00 Omslag Joodse begraafplaats - Voet van Oudheusden
00 Omslag Joodse begraafplaats - Voet van Oudheusden
00 Omslag Joodse begraafplaats - Voet van Oudheusden
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
s. lammers<br />
fiDe <strong>Joodse</strong> graven aan de Achterweg<br />
fiEen inventarisatie <strong>van</strong> de Israëlitische <strong>begraafplaats</strong><br />
|te Culemborg<br />
Genootschap A.W.K. <strong>Voet</strong> <strong>van</strong> <strong>Oudheusden</strong>
fiDe <strong>Joodse</strong> graven aan de Achterweg
s. lammers<br />
met medewerking <strong>van</strong> drs. g. <strong>van</strong> broekhuizen<br />
fiDe <strong>Joodse</strong> graven aan de Achterweg<br />
fiEen inventarisatie <strong>van</strong> de Israëlitische <strong>begraafplaats</strong><br />
te Culemborg<br />
Genootschap A .W.K. <strong>Voet</strong> <strong>van</strong> <strong>Oudheusden</strong>
Uitgebracht onder auspiciën <strong>van</strong> Het Genootschap<br />
A.W.K.<strong>Voet</strong> <strong>van</strong> <strong>Oudheusden</strong> Culemborg 2<strong>00</strong>3<br />
Tekst- en beeldredactie: J.G. Borggreve, Y.E. Jakobs-Lommers,<br />
H.L.F. Lägers en S.A.H. Sangster<br />
Ontwerp & opmaak: Hans Bassa, Culemborg<br />
Scanwerk: Jos Jakobs<br />
Druk: Jacobs Repro, Culemborg<br />
isbn 90-804998-5-4<br />
nugi 480<br />
herkomst <strong>van</strong> de afbeeldingen<br />
Collectie prentbriefkaarten A. Keizer, Culemborg, blz. 38<br />
Foto Ypma, Culemborg, blz. 31, 32, 47<br />
Museum Elisabeth Weeshuis, Culemborg, blz. 34, 35, 41, 43<br />
Regionaal Archief Rivierenland, blz. 26, 39, 44<br />
Alle overige foto’s zijn gemaakt door S. Lammers<br />
De advertenties zijn afkomstig uit de Culemborgsche Courant<br />
omslagfoto<br />
D e <strong>Joodse</strong> Begraafplaats aan de Achterweg<br />
te Culemborg.
fiWoord vooraf<br />
Het Genootschap A.W.K. <strong>Voet</strong> <strong>van</strong> <strong>Oudheusden</strong> is bijzonder<br />
verheugd met het verschijnen <strong>van</strong> deze publikatie<br />
over de joodse <strong>begraafplaats</strong> te Culemborg. Wie<br />
deze <strong>begraafplaats</strong> bezoekt, zal direct opmerken dat<br />
hier hele generaties <strong>van</strong> joodse families begraven liggen.<br />
Zoals zoveel Nederlandse steden en dorpen, bezat<br />
Culemborg tot de Tweede Wereldoorlog een <strong>Joodse</strong><br />
Gemeente. Op de <strong>begraafplaats</strong> aan de Achterweg vindt<br />
men nog het tastbare bewijs <strong>van</strong> deze verdwenen<br />
gemeenschap.<br />
Hoe en waar hebben al deze mensen gewoond en<br />
gewerkt? De heer Lammers raakte zo geïntrigeerd door<br />
deze vragen dat hij niet alleen besloot om alle grafstenen<br />
te fotograferen, maar tevens zoveel mogelijk<br />
over deze joodse Culemborgers te weten te komen.<br />
Dit boek is de neerslag <strong>van</strong> zijn onderzoek. Tezamen<br />
met de vertalingen <strong>van</strong> de Hebreeuwse teksten door<br />
drs. G. <strong>van</strong> Broekhuizen geeft zijn verhaal een levendig<br />
beeld <strong>van</strong> al deze joodse medemensen. Wij zijn hen<br />
daarvoor zeer erkentelijk en hopen dat velen dit boek<br />
zullen lezen.<br />
yvonne jakobs-lommers<br />
voorzitter<br />
5
6<br />
fiVerantwoording<br />
Aan de totstandkoming <strong>van</strong> deze publikatie lag een<br />
verzoek <strong>van</strong> het Genootschap A.W.K. <strong>Voet</strong> <strong>van</strong> <strong>Oudheusden</strong><br />
ten grondslag om op de Culemborgse<br />
<strong>begraafplaats</strong>en de oudere grafstenen <strong>van</strong> vóór 1940 te<br />
fotograferen. Dit verzoek vormde de directe aanleiding<br />
voor een nader onderzoek naar de mensen die op de<br />
joodse <strong>begraafplaats</strong> begraven liggen.<br />
De geschiedenis <strong>van</strong> de joodse gemeenschap in Culemborg<br />
is op een uitmuntende wijze beschreven door<br />
dra. Ineke Brasz in haar boek De Kille <strong>van</strong> Kuilenburg, dat<br />
in 1984 verscheen. Hoewel Brasz in deze studie hier en<br />
daar wel iets vertelt over markante joodse Culemborgers,<br />
schetst zij toch vooral de grote lijnen <strong>van</strong> het<br />
joodse leven in deze stad: de vestiging <strong>van</strong> de <strong>Joodse</strong><br />
Gemeente, de economische bezigheden <strong>van</strong> haar leden,<br />
hun integratie en assimilatie en hun sociale en politieke<br />
netwerken. Ik heb in deze verhandeling daarentegen<br />
de nadruk willen leggen op afzonderlijke personen<br />
en hun familieverbanden. Daarbij kon uiteraard<br />
niet altijd worden voorkomen dat er in herhalingen<br />
wordt getreden, mede doordat Brasz en ik voor een<br />
deel dezelfde bronnen hebben geraadpleegd, zoals het<br />
archief <strong>van</strong> de <strong>Joodse</strong> Gemeente, de jaargangen <strong>van</strong> de<br />
Culemborgse Courant en de gegevens <strong>van</strong> de Burgerlijke<br />
Stand.<br />
Tot slot wil ik een ieder bedanken die op enigerlei<br />
wijze heeft bijgedragen aan het tot stand komen <strong>van</strong><br />
dit boek. Bijzondere dank ben ik verschuldigd aan drs.<br />
G. <strong>van</strong> Broekhuizen uit Tiel, die de om<strong>van</strong>grijke taak<br />
op zich nam om de Hebreeuwse teksten op de grafzerken<br />
te vertalen. Hij heeft dit naast zijn drukke<br />
bestaan als predikant met zeer groot enthousiasme en<br />
doorzettingsvermogen gedaan.<br />
s. lammers
fiInhoudfl<br />
1 De Joden in Culemborg 9<br />
2 De oude <strong>Joodse</strong> <strong>begraafplaats</strong> 10<br />
3 De nieuwe <strong>Joodse</strong> <strong>begraafplaats</strong> 13<br />
4 De vertaling <strong>van</strong> de Hebreeuwse teksten 15<br />
(door drs. G. <strong>van</strong> Broekhuizen)<br />
5 De grafregisters 17<br />
6 De voornaamste <strong>Joodse</strong> families en hun graven 18<br />
A. familie De Beer 18<br />
B. familie Davids 20<br />
C. familie Van Emden 22<br />
D. familie Van Gelderen 23<br />
E. familie Hijmans 24<br />
F. familie Mertz 25<br />
G. familie Parfumeur 26<br />
H. familie Van Polen 28<br />
I. familie Van Rees 29<br />
J. familie Van Spier 30<br />
K. familie Vorst 33<br />
L. familie Walg 36<br />
M. familie Wijzenbeek 40<br />
N. diversen 46<br />
Bijlage 1 Grafregisters 49<br />
Bijlage 2 Stamboom familie De Beer 55<br />
Bijlage 3 Stamboom familie Davids 56<br />
Bijlage 4 Stamboom familie Van Emden 58<br />
Bijlage 5 Stamboom familie Van Gelderen 59<br />
Bijlage 6 Stamboom familie Hijmans 60<br />
Bijlage 7 Stamboom familie Mertz 61<br />
Bijlage 8 Stamboom familie Parfumeur 62<br />
Bijlage 9 Stamboom familie Van Polen 63<br />
Bijlage 10 Stamboom familie Van Rees 64<br />
Bijlage 11 Stamboom familie Van Spier 65<br />
Bijlage 12 Stamboom familie Vorst 68<br />
Bijlage 13 Stamboom familie Walg 70<br />
Bijlage 14 Stamboom familie Wijzenbeek 72<br />
Bijlage 15 Plattegrond <strong>begraafplaats</strong> 75<br />
Bijlage 16 Hebreeuwse grafteksten 76<br />
Bijlage 17 Lijst <strong>van</strong> in de Tweede Wereldoorlog<br />
vermoorde Culemborgse Joden 122<br />
7
1<br />
fiDe Joden in Culemborg<br />
Het moet niet uitgesloten worden geacht dat er vóór<br />
17<strong>00</strong> al joodse families in Culemborg woonachtig<br />
waren, maar hun namen zijn niet overgeleverd. In 1718<br />
(en in 1724 en 1732) is er echter sprake <strong>van</strong> een Marcus<br />
Benedictus, in 1743 <strong>van</strong> Benetto Allegry, in 1744 <strong>van</strong> de<br />
jood Levy, in 1746 <strong>van</strong> Barend Davids, in 1747 <strong>van</strong><br />
Mozes de Jood, in 1756 <strong>van</strong> Jochem en in 1764 <strong>van</strong><br />
Jochem Frank en in 1767 <strong>van</strong> de jood Elias, mogelijk<br />
dezelfde als Eleazer Elias.<br />
Ook in de boeken <strong>van</strong> het Sint Nicolaas- of Coopmansgilde<br />
komen we een aantal joodse namen tegen, zoals<br />
in 1750 Salomon de Jood winkelier, in 1751 Jochem<br />
Frank de Jood craemer, in 1754 Elias Heyman Jood, in<br />
1756 Abraham Cohen Jood slagter, in 1758 Salomon<br />
Heyman Jood en in 1762 Jacob Ruben Jood.<br />
De namen <strong>van</strong> Davids, Frank, Elias, Cohen, Hijmans en<br />
Jacob Ruben komen we eveneens tegen op de Lijst <strong>van</strong><br />
Bevolking uit 1770. Er blijken dan acht joodse families<br />
met in totaal 48 personen (zonder de dienstboden) in<br />
Culemborg woonachtig te zijn:<br />
Abraham Cohen met vrouw en 5 kinderen<br />
(+ 2 dienstboden)<br />
Barend Davids met vrouw (+ 2 dienstboden)<br />
Eleazer Davids met vrouw en 1 kind<br />
Jonas Davids met vrouw en 5 kinderen<br />
(+ 1 dienstbode)<br />
Eleazer Elias met vrouw en 3 kinderen<br />
(+ 1 dienstbode)<br />
Jochem Frank met vrouw en 6 kinderen<br />
Salomon Hijmans met vrouw en 4 kinderen<br />
(+ 1 dienstbode)<br />
Jacob Ruben met vrouw en 8 kinderen<br />
Als in 1811 iedereen een achternaam moet aannemen,<br />
blijken er reeds 23 personen voor zichzelf en hun kinderen<br />
een naam opgegeven te hebben. In die veertig<br />
jaar was er dus een flinke toename <strong>van</strong> het aantal joodse<br />
families en personen. Daarna neemt dit aantal nog<br />
verder toe, totdat aan het einde <strong>van</strong> de 19de en het<br />
begin <strong>van</strong> de 20ste eeuw – door vertrek naar elders <strong>van</strong><br />
voornamelijk jongeren – dit aantal weer flink afneemt.<br />
Na de gruwelen <strong>van</strong> de Tweede Wereldoorlog blijken<br />
slechts zestien Culemborgse joden de oorlog overleefd<br />
te hebben, een aantal dat te klein was voor een eigen<br />
<strong>Joodse</strong> Gemeente. In 1947 wordt de gemeente samengevoegd<br />
met de <strong>Joodse</strong> Gemeente in Utrecht.<br />
De voormalige synagoge<br />
9
2<br />
fiDe oude <strong>Joodse</strong> <strong>begraafplaats</strong><br />
10 Op 10 september 1764 kochten Barend Davids, Abraham<br />
Cohen, Salomon Heijmans, Jacob Ruben en<br />
Jochem Frank (we zijn dit vijftal reeds tegengekomen)<br />
een vervallen huis met erf aan de Westerwal. Na<br />
afbraak <strong>van</strong> het huis werd op de grond de eerste joodse<br />
<strong>begraafplaats</strong> in Culemborg aangelegd, die op dat<br />
moment nog buiten de bebouwde kom was gelegen.<br />
Tevoren werd steeds elders begraven, eerst voornamelijk<br />
in Vianen, later in Buren. Vanaf maart 1765 is er<br />
geen sprake meer <strong>van</strong> ‘wegvoeren’, maar <strong>van</strong> begraven<br />
(d.w.z. in Culemborg), doch eerst in januari 1771 wordt<br />
uitdrukkelijk vermeld: ‘begraven op het Joden Kerkhoff’.<br />
Mogelijk hangt dit samen met het feit dat er tussen<br />
1765 en 1771 een andere rentmeester bij de beide<br />
kerken was (Jan de Bie) dan <strong>van</strong> 1771 tot 1779 (Joris<br />
Lammers). Ook <strong>van</strong> elders werd hier op het kerkhof<br />
begraven, bijvoorbeeld <strong>van</strong>uit Tiel en uit Wijk (bij<br />
Duurstede).<br />
Interessant is de vermelding in 1767 <strong>van</strong> drie gevallen<br />
waarbij een kind bij avond begraven wordt. Volgens de<br />
Stedelijke Keure 1 was dit een ‘sedert onheuchelijke<br />
tyden beaamd gebruik’, waarbij des avonds bij het luiden<br />
<strong>van</strong> de poortklok werd begraven. Dit gebruik was<br />
bij het protestantse deel <strong>van</strong> de bevolking zeer algemeen.<br />
Langzamerhand kwam de <strong>begraafplaats</strong> meer en meer<br />
binnen de bebouwing te liggen. In 1869 besloot de<br />
gemeenteraad <strong>van</strong> Culemborg een nieuwe algemene<br />
<strong>begraafplaats</strong> aan te leggen aan de Achterweg, waar<br />
ook voor de <strong>Joodse</strong> Gemeente een deel werd gereserveerd.
Begrafenissen <strong>van</strong> <strong>Joodse</strong><br />
Culemborgers<br />
(Een selectie uit de Rekeningenboeken<br />
tussen 1690 en 18<strong>00</strong>)<br />
3 December 1718<br />
’t kind <strong>van</strong> Marcus Benedictus<br />
naar Ouwerkerk gevoert ƒ 3 -, -<br />
12 Junij 1724<br />
voor ’t wegbrengen <strong>van</strong><br />
’t kind <strong>van</strong> Marcus Benedictus<br />
ƒ 3 -, -<br />
23 November 1732<br />
Is weggevoert Benedictus<br />
Marcus Jood ƒ 9 -, -<br />
27 Julij 1743<br />
Is na Vianen weggevoerd het<br />
dode kind <strong>van</strong> den Jood<br />
Benetto Allegrij ƒ pro deo<br />
1 September 1744<br />
Is <strong>van</strong> hier na het Jode kerkhoff<br />
tot Vianen vervoerd het<br />
kind <strong>van</strong> den Jood Levij.<br />
Daar voor genoten ƒ 3 -, -<br />
4 februarij 1746<br />
Is na Vianen gevoerd ’t kind<br />
<strong>van</strong> de Jood Barend Davids.<br />
Daar voor genoten ƒ 3 -, -<br />
11 Julij 1747<br />
Is na Buren gebragt ’t lyk <strong>van</strong><br />
de vrouw <strong>van</strong> Mozes de Jood<br />
ƒ pro memorie<br />
21 April 1756<br />
Is weggevoert na Buuren het<br />
kind <strong>van</strong> Jochem de Jood.<br />
Daar voor genoten ƒ 3 -, -<br />
10 Julij 1764<br />
Is <strong>van</strong> hier weggevoerd het<br />
kind <strong>van</strong> Jochum Frank na<br />
Buuren ƒ pro deo<br />
28 Maart 1765<br />
Is begraven ’t kind <strong>van</strong> Barend<br />
Davids. Daar voor betaalt ƒ 3 -,-<br />
5 Julij 1767<br />
Is begraven ’t kind <strong>van</strong> de<br />
Jood Elias bij avond op het<br />
kerkhoff ƒ geremitteert<br />
[=kwijtgescholden]<br />
28 Augustus 1767<br />
Is begraven ’t kind <strong>van</strong> Elias<br />
de Jood bij avond op ’t kerkhoff<br />
ƒ geremitteerd<br />
5 September 1767<br />
Is begraven ’t kind <strong>van</strong> de<br />
Jodin Sara Josep Polak bij<br />
avond op het kerkhoff ƒ 3 -, -<br />
11 October 1769<br />
Is begraven een Jodin gekomen<br />
<strong>van</strong> Wijk. Daar voor<br />
betaalt ƒ 4 -, -<br />
22 Januarij 1771<br />
Is begraven Gompert Jacobs<br />
<strong>van</strong> Rijswijk op ’t Joden kerkhoff<br />
ƒ geremitteerd<br />
9 October 1771<br />
Is begraven Jonas Davids op<br />
het joden kerkhoff ƒ 4 -, -<br />
26 Julij 1772<br />
Is begraven een jood <strong>van</strong> Wijk<br />
op ’t Joode kerkhoff ƒ 4 -, -<br />
28 Junij 1773<br />
Is begraven Abraham Cohijn<br />
op ’t Joode kerkhoff ƒ 4 -, -<br />
2 September 1776<br />
Op ’t Joode kerkhoff Jacob<br />
Ruben ƒ 4 -, -<br />
1 Junij 1785<br />
Mejuffr. Heymans <strong>van</strong> Tiel<br />
komende op ’t Jode kerkhoff<br />
ƒ 4 -, -<br />
10 Julij 1785<br />
een kind <strong>van</strong> Heymans te Tiel<br />
op ’t Jode kerkhoff ƒ 3 -, -<br />
1 Januarij 1793<br />
Barend Davids op het Joode<br />
kerkhoff ƒ geremitteerd<br />
11
3<br />
fiDe nieuwe <strong>Joodse</strong> <strong>begraafplaats</strong><br />
In de vergadering <strong>van</strong> 2 augustus 1869 nam de<br />
gemeenteraad <strong>van</strong> Culemborg het besluit om een algemene<br />
<strong>begraafplaats</strong> buiten de bebouwde kom aan te<br />
leggen. Hiertoe werd <strong>van</strong> het rooms-katholieke kerkbestuur<br />
een stuk bouwland aan de Achterweg, ter<br />
grootte <strong>van</strong> ca. 2960 centiare, gekocht voor een bedrag<br />
<strong>van</strong> ƒ 828,80. Er werden afzonderlijke gedeelten aan de<br />
verschillende kerkgenootschappen toegewezen en ook<br />
de <strong>Joodse</strong> Gemeente kreeg hier een eigen perceel. Begin<br />
augustus 1870 vond hier de eerste begrafenis plaats, de<br />
op 1 augustus overleden Arend <strong>van</strong> Rees.<br />
De joodse <strong>begraafplaats</strong> bestaat uit drie gedeelten. In<br />
de eerste plaats is er de eigenlijke nieuwe <strong>begraafplaats</strong>,<br />
vervolgens het deel waar de stoffelijke resten <strong>van</strong> de<br />
Westerwal herbegraven zijn en als derde deel de kindergraven.<br />
Het oudste graf ligt, <strong>van</strong>af de ingang gezien,<br />
in de rechter achterhoek. En zoals het Hebreeuwse<br />
schrift <strong>van</strong> rechts naar links gelezen wordt, zo is ook de<br />
volgorde <strong>van</strong> de graven <strong>van</strong> rechts naar links. De jongste<br />
graven liggen dus het meest vooraan.<br />
De graven welke voorzien zijn <strong>van</strong> een steen – ook in<br />
de open ruimten liggen graven, zoals we nog zullen<br />
zien – hebben allen een staande steen. Dit is typerend<br />
voor de Asjkenazische joden, welke uit Midden- en<br />
Oost-Europa via Duitsland naar ons land kwamen. Bij<br />
de Sefardische joden uit Zuid-Europa (Spanje en Portugal)<br />
zijn juist liggende stenen gebruikelijk. Op de stenen<br />
staat – behalve veelal een tekst in het Nederlands –<br />
ook een Hebreeuwse tekst, opgesteld door de godsdienstleraar<br />
in overleg met de familie. Deze bevat enige<br />
kenmerkende gegevens over de overledene, veelal een<br />
bijbeltekst en bijna altijd de naam <strong>van</strong> de moeder.<br />
Iemand wordt namelijk naar joods gebruik uitsluitend<br />
als jood erkend als de moeder joods is.<br />
Een ander opvallend aspect is de datum <strong>van</strong> overlijden.<br />
De joodse tijdrekening is namelijk totaal verschillend<br />
<strong>van</strong> de Gregoriaanse. De joodse kalender berust op een<br />
maanjaar. Zo’n maanjaar is opgebouwd uit maanden<br />
en een maand is de tijd die ligt tussen twee tijdstippen<br />
<strong>van</strong> Nieuwe Maan, dat wil zeggen ca. 29 1 — 2 dag. Omdat<br />
men een maand niet midden op de dag kan laten<br />
beginnen, telt de ene maand 29 en de andere maand 30<br />
dagen. In de regel heeft een jaar twaalf <strong>van</strong> zulke<br />
maanden ofwel 354 dagen en is dus gemiddeld elf<br />
dagen korter dan het kalenderjaar. Na een aantal <strong>van</strong><br />
dergelijke te korte jaren wordt een extra maand toege-<br />
De <strong>begraafplaats</strong> aan<br />
de Achterweg<br />
13
14<br />
voegd en heeft men een schrikkeljaar. Dit om te voorkomen<br />
dat het joodse jaar te veel zou afwijken <strong>van</strong> de<br />
jaargetijden en bij voorbeeld na enige tijd het Paasfeest<br />
in de herfst zou vallen. In een periode <strong>van</strong> negentien<br />
jaar zijn er dan ook zeven joodse schrikkeljaren.<br />
De joodse jaartelling is begonnen even voor middernacht<br />
<strong>van</strong> 6 op 7 oktober <strong>van</strong> het jaar 3760 v. Chr.<br />
Indien men dus 3760 <strong>van</strong> het joodse jaar aftrekt, heeft<br />
men in het algemeen het jaar <strong>van</strong> de Gregoriaanse<br />
kalender. Maar om het nog wat ingewikkelder te<br />
maken: niet altijd wordt het jaar in vier cijfers gegeven,<br />
maar soms vermeldt men alleen de laatste drie cijfers,<br />
de zogenaamde kleine telling. In dat geval moet men<br />
er 1240 bij optellen.<br />
Iets wat verder opvalt, is dat men geen bloemen bij de<br />
graven aantreft. Wel legt men bij een bezoek vaak een<br />
klein wit steentje bij het graf.
