1118 4,3 2,03<br />
lab 5 1586 2540 4,5 0,44<br />
lab 6 1035 1280 3,9 1,30<br />
lab 7 1063 1327 2,4 1,23<br />
lab 8 1832 905 8,0 1,62<br />
gemiddeld 1210 1370 4,6 1,68<br />
standaardafwijking 317 689 1,8 1,32<br />
% 26% 50% 40% 78%<br />
platform<br />
3) Wolfstein K. en M. Roukema (2002). Blauwalgen,<br />
cyanobacteriën. Brochure DG Rijkswaterstaat.<br />
4) WHO (1999). Toxic cyanobacteria in water: a guide<br />
to their public health consequences, monitoring<br />
and management.<br />
5) Van der Oost R. (<strong>2009</strong>). Cyanotoxinemonitoring:<br />
standaardisering en validatie van methoden<br />
<strong>voor</strong> de Nederlandse Waterkwaliteitsbeheerders.<br />
STOWA. In <strong>voor</strong>bereiding.<br />
6) Metcalf J. en G. Codd (2000). Microwave oven and<br />
boiling waterbath extraction of hepatotoxins from<br />
cyanobacterial cells. Fems Microbiology Letters<br />
184: pag. 241-246.<br />
7) Fastner J., I. Flieger en U. Neumann (1998).<br />
Optimised extraction of microcystins from fi eld<br />
samples - a comparison of diff erent solvents and<br />
procedures. Water Research 32, pag. 3177-3181.<br />
H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
35
agenda<br />
12 <strong>mei</strong>, Amersfoort -<br />
Dé vernieuwende kijk op water<br />
seminar in het kader van het 750-jarig<br />
bestaan van Amersfoort over de nieuwste<br />
kennis en ontwikkelingen rondom waterveiligheid<br />
en wateroverlast.<br />
Organisatie: HydroLogic.<br />
Informatie: (033) 475 35 35.<br />
12 <strong>mei</strong>, Zeist -<br />
Asset management in de<br />
watersector<br />
congres over asset management en welke<br />
mogelijkheden dit biedt <strong>voor</strong> de watersector.<br />
Organisatie: Grontmij en Zeven Deugden<br />
Advies & Management.<br />
Informatie: Eveline van der Linde<br />
(030) 220 75 72 of<br />
www.assetmanagementwater.nl.<br />
13-14 <strong>mei</strong>, Rotterdam -<br />
Industrie en Milieu, oplossingen<br />
<strong>voor</strong> een duurzame toekomst<br />
tweedaags congres waarop duurzaamheid in<br />
verschillende sectoren centraal staat, onder<br />
andere bij de (afval)waterbehandeling en<br />
riooltechnieken.<br />
Organisatie: easyFairs.<br />
Informatie: (01624) 089 99.<br />
13 <strong>mei</strong>, Rotterdam -<br />
Juridische update <strong>voor</strong> de<br />
watersector<br />
bijeenkomst over nieuwe regels en wetten<br />
<strong>voor</strong> de watersector en hun consequenties<br />
<strong>voor</strong> de dagelijkse praktijk.<br />
Organisatie: Studiecentrum <strong>voor</strong> Bedrijf en<br />
Overheid.<br />
Informatie: (040) 297 49 80.<br />
14 <strong>mei</strong>, Bunnik -<br />
Legionellaveilig en<br />
milieuverantwoord beheren<br />
van klimaatinstallaties<br />
seminar over beheer en waterbehandeling<br />
bij koeltorens naar aanleiding van de<br />
legionellabesmetting vanuit een koeltoren<br />
in Amsterdam in 2006 waarbij drie mensen<br />
overleden.<br />
Organisatie: ISSO.<br />
Informatie: www.isso.nl.<br />
14 <strong>mei</strong>, Rotterdam -<br />
De groene versnelling in water,<br />
aarde en samenleven<br />
vervolg op een reeks bijeenkomsten over de<br />
ernst en de consequenties van de klimaatverandering<br />
met nu de vraag wat er concreet<br />
moet gebeuren.<br />
Organisatie: BlomBerg Instituut.<br />
Informatie: www.wateraardesamenleven.nl.<br />
36 H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