4<br />
fiBij de vertaling <strong>van</strong> de Hebreeuwse tekstenfl<br />
De vertaling <strong>van</strong> de grafstenen volgt zo nauwkeurig en<br />
letterlijk mogelijk de Hebreeuwse tekst. Dat levert niet<br />
altijd de mooiste zinnen op, maar stelt een ieder met<br />
enige kennis <strong>van</strong> het Hebreeuws wel in staat de vertaling<br />
te volgen of te controleren. Vermeldenswaardige<br />
bijzonderheden zijn opgenomen in voetnoten. Afkortingen<br />
op de grafstenen worden gewoonlijk aangeven<br />
met aanhalingstekens of een apostrof. In de hier volgende<br />
weergave <strong>van</strong> de Hebreeuwse tekst zijn deze<br />
tekens niet opgenomen. In de voetnoten wordt wel<br />
aangegeven wanneer het om een afkorting gaat. Verwijzingen<br />
naar bijbelteksten zijn eveneens opgenomen<br />
in de voetnoten.<br />
Een aantal woorden, c.q. afkortingen is te vinden op<br />
vrijwel elke steen. Omdat het niet zinvol is deze in een<br />
en dezelfde voetnoot bij elke vertaling weer te geven,<br />
worden deze hier toegelicht:<br />
Boven elke steen vinden we vrijwel altijd de letters 15<br />
of )5. 15 staat voor: 9"81 %5 (hier rust) of: 0/)1 %5<br />
(hier is begraven). In de navolgende vertaling is altijd<br />
gekozen voor: ‘hier rust’.<br />
)5 staat voor: 0&/) %5 (hier ligt verborgen). In de vertaling<br />
is steeds gekozen voor: hier ligt geborgen.<br />
85- staat vrijwel altijd aan het eind <strong>van</strong> de zin waarin<br />
het jaartal wordt aangegeven. In het Hebreeuws hebben<br />
de letters ook een getalswaarde. De letters staan<br />
voor: 0)8 895-, hetgeen betekent: naar de kleine telling.<br />
of voor ‘lifrat kahn’, volgens plaatselijk gebruik.<br />
Dit betekent dat het duizendtal niet geschreven wordt.<br />
In de vertaling is het duizendtal steeds tussen haakjes<br />
toegevoegd.<br />
Onder aan elke steen vinden we vrijwel altijd de letters:<br />
%"71;, die staan voor: .**(% 9&97" %9&97 &;/:1 *%;<br />
(Moge zijn/haar ziel gebonden zijn in de bundel der<br />
levenden), naar i Samuel 25:29.<br />
Bij de vermelding <strong>van</strong> de weekdagen, (zondag, maandag,<br />
dinsdag enz.) staat er letterlijk steeds: dag 1, dag 2,<br />
dag 3 enz.<br />
Een aantal woorden kan verschillend vertaald worden.<br />
Het woord .; bijvoorbeeld, betekent ‘vroom’, ‘rechtschapen’,<br />
‘oprecht’ of ‘onschuldig’. In de vertaling is<br />
steeds gekozen voor ‘vroom’. Het woord 9:* kan vertaald<br />
worden met: ‘oprecht’, ‘billijk’, ‘rechtschapen’,<br />
‘betamend’ of ‘passend’. In de vertaling is steeds gekozen<br />
voor ‘rechtschapen’. Het woord 3&17 kan vertaald<br />
worden met: ‘zedig’, ‘ingetogen’ of ‘kuis’. In de ver-<br />
15
16<br />
taling is gekozen voor ‘bescheiden’. Het woord -*( kan<br />
vertaald worden met: ‘dapper’, ‘sterk’, ‘krachtig’ of<br />
‘degelijk’. In de vertaling is gekozen voor ‘degelijk’. En<br />
het woord (%)"&:( betekent doorgaans ‘belangrijk’.<br />
In de vertaling is gekozen voor ‘geacht(e)’.<br />
Bij het vertaalwerk ben ik, met name bij afkortingen<br />
en data-problemen, oprechte dank verschuldigd aan<br />
mw. Galja Bartov (Israël) en dhr. Jacob Dahan (Parijs).<br />
drs. g. <strong>van</strong> broekhuizen
5<br />
fiDe grafregisters<br />
In het archief <strong>van</strong> de <strong>Joodse</strong> Gemeente bevinden zich<br />
twee grafregisters, waar<strong>van</strong> het oudste – opgesteld<br />
door B.J. <strong>van</strong> Gelderen, A. <strong>van</strong> Spier Mzn., M. <strong>van</strong> Spier<br />
Izn. en M. Polak – uit ca. 1915 dateert. Het loopt door<br />
tot graf 93, maar laat voor de oudere graven zonder<br />
steen veel ‘onbekend’.<br />
Het andere register werd opgesteld door L.H. Parfumeur<br />
en is begonnen in 1920. Het gaat in diens handschrift<br />
door tot graf 118 in 1928, het jaar waarin hij met<br />
zijn gezin uit Culemborg vertrekt. De lijst is daarna<br />
nog voortgezet door de godsdienstleraar Levie de Wolff<br />
tot graf 126 in 1930.<br />
(L. de Wolff is in mei 1931 uit Culemborg vertrokken).<br />
Parfumeur heeft bij de meeste graven welke in de eerste<br />
lijst nog als ‘onbekend’ genoteerd stonden, namen<br />
ingevuld, doch daar hij vermoedelijk niet over de data<br />
<strong>van</strong> overlijden beschikte, klopt de chronologie niet<br />
overal.<br />
Uitgaande <strong>van</strong> de door Parfumeur genoemde namen<br />
en na ordening <strong>van</strong> deze namen volgens datum <strong>van</strong><br />
overlijden, kon een gecorrigeerd grafregister worden<br />
samengesteld. Ook nu blijft echter nog een beperkt<br />
aantal graven onbenoemd. Meisjes <strong>van</strong>af hun 12de en<br />
jongens <strong>van</strong>af hun 13de jaar worden, nadat ze hun Bat<br />
Mitswa respectievelijk Bar Mitswa hebben gedaan,<br />
geacht verantwoordelijk te zijn voor hun rechten en<br />
plichten als jood, en worden dan ook vaak tussen volwassenen<br />
begraven. Dit kan hier ook het geval geweest<br />
zijn, maar is niet verder onderzocht. Verder is één door<br />
Parfumeur ingevulde naam niet gebruikt, terwijl <strong>van</strong><br />
een zekere Edeltje Mets geen gegevens werden aangetroffen.<br />
De grafregisters zijn samengevat in bijlage 1.<br />
Door de godsdienstleraar L. de Wolff is ook een zeer<br />
kort register <strong>van</strong> kindergraven opgezet. Het vermeldt<br />
slechts vijf namen, maar er moeten veel meer kinderen<br />
begraven liggen.<br />
17
6<br />
fiDe voornaamste <strong>Joodse</strong> families<br />
en hun graven<br />
18 We zijn thans toe aan de bespreking <strong>van</strong> de grafstenen<br />
op de joodse <strong>begraafplaats</strong> aan de Achterweg en de bijbehorende<br />
families. We zullen hiertoe de graven niet<br />
in chronologische volgorde behandelen, maar telkens<br />
familiegewijs.<br />
Van elke familie zijn zo veel mogelijk genealogische<br />
gegevens verzameld, die zijn weergegeven in de bijlagen<br />
2 tot en met 14. Hierbij zijn uitsluitend personen<br />
<strong>van</strong> 18 jaar en ouder opgenomen. Indien bij een datum<br />
<strong>van</strong> geboorte respectievelijk overlijden geen plaatsnaam<br />
vermeld is, dan heeft deze te Culemborg plaatsgevonden;<br />
in alle andere gevallen wordt de plaats <strong>van</strong><br />
geboorte respectievelijk overlijden wel vermeld.<br />
We zullen de families in alfabetische volgorde behandelen.<br />
A. De familie De Beer (bijlage 2).<br />
Broer Levi Barend en zus Sara Barend de Beer hebben<br />
zich eerst na 1811 in Culemborg gevestigd. Sara trouwde<br />
Hertog Abraham <strong>van</strong> Emden, die we in het navolgende<br />
nog zullen tegenkomen.<br />
Levi Barend woonde in 1840 als koopman op de Markt.<br />
Hij was toen nog ongehuwd en woonde samen met<br />
een huishoudster. Omstreeks 1850 trouwde hij met de<br />
Belgische Marianne <strong>van</strong> Buuren. Hij overleed in 1859<br />
en is nog aan de Westerwal begraven.<br />
Zijn weduwe dreef op de Markt een manufacturenzaak,<br />
mogelijk de voortzetting <strong>van</strong> de zaak <strong>van</strong> haar<br />
man. In het (grote) huis aan de Markt woonden behalve<br />
haar beide zoons Hyman en Samuel ook de vrouw<br />
<strong>van</strong> Hyman en haar ouders. Tevens hield Marianne er<br />
enige commensaals, zoals Helena <strong>van</strong> Kleef, Clasina<br />
Walg en Simon Juda Davids. In 1888 verschijnt een<br />
merkwaardige advertentie in de Culemborgsche Courant,<br />
waarin een Wed. L.B. de Beer waarschuwt geen<br />
goederen af te geven aan de Wed. M.J. <strong>van</strong> Buuren. Het<br />
lijkt erop dat de dochter Levina Berendina zowel voor<br />
zichzelf als haar moeder de meisjesnaam gebruikt<br />
heeft, want een tweede M. <strong>van</strong> Buuren ben ik niet<br />
tegengekomen. Een prettige situatie was het natuurlijk<br />
niet. Marianne stierf op 16 juni 1896 en ligt in graf<br />
62. Ze moet een vrouw <strong>van</strong> aanzien geweest zijn, daar<br />
op haar steen gesproken wordt <strong>van</strong> ‘Mevrouw Miriam’.<br />
De beide zoons, Hyman en Samuel, hebben in 1899 een
vertegenwoordiging in naaimachines en in 1903 verschijnt<br />
een advertentie <strong>van</strong> ‘uitverkoop <strong>van</strong> kantoormachines’.<br />
De zaak is op de Markt. Samuel was in 1893<br />
mede-oprichter <strong>van</strong> de schietclub, waar<strong>van</strong> hij vaandrig<br />
en commissaris werd. Hij stierf in 1915, maar zijn graf<br />
(nr. 93) is zonder zerk. Onbekend is of hij getrouwd was.<br />
Hyman trouwde in 1898 met Jetta Frank, dochter <strong>van</strong><br />
Nathan Frank en Antje Manasse. (De beide ouders liggen<br />
ook hier begraven en worden besproken onder<br />
Diversen). In 1915 richt Hyman een verzoek aan de<br />
<strong>Joodse</strong> Gemeente om zijn bijdrage te verlagen; hij wil<br />
alleen betalen opdat zijn zoon Levi Nathan (Louis)<br />
De Markt met het Stadhuis<br />
omstreeks 19<strong>00</strong>; geheel links op<br />
deze prentbriefkaart het pand<br />
<strong>van</strong> de familie De Beer.<br />
19
20<br />
onderwijs krijgt. Of aan dit verzoek financiële redenen<br />
ten grondslag lagen, is niet bekend. Op zijn grafsteen<br />
is sprake <strong>van</strong> een rechtschapen mens. Hij stierf in 1932<br />
(graf 129). Zijn vrouw Jetta Frank is in 1943 in Sobibor<br />
omgekomen.<br />
Hun zoon Levi Nathan (Louis) heeft, evenals zijn<br />
vrouw, de oorlog overleefd. Hij was ondergedoken op<br />
een boerderij in de buurt. Hij had sinds 1921 een zaak<br />
in bedden, dekens, manufacturen, naaimachines en<br />
dergelijke op de Markt 23. Hij was <strong>van</strong>af 1938 ook vertegenwoordiger<br />
<strong>van</strong> Palthe. Ook Louis was geen trouw<br />
lid <strong>van</strong> de <strong>Joodse</strong> Gemeente: in 1927 zegde hij zijn lidmaatschap<br />
op, om in 1930 toch maar weer toe te tre-<br />
den. Hij was een actief lid <strong>van</strong> de Schaak- en Damvereniging.<br />
Na de oorlog is hij uit Culemborg vertrokken.<br />
B. De familie Davids (bijlage 3).<br />
We zijn de naam Davids in het voorgaande al enige<br />
malen tegengekomen, waaronder die <strong>van</strong> Barend<br />
Davids, ‘jode <strong>van</strong> Praag’, als ‘pachter <strong>van</strong> een vleesbank’,<br />
dat wil zeggen: slager. Hij was een der stichters<br />
<strong>van</strong> de <strong>begraafplaats</strong> aan de Westerwal. Het is echter<br />
onwaarschijnlijk dat de latere familie Davids <strong>van</strong> hem<br />
afstamt.<br />
Simon Jacob Davids moet zich met zijn gezin na 1811,<br />
maar vóór augustus 1821 (geboorte <strong>van</strong> dochter Kaatje)<br />
in Culemborg gevestigd hebben. Hij was koopman in<br />
oud ijzer in de Zandstraat. Hij is reeds in 1857 overleden.<br />
Zijn weduwe Duifje Salomon (overleden 12-02-<br />
1871) ligt in graf 2, zonder zerk. Zij hadden behalve<br />
vier dochters nog drie zoons: de tweeling Jakob en<br />
Salomon, en Andries.<br />
Jakob, getrouwd met Rachel Kleyn (of Klein), was eveneens<br />
koopman in oud ijzer, eerst in de Prijssestraat,<br />
daarna op de Westerwal en vervolgens op de Varkensmarkt.<br />
Hij en zijn vrouw liggen in graf 46 en 47.<br />
Salomon, getrouwd met Klaartje Pakkendrager, zette<br />
oorspronkelijk de zaak <strong>van</strong> zijn vader in oud ijzer voort<br />
in de Zandstraat. Zijn moeder woonde daar bij hem in.<br />
In 1880 verhuisde hij naar de Varkensmarkt, waar hij<br />
een zaak (‘de Blauwe Haan’) had in allerhande garens
en band, sajetten en wollen goederen en manufacturen.<br />
In 1882 wordt de zaak uitgebreid met herenkostuums<br />
en kinderpakjes. Tevens adverteert hij met ijzeren<br />
ledikanten en ‘veeren bedden’, te huur of te koop<br />
tegen ‘civiele’ prijzen. Salomon verschijnt regelmatig<br />
in de krant als de eerste die peren uit zijn tuin verkoopt.<br />
Na zijn dood in 1906 komt deze vermelding<br />
nog enige jaren voor bij zijn weduwe. Hij werd in 1891<br />
en 1897 gekozen tot lid <strong>van</strong> het bestuur <strong>van</strong> de <strong>Joodse</strong><br />
Gemeente. Zijn grafschrift vermeldt dat hij een vroom<br />
man was. Hij en zijn vrouw liggen in de graven 75 en<br />
76. In de voorgevel <strong>van</strong> het pand Sint Janskerkstraat 24<br />
bevindt zich nog een gevelsteen, die vermeldt dat in<br />
1889 ene M. Davids de eerste steen gelegd heeft. Helaas<br />
is het laatste cijfer <strong>van</strong> het geboortejaar onleesbaar. Het<br />
betreft een der beide dochters <strong>van</strong> Salomon Davids,<br />
Marianne (geboren in 1873) of Matje (geboren in 1877).<br />
Ik houd het op Matje, die dan bij de steenlegging 12<br />
jaar was. Een en ander wijst erop dat Salomon Davids<br />
in opdracht het huis heeft laten bouwen.<br />
De jongste <strong>van</strong> de drie broers, Andries, was gehuwd<br />
met Sara Vles en staat in de Burgerlijke Stand te boek<br />
als koopman in de Zandstraat. In 1869 adverteert hij<br />
met ‘schoonmaken en zuiveren <strong>van</strong> bedden’. Nadat<br />
zijn vrouw in 1870 was teruggekeerd naar Rotterdam,<br />
trok hij in bij zijn broer Salomon in de Zandstraat. Wat<br />
er verder <strong>van</strong> hem is geworden, is niet bekend. Toen<br />
Salomon verhuisde naar de Varkensmarkt, woonde<br />
Andries niet langer bij hem in. Hij ligt vermoedelijk<br />
niet in Culemborg begraven.<br />
Van de laatste generatie liggen Jonas Jakob (zoon <strong>van</strong><br />
Jakob en Rachel Kleyn) en diens vrouw Naatje <strong>van</strong> Gelderen<br />
in de graven 90 en 91. Hij werd in 1903 in het<br />
bestuur <strong>van</strong> de <strong>Joodse</strong> Gemeente gekozen. Verdere<br />
gegevens ontbreken.<br />
Zijn broers Simon Jakob en Andries Jakob zijn met<br />
hun gezinnen respectievelijk in 1914 en 1909 uit Culemborg<br />
vertrokken. Simon Jakob had in 1906 een zaak<br />
in hoeden en petten op de Markt geopend, en verkreeg<br />
in 1907 de vertegenwoordiging <strong>van</strong> een stoomververij<br />
en chemische wasserij. Hij was in 1899 president <strong>van</strong><br />
het muziekcorps Crescendo geworden en maakte hiervoor<br />
nogal eens reclame in zijn etalage. Crescendo heet<br />
nu Pieter Aafjes. Andries Jakob had in 19<strong>00</strong> een zaak in<br />
bedden op de Markt.<br />
Met de dood <strong>van</strong> Simon Juda Davids (zoon <strong>van</strong> Salomon<br />
en Klaartje Pakkendrager) in 1929 verdween de<br />
Gevelsteen aan de<br />
Sint Janskerkstraat 24.<br />
21
22<br />
naam Davids uit Culemborg. Hij was invalide en zwakzinnig<br />
en ging bij de boeren langs met garen en band.<br />
Hij woonde in het kosthuis <strong>van</strong> De Beer op de Markt.<br />
Simon Juda Davids ligt in graf 121.<br />
C. De familie Van Emden (bijlage 4).<br />
In het begin <strong>van</strong> de 19de eeuw is er sprake <strong>van</strong> een<br />
zekere David Izaac <strong>van</strong> Emden (geboren in 1763 in<br />
Amsterdam en in 1829 overleden in Culemborg), een<br />
ritueel slachter, voorzanger en godsdienstonderwijzer,<br />
die <strong>van</strong>uit Culemborg de Betuwe introk als slachter.<br />
Doch deze lijkt geen familie te zijn <strong>van</strong> het gezin Van<br />
Emden dat zich tussen september 1827 (geboorte <strong>van</strong><br />
Heiltje) en april 1828 (geboorte <strong>van</strong> Levi Hartog) <strong>van</strong>uit<br />
Ameide in Culemborg vestigde. Vader Hertog Abraham<br />
was ‘slagter en vleeschhouwer’, vermoedelijk in<br />
de Tollenstraat. Hij is tweemaal getrouwd geweest, de<br />
tweede keer met Sara Barend de Beer.<br />
Van zijn zoons was Abraham Hertog (uit zijn eerste<br />
huwelijk) kruidenier in de Tollenstraat. In 1863 werd hij<br />
tot ouderling <strong>van</strong> de <strong>Joodse</strong> Gemeente gekozen. In 1865<br />
nam hij met onder andere Manus Ruben Vorst deel in<br />
een huidenzouterij. Volgens zijn grafschrift (graf 28) was<br />
hij een rechtschapen man. Zijn vrouw, Naatje Wijsenbeek,<br />
was een godvrezende en zedige vrouw (graf 44).<br />
De oudste zoon uit het tweede huwelijk, Mozes Hertog,<br />
was evenals zijn vader ‘vleeschhouwer’ in de Tollenstraat.<br />
Hij nam in 1877 de zaak <strong>van</strong> zijn jongere<br />
broer Hyman Hertog over bij diens vertrek naar<br />
Ravenstein. Wat dit voor een zaak was, kon niet nagegaan<br />
worden. Vermoedelijk bleef zijn huwelijk met<br />
Pauline Weynberg kinderloos, want bij zijn overlijden<br />
in 1901 (hij was toen al weduwnaar) trad zijn neef<br />
Alexander Levi uit Rotterdam op als executeur-testamentair.<br />
Noch zijn graf (nr. 69), noch dat <strong>van</strong> zijn<br />
vrouw (graf 52) is voorzien <strong>van</strong> een grafzerk.<br />
Zijn jongere broer, Levi Hertog, begon een manufacturenzaak<br />
in de Tollenstraat. (Alle drie broers waren dus<br />
gevestigd in de Tollenstraat, doch op verschillende<br />
adressen). Later werd de zaak uitgebreid met mantels<br />
en konden bij feestelijke gelegenheden ook vlaggen<br />
gehuurd worden. Weer iets later, in 1870, verkoopt hij<br />
ook goud- en zilverwerken, en verricht hij reparaties<br />
hieraan. In 1879 blijkt de winkel (‘De Gunst’) gevestigd<br />
te zijn op de Markt. In 1891 verplaatste zijn zoon Hartog<br />
Levi de verkoop <strong>van</strong> gouden en zilveren voorwerpen<br />
naar Rotterdam. In 1891 werd Levi Hertog<br />
bestuurslid <strong>van</strong> de <strong>Joodse</strong> Gemeente. Na zijn dood in<br />
1893 (graf 54) en zijn vrouw Rosetta <strong>van</strong> den Berg in<br />
1894 (graf 55) namen zijn zoons Hijman Levi en Alexander<br />
Levi de zaak op de Markt over, totdat in 1898 de<br />
zaak werd opgeheven wegens beider vertrek naar Rotterdam.<br />
Hierna kwam boekhandel Boldingh in het<br />
pand. Levi Hertog staat op zijn graf omschreven als een<br />
vroom en rechtschapen man, zijn vrouw Rosetta als<br />
een bescheiden en geachte vrouw.<br />
Een derde zoon, Louis Levi, was sigarenfabrikant. In<br />
1886 was hij penningmeester <strong>van</strong> de toneelvereniging
Thalia, in 1885 secretaris <strong>van</strong> de gymnastiekvereniging<br />
Kracht en Vriendschap, en in 1892 voorzitter <strong>van</strong> de<br />
Wielrijderskring. Op zijn initiatief werd in 1888 een<br />
afdeling <strong>van</strong> de Alliance Israelite Universelle opgericht.<br />
Maar in 1894 vertrekt hij naar Schiedam.<br />
Van de drie dochters <strong>van</strong> Abraham Hertog staat de oudste,<br />
Johanna, te boek als winkelierster in de Tollenstraat<br />
(graf 71). Haar zuster Betje is nooit getrouwd geweest;<br />
volgens haar grafschrift (graf 110) was ze ‘een zedige<br />
maagd’. De jongste, Flora, trouwde met Mozes Wolf<br />
<strong>van</strong> Gelderen. Het moet volgens haar grafschrift (graf<br />
112) een krachtige vrouw geweest zijn. De drie zusters<br />
bezaten na de dood <strong>van</strong> hun moeder Naatje Wijsenbeek<br />
de helft <strong>van</strong> de huidenzouterij. In 1893 kochten ze ook<br />
Manus Ruben Vorst uit.<br />
D. De familie Van Gelderen (bijlage 5).<br />
Levi Wolf nam in 1811 de naam Van Gelderen aan. Hij<br />
vestigde zich na 1776 (zijn zoon Wolf Levi werd nog in<br />
Amsterdam geboren) in Culemborg, in de Tollenstraat.<br />
Zijn weduwe, Rachel Jacobs, woonde later in de Kattenstraat.<br />
Hij was, samen met David Salomon, voogd<br />
over Jacob Aron (oud 16 jaar en zoon <strong>van</strong> wijlen Aron<br />
Jacobs) en nam voor deze de naam Vorst aan in 1811.<br />
Zijn zoon, Wolf Levi, was koopman aan de Varkensmarkt,<br />
maar het is niet bekend waarin. Diens oudste<br />
zoon, Levi Wolf, was stoelmakersknecht en ligt begraven<br />
in graf 81. De tweede zoon <strong>van</strong> Wolf Levi, Jacob<br />
Wolf, was kleermaker in de Goilberdingerstraat. Later<br />
verkocht hij ook winterjassen. Zijn vrouw, Johanna<br />
Wolff, een bescheiden en geachte vrouw, ligt in graf 60,<br />
hijzelf in graf 61. Volgens het grafschrift was hij een<br />
vroom en rechtschapen man. Van beiden wordt vermeld<br />
dat ze oud en verzadigd <strong>van</strong> het leven waren.<br />
Hun zoon, Benjamin Jacob, zet <strong>van</strong>af 1897 de zaak<br />
(onder de naam ‘De Koopman’) voort, eerst in de Goilberdingerstraat,<br />
doch <strong>van</strong>af 1913 op de Oude Vismarkt.<br />
In 1925 wordt de zaak opgeheven. Benjamin was jarenlang<br />
bestuurslid <strong>van</strong> de liberale Vrijheidsbond en<br />
tevens bestuurslid <strong>van</strong> de toneelvereniging Thalia en<br />
<strong>van</strong> het Groene Kruis. Zijn vrouw, Johanna Schwarts,<br />
een geachte vrouw, was reeds in 1918 overleden en ligt<br />
in graf 95a, hijzelf in graf 95b. Volgens zijn grafschrift<br />
was hij een rechtschapen man, die kennelijk veel voor<br />
de <strong>Joodse</strong> Gemeente betekend heeft. Zijn pleegzoon,<br />
Karl Seckl, die ook een winkel had op de Oude Vismarkt<br />
(nr. 11, waar thans een Sporthuis gevestigd is)<br />
overleefde de oorlog doordat hij ondergedoken was op<br />
een boerderij in de omgeving. Zijn moeder kwam in de<br />
oorlog om in Sobibor. De broer <strong>van</strong> Benjamin, Mozes<br />
Wolf, was getrouwd met Flora <strong>van</strong> Emden. Door haar<br />
raakte hij betrokken bij de liquidatie <strong>van</strong> de huidenzouterij.<br />
Flora stierf in 1926 en ligt in graf 112; ze moet<br />
een krachtige vrouw geweest zijn. Mozes Wolf staat bij<br />
de Burgerlijke Stand genoteerd als kantoorbediende.<br />
Hij is in 1943 in Kamp Westerbork om het leven gekomen,<br />
zijn zuster Rebecca in Sobibor.<br />
Op het monument voor de omgekomenen staat nog<br />
23
24<br />
een viertal Van Gelderens vermeld, allen geboren in<br />
Rotterdam. Over hen kon niets gevonden worden.<br />
E. De families Hijmans (bijlage 6).<br />
De naam Hijmans zijn we al in de 18de eeuw tegengekomen<br />
op de Lijst <strong>van</strong> Bevolking <strong>van</strong> 1770: Samuel<br />
Heijmans met vrouw en vier kinderen, waar<strong>van</strong> in<br />
ieder geval twee zoons, Aron Salomon en Hijman Salomon.<br />
Hij bezat twee huizen: in 1771 kocht hij het huis<br />
op de hoek <strong>van</strong> de Nieuwstad en de Sint Janskerkstraat<br />
en later het huis ernaast.<br />
1. De slagersfamilie Hijmans. Volgens Brasz zou deze<br />
indirect <strong>van</strong> de bovenstaande afstammen. Dit lijkt echter<br />
weinig aannemelijk daar de slagersfamilie afkomstig<br />
is uit Geldermalsen. (De naam Hijmans is overigens<br />
niet beperkt tot Culemborg, ook in Tiel kwamen<br />
families met die naam voor). Machiel Hijmans, zelf<br />
nog geboren in Geldermalsen, was in 1811 wel in Culemborg,<br />
samen met onder andere zijn zoon Hijman.<br />
Hij moet zich voor 1806 hier gevestigd hebben.<br />
Machiel was slager in de Tollenstraat.<br />
Zijn twee zoons waren eveneens slager, de eerste, Hijman,<br />
op de Oude Vismarkt en later in de Achterstraat,<br />
de ander, Salomon, in de Prijssestraat. Na het overlijden<br />
<strong>van</strong> Salomon (graf 56) verkocht zijn weduwe, Sophie<br />
Goldsmit, nog enige jaren eau de cologne, zeep en<br />
zijden linten in de Prijssestraat, maar in 1905 vertrok
ze naar Nijmegen. Haar zuster, Jansje Goldsmit, heeft<br />
tot haar dood in 1891 (graf 49) bij hen ingewoond (zie<br />
ook onder Diversen).<br />
Hijman is niet getrouwd geweest. Voordat hij een slagerij<br />
op de Oude Vismarkt had, was hij ‘vleeschhouwer’<br />
in de Binnenpoort. Hier woonden zijn zusters<br />
Sara en Flora, alsmede Salomon met zijn vrouw bij<br />
hem in. Hijman ligt in graf 48. Ook zijn zuster Flora<br />
(Flora Hartog-Hijmans) ligt in Culemborg begraven<br />
(graf 63). Geen <strong>van</strong> de graven is voorzien <strong>van</strong> een grafzerk.<br />
Michiel, de zoon <strong>van</strong> Salomon, was in 1901 kandidaat<br />
voor de gemeenteraad namens de sdap, maar hij werd<br />
niet verkozen. In 1904 vertrok hij naar Amsterdam.<br />
2. Een andere familie Hijmans is <strong>van</strong>uit Rhenen naar<br />
Culemborg gekomen. Michiel Izn. is vóór 1841<br />
(geboorte Albert Victor) hier gevestigd. Begonnen als<br />
kruidenier op de Markt, adverteert hij in 1861 met thee<br />
en in 1866 blijkt hij hoofdagent te zijn voor zeepfabriek<br />
‘De Keizerskroon’. In 1873 is voor het eerst sprake<br />
<strong>van</strong> zijn tabaksfabriek. Deze schijnt het goed te doen,<br />
Michiel wordt een der rijkste inwoners <strong>van</strong> de stad.<br />
In 1849 was hij bestuurslid <strong>van</strong> de <strong>Joodse</strong> Gemeente.<br />
In 1867 werd hij door enige joodse kiezers kandidaat<br />
gesteld voor de gemeenteraad. Helaas, <strong>van</strong> de 174 stemmen<br />
waren er slechts twee op hem. Zijn vrouw is enige<br />
dagen na de geboorte <strong>van</strong> zijn jongste dochter overleden.<br />
Hijzelf stierf in 1884 (graf 31).<br />
Na zijn dood zette zijn zoon Albert Victor het bedrijf<br />
voort, samen met een neef (Jacques Albert Snoek, een<br />
zoon <strong>van</strong> zijn zuster Rosina Elisa). Toen de ongehuwd<br />
gebleven Albert Victor in 1890 samen met zijn eveneens<br />
ongehuwde zuster Victorine naar Amsterdam vertrok,<br />
zetten de Snoeks de fabriek voort, totdat Michiel<br />
Victor Snoek als laatste directeur in 1924 overleed. Even<br />
tevoren waren de pakhuizen aan de Kleine Kerkstraat<br />
reeds te koop aangeboden.<br />
F. De familie Mertz (bijlage 7).<br />
De beide broers Meijer Alexander en Liebman Alexander<br />
waren pleegzoons <strong>van</strong> Jonas <strong>van</strong> Vriesland,<br />
bestuurslid <strong>van</strong> de <strong>Joodse</strong> Gemeente. Hij nam voor hen<br />
in 1811 de naam Me(r)tz aan. Kennelijk was hun vader<br />
Alexander toen reeds overleden. Hoewel hun moeder<br />
Hester Marcus eerst in 1846 in Gorinchem overleed,<br />
heeft zij de aangifte in 1811 niet gedaan, noch voor<br />
zichzelf. Over Liebman Alexander zijn geen verdere<br />
gegevens gevonden.<br />
Meijer Alexander staat bij de Burgerlijke Stand te boek<br />
als ‘vleeschhouwer’ in de Achterstraat. Zijn vrouw,<br />
Roosje Wolff, ligt in graf 16. Hun zoon Alexander was<br />
handelaar in oud ijzer aan de Lange Achterstraat (thans<br />
de Herenstraat). In de genealogie zijn <strong>van</strong> hem en zijn<br />
vrouw Anna <strong>van</strong> de Beek slechts drie kinderen opgenomen.<br />
Er zijn er veel meer geboren, doch veelal stierven<br />
ze binnen enkele maanden:<br />
Pakhuizen <strong>van</strong> de ‘Stoomtabaksfabriek’<br />
<strong>van</strong> Michiel Hijmans Izn<br />
in de Kleine Kerkstraat. De winkel<br />
en de tabakskerverij <strong>van</strong> de firma<br />
Hijmans waren gevestigd op<br />
de Markt 12.<br />
25
26 De voddenkoopman Benjamin<br />
Alexander Mertz (1853-1922),<br />
bijgenaamd ‘de Benz’.<br />
Naam Geboren * Overleden †<br />
Meijer Alexander 04-07-1849 28-07-1849<br />
Leentje 23-06-1851 01-07-1851<br />
Roosje 10-05-1852 21-07-1852<br />
Sara 24-04-1854 28-07-1854<br />
Sibille 28-03-1855 23-06-1855<br />
Mozes 08-04-1856 13-08-1856<br />
Betje 14-06-1860 15-10-1860<br />
Rosetta 09-09-1861 19-09-1861<br />
Grietje 18-11-1862 14-07-1863<br />
Betje 30-11-1863 10-10-1864<br />
Hoewel kindersterfte in die tijd vrij algemeen was, is<br />
dit toch wel een trieste reeks. Alexander en zijn vrouw<br />
liggen respectievelijk in graf 24 en graf 50.<br />
Van de drie kinderen die in leven bleven, is de oudste<br />
Benjamin Alexander, bijgenaamd ‘de Benz’, als voddenkoopman<br />
een bekende figuur in Culemborg<br />
geweest. Hij was verstandelijk zwak begaafd. De jongste<br />
broer Meijer Alexander was eveneens voddenkoopman<br />
en handelaar in gebruikte spullen. Zowel hij als<br />
zijn vrouw Roosje Bacharach zijn in Sobibor omgekomen.<br />
De beide broers woonden in het huisje <strong>van</strong> hun<br />
ouders in de Achterstraat. Het graf <strong>van</strong> Benjamin<br />
Alexander (nr. 104) heeft geen zerk.