15 <strong>mei</strong>, Honselersdijk -<br />
De emissieloze kas: kansen<br />
<strong>voor</strong> innovatie in de<br />
watertechnologie<br />
workshop waarbij innovatieve ondernemers<br />
uit de water technologie, kennisinstellingen<br />
en experts op het gebied van glastuinbouw<br />
samengebracht worden om creatieve ideeën<br />
te bedenken <strong>voor</strong> het glastuinbouw bedrijf.<br />
Organisatie: Mannen van de WIT, Syntens en<br />
de Greenport Campus.<br />
Informatie: www.watertechnologie.com.<br />
20 <strong>mei</strong>, Tiel -<br />
Indirecte lozingen<br />
themadag over afvalwaterlozingen van<br />
bedrijven op het gemeentelijk riool en de<br />
veranderingen in vergunningverlening<br />
hier<strong>voor</strong> in het kader van het Uitvoeringsbesluit<br />
Wet verontreiniging oppervlaktewateren<br />
in 2010. Die taak verhuist van de waterschappen<br />
naar de gemeenten en provincies.<br />
Organisatie: Waterschap Rivierenland.<br />
Informatie: Eric Marsman (0344) 64 92 94.<br />
28 <strong>mei</strong>, Rotterdam -<br />
Een hydrologische kijk op het<br />
plan Veerman<br />
discussiedag waarop de hydrologische basis<br />
onder de adviezen van de Delta commissie<br />
tegen het licht worden gehouden en<br />
waarop de contouren van een hydrologisch<br />
onderzoeksprogramma <strong>voor</strong> de lange termijn<br />
verkend worden.<br />
Organisatie: Nederlandse Hydrologische<br />
Vereniging, Nationaal Comité IHP-HWRP, de<br />
Commissie <strong>voor</strong> Hydrologie van de Rijn, IAHS,<br />
Netherlands Water Partnership, Unie van<br />
Waterschappen en het Boussinesq Center.<br />
Informatie: www.nhv.nu.<br />
4 juni, Ede -<br />
Regenwaterverwerking op<br />
eigen perceel<br />
studiedag over de verwerking van<br />
regenwater op eigen perceel. Hoe ontwikkel<br />
je beleid? Wat zijn de mogelijkheden? Welke<br />
technieken zijn beschikbaar? Zijn er al<br />
<strong>voor</strong>beelden?<br />
Organisatie: Debets B.V.<br />
Informatie: mevr. T. Hepping, (050) 524 84 25<br />
of www.debetsbv.nl.<br />
4 juni, Utrecht -<br />
Een zoutere zuidwestelijke<br />
delta<br />
bijeenkomst over de gevolgen van het<br />
‘op een kier’ zetten van de Haringvlietsluizen<br />
<strong>voor</strong> de zoetwater<strong>voor</strong>ziening en<br />
innovaties die kunnen leiden tot het zuiniger<br />
omgaan met het schaarse zoete water in de<br />
zuid westelijke delta.<br />
Organisatie: Platform zoet-zout.<br />
Informatie: www.zoetzout.nl.<br />
4 juni, Rotterdam -<br />
Richtlijn Overstromingsrisico’s<br />
themadag over de implementatie van<br />
de Richtlijn Overstromingsrisico’s en de<br />
betekenis ervan <strong>voor</strong> de waterbeheerder.<br />
Organisatie: Waternetwerk en IMPRO.<br />
Informatie: www.waternetwerk.nl.<br />
5 juni, Leusden -<br />
Uitvoering water- en<br />
natuuropgave in de Gelderse<br />
Vallei<br />
bijeenkomst over een <strong>voor</strong>beeldproject van<br />
het gebruik van ‘inrichtingsbeelden’ <strong>voor</strong><br />
beken en verdrogings projecten.<br />
Organisatie: KIVI NIRIA.<br />
Informatie: www.wve.nl, www.kiviniria.nl,<br />
www.svgv.nl.<br />
5 juni, Scheveningen -<br />
Klimaat in water en ruimte<br />
congres over de veiligheid en leefbaarheid<br />
van Nederland, met aandacht <strong>voor</strong> de<br />
uitwerking van het rapport van de Deltacommissie,<br />
de fi nanciering van waterprojecten<br />
en het Nationaal Waterplan.<br />