G. De familie Parfumeur (bijlage 8).<br />
Leman Levi Libman Wolf Parfumeur moet tussen 1820<br />
en 1823 (Hijman Leman is nog in Geldermalsen geboren,<br />
maar Wolf Leman in 1823 in Culemborg) met drie<br />
kinderen <strong>van</strong>uit Geldermalsen gekomen zijn. Hij was<br />
onderwijzer in de Hebreeuwse taal en woonde in de<br />
Voorstraat.<br />
De oudste zoon, Hartog Leman, had een manufacturenzaak,<br />
eerst in de Zandstraat, later in de Goilberdingerstraat,<br />
waar hij ook staatsloten verkocht. Bij het 25jarig<br />
bestaan <strong>van</strong> de synagoge in 1893 werd hij toegesproken,<br />
omdat hij 42 jaar koster was. Hij was dus ook<br />
reeds zeventien jaar koster bij de eerste synagoge. Hij<br />
en zijn vrouw Rijntje Fontijn liggen in de graven 58 en<br />
59. Ze worden beschreven als een vroom en rechtschapen<br />
man, respectievelijk als een zedige en geachte<br />
vrouw, oud en verzadigd <strong>van</strong> het leven.<br />
Zijn broer Mozes Leman was koopman in manufacturen<br />
in de Zandstraat. Schoonmoeder Duifje Davids<br />
woonde een tijdlang bij hen in. Deze ligt begraven in<br />
graf 2, Mozes Leman in graf 4 en zijn vrouw Kaatje<br />
Davids in graf 43. Alle graven zijn zonder grafzerk. Volgens<br />
de huisnummers <strong>van</strong> de Burgerlijke Stand woonden<br />
de beide broers en hun schoonzuster Klaartje<br />
Davids-Pakkendrager in drie naast elkaar gelegen<br />
woningen in de Zandstraat.<br />
De derde broer Hijman Leman woonde eveneens in de<br />
Zandstraat als koopman. Hier wordt echter geen huisnummer<br />
vermeld. Hij was getrouwd met Betje <strong>van</strong><br />
Emden, geen familie <strong>van</strong> de Culemborgse Van Emdens.<br />
Haar moeder Elisabeth <strong>van</strong> Emden-Groen woonde bij<br />
haar in. Deze ligt in graf 3. Hijman Leman ligt in graf<br />
45 en zijn vrouw in graf 67, hoewel het vreemd is dat<br />
haar graf, in tegenstelling tot dat <strong>van</strong> haar man, geen<br />
steen heeft.<br />
De vierde broer is reeds jong, op 18-jarige leeftijd,<br />
overleden. Van de beide zusters is Rijntje in 1894 naar<br />
Den Haag vertrokken en trouwde Sientje Leman, de<br />
jongste zuster, met Is. <strong>van</strong> Spier.<br />
Wanneer we nu naar de kinderen <strong>van</strong> deze broers kijken,<br />
de jongste generatie Parfumeurs, dan blijken de<br />
beide kinderen <strong>van</strong> Mozes Leman, na het overlijden<br />
<strong>van</strong> de ouders, samen in de Zandstraat te zijn blijven<br />
wonen. Simon Mozes staat vermeld als sigarenmaker<br />
en ligt in graf 51. Na zijn overlijden vertrok zijn zuster<br />
Jetje (naaister) naar Rotterdam. Van de kinderen <strong>van</strong><br />
Hartog Leman zijn alleen Jetje en Arend Hartog in Culemborg<br />
begraven, Jetje in graf 66 en Arend Hartog in<br />
graf 25. De andere kinderen zijn òf vroeg gestorven<br />
(Leman Hartog) òf uit Culemborg vertrokken. Jetje<br />
heeft onder andere als dienstbode gewerkt bij Lijpman<br />
Arend <strong>van</strong> Rees.<br />
Leman Hijman, de enige zoon <strong>van</strong> Hijman Leman, is<br />
degene die als lid <strong>van</strong> het bestuur <strong>van</strong> de <strong>Joodse</strong><br />
Gemeente in 1920 het grafregister opnieuw opzette en<br />
trachtte te completeren. Hij had een manufacturenhandel<br />
in de Zandstraat op de hoek met de Prijssestraat<br />
(mogelijk een voortzetting <strong>van</strong> de zaak <strong>van</strong> zijn vader).<br />
Met paard en wagen ging hij in de omgeving de boeren<br />
27
De Varkensmarkt omstreeks 19<strong>00</strong>,<br />
gezien in de richting <strong>van</strong> de<br />
Zandstraat. Het hoekhuis<br />
Zandstraat/Prijssestraat (geheel op<br />
de achtergrond) behoorde toe aan de<br />
familie Parfumeur.<br />
af. ’s-Avonds werd de kar naast het huis gezet en moest<br />
het paard door het huis naar het plaatsje erachter.<br />
Brasz vertelt dat zijn vrouw er dan met stoffer en blik<br />
achteraan liep om alles op te vegen. Toen hij in 1928<br />
met zijn gezin naar Oss vertrok – waar op 29 februari<br />
zijn beide dochters trouwden met de gebroeders Hes –<br />
verliet de laatste Parfumeur na iets meer dan honderd<br />
jaar Culemborg.<br />
Van zijn zusters was Rijntje reeds in 1892 overleden<br />
(graf 53), terwijl Sientje in 1923 overleed (graf 106).<br />
Deze Sientje, die nog dienstbode geweest is bij Manus<br />
Ruben Vorst en later huishoudster bij de weduwnaar<br />
Josef Marcus <strong>van</strong> Spier, liet per testament een legaat<br />
<strong>van</strong> ƒ 2<strong>00</strong> na aan de <strong>Joodse</strong> Gemeente. Deze gebruikte<br />
het geld om de synagoge <strong>van</strong> elektrisch licht te voorzien.<br />
Beide zusters zijn ongetrouwd (‘zedige maagden’)<br />
gebleven. In beider grafschriften is sprake <strong>van</strong> een<br />
broer die achterbleef in het huis <strong>van</strong> haar vader. Die<br />
broer was Leman Hijman, die dus in het huis <strong>van</strong> zijn<br />
vader zou wonen.<br />
H. De familie Van Polen (bijlage 9).<br />
In 1811 neemt Hanna Stern – de vrouw <strong>van</strong> Israël Elkan<br />
– voor zichzelf en haar zoon Elkan Israël de naam Polak<br />
aan, ‘omdat haar man Israël Elkan Polak zedert eenige<br />
jaren zich geabsenteerd hebbende zonder zijn verblijf<br />
te weten’.<br />
Deze Elkan Israël neemt echter bij de Burgerlijke Stand<br />
niet de naam Polak aan, maar Van Polen. Hij was winkelier<br />
in de Tollenstraat. Zijn weduwe, Rebecca Belletje<br />
<strong>van</strong> Driel, ligt begraven in graf 6. Volgens haar grafschrift<br />
moet ze veel aan liefdadigheid gedaan hebben.<br />
Trouwens, het feit dat zij als eerste <strong>van</strong> de familie Van<br />
Polen een grafzerk heeft, wijst al op een zekere welstand.<br />
Hun zoon Izaac Elkan was getrouwd met Sara Wijzenbeek.<br />
Ook hij woonde in de Tollenstraat, waar hij een<br />
handel in manufacturen had, die hij lopende bij de<br />
boeren in de omgeving verkocht. In 1882 adverteert<br />
zijn weduwe (hij stierf in 1877, graf 21) met zomerstoffen<br />
en corsetten. In 1866 nam hij, samen met Manus
Ruben Vorst en Abraham <strong>van</strong> Emden deel in een huidenzouterij.<br />
In 1883 wordt de weduwe met haar minderjarige<br />
kinderen voor ƒ 8<strong>00</strong> door de beide andere<br />
eigenaren uitgekocht. Sara overleed in 1907 (graf 82),<br />
doch zij moet tevoren met haar kinderen Culemborg<br />
verlaten hebben, want in 1890 komt de naam Van<br />
Polen bij de Burgerlijke Stand niet meer voor.<br />
I. De familie Van Rees (bijlage 10).<br />
Jacob Arend was de eerste die op de nieuwe joodse<br />
<strong>begraafplaats</strong> aan de Achterweg ter aarde werd besteld<br />
(overleden 01-08-1870, graf 1). Hij had een winkel in<br />
gouden en zilveren voorwerpen op de Markt. Tevens<br />
was hij kashouder <strong>van</strong> de Bank <strong>van</strong> Lening voor gouden<br />
en zilveren voorwerpen. Onbekend is wanneer hij<br />
zich in Culemborg gevestigd heeft, en evenmin is<br />
bekend wanneer zijn vrouw Rebecca <strong>van</strong> der Sluys is<br />
overleden.<br />
Zijn broer Lijpman Arend moet zich hier vóór 1849<br />
gevestigd hebben, want dan is hij penningmeester in<br />
het bestuur <strong>van</strong> de <strong>Joodse</strong> Gemeente. Ook hij had een<br />
zaak in gouden en zilveren voorwerpen, die gevestigd<br />
was in de Tollenstraat. Tevens was hij pachter <strong>van</strong> de<br />
Bank <strong>van</strong> Lening. Lijpman Arend trouwde in 1845 met<br />
Roosje <strong>van</strong> Stralen, maar deze moet al spoedig zijn<br />
gestorven, want in 1850 hertrouwde hij met Sally Eleazer<br />
Emrik (overleden 30-11-1884, graf 32). Hijzelf ligt<br />
in graf 33. Beiden moeten veel aan liefdadigheid<br />
gedaan hebben. Het gezin kreeg twee kinderen, Arend<br />
Lijpman en Klaartje.<br />
Arend opende in 1864 een zaak in schoenen en laarzen<br />
in de Kattenstraat, maar in 1869 vertrok hij naar<br />
Amersfoort. In 1888 keerde hij echter terug, vergezeld<br />
<strong>van</strong> zijn vrouw Naatje de Rooy en zes kinderen; ze<br />
29
30<br />
woonden daarna in de Janskerkstraat. In 1897 is het<br />
gezin definitief vertrokken.<br />
Klaartje trouwde in 1882 met Benjamin Lion, die <strong>van</strong>af<br />
1887 de zaak <strong>van</strong> zijn schoonvader voortzette. Deze<br />
Klaartje heeft als dertienjarige, bij de officiële opening<br />
<strong>van</strong> de synagoge in 1868, tijdens een kort toespraakje<br />
de sleutel <strong>van</strong> de synagoge aan de voorzitter <strong>van</strong> de<br />
<strong>Joodse</strong> Gemeente overhandigd. De zaak <strong>van</strong> Lion was<br />
gevestigd in de Tollenstraat, maar zijn gezin woonde<br />
in de Kattenstraat. Lion was <strong>van</strong>af 1885 gedurende een<br />
aantal jaren bestuurslid <strong>van</strong> de <strong>Joodse</strong> Gemeente, in<br />
1891 zelfs samen met zijn zwager Arend. Helaas ging<br />
zijn zaak in 1896 failliet. Na het faillissement is het<br />
gezin Lion uit Culemborg vertrokken.<br />
Ene Rosetta Matje <strong>van</strong> Rees (geboren te Den Haag in<br />
1862) trouwde de al eerder genoemde Simon Jacob<br />
Davids, maar zij is vermoedelijk geen directe familie.<br />
J. De familie Van Spier (bijlage 11).<br />
Josef Salomon moet zich vóór 1799 (geboorte Judith)<br />
met zijn vrouw in Culemborg gevestigd hebben. In 1811<br />
zijn er vijf kinderen en neemt hij voor zich en zijn gezin<br />
de naam Van Spier aan. Hij woonde in de Achterstraat.<br />
In 1840 komt alleen de zoon Salomon nog voor. Marcus<br />
is in 1826 getrouwd, maar vóór 1840 overleden (zijn<br />
weduwe Vogel <strong>van</strong> der Sluys staat dan als ‘uitdraagster’<br />
te boek in de Korte Achterstraat, later in de Ridderstraat)<br />
en <strong>van</strong> de drie meisjes ontbreekt ieder spoor.<br />
De oudste zoon <strong>van</strong> Marcus, Josef Marcus, een ‘koopman’<br />
aan de Lange Meent, later aan de Oosterwal, heeft<br />
in de jaren 1855-1857 in de ge<strong>van</strong>genis <strong>van</strong> Woerden<br />
gezeten. In die periode wordt er althans jaarlijks een<br />
brief <strong>van</strong> de <strong>Joodse</strong> Gemeente in Woerden aan de <strong>Joodse</strong><br />
Gemeente in Culemborg gericht met het verzoek<br />
om een financiële bijdrage, zodat hij met Pasen zijn<br />
‘Paaschbrood’ kan krijgen. Hij en zijn vrouw liggen in<br />
de graven 29 en 10 (zonder steen).
De tweede zoon Izaac Marcus was uitdrager in de Ridderstraat<br />
en koopman in lompen aan de Westerwal,<br />
later in de Binnenmolenstraat. Hij had een vrij groot<br />
aantal kinderen, waar<strong>van</strong> we er enkele zullen noemen:<br />
uit zijn eerste huwelijk (met Sientje Leman Parfumeur,<br />
overleden in 1871, graf 7) een zoon Marcus, die samen<br />
met zijn neef Abraham een slagerij had in de Zandstraat<br />
35 (bij de pomp). Marcus en zijn vrouw Mietje<br />
Zwelheim (graven 139 en 140) hebben samen met hun<br />
twee kinderen (Eli en Sientje, verhuisd naar Hilversum)<br />
in Culemborg ondergedoken gezeten en alle vier<br />
de oorlog overleefd. De oudste zoon uit het tweede<br />
Na de bevrijding, mei 1945. Links<br />
op de voorgrond Eli <strong>van</strong> Spier, rechts<br />
(grotendeels verscholen achter het<br />
meisje met de Nederlandse vlag)<br />
zijn zuster Sientje.<br />
31
32<br />
Marcus Elias (Mak) <strong>van</strong> Spier<br />
(1898-1943), zijn vrouw Sara<br />
Brommet (1901-1942) en hun beide<br />
dochters Henriëtte (1922-1942) en<br />
Amalia (1926-1942).<br />
huwelijk <strong>van</strong> Izaac Marcus (met Belia Schenk, overleden<br />
in 1931, graf 128) was Levi Izaac, een arbeider die<br />
woonde op de Westerwal 33. Ook die had een flink<br />
aantal kinderen. Na zijn dood in 1929 (graf 124) vertrok<br />
zijn weduwe Marianne Bacharach met vier kinderen<br />
naar Amsterdam (de andere kinderen waren reeds eerder<br />
naar elders vertrokken).<br />
Een broer <strong>van</strong> Levi Izaac was Emmanuel <strong>van</strong> Spier, een<br />
uitdrager en handelaar in lompen en oud ijzer uit de<br />
Nieuwstraat 42, hoek Lepelstraat. In april 1935 ging hij<br />
failliet, maar bij de Nieuwjaarsadvertenties in 1936 in<br />
de Culemborgsche Courant is hij weer present. Hij,<br />
zijn vrouw Henriëtte Beem en hun twee zoons zijn in<br />
Sobibor omgekomen, evenals zijn zuster Saartje.<br />
Een andere zuster Sofia Belia trouwde met haar neef<br />
Jacob, zoon <strong>van</strong> Marcus <strong>van</strong> Spier en Saartje Levie. Deze<br />
Marcus was ook weer een handelaar in lompen, eerst<br />
Achter de Vismarkt, later aan de Westerwal en weer<br />
later in de Binnenmolenstraat. Hij en zijn vrouw liggen<br />
in de graven 87 en 88.<br />
De reeds genoemde Jacob was er een <strong>van</strong> acht kinderen<br />
en de helft <strong>van</strong> een tweeling; ook hij handelde als uitdrager<br />
en wel aan de Zalenstraat 1. In 1925 vertrok hij<br />
met vrouw en zeven kinderen naar Hilversum. (Het<br />
vertrek <strong>van</strong> al deze kinderrijke Van Spier-families had<br />
wel tot gevolg dat er te weinig kinderen op de joodse<br />
school bleven, waardoor de godsdienstleraar Levie de<br />
Wolff in 1931 naar elders vertrok).<br />
De tweelingbroer <strong>van</strong> Jacob was Abraham <strong>van</strong> A. <strong>van</strong><br />
Spier en Co, vleeshouwers in de Zandstraat. De Co was<br />
de reeds genoemde neef Marcus, terwijl ook Abrahams<br />
zoon Marcus Elias in de zaak werkte. Abraham zelf<br />
werkte oorspronkelijk als knecht bij I.A. Wijzenbeek<br />
op de Markt, maar begon in 1897 voor zichzelf. Hij<br />
trouwde in dat jaar met Henriëtte Zwelheim, sinds<br />
1894 costuumnaaister in de Tollenstraat. Hij en zijn<br />
vrouw kwamen om in Sobibor. Hun zoon Marcus<br />
Elias, diens vrouw Sara Brommet en hun twee kinderen<br />
was in Auschwitz eenzelfde lot beschoren.<br />
Samenvattend kunnen we zeggen dat de familie Van<br />
Spier, afgezien <strong>van</strong> de slagers in de Zandstraat, gedurende<br />
ruim honderd jaar werkzaam is geweest in de<br />
handel in lompen en oud ijzer en als uitdrager.
K. De familie Vorst (bijlage 12).<br />
We hebben Jacob Ruben reeds ontmoet als een der initiatiefnemers<br />
tot een joodse <strong>begraafplaats</strong> aan de Westerwal.<br />
In 1762 was hij lid geworden <strong>van</strong> het Koopmansgilde<br />
als kleermaker (‘winkelnegotie en derselve<br />
door zijn kinderen op ’t land latende uitventen’) en<br />
slachter. Uit de Lijst der Bevolking <strong>van</strong> 1770 blijkt hij<br />
acht kinderen te hebben.<br />
Zijn zoon Ruben Jacob nam volgens Becker in 1794 als<br />
grap de naam Vorst aan en gaf deze naam in 1811 ook<br />
op bij de invoering <strong>van</strong> de Burgerlijke Stand. Zijn broer<br />
Aron Jacob (‘in manufacturen en derselve ook elders<br />
uitventende’) is in 1811 reeds overleden. Door David<br />
Salomon Polak en Levi Wolf <strong>van</strong> Gelderen, die als<br />
voogd optreden, wordt ervoor gezorgd dat diens zoon<br />
Jacob Aron eveneens de naam Vorst krijgt. Van deze tak<br />
<strong>van</strong> de familie Vorst kon verder niets gevonden worden,<br />
evenmin als <strong>van</strong> de overige zes kinderen <strong>van</strong> Jacob<br />
Ruben. We zullen ons dus beperken tot Ruben Jacob<br />
en diens nakomelingen.<br />
Van zijn vijf zoons blijken er in 1840 nog drie (ongetrouwd)<br />
bij hun moeder in de Korte Achterstraat te<br />
wonen, namelijk Jacob Ruben (koopman), Mozes<br />
Ruben (koopman, overleden 25-10-1846) en Benjamin<br />
Ruben (vleeshouwer, overleden 27-02-1846). Van de<br />
beide andere broers, Samuel Ruben en Isaac Ruben,<br />
was Samuel reeds in 1826 op vrij jonge leeftijd overleden,<br />
waarna zijn weduwe Kaatje <strong>van</strong> Straten een jaar<br />
later hertrouwde met Eleazer Levi Wijsenbeek. Isaac<br />
Ruben was bakker in de Voorstraat, later – <strong>van</strong>af 1835 –<br />
op de Varkensmarkt (graf 18, zijn vrouw in graf 23).<br />
Een <strong>van</strong> zijn twee dochters, Aaltje Ruben, is later<br />
getrouwd met Gabriël Benjamin Walg (zie aldaar).<br />
We komen nu aan de vierde generatie. De zoon <strong>van</strong><br />
Samuel Ruben, Manus Ruben Vorst, was een zeer vooraanstaand<br />
lid <strong>van</strong> het bestuur <strong>van</strong> de <strong>Joodse</strong> Gemeente.<br />
Hij werd in 1886, samen met S.A. Wijzenbeek, gehuldigd<br />
wegens het feit dat beiden dertig jaar onafgebroken<br />
bestuurslid waren geweest. Hij had een zaak in<br />
33
34 Het huis <strong>van</strong> de<br />
familie Ziegenhirt<br />
von Rosenthal aan de<br />
Markt. Na het<br />
overlijden <strong>van</strong> Louis<br />
Ziegenhirt von<br />
Rosenthal in 1903<br />
werd het pand<br />
verkocht aan Samuel<br />
Vorst, die in 1907<br />
beide trapgevels liet<br />
afbreken.<br />
manufacturen, kleding en dergelijke op de Markt.<br />
Deze zaak doet hij in mei 19<strong>00</strong> over aan zijn zoons<br />
Samuel en Benjamin (Bernhard). In 1866 richtte hij<br />
samen met Abraham Hartog <strong>van</strong> Emden en Isaac Elkan<br />
<strong>van</strong> Polen een huidenzouterij op. Toch zoutte hij sinds<br />
september 1867 zijn huiden in een schuur achter zijn<br />
huis. In 1897 verkoopt hij zijn aandeel in de gezamenlijke<br />
zouterij aan de dochters <strong>van</strong> Van Emden. In 1904<br />
is hij overleden (graf 37). We hebben reeds gezien dat<br />
zijn eerste vrouw, Sophia Berlijn, nog als een der laatsten,<br />
zo niet de laatste, aan de Westerwal begraven is.<br />
Zijn tweede vrouw heeft een grafzerk naast hem (graf<br />
38), hoewel Parfumeur, die toen het grafregister bijhield,<br />
vermeldt dat zij begraven zou zijn in graf 111<br />
(zonder zerk).<br />
Als in 1909 de zaak opgeheven wordt wegens vertrek<br />
<strong>van</strong> Samuel naar Amsterdam (Benjamin was reeds eerder<br />
vertrokken), blijkt hoe groot de om<strong>van</strong>g <strong>van</strong> zijn<br />
bezit was. Samuel staat bij de Burgerlijke Stand vermeld<br />
als huidenzouter. Hij kocht in 1903 het huis op<br />
de Markt waar eerder burgemeester Ziegenhirt von<br />
Rosenthal en daarna diens zoon Louis hadden<br />
gewoond, voor in totaal ƒ 13.150, in die tijd een flink<br />
bedrag. Maar hiervoor kreeg hij dan wel, behalve het<br />
huis met erf en tuin aan de Markt, ook nog de erachter<br />
gelegen twee huizen en koepel met erven aan de<br />
Herenstraat.<br />
Zijn oudere halfbroer Hijman Benjamin opende direct<br />
na zijn huwelijk in 1889 een zaak in gemaakte jongensen<br />
kinderkleding op de Markt, hoek Grote Kerkstraat
(waar thans een speelgoedzaak gevestigd is). De zaak<br />
werd ‘de Concurrent’ genoemd (namelijk de concurrent<br />
<strong>van</strong> zijn vader). In 1893 woonde zijn zuster Henriëtte<br />
ook op dit adres, waar ze agente was <strong>van</strong> ‘Linnenmij<br />
Twenthe’ met uitzetten en luiermanden. Hijman<br />
Benjamin bleef tot zijn dood in 1926 zijn waren met<br />
paard en wagen uitventen. Hij was lid <strong>van</strong> de kerkeraad<br />
en had tussen 1892 en 1911 steeds godsdienstleraren in<br />
huis (1892-1903 Van Blijdenstein, 1903-1905 Levi<br />
Frank, 1906-1907 Hartog Frank, 1907-1911 Josef Brandon).<br />
Hij is begraven in graf 114. Zijn vrouw Kaatje <strong>van</strong><br />
Leeuwen had graf 115 gekocht, doch is in Auschwitz<br />
omgekomen. Zijn dochter Eva is nog in 1989 als een<br />
der laatsten op het kerkhof ter aarde besteld (graf 144).<br />
De andere dochter, Sophia, werd onderwijzeres in<br />
Amsterdam.<br />
Keren we thans terug naar Isaac Ruben, de bakker <strong>van</strong><br />
de Varkensmarkt. Van zijn kinderen is <strong>van</strong> Samuel<br />
Isaac (graf 68) slechts bekend dat hij veehandelaar was<br />
(een vroom en rechtschapen man). Of hij getrouwd was<br />
en wat zijn adres was, is niet bekend. Broer Ruben Isaac<br />
begon op de Nieuwstad, ook als bakker. Rond Sint<br />
Nicolaas adverteert hij regelmatig dat hij ‘best St.<br />
Nicolaasgoed’ heeft à ƒ 0,50 per vijf ons. Na de dood<br />
<strong>van</strong> zijn vader in 1876 zet hij de bakkerij <strong>van</strong> deze voort<br />
op de Varkensmarkt. Regelmatig verschijnen dan<br />
advertenties met ‘Zondags vers brood’. De zaak was<br />
vermoedelijk gevestigd op nr. 6, want achter dit pand<br />
stond vroeger een loods waarin matzes gebakken werden.<br />
Hij werd in 1891 gekozen tot lid <strong>van</strong> de kerkeraad<br />
en in 19<strong>00</strong> nogmaals. Hij en zijn vrouw Roosje Goldsmidt<br />
liggen in de graven 70 en 86.<br />
Van zijn kinderen was Isaac Ruben ook bakker. Tot<br />
1910 had hij een bakkerij aan het begin <strong>van</strong> de Ridderstraat.<br />
Mozes Ruben woonde, evenals zijn vader, op de<br />
Varkensmarkt hoek Buitenmolenstraat en had daar al<br />
Huizen aan de Markt met toren,<br />
Culemborg (ets <strong>van</strong> H.E.<br />
Roodenburg uit 1921).<br />
Op de hoek <strong>van</strong> de Markt en de<br />
Grote Kerkstraat het winkelpand<br />
<strong>van</strong> Hijman Benjamin Vorst.<br />
35
Optocht <strong>van</strong> de Culemborgse<br />
schutterij, 31 oktober 1904.<br />
Op de achtergrond nogmaals het<br />
hoekpand <strong>van</strong> Hijman Benjamin<br />
Vorst<br />
voor zijn trouwen een zaak in mantels, japonnen, jassen,<br />
dekens etc. Vanaf 1888 verkocht hij ook Pfaff naaimachines<br />
in samenwerking met Andries Levi Wijsenbeek<br />
uit Herwijnen. In 19<strong>00</strong> werd de zaak met woonhuis<br />
en pakhuis verkocht in verband met het vertrek<br />
<strong>van</strong> het gezin naar Utrecht. In 1902 keerden ze echter<br />
weer terug en begon Mozes een zaak in de Binnenpoort.<br />
Zijn graf (nr. 94) is de enige <strong>van</strong> de familie Vorst<br />
zonder grafzerk. Of dit om financiële redenen is, kon<br />
niet worden nagegaan. Zijn weduwe Sara Hes vertrok<br />
in 1921 naar Amsterdam. Zijn broer Jacob Ruben staat<br />
te boek als sigarenmaker, maar was reeds in 1894 naar<br />
Amsterdam vertrokken. Zijn jongste broer Hartog<br />
Ruben slaagde in 1904 voor het artsexamen en werd<br />
officier <strong>van</strong> gezondheid bij de marine.<br />
Ten slotte zijn zuster Mietje Ruben. Zij trouwde met<br />
Salomon Grootkerk. Deze was oorspronkelijk bediende<br />
in de slagerij <strong>van</strong> Samuel Hijmans, daarna winkelbediende<br />
bij Iz. Wijzenbeek, tot hij zich zelfstandig<br />
vestigde als manufacturier op de Varkensmarkt 6, het<br />
pand waar vroeger de bakkerij <strong>van</strong> zijn schoonvader<br />
was. Vanaf 1922 verkocht hij ook corsetten, merk<br />
‘Favorite’. Salomon Grootkerk was sinds 1914 lid <strong>van</strong><br />
het bestuur <strong>van</strong> de <strong>Joodse</strong> Gemeente. Hij en zijn vrouw<br />
liggen in de graven 122 en 123.<br />
Zijn zoon Hartog zette de zaak <strong>van</strong> zijn vader voort als<br />
fa. S. Grootkerk. De zaak was het laatst gevestigd op de<br />
Markt 34, het pand waar later de ING-bank gevestigd<br />
was en thans een schoenenzaak. Hartog was lid <strong>van</strong> de<br />
schaakclub en loste regelmatig schaakproblemen op in<br />
de Culemborgsche Courant. Met zijn gezin overleefde<br />
hij de oorlog, zelfs een verblijf in Theresienstadt. Bij de<br />
kindergraven ligt het graf (met zerk) <strong>van</strong> zijn broertje<br />
Louis.<br />
L. De familie Walg (bijlage 13).<br />
De nestor <strong>van</strong> de familie – en ook <strong>van</strong> de <strong>Joodse</strong><br />
Gemeente, zodat hij in 1867 de eerste steen voor de<br />
nieuwe synagoge mocht leggen – is Gabriël Benjamin.<br />
Bij de inwijding <strong>van</strong> deze nieuwe synagoge in 1868
kreeg hij de eretitel ‘choweer’. In 1811 had hij de naam<br />
Walg aangenomen, mogelijk een verbastering <strong>van</strong> Walach<br />
naar de landstreek Walachije in Roemenië. Begonnen<br />
als ‘slagter te plattelande’ had hij later een<br />
‘vleeschhouwerij’ in de Kattenstraat. Dit moet een flinke<br />
slagerij geweest zijn, want hij had meerdere knechts<br />
in dienst. Het was een grote familie: er waren twaalf<br />
kinderen, nog afgezien <strong>van</strong> een aantal dat reeds op<br />
jeugdige leeftijd overleden was. Bij het zestigjarig<br />
huwelijksfeest waren er ook al achterkleinkinderen.<br />
Van zijn kinderen zijn er vijf getrouwd met een Wijzenbeek;<br />
de families waren dus kennelijk goed<br />
bevriend. Zoals de titel ‘choweer’ reeds aangaf, was hij<br />
een zeer godvruchtig man, hetgeen ook in zijn grafschrift<br />
tot uitdrukking komt (graf 8). Zijn vrouw Aaltje<br />
(Adeline) Ruben Vorst ligt in graf 26.<br />
Zijn oudste zoon, Ruben Gabriël, moet al vrij spoedig<br />
na zijn huwelijk in 1846 naar Utrecht vertrokken zijn,<br />
waar zijn dochter in 1847 geboren werd. Wat er <strong>van</strong><br />
hem geworden is, kon niet worden nagegaan. Zijn<br />
vrouw Sara Wijzenbeek keerde in 1861 met de beide<br />
kinderen terug en vestigde zich als naaister op de<br />
Markt. Hier had haar dochter Aaltje (Adeline) later een<br />
winkel in jurken en mantels. In 1887 zijn moeder en<br />
kinderen naar Amsterdam vertrokken.<br />
Simon Gabriël trouwde op 20 juni 1850 met Roosje<br />
(Rika) Wijsenbeek, dezelfde dag waarop zijn zuster<br />
Betje ook met een Wijsenbeek (Isaac Abraham) trouwde.<br />
Dat moet een flink feest gegeven hebben. Simon<br />
was oorspronkelijk veekoopman, maar had later een<br />
Gedenksteen in de voormalige<br />
synagoge – sinds 1949 de<br />
gereformeerde kerk vrijgemaakt –<br />
aan de Jodenkerkstraat.<br />
37
38 De Kattenstraat omstreeks 1915.<br />
Achter de vrouw met kinderwagen<br />
de slagerij <strong>van</strong> de gebroeders Gabriël<br />
en Ruben Walg.<br />
slagerij in de Kattenstraat (‘de Vleeschhal’). Zijn zuster<br />
Sientje (Clasina), die eerst bij haar moeder woonde,<br />
trok na haar overlijden bij hem in. Na zijn dood in<br />
1899 (graf 65) woonde ze een tijd in het kosthuis <strong>van</strong><br />
De Beer op de Markt. Vreemd genoeg komt ze niet<br />
voor op het grafregister. Ook de Burgerlijke Stand<br />
geeft geen datum <strong>van</strong> overlijden. Drie andere zusters<br />
<strong>van</strong> Simon trouwden, zoals gezegd, met een Wijzenbeek:<br />
Johanna, Hendrina en de reeds genoemde Betje.<br />
Van zijn kinderen bleef Aaltje ongetrouwd (graf 109,<br />
een zedige en geachte maagd). Zoon Isaac Simon<br />
trouwde, u begrijpt het al, een meisje Wijzenbeek
(namelijk Aaltje). Hij begon als slager in de Herenstraat,<br />
later in de Tollenstraat, waar hij weer later een<br />
zaak in manufacturen had en vertegenwoordiger <strong>van</strong><br />
de stomerij Palthe was. Vanaf 1913 was hij enige jaren<br />
penningmeester <strong>van</strong> de <strong>Joodse</strong> Gemeente. Bij het overlijden<br />
<strong>van</strong> zijn vrouw in 1920 (graf 97) kocht hij het<br />
graf 98 naast haar en tevens de graven 101 tot en met<br />
103 voor drie <strong>van</strong> zijn dochters, namelijk Rosetta, Elisabeth<br />
en Johanna. Het is echter twijfelachtig of <strong>van</strong><br />
deze graven gebruik is gemaakt, want er staan geen<br />
zerken. Zelf was hij in 1938, samen met Rosetta, naar<br />
Doesburg vertrokken, waarheen Johanna reeds in 1924<br />
was gegaan. Bij zijn vertrek ging de vertegenwoordiging<br />
<strong>van</strong> Palthe over naar Louis de Beer op de Markt.<br />
Zijn vierde dochter, Henriëtte, kon blijkbaar goed<br />
leren. Zij behaalde in 1905 de acte voor lager onderwijs<br />
en in 1906 werd ze benoemd tot tijdelijk onderwijzeres<br />
in Leerdam. Eveneens in 1906 slaagde ze voor het examen<br />
godsdienstlerares bij het Nederlands Israëlitisch<br />
Kerkgenootschap.<br />
De beide broers Gabriël Benjamin en Ruben Samuel<br />
woonden samen met hun zuster Flora in de Kattenstraat<br />
17. Deze Flora was geestelijk zwak en werd in<br />
1938 opgenomen in een inrichting in Apeldoorn, waar<br />
ze vrij spoedig overleed. Hierdoor heeft ze gelukkig de<br />
ontruiming <strong>van</strong> de inrichting door de Duitsers niet<br />
meer meegemaakt. De beide broers hadden een slagerij<br />
in de Kattenstraat, waar thans een cd- en Videozaak is.<br />
Gabriël kocht het vee in en Ruben runde de slagerij.<br />
Beide broers traden in 1927 uit de <strong>Joodse</strong> Gemeente,<br />
doch Gabriël werd in 1930 toch weer lid. Vanaf 1927<br />
werd er ook niet meer kosjer geslacht; <strong>van</strong> de weinige<br />
joodse families die toen nog in Culemborg woonden,<br />
konden ze niet leven. In 1930 trok Ruben zich uit de<br />
slagerij terug. Hij was in 1929 getrouwd met een protestants<br />
meisje en uit dit huwelijk werd in 1930 een zoon<br />
geboren. In 1932 ging hij weer in zaken en nam de slagerij<br />
<strong>van</strong> de Duitse zusters Friedel in de Prijssestraat 56<br />
over. In de desbetreffende advertentie blijkt het ook<br />
een varkensslagerij te zijn. Trouwens, reeds in 1897<br />
leverde hij zeventig varkens aan de fa. Zwanenburg in<br />
Flora Walg (1865-1938) en<br />
Ruben Walg (1870-1946).<br />
39
40<br />
Oss tegen 18 cent per pond. Over vleesprijzen gesproken,<br />
Ruben was bij inschrijvingen nogal eens de laagste<br />
in prijs. Zo mocht hij in 1904 en 1907 het rundvlees<br />
leveren aan het Aartsbisschoppelijk Seminarium. Door<br />
zijn huwelijk met de protestantse Antoinette <strong>van</strong> der<br />
Velde bleef hem arrestatie door de Duitsers in de oorlog<br />
bespaard. Hij stierf in 1946 (graf 141). Zijn broer<br />
Gabriël, die ongetrouwd bleef, kwam in 1943 om in<br />
Sobibor.<br />
M. De familie Wijzenbeek (bijlage 14).<br />
Zowel Abraham Isaac als Levi Isaac namen in 1811 de<br />
naam Wijzenbeek aan. Soms wordt de naam ook als<br />
Wijsenbeek geschreven, vooral aan de kant <strong>van</strong> Levi<br />
Isaac. Beiden zijn in Zwaben (een streek in Beieren)<br />
geboren, Abraham Isaac in Visich (vermoedelijk een<br />
verschrijving voor Tisich, waar zijn broer geboren<br />
werd). Beide broers trouwden een meisje Harpman,<br />
Abraham met Johanna en Levi met Naatje, dochters<br />
<strong>van</strong> Andries Harpman, een vleeshouwer, die een vooraanstaande<br />
rol speelde in de joodse gemeenschap in die<br />
dagen.<br />
Laat ons eerst de tak volgen <strong>van</strong> Abraham Isaac, die<br />
samen met zijn broer Levi Isaac handelde ‘in katoenen,<br />
wollen en zijden en daarmee gemêleerde manufacturen<br />
en linnen en derselve ook elders aanbiedende’.<br />
Koopman dus in manufacturen op de Markt, doch<br />
Abraham Isaac zette later de slagerij <strong>van</strong> zijn schoonva-
der Andries Harpman voort. Van zijn kinderen zijn<br />
Antje Abraham (die trouwde met haar neef Isaac Levi,<br />
zie aldaar) en haar broers Isaac Abraham, Hijman Abraham<br />
en Salomon Abraham voor ons interessant.<br />
Isaac Abraham trouwde op 20 juni 1850 met Elisabeth<br />
Walg en we hebben reeds gezien dat op dezelfde dag<br />
haar broer Simon Gabriël Walg trouwde met Isaacs<br />
nichtje Roosje (Rika). Isaak had een slagerij op de<br />
Markt (nu nummer 43) en een stal in de Grote Kerkstraat.<br />
In 1884 is er sprake <strong>van</strong> Wijsenbeek en Co, vermoedelijk<br />
met zijn zoon Abraham Isaac. Isaac en zijn<br />
vrouw Elisabeth liggen in de graven 34 en 35. Beiden<br />
moeten veel aan liefdadigheid gedaan hebben.<br />
Hijman Abraham was eveneens met een meisje Walg<br />
Een blik in de Tollenstraat. Rechts<br />
de Kleine Kapel <strong>van</strong> Henriëtte (Jetje)<br />
Polak-Wijzenbeek.<br />
41
42<br />
getrouwd, namelijk Johanna. Volgens Brasz had hij een<br />
kruidenierszaak in de Kattenstraat, maar later woonde<br />
zijn weduwe op de Markt. Zij moet volgens haar grafschrift<br />
(graf 30) een eerlijke vrouw geweest zijn met een<br />
onberispelijke levenswijze.<br />
Salomon Abraham was winkelier op de Markt. In 1886<br />
werd hij samen met Manus Ruben Vorst gehuldigd,<br />
omdat hij gedurende dertig jaar voorzitter <strong>van</strong> de<br />
<strong>Joodse</strong> Gemeente was geweest. Hij bleef dit trouwens<br />
52 jaar. Zijn vrouw Minette Berlijn was reeds in 1871<br />
gestorven (graf 5), een krachtige persoonlijkheid. Zelf<br />
ligt hij in graf 36, vrijgevig voor armen en behoeftigen.<br />
Zijn oudste zoon Abraham Salomon kocht in 1877, op<br />
20-jarige leeftijd, de sigarenfabriek <strong>van</strong> Rademaker in<br />
de Tollenstraat. In 1881 wordt het bedrijf (Wijsenbeek<br />
en Van Soelen) verplaatst naar de Markt en in 1888 naar<br />
de hoek Kerkplein-Kleine Kerkstraat, maar de fabriek<br />
gaat in 1892 failliet. Het gezin vertrekt het jaar daarop<br />
naar Groningen. Een dochter <strong>van</strong> Salomon Abraham,<br />
Johanna, trouwde met haar neef Abraham Isaac (zoon<br />
<strong>van</strong> Isaac Abraham), die de slagerij <strong>van</strong> zijn vader op de<br />
Markt heeft voortgezet en in 1888 achter het huis zelfs<br />
een worstfabriek en vleesrokerij opende. Het bedrijf<br />
was één der drie joodse middenstandsbedrijven die in<br />
1915 over een telefoonaansluiting beschikten (telefoonnummer<br />
29). De overige twee waren de slagerij<br />
<strong>van</strong> de gebroeders Walg en de zaak <strong>van</strong> Eleazer Levi<br />
Wijsenbeek, beide in de Kattenstraat. Hoewel actief in<br />
de <strong>Joodse</strong> Gemeente, plaatste Abraham Isaac in 1892<br />
een advertentie dat hij in geen geval bestuurslid wilde<br />
worden. Maar in 1914 werd hij dat wel. In 1931 wordt<br />
de zaak gesloten, hij is dan 80 jaar oud. Zijn vrouw<br />
Johanna en hij liggen in de graven 119 en 120. Hun<br />
drie kinderen hebben alle drie Culemborg verlaten.<br />
Van zijn zusters heeft Aaltje ook weer een Walg (Isaac<br />
Simon) getrouwd. Drie zusters vonden de dood in<br />
Sobibor, op dezelfde dag als hun broer Gabriël Isaac.<br />
Volgen we thans de tweede tak <strong>van</strong> de Wijzenbeeks, de<br />
tak <strong>van</strong> Levi Isaac en Naatje Harpman. Nadat deze laatste<br />
in 1810 was overleden, hertrouwde Levi met Roosje<br />
Salomon Wolf. Ook hij nam in 1811 voor zich en zijn<br />
vier kinderen de naam Wijzenbeek aan. In de Burgerlijke<br />
Stand wordt hij aangeduid als koopman, zonder<br />
vermelding <strong>van</strong> waar en waarin.<br />
Zijn oudste zoon Isaac Levi was koopman en woonde<br />
op de Markt. Deze was driemaal getrouwd, de laatste<br />
keer met zijn nichtje Antje Abraham (dochter <strong>van</strong><br />
Abraham Isaac) en volgens de gegevens <strong>van</strong> de Burgerlijke<br />
Stand slechts tien dagen na het overlijden <strong>van</strong> zijn<br />
tweede vrouw. Honi soit qui mal y pense. Na het overlijden<br />
<strong>van</strong> haar man woonde weduwe Antje in de Tollenstraat.<br />
De tweede zoon Eleazer Levi had een manufacturenhandel<br />
in de Kattenstraat. Hijzelf woonde in het pand<br />
op nr. 10, terwijl de winkel op nr. 12 was gevestigd. Hij<br />
was getrouwd met Kaatje <strong>van</strong> Straten, de weduwe <strong>van</strong><br />
Samuel Ruben Vorst. In 1870 werd hij bestuurslid <strong>van</strong><br />
de juist opgerichte afdeling <strong>van</strong> het Rode Kruis. Eveneens<br />
in 1870 deed hij zijn zaak over aan zijn beide
zoons Levi Eleazer en Samuel Eleazer en vertrok in 1874<br />
met zijn vrouw naar Nijmegen, waar hij al vrij spoedig<br />
overleed. Bij zijn vertrek bedankte hij per advertentie<br />
zijn ‘geachte clientèle’, na 47 jaar zaken te hebben<br />
gedaan.<br />
De derde zoon Andries Levi had een handel in naaima-<br />
chines in Herwijnen, waarbij hij samenwerkte met<br />
Mozes Ruben Vorst. Van de andere kinderen ontbreken<br />
de gegevens.<br />
We zijn thans toe aan de tweede generatie. Allereerst de<br />
kinderen <strong>van</strong> Isaac Levi uit zijn eerste huwelijk: Mozes<br />
Isaac, Roosje Isaac en Naatje Isaac. Mozes Isaac, een<br />
In 1911 werd een filiaal <strong>van</strong> de<br />
Kleine Kapel gevestigd op de Oude<br />
Vismarkt, naast de Goedkoope<br />
Bazar <strong>van</strong> de joodse familie Israëls.<br />
Deze laatste zaak – die aan<strong>van</strong>kelijk<br />
was gevestigd in de<br />
Kattenstraat – werd in 1907<br />
geopend en ging in 1922 failliet.<br />
De familie Israëls vertrok hierna<br />
naar Tiel.<br />
43
44<br />
Levi Eleazer (Louis) Wijzenbeek<br />
(1828-1912).<br />
winkelier in manufacturen op de Markt (waar hij ook<br />
jarenlang staatsloten verkocht) was getrouwd met<br />
Hendrina Walg en speelde een vooraanstaande rol in<br />
de <strong>Joodse</strong> Gemeente. Zo schreef hij een lening uit voor<br />
de bouw <strong>van</strong> de nieuwe synagoge. Samen met die <strong>van</strong><br />
de voorzitter Samuel Abraham Wijsenbeek en <strong>van</strong><br />
Manus Ruben Vorst komt zijn naam voor op de<br />
gedenksteen in de voorgevel <strong>van</strong> deze synagoge. Hij<br />
vertrok, samen met vrouw en vier kinderen, in 1871<br />
naar Utrecht. Hij ligt in graf 27, met een zeer lovend<br />
grafschrift.<br />
Zijn ene zuster Naatje Isaac trouwde met de godsdienstleraar<br />
Levison en stierf in 1866 aan cholera. De<br />
andere zuster Roosje Isaac trouwde, zoals we gezien<br />
hebben, met Simon Gabriël Walg.<br />
Van de kinderen <strong>van</strong> Isaac Levi uit zijn tweede huwelijk<br />
moet in de eerste plaats Isaac Wijzenbeek Izn. worden<br />
genoemd. Deze was getrouwd met Betsy Berlijn (zuster<br />
<strong>van</strong> Minette, de vrouw <strong>van</strong> Salomon Abraham) en winkelier<br />
in manufacturen, eerst in de Nieuwstad, vervolgens<br />
op de Varkensmarkt (waar hij ook hoeden en petten<br />
verkocht) en ten slotte na 1885 in de Binnenpoort.<br />
Met de dameshoeden was hij overigens een felle concurrent<br />
<strong>van</strong> zijn familielid Johanna Wijsenbeek; verscheen<br />
er <strong>van</strong> haar een advertentie over hoeden, dan<br />
volgde er direct een advertentie <strong>van</strong> hem. In 1866<br />
opende hij een atelier in de Zandstraat voor damesmaatkleding<br />
bij Jetje Parfumeur. In 1894 werd de zaak<br />
omgezet in een vennootschap, samen met zijn zoons<br />
Philip en Louis Isaac, onder de naam Fa. I.I. Wijzenbeek.<br />
Louis vertrok echter al in 1895 met zijn gezin<br />
naar Amsterdam, waarna zijn broer David voor hem in<br />
de zaak kwam. Maar ook David vertrok (in 1904) om<br />
een matrassenfabriek in Utrecht te beginnen. Na de<br />
dood <strong>van</strong> Philip in 1910 (graf 83) hertrouwde zijn<br />
weduwe Betty Gans in 1912 met Sam Nort, die <strong>van</strong>af
dat moment de zaak voortzette (tot 1919, toen die werd<br />
opgeheven). De laatste jaren voor zijn dood in 1914<br />
woonde Isaac in bij zijn dochter Henriëtte boven haar<br />
winkel aan de Oude Vismarkt. Van 1898 tot 1908 was<br />
Izaac penningmeester <strong>van</strong> de <strong>Joodse</strong> Gemeente.<br />
Deze dochter Henriëtte (Jetje) begon als tailleuse in de<br />
Herenstraat en had daar later een zaak in mantels,<br />
glacé handschoenen, damesschoenen en dergelijke.<br />
Nadat ze in 1902 was getrouwd met Mozes Polak, werd<br />
de zaak, de ‘Kleine Kapel’ genaamd, verplaatst naar de<br />
Tollenstraat en uitgebreid met onder andere japonstoffen.<br />
Brasz vertelt dat ze in haar winkel een koektrommeltje<br />
had waaruit de klanten werden gepresenteerd,<br />
maar het trommeltje ging daarna meteen weer<br />
op slot. In de Tollenstraat werd het assortiment steeds<br />
verder uitgebreid en in 1911 tevens een filiaal geopend<br />
aan de Oude Vismarkt. Nadat in 1920 de winkel in de<br />
Tollenstraat was opgeheven, werd in 1929 ook de zaak<br />
op de Oude Vismarkt verkocht. Mozes en Jetje vertrokken<br />
hierop naar Tiel, waar beiden in 1941 zijn overleden.<br />
Ze werden echter in Culemborg begraven (graf<br />
137 en 138).<br />
Van de kinderen <strong>van</strong> Eleazer Levi en Kaatje <strong>van</strong> Straten<br />
trouwde Sara, zoals we reeds zagen, met Isaac <strong>van</strong><br />
Polen. Judith huwde in 1866 Abraham Walg, voor de<br />
afwisseling een Walg uit Leerdam, en Flora vertrok in<br />
1873 met haar ouders naar Nijmegen en trouwde daar<br />
met Levi Wolf. Het grafregister <strong>van</strong> Parfumeur vermeldt<br />
onder nr. 63 een Flora Wolf-Wijzenbeek, een<br />
graf zonder zerk. Van de zoons had Samuel Eleazer een<br />
winkel op de Markt. Hij en zijn gezin vertrokken echter<br />
in 1882 naar Amersfoort.<br />
Met Levi Eleazer komen we aan een zeer kleurrijke<br />
figuur, die niet alleen binnen de joodse gemeenschap<br />
maar in geheel Culemborg groot aanzien genoot. Er<br />
kon nauwelijks een commissie of comité in de stad<br />
gevormd worden of Louis (zoals hij zich noemde) was<br />
er ten minste lid, en in veel gevallen voorzitter of president<br />
<strong>van</strong>. Hij was zeer welgesteld en genereus, en zo<br />
was men tevens verzekerd <strong>van</strong> een flinke financiële bijdrage.<br />
Hij zette de zaak in manufacturen ‘En Gros en<br />
En Detail’ <strong>van</strong> zijn vader in de Kattenstraat voort en<br />
was regelmatig in Engeland om laken in te kopen. Na<br />
reeds enige malen (in 1871 en 1873) kandidaat te zijn<br />
geweest voor de gemeenteraad, overigens zonder voldoende<br />
stemmen te krijgen, werd hij ten slotte in 1887<br />
gekozen namens de liberalen. Hij bleef gemeenteraadslid<br />
tot zijn dood in 1912 (graf 41, zijn vrouw Wilhelmina<br />
Keizer in graf 40 en zijn dochter Cornelia in<br />
graf 39). In 1902 deed hij zijn zaken over aan zijn zonen<br />
Elias en Samuel Josef, welke hiertoe een vennootschap<br />
vormden.<br />
Na de dood <strong>van</strong> Elias (graf 42, zijn vrouw Johanna<br />
David is in Sobibor omgekomen, een dochtertje Therese<br />
Wilhelmina – die slechts een half jaar oud werd – ligt<br />
in een kindergraf met zerk) moest Samuel Josef de<br />
zaak, die hem maar matig interesseerde, alleen voortzetten.<br />
Na enige tijd deed hij deze dan ook over aan de<br />
beide zoons <strong>van</strong> Elias, Louis Bernhard en Bernhard<br />
David. In 1921 werd Samuel Josef, als opvolger <strong>van</strong><br />
45
46<br />
Dresselhuijs, gemeenteraadslid namens de Vrijheidsbond.<br />
Hij is dit gebleven tot december 1940, toen hij<br />
zich onder druk <strong>van</strong> de Duitse bezetting moest terugtrekken.<br />
Het voorzitterschap <strong>van</strong> de <strong>Joodse</strong> Gemeente<br />
bleef hij ook in de oorlog tot het einde toe uitoefenen.<br />
Samen met zijn eveneens ongehuwde zuster Flora<br />
woonde hij naast de winkel in de Kattenstraat 10.<br />
Johanna David, de weduwe <strong>van</strong> Elias Wijzenbeek,<br />
woonde aan de andere kant <strong>van</strong> de winkel op nummer<br />
14 met haar zoons Louis en Bernhard. Samuel Josef en<br />
Flora zijn in de oorlog in Sobibor omgekomen, evenals<br />
Johanna David met haar beide zonen.<br />
Samuel Josefs broer Siegfried Salomon (‘Siep’) vertrok<br />
in 1911 naar Rotterdam als notaris. Zowel hij als zijn<br />
vrouw Rosa <strong>van</strong> den Bergh hebben de oorlog overleefd<br />
en overleden in 1968 in Bloemendaal. Beiden liggen in<br />
Culemborg begraven (boven op de graven 11en 12,<br />
hoewel volgens het grafregister uit 1915 de graven 77<br />
tot en met 79 waren gekocht door ‘Wijsenbeek uit de<br />
Kattestraat’).<br />
N. Diversen<br />
1. Abraham Beem, geboren Elburg 09-03-1847,<br />
overleden 18-01-1927, getrouwd met Santje Vrom,<br />
geboren Lochem 16-03-1848, overleden 25-12-1926.<br />
Ouders <strong>van</strong> Henriëtte Beem, de vrouw <strong>van</strong> Emmanuel<br />
<strong>van</strong> Spier. Beem en zijn vrouw liggen in de graven 116<br />
en 117.<br />
2. Betje Berlijn-Caffé, geboren Amsterdam 14-<br />
12-1803, overleden 10-07-1877 (graf 20), moeder <strong>van</strong><br />
Betsy Berlijn, vrouw <strong>van</strong> Is. Wijzenbeek.<br />
Minet Berlijn, vrouw <strong>van</strong> S.A. Wijzenbeek.<br />
Sophia Berlijn, eerste vrouw <strong>van</strong> Manus Ruben Vorst.<br />
3. Bernhard David, geboren Munster 11-05-1849,<br />
overleden 26-03-1936, getrouwd met Thérèse Pels,<br />
geboren Emden 14-11-1846, overleden 16-11-1930,<br />
ouders <strong>van</strong> Johanna David, de vrouw <strong>van</strong> Elias Wijsenbeek.<br />
David ligt in graf 126 (een rechtschapen man),<br />
zijn vrouw in graf 125 (een vriendelijke onderwijzing<br />
ligt op haar tong).<br />
4. Nathan Frank, geboren Capelle 09-02-1836,<br />
overleden 16-09-1916, getrouwd met Antje Manasse,<br />
geboren Tiel 23-11-1835, overleden 13-02-1923, ouders<br />
<strong>van</strong> Jetta Frank, vrouw <strong>van</strong> Hijman de Beer<br />
David Frank, man <strong>van</strong> Daatje Davids.<br />
Nathan Frank ligt in graf 80, zijn vrouw in graf 105.<br />
5. Maurits Gans, geboren Zevenaar 26-10-1889,<br />
overleden 01-03-1952. Zijn tweede echtgenote was Frederika<br />
<strong>van</strong> Gelder, geboren Winterswijk 22-12-1896,<br />
overleden 03-02-1962. Maurits was belastingont<strong>van</strong>ger<br />
in Culemborg. Hij woonde eerst in de Tulpstraat, later<br />
op ’t Wezel. Hij zat met zijn vrouw ondergedoken op<br />
de Triosingel en beiden hebben, evenals hun dochter<br />
Hanny, de oorlog overleefd. Zijn beide kinderen uit<br />
zijn eerste huwelijk, Salomon en Henri, zijn in 1944 in<br />
Auschwitz omgekomen.<br />
Maurits Gans ligt in graf 142, Frederika <strong>van</strong> Gelder in<br />
graf 143.