Organisatie: Studiecentrum <strong>voor</strong> Bedrijf en<br />
Overheid.<br />
Informatie: www.sbo.nl.<br />
10 juni, Volendam -<br />
Baggeren in fauna- en fl orarijk<br />
veenweidegebied<br />
bijeenkomst waarop het baggeren in het<br />
Ilperveld, het Wormer- en Jisperwater<br />
centraal staat, veenweidegebieden in de<br />
buurt van Amsterdam waar de waterkwaliteit<br />
nog steeds verslechtert en veel verontreiniging<br />
in de grond <strong>voor</strong>komt.<br />
Organisatie: Baggernet.<br />
Informatie: Marjan Euser (088) 866 21 86.<br />
11 juni, Apeldoorn -<br />
Riolering<br />
jubileumcongres naar aanleiding van het<br />
15-jarig bestaan van het vakblad Riolering,<br />
met aandacht <strong>voor</strong> afvalwater en hemel-,<br />
grond- en oppervlaktewater, inrichting en<br />
beheer van de openbare ruimte inclusief<br />
beheer van de riolering en het gemeentelijk<br />
beleid op deze punten.<br />
Organisatie: Holapress.<br />
Informatie: (040) 208 60 52.<br />
15-19 juni, Delft -<br />
Baggeren en reclamatie<br />
seminar over baggeren en reclamatie,<br />
bestemd <strong>voor</strong> (toekomstige) beleidsmakers<br />
en hun adviseurs bij overheden, havenautoriteiten,<br />
off shore-bedrijven en andere<br />
organisaties die baggerprojecten uitvoeren.<br />
Organisatie: International Association of<br />
Dredging Companies, in samenwerking met<br />
UNESCO-IHE.<br />
Informatie: (070) 352 33 34.<br />
16 juni, Wageningen -<br />
Herkennen van en anticiperen<br />
op gevaarlijk weer<br />
bijeenkomst waarop specialisten van<br />
waterschappen en MeteoConsult informatie<br />
verstrekken over de klimaatverandering,<br />
neerslagverwachtingen, ondersteuning bij<br />
het operationele oppervlaktewaterbeheer en<br />
het CAW-centraalpostsysteem.<br />
Organisatie: Actemium.<br />
Informatie: Debby Poels of Erik Wieleman<br />
(0413) 34 99 99.
18 juni, Arnhem -<br />
Nieuwe sanitatie in<br />
ontwikkelingslanden<br />
bijeenkomst over de behoeften op sanitatiegebied<br />
in ontwikkelingslanden en de<br />
<strong>voor</strong>waarden <strong>voor</strong> een succesvolle samenwerking<br />
tussen waterschappen en ontwikkelingsorganisaties.<br />
Organisatie: Aqua for All en STOWA.<br />
Informatie: (030) 232 11 99<br />
18 juni, Amsterdam -<br />
De complexiteit van projecten<br />
in een stedelijke omgeving<br />
congres ter gelegenheid van de oplevering<br />
van de bodemsanering van de Oostergasfabriek,<br />
met onder meer een inleiding van Roel<br />
Kruize, directeur Projectbureau Bodem en<br />
directeur van Waternet over de verplaatsing<br />
van de rwzi Amsterdam-Oost en -Zuid.<br />
Organisatie: Gemeente Amsterdam, Dienst<br />
Milieu en Bouwtoezicht en Projectbureau<br />
Bodem.<br />
Informatie: (020) 254 39 70.<br />
24 juni, Soestduinen -<br />
Nieuwe Waterwet<br />
congres over de nieuwe Waterwet en de<br />
gevolgen hiervan <strong>voor</strong> het Rijk, gemeenten,<br />
provincies, waterschappen en het bedrijfsleven.<br />
Organisatie: Studiecentrum <strong>voor</strong> Bedrijf en<br />
Overheid.<br />
Informatie: (040) 297 49 80.<br />
25 juni, Ede -<br />
Van emissiereductie naar<br />
schoon water!<br />
studiedag over de oppervlaktewater kwaliteit<br />
in de stad. Na twee decennia basisinspanning<br />
is deze nog niet overal goed genoeg. Welke<br />
bronnen zijn daar verantwoordelijk <strong>voor</strong>?<br />
En hoe zijn deze bronnen aante pakken?<br />