6. Hester Gast of Garst, geboren Amsterdam 05-<br />
09-1808, overleden 26-12-1876. Haar overlijden werd<br />
bij de Burgerlijke Stand opgegeven door Hijman<br />
Leman Parfumeur. De weduwe Ga(r)st viel in 1840<br />
onder de bedeling. Zij woonde later, in 1870, als breister<br />
in bij Josef Marcus <strong>van</strong> Spier op de Oosterwal. Ze<br />
ligt in graf 19.<br />
7. Jansje Goldsmit, geboren Delfzijl 11-07-1843,<br />
overleden 14-03-1891, zuster <strong>van</strong> Sophie Goldsmit, de<br />
vrouw <strong>van</strong> Salomon Hijmans, en <strong>van</strong> Roosje Goldsmit,<br />
de vrouw <strong>van</strong> Ruben Isaac Vorst. Ze ligt in graf 49.<br />
8. Betje Levi Groen, geboren Amsterdam 01-05-<br />
1788, overleden 04-04-1871, was eerst getrouwd met<br />
een Van Emden (geen Culemborger), later met David<br />
Salomon Polak. Uit haar eerste huwelijk werd haar<br />
dochter Belletje <strong>van</strong> Emden geboren, die getrouwd was<br />
met Hijman Leman Parfumeur. Omstreeks 1850 woonde<br />
ze als weduwe Polak, samen met haar toen nog<br />
ongehuwde dochter Belletje, als koopvrouw in garen<br />
en band in het Vier Heemskinderenstraatje. In 1870<br />
woonde ze in bij haar inmiddels getrouwde dochter.<br />
Betje ligt in graf 3.<br />
9. Helena <strong>van</strong> Kleef, geboren Arnhem 31-08-<br />
1845, overleden 01-04-1928. Ze vestigde zich in 1918 in<br />
Culemborg, en woonde eerst bij Isaac Simon Walg (<strong>van</strong><br />
wie ze een nicht zou zijn) in de Tollenstraat. Ze heeft<br />
ook gewoond in het kosthuis <strong>van</strong> De Beer op de Markt.<br />
Ze stierf als ‘zedige maagd’ (graf 118).<br />
10. Marcus Jacques Johannes de Vries, geboren 23-<br />
04-1901, overleden 05-06-1935, zoon <strong>van</strong> Henriëtte<br />
Wijsenbeek, die in 1897 trouwde met Jacob de Vries.<br />
Ze woonden <strong>van</strong> 1897 tot 1901 in Johannesburg (Zuid-<br />
Afrika), waar mogelijk Marcus geboren werd. In 1905<br />
vertrok het gezin naar Antwerpen. Marcus ligt in graf<br />
136.<br />
11. Jacob Woudstra, geboren Weststellingwerf 31-<br />
03-1860, overleden 16-01-1935, man <strong>van</strong> Rachel <strong>van</strong><br />
Gelderen. Het huwelijk is vermoedelijk niet in Culemborg<br />
gesloten. Wanneer en waar Rachel is overleden, is<br />
niet bekend. Jacob ligt in graf 134.<br />
12. Sophie Weijnberg of Wijnberg, overleden<br />
1874, zuster <strong>van</strong> Pauline W(e)ijnberg, de vrouw <strong>van</strong><br />
Mozes Hertog <strong>van</strong> Emden. Verdere gegevens zijn niet<br />
gevonden. Zij ligt in graf 12.<br />
Maurits Gans (1889-1952), zijn<br />
tweede echtgenote Frederika <strong>van</strong><br />
Gelder (1896-1962) en hun dochter<br />
Hanny.
48<br />
noten<br />
1 Stedelijke Keure op het begraven der lyken binnen de<br />
Gemeente Culemborg. Artikel ix luidt: Kinderen beneden de<br />
twaalf jaren oud, zullen, wanneer de ouders of overblijvende belanghebbenden<br />
zulks verlangen, volgens het sedert onheuchelijke tijden beaamde<br />
gebruik, niet op de gewone wijze, maar des avonds bij het luiden der<br />
Poortklok worden begraven; en zullen daartoe als dan geene dragers worden<br />
opgeroepen, maar een of twee personen, daartoe benodigt, door de<br />
belanghebbenden en ter hunner keuze worden verzocht en gebruikt.<br />
Aldus gearresteerd bij den Raad der Stad Culenborg den 22 Junij 1827.<br />
2 Sommige familienamen zijn patronimia: Davids – zoon <strong>van</strong><br />
David, Hymans – zoon <strong>van</strong> Hyman, etc.<br />
3 Veel familienamen zijn gebaseerd op de plaats <strong>van</strong> herkomst,<br />
zoals Van Emden, Van Gelderen, Van Polen (Polak),<br />
Van Hees, Van Spier.<br />
4 Veel joodse familienamen zijn afgeleid <strong>van</strong> beroepen, zoals<br />
Goldsmit, Boekdrukker, Parfumeur, Pakkendrager.<br />
5 Op 4 augustus 1790 kochten Andries Harpman, Samuel de<br />
Wolff en Aron Salomon Heijmans een gebouw in de<br />
Nieuwstad, ‘De Abdye’ geheten, dat heel vroeger eigendom<br />
geweest was <strong>van</strong> de abdij <strong>van</strong> Mariënwaard. Hierin werd de<br />
eerste synagoge gevestigd. Op 9 september 1867 werd de<br />
eerste steen gelegd voor de latere synagoge, welke op 31 juli<br />
1868 werd ingewijd.<br />
bronnen en literatuur<br />
Archief <strong>van</strong> de Israëlitische Gemeente Culemborg<br />
Becker, J., Besneden en begraven. Vijf eeuwen Joden in Tiel en het Gelders<br />
Rivierengebied (Tiel 1992).<br />
Brasz, I., De Kille <strong>van</strong> Kuilenburg (Culemborg 1984).<br />
Burgerlijke Stand <strong>van</strong> de gemeente Culemborg.<br />
Culemborgse Courant, jaargangen 1860-1943.<br />
Frankenhuis-<strong>van</strong> Scheijen, C. en Können, E.E., De vier <strong>Joodse</strong><br />
<strong>begraafplaats</strong>en te Zaltbommel (Zaltbommel 1994).<br />
Jong, O. de, ‘Een telefoongids uit 1915’, in: Culemborgse <strong>Voet</strong>noten<br />
7 (1992), p. 14-23.<br />
Lammers, S., ‘Een huidenzouterij in Culemborg’, in: De Drie<br />
Steden (nog te verschijnen).<br />
Merkelbach, H.P.J.E., ‘De Israëlitische Paasbrood-fabriek<br />
“Culemborg” <strong>van</strong> Izak Ruben Vorst’, in: De Drie Steden 21<br />
(2<strong>00</strong>0) p. 23-26.<br />
Oud Archief Culemborg (oac), diverse nummers.<br />
Vries, S. Ph. de, <strong>Joodse</strong> riten en symbolen (Amsterdam 1992).<br />
Wijsenbeek, L.J.F., ‘S.S. Wijsenbeek. Culemborg, 2 februari 1879<br />
– Bloemendaal (N.H.), 7 juli 1968’, in: Economisch-<br />
Historisch Jaarboek, 32(1969), p. 342-344.
Bijlage 1<br />
Grafregisters<br />
plaats grafsteen oude lijst 1915 lijst Parfumeur gecorrigeerde lijst datum overlijden<br />
1 + J.A. <strong>van</strong> Rees 5630 J.A. <strong>van</strong> Rees 5630/ 1869 Jacob Arend <strong>van</strong> Rees 01-08-1870<br />
2 - onbekend wed. Simon Davidts Duifje Davids-Salomon 12-02-1871<br />
3 - onbekend wed. Polak-<strong>van</strong> Emden wed. Polak-Groen 14-04-1871<br />
4 - onbekend Mozes Leman Parfumeur Mozes Leman Parfumeur 13-04-1871<br />
5 + Minet Wijsenbeek 5632 Minet Wijzenbeek 5632 Minette Wijzenbeek-Berlijn 13-10-1871<br />
6 + wed. E.J. <strong>van</strong> Polen 5632 wed. E.J. <strong>van</strong> Polen 5632 Rebecca Belletje <strong>van</strong> Polen-<strong>van</strong> Driel 19-10-1871<br />
7 - onbekend Sientje Leman Parfumeur Sientje Leman <strong>van</strong> Spier-Parfumeur 06-11-1871<br />
8 - G.B. Walg 6532 G.B. Walg 5632 Gabriel Benjamin Walg 25-11-1871<br />
9 - onbekend Hes v.d.sjoel onbekend<br />
10 - onbekend Roosje Witmond <strong>van</strong> Spier Roosje <strong>van</strong> Spier-Witmond 30-12-1874<br />
11 + onbekend Siemon Mozes Parfumeur Rosa Wijsenbeek-<strong>van</strong> den Bergh 29-01-1968<br />
12 + Sophie Wijsenbeek, kosteres Sophia Wijnber 5634 Siegfried Salomon Wijsenbeek 07-07-1968<br />
13 - onbekend Jozep <strong>van</strong> Spier onbekend<br />
14 - onbekend Rus Mets onbekend<br />
15 - onbekend Edeltje Mets onbekend<br />
16 - onbekend Sander Mets Roosje Elizabeth Mertz-Wolff 17-11-1876<br />
17 - onbekend Bet. I. Wijzebeek Betaald I. Wijzenbeek<br />
18 + Iz Ruben Vorst 5637 Izak Ruben Vorst 5637 Izac Ruben Vorst 04-12-1876<br />
19 - onbekend Arie Hartog Parfumeur Hester Gast 26-12-1876<br />
20 + Betje Berlijn-Caffe Betje Berlijn Caffe Betje Berlijn-Caffé 10-07-1877<br />
21 + I. <strong>van</strong> Polen 5637 (1877) Izak <strong>van</strong> Polen 5637 1877 Izac Elkan <strong>van</strong> Polen 05-09-1877<br />
22 - onbekend Naatje Mets <strong>van</strong> Beek onbekend<br />
23 + mej. Grietje Vorst-Hartog 5638 (1878) Grietje Vorst Hartog 5638 1878 Grietje Zoetje Vorst-Hartog 26-09-1878<br />
24 - onbekend Kaatje Parfumeur Davidts Alexander Meyer Mertz 19-12-1878<br />
25 - onbekend Jansje Goldsmidt Arend Hartog Parfumeur 24-04-1879<br />
26 + mej. Adeline Walg 5640 Adeline Walg Vorst 5640 Aaltje Ruben Walg-Vorst 03-12-1879<br />
27 + Manus Wijzenbeek 5640 Menus Wijzebeek 5640 Mozes Izac Wijzenbeek 26-02-1880<br />
28 + A. <strong>van</strong> Emden 5642 (1882) A. <strong>van</strong> Emden 5642 1882 Abraham Hartog <strong>van</strong> Emden 18-01-1882<br />
29 - onbekend Jetje Hartog Parfumeur Josef Marcus <strong>van</strong> Spier 26-09-1882<br />
49
50<br />
plaats grafsteen oude lijst 1915 lijst Parfumeur gecorrigeerde lijst datum overlijden<br />
30 + Wed. H.A. Wijzenbeek Walg 1883 wed. H.A.Wijzenbeek-Walg 5643 1882 Johanna Wijzenbeek-Walg 05-02-1883<br />
31 + Michiel Hijmans Izaakzoon Michiel Hijmans Izakzoon Michiel Izn. Hijmans 03-03-1884<br />
32 + Mej. C. <strong>van</strong> Rees Mej. C. <strong>van</strong> Rees 5645 Sally Eleazer Emrik <strong>van</strong> Rees 30-11-1884<br />
33 + L.A. <strong>van</strong> Hees 5645 L.A. <strong>van</strong> Rees 5645 Lijpman Arend <strong>van</strong> Rees 18-08-1895<br />
34 + I.A. Wijzenbeek 5645 I.A. Wijzenbeek 5645 Izac Abraham Wijzenbeek 04-12-1884<br />
35 + E. Wijzenbeek-Walg 5662 E. Wijzenbeek-Walg 5662 Elizabeth Wijzenbeek-Walg 20-06-1902<br />
36 + Salomon Wijzebeek 5648 Salemon A. Wijzenbeek 5648 Salomon Abraham Wijzenbeek 19-07-1888<br />
37 + M.R. Vorst 1904 M.R. Vorst 1904 Manus Ruben Vorst 14-10-1904<br />
38 + gekocht fam. Vorst verkocht M.R. Vorst Rebecca Vorst-Wolff 24-07-1925<br />
39 + Corn. Wijsenbeek Corn. Wijzenbeek Cornelia Wijzenbeek 07-12-1887<br />
40 + Wilhelm Wijsenbeek-Keiser 5660 19<strong>00</strong> Wilhelmina Wijzenbeek Keizer 5660 19<strong>00</strong> Wilhelmina Wijzenbeek-Keizer 08-01-19<strong>00</strong><br />
41 + L.E. Wijsenbeek gestorven 1912 L.E.Wijzenbeek 5672 1912 Levi Eleazer Wijsenbeek 11-01-1912<br />
42 + E. Wijsenbeek 5674 1914 Elias Wijzenbeek 5674 1914 Elias Wijzenbeek 10-07-1914<br />
43 - onbekend waarschijnlijk onbezet Samuel de Beer 1915 Kaatje Parfumeur-Davids 17-08-1888<br />
44 + <strong>van</strong> Emden-Wijzenbeek 5648 N. <strong>van</strong> Emden Wijzebeek 5648 Naatje <strong>van</strong> Emden-Wijsenbeek 01-09-1888<br />
45 + Heim. Parfumeur 5650 Hijman Leman Parfumeur 5650 Hijman Leman Parfumeur 15-11-1889<br />
46 + Jacob Davids 5650 Jacob Davidts 5650 Jacob Davids 22-12-1889<br />
47 + Rachel Davids Klein Rachel Davidts Klein Rachel Davids-Klein 06-11-1899<br />
48 - onbekend Hijmans Hijmans Hijman Hijmans 18-12-1890<br />
49 - onbekend Sam Hijmans Jansje Goldsmit 12-03-1891<br />
50 - onbekend zuster <strong>van</strong> Pauline <strong>van</strong> Emden Anna Mertz-<strong>van</strong> der Beek 09-03-1892<br />
51 - onbekend Poulina <strong>van</strong> Emden Simon Mozes Parfumeur 27-03-1892<br />
52 - onbekend Floor de hartog-Hijmans Pauline <strong>van</strong> Emden-Weynberg 06-04-1892<br />
53 + Rijntje Parfumeur 5652 Rijntje Parfumeur 5652 1889 Rijntje Parfumeur 01-09-1892<br />
54 + L.H. <strong>van</strong> Emden 5653 L.H. <strong>van</strong> Emden 5653 Levi Hertog <strong>van</strong> Emden 26-05-1893<br />
55 + R. <strong>van</strong> Emden-vd Berg 1894 Rozet <strong>van</strong> Emden vd Berg 5656 Rosetta <strong>van</strong> Emden-<strong>van</strong> den Berg 15-04-1894<br />
56 - onbekend Lowie <strong>van</strong> Gelderen 5670 1907 Salomon Hijmans 17-07-1893<br />
57 - onbekend Moos <strong>van</strong> Emden onbekend<br />
58 + Reintje Parfumeur <strong>van</strong> Tijn Rijntje Parfumeur <strong>van</strong> Tijn 5654 1893 Rijntje Parfumeur-Fontijn 08-02-1894<br />
59 + H.L. Parfumeur 5654 Hartog Leman Parfumeur 5655 1894 Hartog Leman Parfumeur 15-05-1895<br />
60 + Joh. <strong>van</strong> Gelderen Wolff 1894 Joh. <strong>van</strong> Gelderen Wolf 5660 1899 Johanna <strong>van</strong> Gelderen-Wolff 14-11-1894<br />
61 + Jakob <strong>van</strong> Gelder 5660 Jacob <strong>van</strong> Gelderen 5660 1899 Jacob <strong>van</strong> Gelderen 30-06-19<strong>00</strong><br />
62 + mej. M. de Beer 5656 wed. Maryan de Beer 5656 1897 Marianne de Beer-<strong>van</strong> Buuren 16-06-1896<br />
63 - onbekend Abran M. Wijzenbeek Flora Hartog-Hijmans 09-08-1896<br />
64 + Roosje Walg Wijsenbeek 5658 Roosje Walg Wijzenbeek 5658 1898 Rika Walg-Wijsenbeek 09-01-1898<br />
65 + Simon G. Walg 5660 Simon G. Walg 5660 Simon Gabriel Walg 27-09-1899<br />
66 - onbekend onbekend Jetje Hartog Parfumeur 08-09-1898<br />
67 - onbekend onbekend Belletje Parfumeur-<strong>van</strong> Emden 14-01-1899
plaats grafsteen oude lijst 1915 lijst Parfumeur gecorrigeerde lijst datum overlijden<br />
68 + S.I. Vorst 5661 S.I. Vorst 5661 Samuel Izac Vorst 30-10-19<strong>00</strong><br />
69 - onbekend onbekend Mozes Hertog <strong>van</strong> Emden 15-05-1901<br />
70 + R.I. Vorst 5661 R.I. Vorst 5661 Ruben Izac Vorst 26-06-1901<br />
71 - Johan <strong>van</strong> Emden 5663 Johana <strong>van</strong> Emden 5663 Johanna <strong>van</strong> Emden<br />
72 - onbekend onbekend onbekend<br />
73 - onbezet onbekend onbekend<br />
74 - onbezet onbekend onbekend<br />
75 + Sal. Davids 5666 Salemon Davidts 5666 Salomon Davids 08-05-1919<br />
76 + verkocht wed. Davids Clara Davidts pakedrager 5679 1919 Klaartje Davids-Pakkendrager 08-05-1919<br />
77 - Verkocht Hijm Wijs Kattestraat verkocht Verkocht Wijzenbeek Kattenstraat<br />
78 - Verkocht Hijm Wijs Kattestraat verkocht Verkocht Wijzenbeek Kattenstraat<br />
79 - Verkocht Hijm Wijs Kattestraat verkocht Verkocht Wijzenbeek Kattenstraat<br />
80 + Sam de Beer Nathan Frank 1915 Nathan Frank 16-09-1915<br />
81 - Belletje Parf v Emden 5659 Betje Parfumeur <strong>van</strong> Emden 5659 1899 Levi Wolf <strong>van</strong> Gelderen 27-11-1909<br />
82 + Wed.I. <strong>van</strong> Polen -Sara Wijzenbeek 5667 Wed. I. <strong>van</strong> Polen Wijzenbeek 5667 Sara <strong>van</strong> Polen-Wijzenbeek 12-07-1907<br />
83 + Philip Wijsenbeek 5670 Philip Wijzenbeek 5670 1910 Philip Wijzenbeek 23-05-1910<br />
84 + Betsie Wijzenbeek-Berlijn 5670 Betsie Wijzenbeek-Berlijn 5670 1910 Betsy Wijzenbeek-Berlijn 02-10-1910<br />
85 + Izak Wijsenbeek 5674 Izak Wijzenbeek 5674 1914 Izac Wijzenbeek 24-06-1914<br />
86 + Roosje Vorst-Goldsmit Roosje Vorst-Goldsmid 5672 1912 Roosje Vorst-Goldsmit 20-06-1912<br />
87 - Markus <strong>van</strong> Spier 5672 1912 Markus <strong>van</strong> Spier paal 5 5672 1912 Marcus <strong>van</strong> Spier 24-12-1913<br />
88 - Sara <strong>van</strong> Spier geb. Levie 1913 Sara <strong>van</strong> Spier-Levie paal 9 1913 Saartje <strong>van</strong> Spier-Levie 27-01-1914<br />
89 - Isaak <strong>van</strong> Spier 5674 Izak <strong>van</strong> Spier 1914 Isaac Marcus <strong>van</strong> Spier 26-06-1914<br />
90 + mej. N. Dav. <strong>van</strong> Gelder 5674 1914 Naatje Davidts <strong>van</strong> Gelderen 5674 1914 Naatje Davids-<strong>van</strong> Gelderen 06-09-1914<br />
91 + verk. graf J Dav Jonas Davidts 12 ader 23 Feb 1923 5683 Jonas Jacob Davids 21-02-1923<br />
92 - Heintje Zwelheim Krant 1915 Heintje Zwelheim Krants paal n 6 5675 H. Zwelheim-Krantz 1915<br />
93 N. Frank 1915 Sam de Beer 5675 1915 Samuel de Beer 09-01-1915<br />
Salemon Menko 5678 1917<br />
94 - Moos Vorst 5678 1918 Mozes Ruben Vorst 05-05-1918<br />
95a + Hana <strong>van</strong> Gelderen Schwartz 5678 1918 Johanna <strong>van</strong> Gelderen-Schwarts 13-05-1918<br />
95b + B J <strong>van</strong> Gelderen Benjamin Jacob <strong>van</strong> Gelderen 25-01-1931<br />
overl. 7 Sjewat 5691 25-1 1931<br />
96 Swlheim paal no 7 5679 1919 onbekend<br />
97 + Lien Walg Wijzebeek Aaltje Walg-Wijzenbeek 15-09-1920<br />
overl 15 sept 1920 5681 3 tisjrie<br />
98 - paal 4 verkocht aan I. Walg verkocht<br />
99 paal 8 verkocht aan B. <strong>van</strong> Gelderen <strong>van</strong> verkocht<br />
paal 6 tot paal 1 geen graven 3 verkocht<br />
1<strong>00</strong><br />
51
52<br />
plaats grafsteen oude lijst 1915 lijst Parfumeur gecorrigeerde lijst datum overlijden<br />
101 t/m<br />
103 - deze drie verkocht aan I.S. Walg verkocht<br />
voor Roos Walg, Lien Walg, Jo Walg<br />
104 + Benjamin Metz Benjamin Alexander Mertz 03-12-1922<br />
overl. 9 dec 1922 19 kisle<strong>van</strong> 5683<br />
105 + Antje Menache Frank Antje Frank-Manassen 13-02-1923<br />
overl. 13 Feb 1923 27 sjewat 5683<br />
106 + Sientje Parfumeur Sientje Parfumeur 10-08-1923<br />
overleden 10 Aug 1923 5683<br />
107 - gekocht door L.H. Parfumeur. Tot paal 10 verkocht<br />
108 verkocht<br />
109 + Lientje S. Walg Aaltje Walg 28-04-1924<br />
overleden 24 Nissan 5684 28 Maart 1924<br />
110 + Bet. <strong>van</strong> Emden Betje <strong>van</strong> Emden 20-02-1925<br />
overleden 27 sjewat 5684 21 Feb. 1925<br />
111 - Wed. M. Vorst-Wolff M. Vorst-Wolff? Vergl. Graf 38 24-07-1925<br />
overl. 24 juli 5685 3 a<strong>van</strong> 1925<br />
112 + Floortje <strong>van</strong> Emden-<strong>van</strong> Gelderen Flora <strong>van</strong> Gelderen-<strong>van</strong> Emden 13-02-1926<br />
30 sejvat 5686 13 feb 1926<br />
113 - verkocht M. <strong>van</strong> Gelderen onbezet, M. <strong>van</strong> Gelderen + Westerbork<br />
114 + H. Vorst overl 20 juli 26 5686 8 AB Hyman Benjamin Vorst 19-07-1926<br />
115 - graf gekocht wed. H. Vorst onbezet, + Auschwitz<br />
116 + Juf Beem Santje Beem-Vromen 25-12-1926<br />
overl 25 december 1926 20 thebet5687<br />
117 + A. Beem overl 18 jan 1927 15 sjewat 5687 Abraham Beem 25-12-1926<br />
118 + Lena <strong>van</strong> Kleef 1 Ap 1928 11 Nisan 5688 Helena <strong>van</strong> Kleef 01-04-1928<br />
119 + Johanna Wijsenbek Wijzenbeek Johanna Wijzenbeek-Wijsenbeek 29-01-1929<br />
19 sjewat 5689 29 jan. 1929 (‘sav)<br />
120 + verkocht aan A.I. Wijzenbeek Abraham Isac Wijzenbeek 16-01-1933<br />
121 + S.J. Davids Simon Juda Davids 17-10-1929<br />
overl. 14 Tisjrie 5690 (s’av) 17 okt. 1929<br />
122 + S.S. Grootkerk Salomon Grootkerk 02-11-1929<br />
overl. 29 Tisjrie 5690 2 nov. 1929<br />
123 + verkocht aan mevr Grootkerk-Vorst Mietje Ruben Grootkerk-Vorst 18-08-1942<br />
124 + Levie <strong>van</strong> Spier Levi Isaac <strong>van</strong> Spier 05-11-1929<br />
2 Marchesjwan 5690 5 nov 1929<br />
125 + Telsa David-Pels Therese David-Pels 16-11-1930<br />
overl. 25 Marcheswan 5691 16 nov 1930
plaats grafsteen oude lijst 1915 lijst Parfumeur gecorrigeerde lijst datum overlijden<br />
126 + verkocht aan den hr. B David Bernard David 26-03-1936<br />
127 - onbekend<br />
128 - Belia <strong>van</strong> Spier-Schenk 21-08-1931<br />
129 + Hijman de Beer 19-09-1932<br />
130 - onbekend<br />
131 - onbekend<br />
132 - onbekend<br />
133 - onbekend<br />
134 + Jacob Woudstra 16-01-1935<br />
135 - onbekend<br />
136 + Marius J.J. de Vries 05-06-1935<br />
137 + Mozes Polak 05-01-1941<br />
138 + Henriëtte Polak-Wijzenbeek 26-02-1941<br />
139 + Mietje <strong>van</strong> Spier-Zwelheim 11-12-1960<br />
140 + Marcus <strong>van</strong> Spier 28-09-1946<br />
141 + Ruben Samuel Walg 14-06-1946<br />
142 + Maurits Gans 01-03-1952<br />
143 + Frederika Gans-<strong>van</strong> Gelder 03-02-1962<br />
144 + Eva Vorst 12-08-1989<br />
145 + Cato Pagraeh-Polak 4-12-20 07-09-1990<br />
146 + Sjaak Pagrach 25-4-54 15-10-1978<br />
A + Sophia Berlijn<br />
B + Elkan <strong>van</strong> Polen<br />
Kindergraven<br />
1 - kind <strong>van</strong> Jop <strong>van</strong> Spier 5688<br />
1 - kind <strong>van</strong> Wolf<br />
1 - Ruben Vorst Mz.<br />
1 + (a) Therese E. Wijzebeek Theresa Wilhelmina Wijzenbeek 07-11-1908<br />
1 + (b) Louis Grootkerk Sz. 19-8 23 Menachem 5679 Louis Grootkerk 19-08-1919<br />
Noot: Oude lijst1915 en Lijst Parfumeur komen uit het archief <strong>van</strong> de <strong>Joodse</strong> Gemeente Culemborg<br />
53
54<br />
Kindergraf Louis Grootkerk<br />
Kindergraf Therese WilhelminaWijzenbeek<br />
Graf A Sophia Berlijn<br />
Graf B Elkan <strong>van</strong> Polen<br />
Monument<br />
Veld vol graven<br />
Gevelsteen<br />
1 Jacob Arend <strong>van</strong> Rees<br />
5 Minette Wijzenbeek-Berlijn<br />
6 Rebecca Belletje <strong>van</strong> Polen-<strong>van</strong> Driel<br />
8 Gabriel Benjamin Walg<br />
11 Rosa Wijsenbeek-<strong>van</strong> den Bergh<br />
12 Siegfried Salomon Wijsenbeek<br />
18 Izac Ruben Vorst<br />
20 Betje Berlijn-Caffé<br />
21 Izac Elkan <strong>van</strong> Polen<br />
23 Grietje Zoetje Vorst-Hartog<br />
26 Aaltje Ruben Walg-Vorst<br />
27 Mozes Izac Wijzenbeek<br />
28 Abraham Hartog <strong>van</strong> Emden<br />
30 Johanna Wijzenbeek-Walg<br />
31 Michiel Izn.Hijmans<br />
32 Sally Eleazer Emrik <strong>van</strong> Rees<br />
33 Lijpman Arend <strong>van</strong> Rees.<br />
34 Izac Abraham Wijzenbeek<br />
35 Elisabeth Wijzenbeek - Walg<br />
36 Salomon Abraham Wijzenbeek<br />
37 Manus Ruben Vorst<br />
38 Rebecca Vorst-Wolff<br />
39 Cornelia Wijzenbeek<br />
40 Wilhelmina Wijzenbeek-Keizer<br />
41 Levi Eleazer Wijzenbeek<br />
42 Elias Wijzenbeek<br />
44 Naatje<strong>van</strong> Emden-Wijzenbeek<br />
45 Hijman Leman Parfumeur<br />
46 Jacob Davids<br />
47 Rachel Davids-Klein<br />
53 Rijntje Parfumeur<br />
54 Levi Hertog <strong>van</strong> Emden<br />
55 Rozetta <strong>van</strong> Emden-<strong>van</strong> den Berg<br />
58 Rijntje Parfumeur Geb. Fontijn<br />
59 Hartog Leman Parfumeur<br />
60 Johanna <strong>van</strong> Gelderen-Wolff<br />
61 Jacob <strong>van</strong> Gelderen<br />
62 Mirianne de Beer-<strong>van</strong> Buuren<br />
64 Rika Walg-Wijzenbeek<br />
65 Simon Gabriël Walg<br />
68 Samuel I. Vorst<br />
70 Ruben Izac Vorst<br />
71 Johanna <strong>van</strong> Emden<br />
75 Salomon Davids<br />
76 Klaartje Davids-Pakkendrager<br />
80 Nathan Frank<br />
82 Sara <strong>van</strong> Polen-Wijzenbeek<br />
83 Philip Wijzenbeek<br />
84 Betsy Wijzenbeek-Berlijn<br />
85 Izac Wijzenbeek<br />
86 Roosje Vorst-Goldsmit<br />
90 Naatje Davids-<strong>van</strong> Gelderen<br />
91 Jonas Jacob Davids<br />
95a Johanna <strong>van</strong> Gelderen-Schwarts<br />
95b Benjamin Jacob <strong>van</strong> Gelderen<br />
97 Aaltje Walg-Wijzenbeek<br />
105 Antje Frank-Manassen<br />
106 Sientje Parfumeur<br />
109 Aaltje Walg<br />
110 Betje <strong>van</strong> Emden<br />
112 Flora <strong>van</strong> Gelderen-<strong>van</strong> Emden<br />
114 Hyman Benjamin Vorst<br />
116 Santje Beem-Vromen<br />
117 Abraham Beem<br />
118 Helena <strong>van</strong> Kleef<br />
119 Johanna Wijzenbeek-Wijsenbeek<br />
120 Abraham Isac Wijzenbeek<br />
121 Simon Juda Davids<br />
122 Salomon Grootkerk<br />
123 Mietje Ruben Grootkerk-Vorst<br />
124 Levi Izaac <strong>van</strong> Spier<br />
125 Therese David - Pels<br />
126 Bernhard David<br />
129 Hijman de Beer<br />
134 Jacob Woudstra<br />
136 Marius J.J. de Vries<br />
137 Mozes Polak<br />
138 Henriette Polak-Wijzenbeek<br />
139 Mietje <strong>van</strong> Spier-Zwelheim<br />
140 Marcus <strong>van</strong> Spier<br />
141 Ruben Samuel Walg<br />
142 Maurits Gans<br />
143 Frederika Gans-<strong>van</strong> Gelder<br />
144 Eva Vorst<br />
145 Cato Pagrach-Polak<br />
146 Sjaak Pagrach
Bijlage 2<br />
Stamboom familie De Beer<br />
Hijman<br />
* 04-10-1854<br />
† 19-09-1932<br />
graf 129<br />
·<br />
Levi Nathan (Louis)<br />
* 13-08-1899<br />
Levi Barends<br />
* Leimuiden<br />
17-10-1801<br />
† 16-07-1859<br />
Jetta Frank<br />
* Lienden 30-05-1863<br />
† 16-04-1943<br />
Sobibor<br />
Familie De Beer<br />
·<br />
Marianne<br />
<strong>van</strong> Buuren<br />
* Mons (b)<br />
24-11-1829<br />
† 16-06-1896<br />
graf 62<br />
Levina Berendina<br />
* 14-12-1859<br />
† Onbekend<br />
Haar ouders zijn Nathan Frank<br />
en Antje Manasse (zie diversen)<br />
Sara Barends<br />
* Ameide 04-09-1797<br />
† 13-05-1864<br />
Trouwt met<br />
H.A. <strong>van</strong> Emden,<br />
zie aldaar<br />
Samuel<br />
* 07-10-1858<br />
† 09-01-1915<br />
graf 93<br />
55
56<br />
Bijlage 3<br />
Stamboom familie Davids<br />
Jacob<br />
*08-03-1828<br />
†22-12-1889<br />
graf 46<br />
Daatje<br />
* Hilversum<br />
18-11-1854<br />
·<br />
Rachel Kleyn<br />
(Klein)<br />
* Hilversum<br />
08-02-1828<br />
† 06-11-1899<br />
graf 47<br />
Kaatje<br />
* Hilversum<br />
03-03-1859<br />
Vertrekt in 1874 naar Amsterdam,<br />
Trouwt in 1884 met Jonas Boekdrukker<br />
Gezin vertrekt 1890 uit Amsterdam<br />
Kaatje<br />
* 21-08-1821<br />
Trouwt met<br />
M.L. Parfumeur,<br />
zie aldaar<br />
Mietje<br />
* 14-10-1863<br />
Vertrekt 1914 naar<br />
Den Haag<br />
Jacob Davids<br />
·<br />
Simon Jacob<br />
* Wijk bij Duurstede<br />
02-10-1787<br />
† 23-05-1857<br />
Jetje<br />
* 24-11-1822<br />
Andries Jacob<br />
* 11-12-1868<br />
Gezin in 1909 naar<br />
Amsterdam<br />
Jacob<br />
* 07-11-1897<br />
Kaatje Salomon<br />
20-05-1870<br />
·<br />
13-01-1897<br />
·<br />
Duifje Salomon<br />
* 15-03-1789<br />
† 13-02-1871<br />
graf 2<br />
Rosetta<br />
* 03-06-1825<br />
Saartje Doppers<br />
* Winterswijk<br />
08-09-1869<br />
Elizabeth<br />
* 23-04-1899<br />
Betje<br />
* 26-02-1832<br />
Jonas Jacob<br />
* 08-03-1856<br />
† 21-02-1923<br />
graf 91<br />
·<br />
Naatje<br />
<strong>van</strong> Gelderen<br />
* 21-08-1860<br />
† 06-09-1914<br />
graf 90<br />
Simon Jacob<br />
* Hilversum<br />
Gezin vertrekt 1914<br />
naar Den Haag<br />
·<br />
Rosetta Matje<br />
<strong>van</strong> Rees<br />
Den Haag<br />
15-06-1862
Simon Juda<br />
* 31-07-1865<br />
† 17-10-1929<br />
graf 121<br />
Salomon<br />
* 08-03-1828<br />
† 08-03-1906<br />
graf 75<br />
Daatje<br />
* 27-11-1867<br />
Beiden † in Tiel<br />
20-08-1862<br />
· Klaartje<br />
Andries ·<br />
Pakkendrager<br />
* Hilversum<br />
10-04-1835<br />
† 08-05-1919<br />
* 11-03-1835<br />
·<br />
graf 76<br />
David Frank<br />
Betje<br />
* 11-03-1869<br />
Zoon <strong>van</strong> Nathan Frank en Antje Manasse<br />
(zie diversen)<br />
Zijn zus Jetta trouwde met Hyman de Beer<br />
Sara<br />
* 12-11-1871<br />
Trouwde<br />
Avder Stam<br />
Marianne<br />
* 26-02-1873<br />
Trouwde<br />
E. <strong>van</strong> Gelder<br />
Cato<br />
* 14-05-1874<br />
Trouwde<br />
D. Melhado<br />
Sara Vles<br />
* Rotterdam<br />
16-12-1836<br />
In 1870 naar<br />
Rotterdam<br />
Matje<br />
* 29-01-1877<br />
Trouwde<br />
S. Hannover<br />
57
58<br />
Bijlage 4<br />
Stamboom familie <strong>van</strong> Emden<br />
Abraham Hertog<br />
* Ameide 04-04-1811<br />
† 18-01-1882<br />
Johanna<br />
* 16-10-1850<br />
† 11-02-1903<br />
12-05-1848<br />
·<br />
graf 28 graf 44<br />
graf 71<br />
Naatje Wijsenbeek<br />
* 17-04-1811<br />
† 01-09-1888<br />
Betje<br />
* 31-05-1853<br />
† 20-02-1925<br />
graf 110<br />
Matje<br />
* Ameide<br />
21-08-1824<br />
Flora<br />
* 18-11-1856<br />
† 13-02-1926<br />
graf 112<br />
Abraham<br />
<strong>van</strong> Emden<br />
Hertog Abraham<br />
* Amsterdam<br />
02-07-1783<br />
† 20-11-1852<br />
Heiltje<br />
* Ameide<br />
xx-09-1827<br />
Trouwde Mozes<br />
<strong>van</strong> Gelderen,<br />
zie aldaar<br />
· Betje Hijmans ·· Sara Barends de Beer<br />
* Ameide<br />
04-09-1797<br />
† 13-05-1864<br />
Mozes Hertog<br />
* Ameide<br />
09-02-1818<br />
† 15-05-1901<br />
graf 69<br />
Judith<br />
* 13-09-1832<br />
·<br />
Sara<br />
* 06-02-1859<br />
In 1891 naar<br />
Rotterdam<br />
Pauline Weynberg<br />
* Amsterdam<br />
19-09-1826<br />
† 01-09-1888<br />
graf 52<br />
Hijman Hertog<br />
* 19-05-1836<br />
Vertrekt 1877<br />
naar Ravestein<br />
Hertog Levi<br />
* 15-02-1862<br />
In 1891 naar<br />
Rotterdam<br />
Levi Hertog<br />
* 25-04-1828<br />
† 26-05-1893<br />
graf 54<br />
Grietje<br />
* 17-08-1834<br />
Vertrekt 1867<br />
naar Tiel<br />
27-05-1858<br />
·<br />
Louis Levi<br />
* 04-03-1864<br />
In 1894 naar<br />
Schiedam<br />
Rosetta <strong>van</strong> den Berg<br />
* Oud Beyerland<br />
08-11-1830<br />
† 15-04-1894<br />
graf 55<br />
Betje<br />
* 21-04-1838<br />
Hijman Levi<br />
* 22-11-1865<br />
Met gezin in 1898<br />
naar Rotterdam<br />
Alexander Levi<br />
* 15-12-1866<br />
In 1898 naar<br />
Rotterdam
Bijlage 5<br />
Stamboom<br />
familie <strong>van</strong> Gelderen<br />
Leentje<br />
* 06-04-1849<br />
Vertrekt 1896 naar<br />
Den Haag<br />
Neemt op 19-12-1811,<br />
oud 63 jaar, de naam<br />
Van Gelderen aan<br />
Levi Wolf<br />
<strong>van</strong> Gelderen<br />
* 04-08-1820<br />
† 27-11-1909<br />
Hester<br />
* 16-11-1851<br />
Vertrekt 1894 naar<br />
Tilburg<br />
Wolf Levi · Johanna Abraham<br />
Levi Wolf<br />
* Amsterdam 1748<br />
† 10-04-1819<br />
Jacob Wolf<br />
* Beesd<br />
23-05-1817<br />
† 30-06-19<strong>00</strong><br />
Wolf Levi<br />
* Amsterdam<br />
ca. 1776<br />
† 10-09-1850<br />
Rachel Jacobs<br />
* Amsterdam<br />
ca. 1742<br />
† 07-10-1826<br />
graf 81 graf 61 graf 60<br />
Benjamin Jacob<br />
* 05-03-1860<br />
† 25-01-1931<br />
·<br />
·<br />
20-05-1897<br />
·<br />
Pleegzoon<br />
Karl Seckl<br />
·<br />
Johanna Wolff<br />
* Bemmel<br />
30-07-1826<br />
† 14-11-1894<br />
Johanna Schwarts<br />
* Utrecht<br />
17-11-1860<br />
† 13-05-1918<br />
graf 95b graf 95a<br />
Johanna Wolf<br />
* Bemmel<br />
ca 1787<br />
† 28-12-1858<br />
Rachel<br />
* 06-01-1827<br />
Rachel<br />
* 16-11-1854<br />
Sara<br />
* 27-09-1830<br />
Rebecca<br />
* 10-03-1858<br />
† 14-05-1943<br />
Sobibor<br />
Trouwt met Jacob Woudstra,<br />
* Weststellingwerf 31-03-1860<br />
† 16-01-1935<br />
zie Diversen<br />
Benjamin Wolf<br />
* 28-08-1823<br />
Mozes Wolf<br />
* 28-11-1862<br />
† 12-05-1943<br />
Westerbork<br />
02-01-19<strong>00</strong><br />
·<br />
Flora <strong>van</strong> Emden<br />
* 18-11-1856<br />
† 13-02-1926<br />
graf 112<br />
59
60<br />
Bijlage 6<br />
Stamboom familie Hijmans<br />
Hijman<br />
* 25-08-1806<br />
18-12-1890<br />
Flora<br />
* 09-08-1812<br />
† 09-08-1896<br />
Machiel Hijmans<br />
* Geldermalsen<br />
ca. 1784<br />
† 16-04-1842<br />
Sara<br />
* 13-06-1817<br />
† 08-01-1865<br />
Belia de Wolf<br />
* ca 1780<br />
† 12-05-1859<br />
graf 48 graf 63 graf 56<br />
Was getrouwd<br />
met Hartog<br />
·<br />
Salomon<br />
* 08-03-1822<br />
† 17-07-1893<br />
·<br />
Michiel Samuel<br />
* 14-04-1876<br />
Vertrekt 1904 naar<br />
Amsterdam<br />
Sophie Goldsmit<br />
* Delfzijl 18-07-1841<br />
Vertrekt 1905 naar<br />
Nijmegen<br />
Haar zus is<br />
Jansje Goldsmit<br />
* Delfzijl<br />
11-07-1843<br />
† 14-03-1891<br />
zie Diversen<br />
Albert Victor<br />
* 29-07-1841<br />
Vertrekt in 1890<br />
naar Amsterdam<br />
Michiel Izn.<br />
* Rhenen 23-12-1793<br />
† 03-03-1884<br />
graf 31<br />
Isaac Goldschalk<br />
Hijmans<br />
·<br />
Rosina Elisa<br />
* 25-03-1843<br />
Trouwt in 1867<br />
met L. Snoek<br />
·<br />
Henriette <strong>van</strong> Lissa<br />
* Middelburg<br />
† 23-02-1848<br />
Wendelien<br />
<strong>van</strong> Leeuwen<br />
Victorine<br />
* 15-02-1848<br />
Vertrekt in 1890<br />
naar Amsterdam<br />
Betje<br />
* Rhenen<br />
25-02-1789
Bijlage 7<br />
Stamboom familie Mertz<br />
Beide broers zijn pleegzoon <strong>van</strong><br />
Jonas Marcus <strong>van</strong> Vriesland.<br />
Deze neemt in 1811 voor hen de<br />
naam Mertz aan<br />
Meyer Alexander<br />
* 04-10-1790<br />
† 29-04-1862<br />
Benjamin Alexander<br />
* 06-05-1853<br />
† 11-12-1922<br />
Alexander<br />
Salomons<br />
† voor 19-12-1811<br />
03-07-1821<br />
·<br />
Alexander Meijer<br />
* 28-02-1822<br />
† 19-12-1878<br />
graf 104<br />
Roosje Elizabeth<br />
Wolff * Nijmegen<br />
01-04-1794<br />
† 17-11-1876<br />
graf 16<br />
17-08-1848<br />
·<br />
Rijntje<br />
* 02-12-1858<br />
Vertrekt 1882 en trouwt<br />
Mozes Tonninge<br />
Hester Marcus<br />
† Gorinchem<br />
25-01-1846<br />
Anna <strong>van</strong> de Beek<br />
* Nijkerk<br />
24-06-1820<br />
† 09-03-1892<br />
graf 24 graf 50<br />
Liebman Alexander<br />
* ca. 1797<br />
Meyer Alexander<br />
* 23-09-1867<br />
† 14-05-1943<br />
Sobibor<br />
1892<br />
·<br />
Roosje Bacharach<br />
* Arnhem 18-07-1867<br />
† 14-05-1943<br />
Sobibor<br />
61
62<br />
Bijlage 8<br />
Stamboom familie Parfumeur<br />
Hartog Leman<br />
* Geldermalsen<br />
29-11-1815<br />
† 15-05-1895<br />
graf 59<br />
Leman Hartog<br />
* 12-04-1845<br />
† 01-10-1869<br />
Leentje Hartog<br />
* 12-12-1846<br />
Vertrekt in 1902 naar<br />
Amsterdam<br />
Jetje<br />
* 14-02-1863<br />
Naaister, vertrekt in<br />
1894 naar Rotterdam<br />
Leman Hijman<br />
* 08-06-1860<br />
Leman Levi Libman<br />
Wolf Parfumeur<br />
* Amsterdam<br />
ca. 1798<br />
† 06-11-1841<br />
Mietje Zwarenstein<br />
* Numansdorp<br />
09-05-1869<br />
Gezin vertrekt in 1928 naar Oss, waar<br />
beide dochters trouwen met een Hes<br />
·<br />
Judig Judith<br />
Hijmans<br />
* Geldermalsen<br />
ca. 1780<br />
† 05-10-1842<br />
· Rijntje Fontijn<br />
Mozes Leman · Kaatje Davids<br />
Hijman Leman ·<br />
* Hilversum<br />
31-12-1811<br />
† 08-02-1894<br />
graf 58<br />
* Geldermalsen<br />
12-10-1817<br />
† 13-04-1871<br />
graf 4<br />
Jetje Hartog<br />
* 31-03-1849<br />
† 08-09-1898<br />
graf 66<br />
·<br />
* 21-08-1821<br />
† 17-08-1888<br />
graf 43<br />
Simon Mozes<br />
* 02-05-1864<br />
† 27-03-1892<br />
graf 51<br />
Arend Hartog<br />
* 13-08-1850<br />
† 24-04-1879<br />
graf 25<br />
* Geldermalsen<br />
08-02-1820<br />
† 15-11-1889<br />
graf 45<br />
Betje Hartog<br />
* 07-10-1853<br />
Vertrekt in 1901<br />
naar Den Haag<br />
Jetje Hijman<br />
* 30-03-1856<br />
Vertrekt in 1912<br />
naar Rotterdam<br />
Belletje <strong>van</strong> Emden<br />
* Uithoorn<br />
19-08-1827<br />
† 14-01-1899<br />
graf 67<br />
Floortje Hijman<br />
* 31-03-1858<br />
Vertrekt in 1898<br />
naar Amsterdam<br />
Wolf Leman<br />
* 26-04-1823<br />
† 03-11-1841<br />
Sientje<br />
* 19-02-1862<br />
† 11-08-1923<br />
graf 106<br />
Rijntje Leman<br />
* 22-11-1826<br />
Vertrekt in 1894<br />
naar Den Haag<br />
Rijntje<br />
* 11-12-1864<br />
† 01-09-1892<br />
graf 53<br />
Getrouwd met<br />
Iz <strong>van</strong> Spier,<br />
zie aldaar<br />
Sientje Leman<br />
* 03-12-1833<br />
† 06-11 1871<br />
Grietje Hijman<br />
* 23-02-1868<br />
Vertrekt in 1899<br />
naar Rotterdam
Bijlage 9<br />
Stamboom familie <strong>van</strong> Polen<br />
Izac Elkan<br />
* 14-05-1835<br />
† 05-09-1877<br />
graf 21<br />
Elkan Israel<br />
* 12-02-1867<br />
30-04-1858<br />
·<br />
Sara Wijzenbeek<br />
* 30-10-1838<br />
† 12-07-1907<br />
graf 82<br />
Rebecca<br />
* 03-06-1861<br />
Levi<br />
* 31-07-1831<br />
Henriette<br />
* 19-05-1863<br />
Israel Elkan Polak<br />
Johanna<br />
* 02-02-1825<br />
Eva<br />
* 13-06-1865<br />
· Hanna Stern<br />
* Amsterdam<br />
ca. 1764<br />
† 28-04-1831<br />
··<br />
Elkan Israel <strong>van</strong> Polen<br />
* Rijswijk (Gld)<br />
ca. 1795<br />
† 03-08-1854<br />
·<br />
Eva<br />
* 17-05-1826<br />
Trouwt 1853 met<br />
Israel de Winter<br />
Vertrekt in 1867 naar Veghel,<br />
trouwt Mozes Oppenheimer<br />
Klara<br />
* 30-08-1869<br />
Rebecca Belletje<br />
<strong>van</strong> Driel<br />
* Driel 26-09-1790<br />
† 19-09-1871<br />
graf 6<br />
Johanna Wolf<br />
* Bemmel<br />
ca 1787<br />
† 28-12-1858<br />
Reintje<br />
* 31-12-1827<br />
Israel<br />
* 01-07-1873<br />
Lena<br />
* 21 04-1830<br />
Trouwt 1856 met<br />
Benjamin de Winter<br />
Mietje<br />
* 03-12-1875<br />
Sara<br />
* 04-01-1837<br />
Vertrekt in 1867 naar Veghel,<br />
trouwt Philip Oppenheimer<br />
63
64<br />
Bijlage 10<br />
Stamboom familie <strong>van</strong> Rees<br />
Johanna Arend<br />
* Nijkerk 03-02-1813<br />
Trouwt met<br />
Machiel Wolf<br />
Jacob Arend<br />
* Nijkerk xx-04-1818<br />
† 01-08-1870<br />
graf 1<br />
Rebekka<br />
<strong>van</strong> der Sluys<br />
* Zaltbommel<br />
01-09-1818<br />
Zij vertrekken in 1881 naar Antwerpen.<br />
In Zaltbommel woonden twee getrouwde zusters:<br />
Betty (*Nijkerk 28-03-1816, † 19-01-1879)<br />
Dina (*Nijkerk 10-07-1807, † 15-01-1876)<br />
Becker vermeldt ook nog Johanna (*Nijkerk 03-02-1813)<br />
·<br />
Roosje<br />
* Amersfoort<br />
07-03-1872<br />
Arend <strong>van</strong> Rees<br />
Philip Victor<br />
* Amersfoort<br />
14-05-1874<br />
·<br />
Naatje de Rooy<br />
* Amersfoort<br />
21-05-1845<br />
Klaartje <strong>van</strong><br />
Amerongen<br />
Roosje <strong>van</strong> Stralen<br />
† onbekend<br />
20-05-1897<br />
·<br />
Estella Clara<br />
* Amersfoort<br />
28-05-1880<br />
† Boxmeer<br />
05-05-1895<br />
21-07-184 5<br />
·<br />
Arend Lijpman<br />
* 13-08-1847<br />
Lijpman Arend<br />
* Nijkerk 07-04-1820<br />
† 13-08-1895<br />
graf 33<br />
Julius<br />
* Amersfoort<br />
09-09-1882<br />
26-06-1850<br />
Klaartje<br />
* 10-10-1855<br />
Trouwt in 1882 met<br />
Benjamin Lion.<br />
Zijn uit Culemborg vertrokken Zij vertrekken ca 1897 uit Culemborg<br />
··<br />
Sally Eleazer Emrik<br />
* Amsterdam<br />
xx-02-1817<br />
† 30-11-1884<br />
graf 32<br />
Benno<br />
* Amersfoort<br />
03-12-1885<br />
Lodewijk Arend<br />
* Amersfoort<br />
26-05-1881
Bijlage 11<br />
Stamboom familie <strong>van</strong> Spier<br />
Josef Marcus<br />
* Amsterdam<br />
23-11-1827<br />
† 26-09-1882<br />
graf 29<br />
Manus<br />
* 24-01-1869<br />
01-02-1867<br />
·<br />
Judith<br />
* 1799<br />
Roosje Witmond<br />
* Amsterdam<br />
07-06-1829<br />
† 30-12-1874<br />
graf 10<br />
Abraham<br />
* 11-10-1870<br />
Vertrekt in 1883<br />
naar Utrecht<br />
Marcus<br />
* 1802<br />
† 23-03-1835<br />
Aaltje Marcus<br />
* 19-02-1830<br />
31-01-1828<br />
·<br />
Josef Salomon<br />
<strong>van</strong> Spier<br />
* 10-08-1768<br />
† 16-10-1846<br />
Vogel <strong>van</strong> der Sluis<br />
* Gorinchem 1810<br />
† 05-01-1865<br />
Isaac Marcus<br />
* 05-09-1832<br />
† 25-06-1914<br />
graf 89<br />
Isaac Elias<br />
* 26-01-1910<br />
Vertrekt 1931<br />
naar Emmen<br />
·<br />
23-09-1869<br />
·<br />
Marcus<br />
* 09-08-1870<br />
† 28-09-1946<br />
Hester Marcus<br />
* Amsterdam 1765<br />
graf 140<br />
Naatje<br />
* 1803<br />
Sientje Leman<br />
Parfumeur<br />
* 04-12-1833<br />
† 06-11-1871<br />
graf 7<br />
·<br />
Eleazer Isaac<br />
* 19-10-1913<br />
20-11-1872<br />
··<br />
Mietje Zwelheim<br />
* Arnhem<br />
20-11-1874<br />
† 31-12-1960<br />
graf 139<br />
Leentje<br />
* 1806<br />
† 03-08-1855<br />
Belia Schenk<br />
* Schoonhoven<br />
18-02-1845<br />
† 21-08-1931<br />
graf 128<br />
Sientje Hendrika<br />
* 08-12-1915<br />
Salomon Marcus<br />
* 1810<br />
† 05-02-1846<br />
Marcus<br />
* 24-11-1835<br />
† 24-12-1913<br />
graf 87<br />
·<br />
Saartje Levie<br />
* Dieren<br />
03-03-1844<br />
† 27-01-1914<br />
graf 88<br />
65<br />
zie pag. 66<br />
zie pag. 67
66<br />
Vervolg <strong>van</strong> pag. 65<br />
Levi Isaac<br />
* 01-08-1873<br />
† 05-11-1929<br />
graf 124<br />
Belia<br />
* Arnhem 15-09-19<strong>00</strong><br />
Vertrekt 1916<br />
naar Amsterdam<br />
·<br />
Marianne<br />
Bacharach<br />
* Arnhem<br />
26-01-1876<br />
Vertrekt in 1930<br />
met 4 kinderen<br />
naar Amsterdam<br />
Grietje<br />
* Arnhem 11-10-1901<br />
Vertrekt 1921<br />
naar Amsterdam<br />
Elias<br />
* 19-05-1886<br />
Vertrekt in 1909<br />
naar Nijmegen<br />
Mozes<br />
* 22-11-1878<br />
Vertrekt in 1910<br />
met gezin naar<br />
Den Haag<br />
Sophia<br />
* Arnhem 03-05-1903<br />
Vertrekt 1925<br />
naar Amsterdam<br />
Saartje<br />
* 30-07-1882<br />
† 14-05-1943<br />
Sobibor<br />
Josef<br />
* 22-01-1877<br />
Vertrekt in 1924<br />
met gezin naar<br />
Nijmegen<br />
Levi Abraham<br />
* Arnhem 05-10-1904<br />
Vertrekt 1925<br />
naar Hilversum<br />
Sientje<br />
* 14-07-1884<br />
Vertrekt in 1906<br />
naar Borger<br />
Abraham<br />
* 01-08-1891<br />
Isaac<br />
* 26-01-1907<br />
Vertrekt 1930<br />
naar Amsterdam<br />
Abraham<br />
* 27-05-1912<br />
† 31-03-1943<br />
Sobibor<br />
Geertruida<br />
* 25-03-1888<br />
Vertrekt in 1906<br />
naar Den Haag<br />
Emmanuel<br />
* 15-12-1880<br />
† 16-04-1943<br />
Sobibor<br />
David<br />
* 24-09-1910<br />
Vertrekt 1926<br />
naar Amsterdam<br />
·<br />
Isaac Abraham<br />
* 13-10-1910<br />
† 09-07-1943<br />
Sobibor<br />
Sophia Belia<br />
* 26-06-1875<br />
Henriëtte Beem<br />
* Elburg 14-08-1881<br />
† 16-04-1943<br />
Sobibor<br />
Saartje<br />
* 04-08-1912<br />
Vertrekt 1930<br />
naar Amsterdam<br />
17-01-1902<br />
·<br />
Santje<br />
22-03-1914<br />
Jacob<br />
* 13-12-1871<br />
Haar ouders zijn Abraham Beem<br />
en Santje Vrom, zie onder Diversen<br />
Benjamin<br />
* 25-10-1913<br />
Vertrekt 1930<br />
naar Amsterdam<br />
Elias<br />
* 02-12-1916<br />
Vertrekt 1930<br />
naar Amsterdam
Vervolg <strong>van</strong> pag. 65<br />
Abraham<br />
13-12-1871<br />
† 16-04-1943<br />
Sobibor<br />
08-11-1897<br />
·<br />
Marcus Elias<br />
03-10-1898<br />
† 31-01-1943<br />
Auschwitz<br />
Henriëtte<br />
* 22-11-1922<br />
† 12-10-1942<br />
Auschwitz<br />
Henriëtte Zwelheim<br />
* Hilversum<br />
27-05-1872<br />
† 16-04-1943<br />
Sobibor<br />
·<br />
Sara Brommet<br />
* Wilder<strong>van</strong>k<br />
26-03-1901<br />
† 12-10-1942<br />
Auschwitz<br />
Amalia<br />
* 24-01-1926<br />
† 12-10-1942<br />
Auschwitz<br />
Aaltje<br />
* 07-09-1883<br />
Leentje<br />
* 13-04-1876<br />
Vertrekt<br />
naar Almelo<br />
Jacob<br />
* 23-07-1867<br />
Isaac<br />
* 13-08-1868<br />
Sophia<br />
* 25-10-1880<br />
Vertrekt in 1906<br />
naar Zutphen<br />
Mietje<br />
* 05-08-1887<br />
Vertrekt 1911<br />
naar Rotterdam<br />
67
68<br />
Bijlage 12<br />
Stamboom familie Vorst<br />
Henriëtte<br />
* 19-07-1866<br />
Vertrekt in 1895<br />
naar Rotterdam<br />
David Salomon Polak<br />
en Levi Wolf <strong>van</strong><br />
Gelderen waren in 1811<br />
voogd over hem en<br />
namen voor hem de<br />
naam Vorst aan.<br />
trouwt in 1854 met<br />
Mozes Nieuwendijk<br />
Philip<br />
* 19-07-1858<br />
Aaron Jacob<br />
* ca. 1795<br />
Jacob Ruben<br />
† 02-09-1776<br />
Samuel Ruben<br />
* ca. 1791<br />
† 01-10-1826<br />
Hendrina<br />
* 20-03-1824<br />
† Asperen 17-04-1870<br />
Trouwt in 1877<br />
met Mozes Wolff<br />
Cato<br />
* 01-02-1853<br />
Vertrekt in 1870<br />
naar Steenwijk<br />
Ruben Jacob<br />
* Jutfaas ca. 1760<br />
† 20-03-1832<br />
·<br />
Kaatje <strong>van</strong> Stra(a)ten<br />
* Herwijnen ca 1801<br />
als weduwe hertrouwd<br />
met E.L. Wijsenbeek,<br />
zie aldaar<br />
Trouwt met<br />
Abr. Bouman<br />
·<br />
Manus Ruben<br />
* 08-12-1825<br />
† 14-10-1904<br />
Betje<br />
* 06-04-1854<br />
Vertrekt in 1884<br />
naar Vianen<br />
Hendrina Hakkert<br />
* Zeist ca. 1753<br />
† 20-09-1843<br />
graf 37<br />
·<br />
Sophia<br />
* 06-07-1890<br />
Vertrekt in 1908<br />
naar Eindhoven<br />
Aaltje Ruben<br />
* 31-11-1785<br />
† 03-12-1879<br />
Trouwt G.B. Walg<br />
Zie aldaar<br />
Sophia Berlijn<br />
* Utrecht<br />
14-01-1828<br />
† 17-04-1870<br />
Hyman Benjamin<br />
* 29-03-1860<br />
† 19-07-1826<br />
graf 114<br />
27-01-1871<br />
··<br />
21-08-1889<br />
·<br />
Meyer<br />
* 26-09-1891<br />
Vertrekt in 1910<br />
naar Amsterdam<br />
Hanna<br />
* ca. 1789<br />
In 1826 getrouwd<br />
met Benj. Sanders<br />
Rebecca Wolff<br />
* Bemmel<br />
13-11-1838<br />
† 24-07-1925<br />
graf 38<br />
Dochter <strong>van</strong> Betje Berlijn-Caffé, zie onder diversen<br />
Kaatje <strong>van</strong> Leeuwen<br />
*Eindhoven 19-10-1865<br />
† 28-01-1944<br />
Auschwitz<br />
Eva<br />
* 25-10-1892<br />
† 12-08-1989<br />
graf 144<br />
Jacob Ruben<br />
* ca. 1790<br />
is in 1840 nog<br />
ongetrouwd<br />
Mozes Ruben<br />
* ca 1793<br />
† 25-10-1846<br />
is in 1840 nog<br />
ongetrouwd<br />
Samuel<br />
* 03-03-1872<br />
Floracina<br />
* 03-07-1873<br />
Vertrekt in 1909<br />
naar Den Haag<br />
Benjamin<br />
* 13-10-1874<br />
Vertrekt in 1906<br />
naar Amsterdam<br />
Sophia<br />
* 03-01-1876<br />
Vertrekt in 1911<br />
naar Amsterdam<br />
·<br />
Benjamin Ruben<br />
* ca. 1799<br />
† 27-02-1846<br />
is in 1840 nog<br />
ongetrouwd<br />
Flora Henriëtta<br />
Hoornstra<br />
* Bolsward<br />
28-01-1882<br />
Vertrekken in 1910<br />
naar Amsterdam
Ruben Izac<br />
* 24-11-1834<br />