Organisatie: Stichting RIONED.<br />
Informatie: www.riool.net.<br />
25 juni, Utrecht -<br />
Industrieel water<br />
zevende editie van dit jaarcongres, met<br />
aandacht <strong>voor</strong> de wet- en regelgeving, zoals<br />
de Kaderrichtlijn Water, de Waterwet en de<br />
lozingsbesluiten én negen praktijklezingen.<br />
Organisatie: Euroforum en Aqua Nederland.<br />
Informatie: (040) 297 48 21.<br />
9 september,<br />
Rotterdam - Spiegeldag<br />
gebiedsontwikkeling<br />
jaarlijkse bijeenkomst waarop nu gebiedsontwikkeling<br />
centraal staat, met de<br />
presentatie van de uitkomsten van het<br />
zesjarige programma Vernieuwend Ruimtegebruik<br />
en het Praktijkboek Gebiedsontwikkeling<br />
NederLandBovenWater II.<br />
Organisatie: Habiforum.<br />
Informatie: (070) 364 87 03.<br />
18 september, Lelystad -<br />
De afvalwaterzuivering als<br />
energiefabriek II<br />
vervolg op het gelijknamige ‘uitverkochte’<br />
symposium afgelopen februari, met nieuwe<br />
presentaties over de energiebenutting bij de<br />
afvalwaterzuivering.<br />
Organisatie: themagroep afvalwaterzuivering<br />
Waternetwerk.<br />
Informatie: Berend Reitsma 06 51 22 60 05 of<br />
Cora Uijterlinde (030) 232 11 99.<br />
6-9 oktober, ‘s-Hertogenbosch -<br />
Riolering en stedelijk<br />
watermanagement<br />
vakbeurs over riolering en stedelijk watermanagement.<br />
Organisatie: Holapress.<br />
Informatie: (040) 208 60 43.<br />
12-14 november, Assen -<br />
Grond, groen en water<br />
nieuwe vakbeurs die zich richt op alle<br />
facetten van de GWW-markt, met onder meer<br />
aandacht <strong>voor</strong> watermanagement en het<br />
zuiveren van waterstromen op grote én op<br />
kleine schaal.<br />
Organisatie: Expo Management.<br />
Informatie: Johan Wolters,<br />
jwolters@expo-management.nl.<br />
Buitenland<br />
agenda<br />
5-6-7 <strong>mei</strong>, Brussel -<br />
Water footprint reporting<br />
bijeenkomst over de verkenning van wateroplossingen<br />
<strong>voor</strong> de lange termijn, met<br />
speciale aandacht <strong>voor</strong> de rol van bedrijven<br />
ten opzichte van overheden, niet-gouvernementele<br />
organisaties en consumenten. De<br />
eerste dag is een masterclass: ‘Mapping the<br />
way forward in common water stewardship<br />
standards’.<br />
Organisatie: European Networking Group.<br />
Informatie: www.eng-nl.com.<br />
11 <strong>mei</strong>, Aalst (B.) -<br />
Impact of key pollutants<br />
on ecological status and<br />
biodiversity<br />
workshop <strong>voor</strong> waterbeheerders over hoe<br />
kan worden bepaald of de ecologische status<br />
van een waterlichaam beïnvloed wordt door<br />
(historische) milieuverontreinigingen, met de<br />
nadruk op de Schelde.<br />
Informatie: Edwin Foekema (0317) 48 71 22.<br />
25-26 juni, Koksijde (B.) -<br />
Effl uent als bron<br />
workshop over de <strong>voor</strong>- en nadelen van<br />
effl uent als bron, met een bezoek aan de<br />
effl uentbehandelingsinstallatie van de IWVA<br />
in Wulpen.<br />
Organisatie: themagroep water<strong>voor</strong>ziening<br />
Waternetwerk.<br />
Informatie: www.waternetwerk.nl.<br />
16-22 augustus, Stockholm -<br />
World Water Week<br />
jaarlijks terugkerende internationale<br />
bijeenkomst van beleidsmakers van alle<br />
continenten over actuele watervraagstukken,<br />
met nu speciale aandacht <strong>voor</strong> grensoverschrijdende<br />
rivieren.<br />
Organisatie: Stockholm International Water<br />
Institute.<br />
Informatie: www.worldwaterweek.org.<br />
10-12 november, Hamburg -<br />
Acqua alta<br />
vierde editie van deze beurs en conferentie<br />
over de consequenties van de klimaatverandering<br />
en bescherming tegen hoog<br />
water.<br />
Organisatie: Hamburg Messe.<br />
Informatie: www.acqua-alta.de.<br />
18-20 november, China -<br />
Water Expo China<br />
jaarlijkse beurs waar bedrijven en landen hun<br />
waterexpertise tentoonspreiden. Gelijktijdig<br />
wordt de vierde Water Summit Conference<br />
gehouden. Ook wordt tijdens de beurs<br />
aandacht besteed aan het 60-jarig bestaan<br />
van de Volksrepubliek China.<br />
Organisatie: Messe Frankfurt.<br />
Informatie: www.waterexpochina.com.<br />
H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
37
handel & industrie<br />
Hogedrukpompen met gunstige<br />
eigenschappen<br />
De nieuwe hogedrukpompen die Wilo uit Beverwijk onlangs introduceerde<br />
onder de naam Helix, hebben een laag energiegebruik, hoog rendement en<br />
lage bedrijfskosten.<br />
Het energieverbruik ligt 15 procent lager dan<br />
dat van standaard pompen met gangbare<br />
motoren en hydraulische systemen. Dit wordt<br />
bereikt door de toepassing van energiebesparende<br />
Eff 1-motoren, uiterst effi ciënte<br />
hydraulica en een geavanceerd waaierontwerp.<br />
Door de innovatieve constructie<br />
en het gebruik van hoogwaardige, slijtvaste<br />
materialen zijn de installatie- en onderhoudskosten<br />
lager dan van vergelijkbare pompen.<br />
Het pomphuis werd verbeterd, waardoor<br />
minder stromingsverliezen optreden. In<br />
combinatie met de effi ciënte hydraulica leidt<br />
dit, ten opzichte van standaard-centrifugaalpompen,<br />
tot 33 procent meer opvoerhoogte<br />
per trap. Helix hogedrukpompen bereiken<br />
De hogedrukpomp.<br />
38 H 2O / 9 - <strong>2009</strong><br />
daardoor met minder trappen het vereiste<br />
bedrijfspunt en zijn daarom lichter in gewicht<br />
en makkelijker in het gebruik.<br />
Helix hogedrukpompen zijn vervaardigd van<br />
het corrosiebestendige roestvrijstaal. Het<br />
pomphuis is <strong>voor</strong>zien van een speciale kras-<br />
en stootvaste coating. Het gladde oppervlak<br />
<strong>voor</strong>komt de afzetting van kiemen. In de<br />
pompconstructie worden dode ruimten<br />
vermeden, waardoor het medium niet in het<br />
pomphuis kan achterblijven.<br />
Voor meer informatie: (0251) 22 08 44 of<br />
www.wilo.nl.<br />
Draadloos grondwaterstanden<br />
versturen en opslaan<br />
Grondwaterstanden of overstortgegevens<br />
zijn draadloos beschikbaar via<br />
het nieuwe GSM2-gprsmodem van<br />
Keller Meettechniek.<br />
Deze geïntegreerde datalogger/e-mailserver<br />
verstuurt gegevens per e-mail en slaat die op<br />
in de eigen centrale SQL-databank. Van daaruit<br />
zijn de gegevens, al dan niet bewerkt, te<br />
visualiseren. Export naar andere formaten en<br />
overstortrapportages zijn eveneens mogelijk.<br />
Een op het modem aangesloten digitale<br />
niveausensor meet de waterstanden in<br />
peilbuis, overstort of oppervlaktewater.<br />
Het modem bewaart de meetresultaten en<br />
verstuurt die op <strong>voor</strong>geprogrammeerde<br />
tijden per e-mail. Het modem wordt gevoed<br />
door een batterij, die met een gemiddelde<br />
verbindingsfrequentie van één keer per dag<br />
en één meting per uur tien jaar meegaat.<br />