† 26-06-1901<br />
Izac Ruben<br />
* 20-07-1861<br />
03-08-1860<br />
·<br />
Roosje Goldsmit<br />
* Sneek 12-02-1836<br />
† 20-06-1912<br />
Izac Ruben<br />
* 21-05-1798<br />
† 04-12-1876<br />
graf 18<br />
graf 70 graf 86 graf 68<br />
· Paulina Gomperts<br />
* Amsterdam<br />
02-04-1865<br />
Vertrekken in 1910 naar Utrecht<br />
Samuel Izac<br />
* 06-07-1831<br />
† 30-10-19<strong>00</strong><br />
Mozes Ruben<br />
* 18-10-1862<br />
† 05-05-1918<br />
graf 94<br />
Michael Jacob<br />
* 29-06-1899<br />
Vertrekt in 1921<br />
naar Utrecht<br />
· Mietje Maria<br />
Hijmans<br />
* Tiel ca. 1801<br />
† 10-06-1838<br />
··<br />
10-08-1896<br />
·<br />
Hartog<br />
* 12-10-1832<br />
Sara Hes<br />
* Gorredijk<br />
07-03-1860<br />
Vertrekt in 1921<br />
naar Amsterdam<br />
Allegonda Rosetta<br />
* 22-07-19<strong>00</strong><br />
Vertrekt in 1919<br />
naar Amsterdam<br />
Grietje Zoetje Hartog<br />
* Oud Beyerland<br />
11-12-1802<br />
† 26-09-1878<br />
graf 23<br />
Hijman<br />
* 22-12-1836<br />
Vertrekt in 1868<br />
naar Bunnik<br />
Mietje Ruben<br />
* 11-10-1868<br />
† Utrecht<br />
18-04-1942<br />
graf 123<br />
Hartog<br />
* 14-02-1903<br />
† omstreeks 1960<br />
27-12-1901<br />
·<br />
Salomon Grootkerk<br />
* Leeuwarden<br />
24-12-1866<br />
† 02-11-1929<br />
graf 122<br />
Louis<br />
* 02-09-1911<br />
† 19-08-1919<br />
Kindergraf<br />
Jacob Ruben<br />
* 23-03-1864<br />
Vertrekt in 1894<br />
naar Amsterdam<br />
Hester<br />
* 06-05-1867<br />
Vertrekt in 1888<br />
naar Herwijnen<br />
Grietje Ruben<br />
* 24-01-1873<br />
Vertrrekt in 1897<br />
naar Amsterdam<br />
Jozef Ruben<br />
* 29-03-1875<br />
Trouwt Minet<br />
Wijzenbeek<br />
Hartog Ruben<br />
* 03-11-1876<br />
Vertrekt in 1903<br />
naar Utrecht<br />
69
70<br />
Bijlage 13.1<br />
Stamboom familie Walg<br />
Jetje<br />
* 1801<br />
Stijntje * 07-04-1819<br />
Trouwde Izak<br />
Fovar, in 1880<br />
naar Amsterdam<br />
Adriana<br />
* ca. 1821<br />
Betje * 04-01-1825<br />
Trouwde<br />
I.A. Wijsenbeek<br />
zie aldaar<br />
Eva * 07-11-1828<br />
Vertrekt naar<br />
Geertruidenberg en<br />
trouwt Nathan Kalker<br />
Johanna *12-01-1813<br />
Trouwde<br />
H.A. Wijsenbeek,<br />
zie aldaar<br />
Rachel<br />
* 27-04-1817<br />
Hendrina<br />
* 23-01-1821<br />
Hester<br />
* 08-01-1827<br />
Vertrekt en trouwt<br />
met Jacob Kalker<br />
Sientje (Clasina)<br />
* 12-01-1831<br />
Trouwde Mozes<br />
Isac Wijzenbeek,<br />
zie aldaar<br />
Ruben Gabriel<br />
* 11-03-1815<br />
Abraham Ruben<br />
* Utrecht<br />
01-05-1852<br />
08-05-1846<br />
Gezin is vrijwel direct na huwelijk naar<br />
Utrecht vertrokken. Sara vestigt zich in<br />
1861 uit Utrecht weer in Culemborg. Haar<br />
man ? Vertrekt in 1887 met beide kinderen<br />
naar Amsterdam<br />
·<br />
Sara Wijzenbeek<br />
* 1808<br />
† 20-12-1892<br />
Amsterdam<br />
Adeline<br />
* Utrecht 1847<br />
Ruben Walg<br />
Benjamin<br />
·<br />
Gabriel Benjamin<br />
* Houten 20-11-1786<br />
† 25-11-1871<br />
Rosetta<br />
* 16-04-1882<br />
Vertrekt in 1938<br />
naar Doesburg<br />
Rachel <strong>van</strong> Houten<br />
graf 8<br />
10-04-1811<br />
·<br />
Simon Gabriel<br />
* 24-08-1822<br />
† 27-09-1899<br />
Aaltje Ruben Vorst<br />
* 23-11-1785<br />
† 03-12-1879<br />
graf 65<br />
graf 26<br />
20-06-1850<br />
·<br />
Izac Simon<br />
* 12-01-1853<br />
† 25-02-1942<br />
Doesburg<br />
Elisabeth<br />
* 28-01-1885<br />
Vertrekt in 1933<br />
naar Groningen<br />
Rika Wijsenbeek<br />
* 31-10-1824<br />
† 09-01-1898<br />
graf 64<br />
15-06-1881<br />
·<br />
Aaltje Wijzenbeek<br />
* 27-02-1852<br />
† 15-09-1920<br />
graf 97<br />
Henriëtta Johanna<br />
* 13-02-1887<br />
Vertrekt in 1910<br />
naar Leerdam<br />
Aaltje<br />
* 27-03-1851<br />
† 28-04-1924<br />
graf 109<br />
Johanna<br />
* 08-06-1888<br />
Vertrekt in 1924<br />
naar Doesburg
Saartje<br />
* 12-10-1854<br />
Vertrekt in 1881<br />
naar Rotterdam en<br />
trouwt J. <strong>van</strong> Lier<br />
Henriëtte<br />
* 29-03-1859<br />
† 04-12-1922<br />
Trouwt in 1888<br />
Iz Levi Italia<br />
Hendrina<br />
* 08-08-1861<br />
Vertrekt in 1888<br />
naar Eindhoven<br />
Flora<br />
* 08-12-1865<br />
† 15-01-1938<br />
in Apeldoorn<br />
Ruben Samuel<br />
* 09-05-1870<br />
† 14-06-1946<br />
graf 141<br />
·<br />
Rikus<br />
* 09-12-1930<br />
Antoinette<br />
Petronella<br />
<strong>van</strong> de Velde<br />
* Tiel 04-11-1894<br />
† 05-05-1935<br />
71
72<br />
Bijlage 14<br />
Stamboom familie Wijzenbeek<br />
Andries Abraham<br />
* 1806<br />
† 30-06-1822<br />
Saartje Abraham<br />
* 1808<br />
Flora Abraham<br />
* 1812<br />
Naatje<br />
* ca. 1814<br />
Izac Abraham<br />
* 29-10-1890<br />
Vertrekt in 1912<br />
naar Utrecht<br />
Abraham Isac<br />
* 10-02-1851<br />
† 16-01-1933<br />
graf 120<br />
Naatje Abraham<br />
* 1811<br />
Trouwt met A.H. <strong>van</strong><br />
Emden, zie aldaar<br />
Antje Abraham<br />
* 15-06-1804<br />
† 25-02-1863<br />
Saartje<br />
* ca. 1812<br />
Antje<br />
* ca. 1816<br />
21-08-1889<br />
·<br />
Salomon Abraham<br />
* 16-11-1892<br />
Vertrekt in 1921<br />
naar Amsterdam<br />
nicht Johanna<br />
Wijzenbeek-Wijsenbeek<br />
* 22-09-1862<br />
† 29-01-1929<br />
graf 119<br />
Vertrekt in 1919<br />
naar Amsterdam<br />
Trouwt met neef<br />
Izac Levi Wijsenbeek<br />
Elizabeth Minette<br />
Henriëtte<br />
* 23-07-1894<br />
Izac Abraham<br />
* 24-12-1804<br />
† 04-12-1884<br />
20-06-1850<br />
·<br />
Adriana<br />
* 03-04-1864<br />
† 14-05-1943<br />
Sobibor<br />
Flora<br />
* 01-03-1860<br />
Vertrekt in 1889 naar<br />
Geertruidenberg<br />
Gabriel Izac<br />
* 12-10-1855<br />
† 14-05-1943<br />
Sobibor<br />
Aaltje<br />
* 27-02-1852<br />
Trouwt Izac Simon<br />
Walg, zie aldaar<br />
Elizabeth Walg<br />
* 04-01-1824<br />
† 20-06-1902<br />
Isac Abraham<br />
Rosetta<br />
* 04-06-1862<br />
† 14-05-1943<br />
Sobibor<br />
Johanna<br />
* 27-10-1857<br />
† 14-05-1943<br />
Sobibor<br />
Andries Izac<br />
* 17-12-1853<br />
Henriëtta<br />
* 05-02-1874<br />
Abraham Isac<br />
* Augsburg ca.1759<br />
† 13-06-1839<br />
Flora Hijman<br />
Johanna<br />
* 22-09-1862<br />
Trouwt met neef Abraham<br />
Isac Wijzenbeek<br />
Betje<br />
* 28-08-1865<br />
Vertrekt in 1890<br />
naar Amsterdam<br />
Philip Salomon<br />
* 24-03-1859<br />
Vertrekt in 1887<br />
naar Amsterdam<br />
Johanna Harpman<br />
* ca. 1779<br />
† 12-12-1849<br />
graf 34 graf 35<br />
graf 36 graf 5<br />
·<br />
·<br />
Salomon Abraham<br />
* 29-05-1819<br />
† 19-07-1888<br />
Minette Berlijn<br />
* Utrecht 09-09-1830<br />
† 12-10-1871<br />
Abraham Salomon<br />
* 22-02-1857<br />
Trouwt in 1897 Jacob de Vries en vertrekt in<br />
1905 naar Antwerpen. Een <strong>van</strong> hun zoons is<br />
Marcus Jacques Johan (zie diversen)<br />
·<br />
·<br />
Hijman Abraham<br />
* 20-07-1813<br />
† 03-01-1860<br />
Hendrina<br />
<strong>van</strong> Rhijn<br />
Gezin vertrekt in 1893 naar Groningen<br />
Abraham Hijman<br />
* 16-01-1850<br />
Ongehuwd, 1895<br />
vertrekt hij naar<br />
Den Haag<br />
Rosetta<br />
* 04-11-1851<br />
Vertrekt in 1912<br />
naar Amsterdam<br />
07-11-1844<br />
·<br />
Johanna Walg<br />
* 12-01-1813<br />
† 05-02-1883<br />
graf 30<br />
Adeline<br />
* 07-11-1847<br />
Vertrekt 1880 naar<br />
Amsterdam en trouwt<br />
E.P. Berlijn<br />
Izac Hijman<br />
* 17-07-1854<br />
Is in 1870 nog<br />
ongehuwd en vertrekt<br />
in 1912 naar<br />
Amsterdam
Was getrouwd<br />
met Levi Wolf<br />
Flora Levi<br />
* 1805<br />
† 03-07-1885<br />
Naatje Izac<br />
* 07-07-1824<br />
† 1866, Cholera<br />
Getrouwd met<br />
L.A. Levison<br />
(godsdienstleraar)<br />
Minet<br />
* 11-12-1875<br />
Trouwt met<br />
Jozef Ruben Vorst<br />
Henriëtte<br />
* 18-04-1857<br />
graf 137<br />
Levi Izac<br />
* Tisich 21-07-1763<br />
† 03-03-1820<br />
Mozes Levi<br />
* 09-12-1817<br />
Roosje Izac<br />
* 30-10-1826<br />
Trouwde S.G.<br />
Walg, zie aldaar.<br />
Betje<br />
* 03-07-1858<br />
† 07-01-1878<br />
Mietje<br />
* 31-03-1860<br />
Vertrekt in 1887<br />
naar Utrecht<br />
Trouwt met Mozes Polak. Beiden<br />
overleden in Tiel, maar begraven<br />
in Culemborg, graven 137 en 138<br />
·<br />
Naatje Harpman<br />
* onbekend<br />
† 25-04-1810<br />
Hijman Levi<br />
* 11-04-1816<br />
Mozes Izac<br />
* 24-01-1823<br />
† 26-02-1880<br />
graf 27<br />
Manus<br />
19-11-1867<br />
Maurits<br />
* 29-10-1866<br />
Vertrekt in 1904<br />
naar Utrecht<br />
··<br />
03-08-1860<br />
·<br />
Roosje Salomon<br />
Wolff<br />
Izac Levi<br />
* ca 1798<br />
† 19-01-1848<br />
Hendrina Walg<br />
* 08-02-1821<br />
David Isac<br />
* 13-03-1873<br />
Vertrekt in 1904<br />
naar Vreeswijk<br />
Eleazer<br />
* 12-10-1869<br />
Vertrekt in 1895<br />
naar Amsterdam<br />
12-06-1821<br />
·<br />
Sara Wolf<br />
* Nijmegen<br />
ca. 1796<br />
† 03-11-1828<br />
Jetje<br />
* 04-12-1830<br />
··<br />
Hanneke Izac Levi<br />
* Doetinchem ca.<br />
1805<br />
† 24-09-1844<br />
Betje<br />
* 17-11-1831.<br />
Philip<br />
* 28-08-1861<br />
† 23-05-1910<br />
graf 83<br />
···<br />
·<br />
Betsy<br />
* 03-07-19<strong>00</strong><br />
Antje Wijsenbeek<br />
* 15-06-1804<br />
† 25-02-1865<br />
Izac<br />
* 21-04-1834<br />
† 24-06-1914<br />
graf 85<br />
Blume Betty Gans<br />
* Frankfurt<br />
13-05-1876<br />
18-06-1856<br />
·<br />
Hertrouwt met<br />
Salomon Nort<br />
Jacob<br />
* 23-05-1899<br />
Vertrekt in 1911<br />
naar Gelsenkirchen<br />
Betsy Berlijn<br />
* Utrecht<br />
29-03-1836<br />
† 02-10-1910<br />
graf 84<br />
Louis Izac<br />
* 25-12-1863<br />
Trouwt met M.M. Hes. Gezin in<br />
1930 naar Tiel vertrokken<br />
Gezin vertrekt in 1895<br />
Naar Amsterdam<br />
Henriëtte<br />
* 04-06-1897<br />
zie pag. 74<br />
Johanna Cahn<br />
* Arloff 08-12-1863<br />
73
74<br />
Vervolg <strong>van</strong> pag. 73<br />
Naatje<br />
* 17-11-1832<br />
Elias<br />
* 22-05-1871<br />
† 10-07-1914<br />
graf 42<br />
Louis Bernard<br />
* 14-05-1904<br />
† 28-05-1943<br />
Sobibor<br />
Bernhard David<br />
* Munster<br />
11-05-1849<br />
† 26-03-1936<br />
08-07-1903<br />
·<br />
Eleazer Levi<br />
* 08-08-1806<br />
† Nijmegen<br />
12-07-1874<br />
Sara<br />
* 30-10-1837<br />
Trouwde met Iz. <strong>van</strong><br />
Polen, zie aldaar<br />
·<br />
Johanna David<br />
* Leer 03-04-1880<br />
† 14-05-1943<br />
Sobibor<br />
Bernard David<br />
* 09-07-1905<br />
† 28-05-1943<br />
Sobibor<br />
· Kaatje <strong>van</strong> Straaten<br />
Andries Levi ·<br />
* Herwijnen ca. 1801<br />
† Nijmegen<br />
15-04-1877<br />
* ca. 1809<br />
Therese Pels<br />
* Emden<br />
14-11-1846<br />
† 16-11-1930<br />
Judith<br />
* 04-12-1830<br />
Cato<br />
* 23-02-1866<br />
Vertrekt in 1914<br />
naar Den Haag<br />
Wilhelmina<br />
Therese<br />
* 31-08-1909<br />
Vertrekt in 1931<br />
naar Rotterdam<br />
Flora<br />
* 08-02-1845<br />
Vertrekt in 1873 met<br />
ouders naar Nijmegen<br />
Vertrekt in 1867 naar Leerdam,<br />
Trouwt met Abr. Walg uit<br />
Leerdam.<br />
Cornelia<br />
* 13-03-1869<br />
† 07-12-1887<br />
Theresa<br />
Wilhelmina<br />
* 14-04-1908<br />
† 09-11-1908<br />
Kindergraf<br />
Vertrekken naar Herwijnen<br />
graf 39<br />
Rebecca<br />
<strong>van</strong> Straaten<br />
Emanuel<br />
* 26-08-1842<br />
† 31-12-1866<br />
Edilotje<br />
* 04-03-1873<br />
Vertrekt in 1895<br />
naar Stavenisse<br />
Samuel Eleazer<br />
* 24-12-1834<br />
† Amersfoort<br />
09-02-1886<br />
Charlotte<br />
Margaretha<br />
* 15-05-1875<br />
24-05-1862<br />
·<br />
Eva <strong>van</strong> Gelder<br />
* Amersfoort<br />
27-05-1834<br />
Flora Henriëtte<br />
* 21-04-1877<br />
† 14-05-1943<br />
Sobibor<br />
Vertrekt in 1906 naar Rotterdam<br />
Levi Eleazer<br />
* 15-12-1828<br />
† 11-01-1912<br />
graf 41<br />
Siegfried Salomon<br />
* 02-02-1879<br />
15-12-1864<br />
·<br />
Wilhelmina Keizer<br />
* Steenwijk<br />
11-07-1843<br />
† 08-01-19<strong>00</strong><br />
graf 40<br />
Samuel Josef<br />
* 04-11-1880<br />
† 14-05-1943<br />
Sobibor<br />
Vertrekt in 1911 naar Rotterdam.<br />
Trouwt daar met Rosa <strong>van</strong> der<br />
Bergh. Overleden 1961
Bijlage 15<br />
Plattegrond <strong>begraafplaats</strong><br />
38 37 36 35 34 33 32 31 30 29 28 27 26 25 24 23 22 21 20 19<br />
74 73 72 71 70<br />
38<br />
69 69 68 67 66 65 64 63 62 61 60 59 58 57 56<br />
113 112 111 110 109 108 107 106 105 104 103 102 101 1<strong>00</strong> 99 98 97 96 95b 95a 94 93<br />
147 146 145<br />
Ingang<br />
143 142 141 140 139 138 137 136 135 134 133 132<br />
Monument<br />
Kindergraven<br />
131<br />
b a<br />
18 17 16 15 14 13 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1<br />
55 54 53 52 51 50 49 48 47 46 45 44 43 42 41 40 39<br />
92 91 90 89 88 87 86 85 84 83 82 81 80 79 78 77 76 75<br />
130 129 128 127 126 125 124 123 122 121 120 119 118 117 116 115 114<br />
A Sophia Berlijn<br />
Herbegraven stoffelijke resten<br />
ex. Westerwal<br />
B Elkan <strong>van</strong> Polen<br />
144
76<br />
kindergraf a Louis Grootkerk<br />
15<br />
*&-% *9! %$&%* $-*%<br />
-93/ /1%<br />
23 Menachem / 19 Aug. 5679<br />
19-8-1919<br />
Hier rust<br />
Het kind Jehuda Ari Halevi<br />
Hij werd geboren in (de maand)<br />
Menachem 1 (5)676 2 , naar de kleine<br />
telling<br />
1 De afkorting staat mogelijk voor: .(1/ $-&1<br />
!&%. ‘Menachem’ komt voor als toevoeging<br />
bij de maand Av en is hier te lezen als ‘de<br />
treurmaand Av’.<br />
2 Het jaartal is niet correct weergegeven. De<br />
eerste letter / (= 40) is waarschijnlijk bedoeld<br />
als . (= 6<strong>00</strong>). Als de derde letter geen 9 (= 2<strong>00</strong>)<br />
maar een & (= 6) is, dan komen we op het<br />
jaartal (5)676. Het kind zou dan drie jaar oud<br />
zijn geworden.<br />
kindergraf b Theresa Wilhelmina Wijzenbeek<br />
)5<br />
Hier<br />
rust onze lieve<br />
Therese<br />
E. Wijzenbeek<br />
Joh. Wijzenbeek-David<br />
Geb. 02*1 "* 12 Nissan (Mei-Juni)<br />
Overl. 7 nov. ’08<br />
%"71;<br />
Hier ligt geborgen<br />
Moge haar ziel gebonden zijn<br />
in de bundel der levenden
A Sophie Berlijn<br />
--%(; !*% % ;!9* %:!<br />
1 Spreuken 31:30b<br />
2 De eerste letter <strong>van</strong> de eerste zes regels<br />
vormen een acrostichon: Sprintz –<br />
de naam <strong>van</strong> de vrouw. De tekst is<br />
poëtisch en eindigt in het Hebreeuws<br />
op de klank ‘ah’.<br />
3 Spreuken 31:26<br />
4 Spreuken 31:20<br />
5 Psalm 45:14. De gemarkeerde letters in<br />
dit citaat geven het jaartal aan: (5)630.<br />
15<br />
%1&8 0&*79 0( ;-3* 0# ;1:&:<br />
%1&:- -3 $2( ;9&; %/,(" %(;5<br />
%*5<br />
%*:3/" .# %*9"$" .# &&: 0*78&<br />
:9<br />
%1/; -*( *13 %5,& 0&*"!- %(-:<br />
%*$*<br />
%,9$% 9&7 ;!9*" %1)" *95& %-<br />
3"- 9&3& 9&1<br />
;*1&8- %(&9 ":%& %78 !" $3 -!<br />
*,9$" %(-7<br />
*9&! 9 ;" 61*95: ;9/ %%<br />
.(1/ %, /&5 ;:!<br />
)29!5 -!&/: 9"<br />
(25$ " .&* ;9)51<br />
.%(% ! .&* ;9"81&<br />
85- %/*15 +-/ ;" %$&", -, ;1:<br />
%"71;<br />
Een vrouw die de Eeuwige vreest, die is te<br />
prijzen1 Hier rust<br />
een lelie in de hof; zij ging op tot de genade en<br />
het welgevallen <strong>van</strong> haar Schepper2 Met wijsheid opende zij haar mond; vriendelijke<br />
onderwijzing lag op haar tong3 <strong>van</strong> het begin tot het einde overvloedig, zowel<br />
in haar woorden als in haar daden<br />
Haar hand breidde zij uit naar de ellendige4 en haar palm open voor de ellendigen<br />
een lichtkroon en hulp voor haar man en de<br />
vrucht <strong>van</strong> zijn buik tot de vreze Gods<br />
heeft ze haar kinderen gestuurd; ze slaagde<br />
in de wegen <strong>van</strong> God tot haar laatste grens<br />
en haar ziel is teruggekeerd tot haar<br />
schepper<br />
Deze is mevrouw Sprintz, dochter <strong>van</strong> dhr Uri<br />
echtgenote v/d vertegenwoordiger en<br />
leider, de eerw. heer Menachem zoon <strong>van</strong><br />
Samuel Vorst<br />
Gestorven op de tweede dag <strong>van</strong> Pasen<br />
en begraven op maandag<br />
In het jaar ‘Louter pracht is de koningsdochter<br />
daarbinnen’ 5 naar de kleine telling.<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
graf B Elkan <strong>van</strong> Polen<br />
%'% -#% $3& %"7/% %$3<br />
.*/;" +-&% "&:% :*!<br />
.*:3/" -&$# 8$7 -3&5<br />
.*%-! !9* 9:*& .;<br />
(.*)93:" 3$&1 "&)% &/:<br />
9&'3 05 01(-! %%<br />
(.)**(% 63 ;(; ;:&/ :8,<br />
.**( .*8-!" 8"$ &;/:1<br />
)3" 9"81&5 !") *7&/<br />
;1:"<br />
85- %19 98"-& *," 0*-*<br />
"93"<br />
%"71;<br />
Deze grafsteen 1 getuigt <strong>van</strong><br />
een geacht man, onberispelijk in zijn<br />
wandel<br />
en doende wat recht is<br />
77<br />
2 – groot in zijn daden<br />
vroom en rechtschapen en godvrezend3 Zijn goede naam was bekend in de<br />
poort(en) 4<br />
Het is: Elchanan <strong>van</strong> Ezer<br />
Zoals een strohalm dat leeft bij een levende<br />
boom<br />
zo hoort zijn ziel bij de levende God<br />
Zijn uitgaan was goed. Hij is begraven<br />
in het jaar<br />
‘De avond daalt in tranen, met jubel komt de<br />
morgen’. 5 Naar de kleine telling.<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
1 De tekst op de steen is poëtisch en eindigt<br />
goeddeels op de klank ‘-im’.<br />
2 Naar Psalm 15:2 – Hij, die onberispelijk<br />
wandelt en doet wat recht is.<br />
3 Job 1:1 en 1:8.<br />
4 Vgl. Spreuken 31: 23. Bedoeld is: publiek<br />
gekend.<br />
5 In dit citaat uit Psalm 30:6, lezen we in de<br />
gemarkeerde letters ook het jaartal: (5)610<br />
(1850)
78<br />
Monument<br />
.-&3 *8*$7 9!: .3 %"&)-<br />
&1*$-! .9,'*<br />
Moge onze God zich hen ten goede<br />
herinneren met alle rechtvaardigen der<br />
wereld.<br />
Veld vol graven<br />
15<br />
.;&! &15: .*;/%<br />
-!&&)23&& ;&9"8% ;*"/<br />
%9&"8- %1% &!"&% 9:!&<br />
0*/*% 68- .-9&#- &$/3*<br />
,/;<br />
Hier liggen begraven:<br />
De doden die men heeft gebracht<br />
<strong>van</strong> de <strong>begraafplaats</strong> westwal<br />
En die hierheen zijn gebracht ter<br />
begraving<br />
Zij zullen opstaan naar hun soort aan het<br />
eind der tijden<br />
Moge hun rust geëerbiedigd worden
Gevelsteen<br />
De eerste steen<br />
gelegd door<br />
G.B. Walg<br />
85- ',9; ;1: -&-! !<br />
1 Elloel in het jaar (5)627<br />
naar de kleine telling<br />
9 sept. 1867 / 5627<br />
graf 1 Jacob Arend <strong>van</strong> Rees<br />
%-3* %$&%* % 9/!*&<br />
)5<br />
*9&! 0" -!-7"<br />
*95 %:3& 8$7 -3&5<br />
2339 0!5 *9&! , 0" %$&%* 9/,<br />
%%<br />
!--3# &/! .:&<br />
"! &*& $ .&* 9"81& "! % # .&*<br />
9)51<br />
85- $2( :*!& :51 -/&# ;1:<br />
%"71;<br />
Hier rust in vrede<br />
J.A. <strong>van</strong> Rees<br />
overleden 1 augustus 5630<br />
1-8-1870<br />
En de Eeuwige sprak tot Juda, sta op!<br />
Hier ligt geborgen<br />
Bezalel, zoon <strong>van</strong> Uri (Arie)<br />
Rechtvaardig werkman – en hij droeg<br />
vrucht<br />
De eerw. heer Juda, zoon <strong>van</strong> Uri (Arie) <strong>van</strong><br />
Rees<br />
en de naam <strong>van</strong> zijn moeder: Gella<br />
Gestorven op dinsdag 5 Av en begraven op<br />
woensdag 6 Av<br />
(5)630 – Moge zijn ziel beloond worden als<br />
die <strong>van</strong> een goed mens 1 – naar de kleine<br />
telling.<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden<br />
1 De letters met een accent in deze zin (::-)<br />
vormen het jaartal (5)630.<br />
79
80<br />
graf 5 Minette Wijzenbeek-Berlijn<br />
--%(; !*% % ;!9* %:!<br />
)5<br />
.*8-! ;!9* -*( ;:!<br />
%-3" "- %" ()"<br />
%2(/ %;*% %*1"-&<br />
*9&! 9 ;" %)!/ / %%<br />
.%9"! , 0" 2(15 , /&5 ;:!<br />
*9:; (, 8:3 ;9)51<br />
;1: .&*" &" ;9"81&<br />
85- "-9;<br />
%"71;<br />
Hier rust in vrede<br />
Minet Wijzenbeek<br />
geboren Berlijn<br />
overl. 13 octr 5632 (1871)<br />
Een vrouw die de Eeuwige vreest, die is te<br />
prijzen 1<br />
Hier ligt geborgen<br />
Een krachtige vrouw, in de vreze Gods<br />
op haar vertrouwt het hart <strong>van</strong> haar man 2<br />
en voor haar zonen was ze een toevlucht<br />
Deze: Mevr. Matah, dochter <strong>van</strong> Uri<br />
echtgenote <strong>van</strong> de vertegenwoordiger en<br />
leider, 3 de eerw. Pinechas, zoon <strong>van</strong> de<br />
eerw. Abraham<br />
gestorven op de (voor)avond <strong>van</strong> de hl.<br />
sabbat 4<br />
28 Tisri en begraven op dezelfde dag<br />
in het jaar (5)632 naar de kleine telling<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
1 Spreuken 31:30b<br />
2 Spreuken 31:11<br />
3 /&5 is een afkorting <strong>van</strong>: #*%1/& 2195<br />
(vertegenwoordiger en leider)<br />
4 In het Hebreeuws is de ‘avond <strong>van</strong> de heilige<br />
sabbat’ (:$8 ;": "93) afgekort tot: 8:3.<br />
graf 6 Rebecca Belletje <strong>van</strong> Polen-<strong>van</strong> Driel<br />
$3 *$3 *;(&1/;<br />
)5<br />
;-,:/& % ;!9* %:!<br />
*13- %:95 %5,<br />
0&*"!- %(-: %*$*&<br />
%$&%* 9 ;" %" .35 / %%<br />
9'&3 0" 01(-! , ;1/-!<br />
0&:(9/ % 8:3 ;9)51<br />
;1: .&*" &" ;9"81&<br />
85- "-9;<br />
%"71;<br />
Hier rust in vrede<br />
De wed. E.J. <strong>van</strong> Polen<br />
geboren <strong>van</strong> Driel<br />
Overl. 20 octb 5632<br />
19-10-1871<br />
Mijn resten voor eeuwig<br />
Hier ligt geborgen<br />
Vrouw – in de vreze des Heren en<br />
onderwezen<br />
Haar hand breidde zij uit naar de ellendige,<br />
haar handen strekte zij uit naar de<br />
noodruftige 1<br />
Het is mevr. Femke ? dochter <strong>van</strong> dhr<br />
Jehuda<br />
weduwe (<strong>van</strong>) eerw. Elchanan zoon <strong>van</strong><br />
Ezer<br />
gestorven op de avond <strong>van</strong> hl. sabbat 2 –<br />
5marches<strong>van</strong><br />
en begraven dezelfde dag in het jaar<br />
(5)632 – naar de kleine telling<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden<br />
1 Spreuken 31:20<br />
2 In het Hebreeuws is de ‘avond <strong>van</strong> de heilige<br />
sabbat’ (:$8 ;": "93) afgekort tot: 8:3.