Regelaars met<br />
eenvoudige<br />
bediening<br />
De meest recente generatie regelaars<br />
van JUMO kenmerkt zich door een<br />
universele inzetbaarheid, vrije<br />
confi guratie, eenvoudige bediening<br />
en een duidelijk scherm.<br />
Doordat de regelaars vrij confi gureerbaar zijn,<br />
kan de gebruiker het instrument aanpassen<br />
aan zijn wensen. Een programmeerbare<br />
functietoets maakt het geheel compleet. De<br />
confi guratie kan comfortabel en overzichtelijk<br />
worden ingesteld. De basisuitvoering omvat<br />
reeds zelfoptimalisering, een gradiëntfunctie,<br />
handbediening, inschakelvertraging, twee<br />
grenswaardecontacten, omvangrijke timerfuncties<br />
én een serviceteller. Ieder instrument<br />
beschikt over een universele meetingang<br />
<strong>voor</strong> weerstandsthermometer, thermoelement<br />
en eenheidssignalen.<br />
De instrumenten zijn uitgerust met twee<br />
relaisuitgangen, een binaire ingang en een<br />
logische uitgang alsmede een Setup-interface.<br />
Alle types kunnen bovendien worden<br />
uitgebreid met een extra relais- of analoge<br />
uitgang en een RS-485-interface. Voor de<br />
elektrische aansluiting zijn aan de achterkant<br />
aanraakveilige steekbare schroefklemmen<br />
aanwezig. Daardoor kunnen de instrumenten<br />
snel worden gemonteerd en vervangen.<br />
Voor meer informatie: (0294) 49 14 92 of<br />
www.jumo.nl.<br />
Nieuwe<br />
microfi lters<br />
Induvac uit Zoetermeer breidt haar<br />
programma procesfi lters verder uit<br />
met diverse soorten microfi lters. De<br />
fi lters worden gefabriceerd volgens<br />
de strenge Amerikaanse FDA- en<br />
USP-normering in speciaal daartoe<br />
ontworpen ruimtes, zonder lijm of<br />
harsen.<br />
De fi lters zijn leverbaar in lengtes tot<br />
1.000 millimeter en hebben een diameter<br />
van 68 millimeter. Afhankelijk van de exacte<br />
toepassing zijn diverse materiaalsoorten<br />
leverbaar en met verschillende aansluitingsvormen.<br />
De fi lters zijn bovendien leverbaar in<br />
allerlei gradaties tot een maximum van<br />
0,1 μm absoluut en uit <strong>voor</strong>raad leverbaar.<br />
Alle gebruikte materialen worden getest en<br />
zijn ook naderhand traceerbaar.<br />
Voor meer informatie: (079) 363 38 90 of<br />
www.induvac.com.
15 <strong>mei</strong> <strong>2009</strong>:<br />
Thema<strong>nummer</strong> Afvalwater<br />
Afvalwater, we produceren het allemaal. Daarmee is afvalwater een<br />
onmisbaar onderwerp in de Nederlandse waterbranche.<br />
Op 15 <strong>mei</strong> aanstaande verschijnt daarom het thema<strong>nummer</strong> Afvalwater<br />
van H 2O, vaktijdschrift <strong>voor</strong> water<strong>voor</strong>ziening en waterbeheer.<br />
In dit <strong>nummer</strong> onder andere :<br />
technologische ontwikkelingen op het gebied van waterzuivering<br />
het laatste nieuws op het gebied van afvalwater<br />
een interview met Cora Uijterlinde van STOWA<br />
TIJDSCHRIFT VOOR WATERVOORZIENING EN WATERBEHEER<br />
Bereik de kopstukken van de Nederlandse Watersector<br />
Bereik de beslissers in de waterbranche<br />
optimaal en plaats uw advertentie in dit<br />
thema<strong>nummer</strong> Afvalwater.<br />
Reserveer uiterlijk vóór 1 <strong>mei</strong><br />
advertentieruimte.<br />
Neem <strong>voor</strong> meer informatie contact op met:<br />
Roelien Voshol, 010 – 42 74 154<br />
Brigitte Laban, 010 – 42 74 152<br />
adv.h2o@nijgh.nl