graf 8 Gabriel Benjamin Walg<br />
.**(% ;&79!" % *15- +-%;!<br />
)5<br />
.(9 0" $2( -/&# :*!<br />
*$/&- "%&! .*8-!<br />
9 0" -!*9"# 9 (% %% %9&;<br />
8: -*- 9)51 0"&!9<br />
1*! .&*" 9"81& &*-2, "*<br />
85- "-9; ;1: &"<br />
%"71;<br />
Hier rust in vrede<br />
G.B. Walg<br />
overl. 25 november 5632<br />
25-11-1871<br />
Ik zal wandelen voor het aangezicht <strong>van</strong> de<br />
Eeuwige in de landen <strong>van</strong> de levenden 1<br />
Hier ligt geborgen<br />
Man, die gunst bewezen heeft 2 en<br />
barmhartig was<br />
God liefhebbend en studerende (in de)<br />
Torah, het is deze, de wijze Gabriël, zoon<br />
<strong>van</strong> dhr<br />
Ruben – gestorven in de nacht <strong>van</strong> de hl<br />
sabbat 3<br />
12 Kislev en begraven op zondag 13<br />
in deze (maand). Jaar (5)632 naar de kleine<br />
telling<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden 4 . (= Man, zoon <strong>van</strong> God)<br />
1 Psalm 116:9.<br />
2 Lees: veel voor anderen heeft gedaan.<br />
3 ‘Heilige Sabbat’ (:$8 ;":) is afgekort<br />
tot: 8:<br />
4 De letters die op de steen zijn uitvergroot,<br />
vormen samen: -! 9" :*!<br />
graf 11 Rosa Wijsenbeek – <strong>van</strong> den Bergh<br />
0&9,'-<br />
%:*! ;9)3 %$*2( %:!<br />
"83* 9 ;" -(9 ;9/<br />
( ,:; ;")" (, .&*" %;/<br />
%"71;<br />
Rosa Wijsenbeek<br />
<strong>van</strong> den Bergh<br />
Geb. 26-7-87 te Oss<br />
Overl. 29-1-68 te Bloemendaal<br />
29-1-1968<br />
Ter herinnering<br />
Een liefdevolle vrouw, de kroon <strong>van</strong> haar<br />
man<br />
Mevrouw Rachel, dochter <strong>van</strong> dhr. Jakob<br />
Zij overleed op dag 28 in (de maand) Tevet,<br />
(5)728<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
81
82<br />
graf 12 Siegfried Salomon Wijsenbeek<br />
%/:1% ;$9&* ;&-3- 89<br />
0&9,'-<br />
(&9 98*& "- "*$1 :*!<br />
9'3*-! 9 0" %/-: 9<br />
(,:; '&/;" !* .&*" ;/<br />
%"71;<br />
Siegfried Salomon<br />
Wijsenbeek<br />
Geb.2-2-79 te Culemborg<br />
Over.7-7-68 te Bloemendaal<br />
7-7-1968<br />
Alleen de ziel gaat op om af te dalen 1<br />
Ter herinnering<br />
Een man, mild 2 <strong>van</strong> hart en edel <strong>van</strong> geest<br />
Dhr Salomoh, zoon <strong>van</strong> dhr Eliëzer<br />
Hij overleed op dag 11 in (de maand)<br />
Tamoez (5)728<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
graf 18 Izac Ruben Vorst<br />
$3 *$3 *;(&1/ ;!'<br />
1 De betekenis <strong>van</strong> deze eerste regel is ronduit<br />
duister in Joods perspectief.<br />
2 Bedoeld is: goedgevig, royaal. 1 Psalm 132:14a<br />
15<br />
)29!5 0"&!9 9 0" 8(7* 9<br />
$ .&*" 9"81& " .&*" 9)51<br />
85- '-9; &*-2, ,<br />
%"71;<br />
Hier rust in vrede<br />
Heer<br />
Izak Ruben Vorst<br />
Overleden 4 decb. 5637<br />
in den ouderdom<br />
<strong>van</strong> bijna 78 jaren.<br />
4-12-1876<br />
Dit is mijn rustplaats voor immer 1<br />
Hier rust<br />
De heer Izak, zoon <strong>van</strong> de heer Ruben Vorst<br />
gestorven op maandag en begraven op<br />
woensdag<br />
20 Kislev – (5)637 naar de kleine telling.<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.
graf 20 Betje Berlijn-Caffé<br />
--%;; !*% ;!9* 9:!<br />
)5<br />
8(7* 9 ;" %-*" / % ;!9* %:!<br />
61*95: %/! .:& 0**-93" *9&! $<br />
;:!<br />
$ .&* ;9"81; "! ( 93 # .&*<br />
;9)51<br />
85- '-9; ;1: &" "<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Betje Berlijn<br />
geboren Caffé<br />
10-7-1877<br />
Die de Eeuwige vreest, die is te prijzen 1<br />
Hier ligt geborgen<br />
Een vrouw die de Eeuwige vreest – mevr.<br />
Bilah, dochter <strong>van</strong> dhr Izak<br />
echtgenote <strong>van</strong> Uri Berlijn – en de naam<br />
<strong>van</strong> haar moeder: Sprintz<br />
Stervend op dinsdag, de avond <strong>van</strong> de<br />
maand Av 2 en begraven op woensdag<br />
De 2e in deze (maand). Jaar (5)637 naar de<br />
kleine telling<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden<br />
graf 21 Izac Elkan <strong>van</strong> Polen<br />
$&", &;(&1/ *%;<br />
1 Vgl. Spreuken 31:30b - Een vrouw die de<br />
Here vreest, die is te prijzen. Waarschijnlijk<br />
is het eerste woord op de steen een<br />
verschrijving en moet het niet 9:! (die) zijn,<br />
maar: %:! (vrouw).<br />
2 D.w.z. het begin <strong>van</strong> de maand 1 ‘Nieuwjaar’ (%1:% :!9) is afgekort tot: %9.<br />
15<br />
-!*9/, % , 0/!1& 9:* :*!<br />
9)51 03-!5 0!5 01(-! 9 , 0"<br />
%9 "93 9"81& -&-! (, % .&*<br />
85- '-9; ;1:<br />
%"71;<br />
Hier rust in vrede<br />
J. <strong>van</strong> Polen<br />
Overl. 6 sept. 5637 / 1877<br />
5-9-1877<br />
Moge zijn rust geëerbiedigd worden.<br />
Hier rust<br />
Een rechtschapen en betrouwbare man, de<br />
eerw. hr Camriel<br />
zoon <strong>van</strong> de eerw. hr. Elchanan <strong>van</strong> Polen.<br />
Gestorven<br />
woensdag 28 Eloel en begraven op de<br />
(voor)avond <strong>van</strong> nieuwjaar 1<br />
in het jaar (5)637 naar de kleine telling.<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
83
84<br />
graf 23 Grietje Zoetje Vorst-Hartog<br />
15<br />
%$&2(& %3&17 %:!<br />
.%9"! 9 ;" %-)*# ;9/<br />
)29!5 0"&!9 9 0" 8(7* 9<br />
;:!<br />
-&-! (, % .&*" ;9)51<br />
%93 &;$(/- ;9"81&<br />
85- (-9; ;1:<br />
%"71;<br />
Hier rust in vrede<br />
Mejufvr. Grietje Vorst<br />
Geboren Hartog<br />
Overleden 26 sept. 5638 / 1878<br />
26-9-1878<br />
Hier rust<br />
Een vrouw, bescheiden en liefdevol<br />
Mevrouw Gittelah, dochter <strong>van</strong> dhr<br />
Abraham<br />
Echtgenote <strong>van</strong> dhr. Izak, zoon <strong>van</strong> dhr.<br />
Ruben Vorst<br />
Gestorven op donderdag 28 Elul<br />
en begraven de volgende dag op de avond<br />
<strong>van</strong> nieuwjaar 1<br />
in het jaar (5)638 naar de kleine telling.<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
1 De avond <strong>van</strong> nieuwjaar (%1:% :!9 "93) is<br />
afgekort. tot: %93.<br />
graf 26 Aaltje Ruben Walg-Vorst<br />
--%;; !*% % ;!9* %:!<br />
15<br />
% ;!9* %:!<br />
0"&!9 9 ;" **9! ;9/<br />
+-!&& -!(*9)"# , (% ;:!<br />
&*-2, *( $ .&* ;9)51<br />
8- /9; ;1: &; 9(/- ; 9"81&<br />
%"71;<br />
Hier rust in vrede<br />
Mej. Adeline Walg GB Vorst<br />
overl. 8 december 5640 / 1879<br />
26-2-1880<br />
Een vrouw die de Eeuwige vreest, die is te<br />
prijzen 1<br />
Hier rust<br />
Een vrouw die de Eeuwige vreest<br />
Mevrouw. Ari, dochter <strong>van</strong> dhr Ruben<br />
Echtgenote <strong>van</strong> de wijze 2 en eerw. 3 Gabriël<br />
Walg<br />
Gestorven op woensdag 18 4 Kislev<br />
en begraven de volgende dag in het jaar<br />
(5)640 naar de kleine telling<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden<br />
1 Vgl. Spreuken 31:30b<br />
2 In de Hebreeuwse tekst is ‘de wijze’ (.,(%)<br />
afgekort tot: (%.<br />
3 Ook het woord voor ‘eerwaarde’ is afgekort.<br />
De , staat voor $&",.<br />
4 De letters voor het getal 18 zijn, zoals vaker,<br />
omgedraaid om het woord *( (leven) te<br />
vormen.
graf 27 Mozes Izac Wijzenbeek<br />
.*"9- 37* 95!& 8:<br />
15<br />
(&9 98* :*!<br />
$2(& %8$7 )5:/ %:3<br />
"!' %:/ %,<br />
83"13'TR 8(7* %, 0"<br />
% .&*" &/-&3- +-%<br />
.*9&5% .&* !&%<br />
9$! '* ! .&*" 9"81&<br />
85- /9; ;1:<br />
%"71;<br />
Hier rust in vrede<br />
De Heer M. Wijzenbeek<br />
overl. 26 febr. 5640<br />
in den ouderdom <strong>van</strong> 57 jaren.<br />
26-2-1880<br />
Voor velen werd zak en as als bed<br />
uitgespreid1<br />
Hier rust<br />
Man, waardevol <strong>van</strong> geest<br />
Hij deed recht, gerechtigheid en<br />
barmhartigheid<br />
de eerw. heer Mozes Zev<br />
zoon <strong>van</strong> de eerw. heer Izak Wijzenbeek<br />
Hij ging naar zijn wereld 2 op donderdag<br />
de dag <strong>van</strong> Poerim<br />
en (hij is) begraven op zondag 17 Adar<br />
In het jaar (5)640 – naar de kleine telling<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
1 Esther 4:3<br />
2 Lees: naar de eeuwigheid<br />
graf 28 Abraham Hartog <strong>van</strong> Emden<br />
15<br />
0/!1& 9:* :*!<br />
0" .%9"! %,<br />
03$/3 0!5 :9*% %,<br />
;") (, % .&*" 9)51<br />
85- "/9; ;1:<br />
%"71;<br />
A. <strong>van</strong> Emden<br />
Overleden 19 januari 5642<br />
18-1-1882<br />
Hier rust<br />
Een rechtschapen en betrouwbaar man<br />
de eerw. hr. Abraham, zoon <strong>van</strong><br />
de eerw. hr. Hirasj <strong>van</strong> Emden<br />
Gestorven op donderdag 28 Tevet<br />
in het jaar (5)642 naar de kleine telling<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
85
86<br />
graf 30 Johanna Wijzenbeek-Walg<br />
..<br />
%9:*%& %$*2(% .........<br />
%/*/;& %"&) +9$" %,(-%).....<br />
%:!% !*%<br />
+-!&& -!*9"# 9 (% ;" %1%<br />
;9(/)<br />
;:!<br />
83"13'**&& .**( %,<br />
)": (, " .&* ;9)51<br />
0&:!9 9$! (9$ ! $ .&*<br />
;9"81&<br />
85- #/9;<br />
%"71;<br />
Wed. H.A. Wijzenbeek-Walg,<br />
Geb. 12 januari 1813<br />
Overl. 5 februari 1883<br />
..<br />
De liefdevolle en rechtschapen (vrouw)<br />
Zij ging een goede en onberisbelijke weg<br />
Zij is de vrouw<br />
Mw Hanah, dochter <strong>van</strong> de wijze heer<br />
Gabriël Walg<br />
Echtgenote (<strong>van</strong>)<br />
Eerw. hr. Chaijim Wijzenbeek,<br />
Gestorven op maandag 28 Sjevat<br />
en begraven op woensdag de 1e <strong>van</strong> de<br />
nieuwe maand Adar<br />
(5)643 naar de kleine telling<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden<br />
1 Vgl. Spreuken 2:20 en Psalm 101:6.<br />
2 In het Hebreeuws is ‘de wijze’ (.,(%)<br />
afgekort tot: (%.<br />
3 0&:!9 9$! is letterlijk de eerste Adar. In<br />
schrikkeljaren is er ook een tweede Adar (*1:<br />
9$!).<br />
graf 31 Michiel Jzn. Hijmans<br />
&1*"! ;/:1 9,'-<br />
-!*(* %,<br />
8(7* %, 0"<br />
21!/T%<br />
;") , $-&1<br />
85- $18;<br />
9$! & 9)51<br />
85- $/9;<br />
%"71;<br />
Ter gedachtenis <strong>van</strong> onze vader<br />
Michiel Hijmans<br />
Izakszoon<br />
Geboren den 23 december 1793<br />
Gestorven den 3 maart 1884<br />
Zijne assche ruste in vrede<br />
Gedenk het leven <strong>van</strong> onze vaderen<br />
De eerw. heer Jechiël<br />
zoon <strong>van</strong> de eerw. heer Izak<br />
Hijmans<br />
Geboren 20 Tevet<br />
(5)554 naar de kleine telling<br />
Gestorven 6 Adar<br />
(5)644 naar de kleine telling<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.
graf 32 Sally Eleazer Emrik <strong>van</strong> Rees<br />
)5<br />
.*:1" %9: %"&:( %:!<br />
%;:3 %1&8 %-3" ;9)3<br />
;9/ %% 0&*"!- %(-: %*$*<br />
9'3*-! 9 ;:! 9'3*-! 9 ;" -<br />
*93:<br />
0$3 0#- %,-% %;/:1 2339 0!5<br />
" .&*" %-"&% 9"8-& &-2, "*<br />
! .&*"<br />
85- $!/ %1:* +;*9(!& ;1:"<br />
&" *$<br />
%"71;<br />
30-11-1884<br />
Hier ligt geborgen<br />
Een geachte vrouw – prinses tussen de<br />
vrouwen<br />
de kroon <strong>van</strong> haar man 1 – zij deed de wil<br />
<strong>van</strong> haar schepper<br />
haar handen strekte zij uit naar de<br />
noodruftigen 2 – deze, mevrouw<br />
Sjariel, dochter <strong>van</strong> dhr. Eliëzer,<br />
echtgenote <strong>van</strong> dhr Eliëzer<br />
<strong>van</strong> Rees. Haar ziel ging naar de tuin <strong>van</strong><br />
Eden<br />
op zondag 12 Kislev en zij is naar het graf<br />
gebracht op maandag 14 in deze<br />
(maand) in het jaar ‘Zeer groot zal jouw<br />
toekomst zijn’ 3 naar de kleine telling<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden<br />
1 Vgl. Spreuken 12:4.<br />
2 Spreuken 31:20b.<br />
3 Citaat uit Job 8:7. De gemarkeerde letters in<br />
dit citaat geven het jaartal aan: (5)645)<br />
graf 33 Lijpman Arend <strong>van</strong> Rees<br />
)5<br />
.*-$ 9'3 %!9* :&"- :*!<br />
&""-" 8$7 -35& .*/; +-%<br />
2339 0!5 *9&! 0" 9'3*-!<br />
# .&*- 9&! 0$3 0#- %,-%<br />
&;/:1<br />
95&1 -"&% 9"8-& "! .(1/ #,<br />
85- $!/ %1:* +;*9(!& ;1:<br />
&" &, $ .&*<br />
%"71;<br />
13-8-1895<br />
Hier ligt geborgen<br />
Een man, bekleed met (de) vreze (Gods) –<br />
hulp voor de armen<br />
Hij die onberispelijk wandelt en doet wat<br />
recht is in zijn hart 1<br />
Eliëzer, zoon <strong>van</strong> Uri <strong>van</strong> Rees<br />
Zijn ziel ging naar de tuin <strong>van</strong> Eden, in het<br />
licht <strong>van</strong> dinsdag<br />
23 Menachem 2 Av en hij is naar het graf<br />
gebracht op woensdag 26 in deze<br />
(maand) in het jaar ‘Zeer groot zal jouw<br />
toekomst zijn’ 3 naar de kleine telling<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
1 Naar Psalm 15:2.<br />
In het eerste woord (+-%) ontbreekt een &.<br />
Moet zijn: (+-&%)<br />
2 ‘Menachem’ komt voor als toevoeging bij de<br />
maand Av. Hier te lezen als: ‘de treurmaand<br />
Av’.<br />
3 Citaat uit Job 8:7. De gemarkeerde letters in<br />
dit citaat geven het jaartal aan: (5)645)<br />
87
88<br />
graf 34 Izac Abraham Wijzenbeek<br />
)5<br />
8(7* %% &*,9$ -," 0/!1& %<br />
!9* :*!<br />
%,-% &;/:1 8%3"13'**&&<br />
.%9"! %, 0"<br />
;! &9"8 %/:& &-2, '*& .&*-<br />
9&! %/-&3-<br />
%1: .*1/: 8(7* */* &*%*& &"<br />
)* ! .&* 8(7*<br />
.*/:- %;-3 +;/:1& +" %3#1<br />
% $*<br />
.*-5, +*1"& +;:! &!7/ 0&#*&<br />
%97<br />
.*$* ;(*;5" .**13- ;")*%<br />
+*,9$" $*2(<br />
.*/ &-'* &1*5353& 3/:1 *%1 -&8<br />
%"71;<br />
Hier rust I.A. Wijsenbeek<br />
overleden 17 Kislev 5645 /<br />
4 december 1884<br />
Hier ligt geborgen<br />
Man in de vreze Gods en trouw in al zijn<br />
wegen – de geëerde Izak<br />
zoon <strong>van</strong> de eerwaarde heer Abraham<br />
Wijzenbeek – en zijn ziel ging<br />
naar haar wereld in de dageraad <strong>van</strong> 17<br />
Kislev-ëen daar begroeven zij<br />
Izak’ 1 op zondag 19 in deze maand – en de<br />
dagen <strong>van</strong> Izak waren 80 jaar<br />
De hand <strong>van</strong> de Eeuwige raakte jou en<br />
jouw ziel ging naar de hemel 2<br />
Dubbele tegenspoed en droefheid vonden<br />
je vrouw en je zonen<br />
Rechtvaardig in al je wegen, deed je goed<br />
voor de armen met open handen<br />
Rouwklacht klonk en onze oogleden<br />
traanden<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden<br />
1 Zie Genesis 49:31<br />
2 De eerste letters <strong>van</strong> de laatste vier regels<br />
vormen een acrostichon. Van boven naar<br />
beneden lezen we: 8(7* - Izak.<br />
graf 35 Elisabeth Wijzenbeek-Walg<br />
15<br />
%*1"& %-3" ;9)3 %"&:%&<br />
%3&17 %:!<br />
0*,235 / %% .T13& .*1&*"!<br />
;13:/<br />
;:! -*93 0/ ;$-&1% -!*9# 9<br />
(% ;"<br />
-! %": .!;5 8%3"13'TR<br />
8(7* ,<br />
#5- +-/% 93:" 0&*2 &) 8:3<br />
.&*" %*"! ;*"<br />
.*/:- +;/:1 %;-3 +8:1 % *5<br />
.*1*3 $/(/& .9;, ;T% +*1"<br />
932<br />
.*-5, +9,: 0&,1 +,9$ 9&%)&<br />
9:*<br />
%"71;<br />
Hier rust Elisabeth<br />
Wijsenbeek – Walg<br />
Overleden 15 Si<strong>van</strong> 5662 /<br />
20 juni A.M.<br />
20-6-1902<br />
Hier rust<br />
Vrouw, bescheiden en geacht, de kroon <strong>van</strong><br />
haar man en zonen<br />
Steun voor armen en behoeftigen – de<br />
geëerde Mevr. Peschien<br />
dochter <strong>van</strong> de eerw. heer Gabriël 1 –<br />
geboren uit Ariël, vrouw <strong>van</strong><br />
de eerw. Isak Wijzenbeek – plotseling ging<br />
ze terug naar het<br />
huis <strong>van</strong> haar Vader op de dag (de avond<br />
<strong>van</strong> de hl. sabbat) 15 Si<strong>van</strong><br />
5662 (de koningspoort) 2 – naar de grote<br />
telling<br />
De mond <strong>van</strong> de Eeuwige kuste je – jouw<br />
ziel ging op naar de hemel 3<br />
Bijstand (was ze) voor haar zonen – je was<br />
hun kroon en de schoonheid <strong>van</strong> ogen<br />
eerlijk en zuiver (was) jouw weg -jouw<br />
loon zal dubbel zijn.<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
1 De laatste twee letters in het Hebreeuws (de<br />
- en de !) zijn tot één letter samengevoegd.<br />
2 In het Hebreeuws heeft iedere letter een<br />
getalswaarde. Als je de letters/getallen <strong>van</strong><br />
‘de koningspoort’ optelt, kom je aan het<br />
jaartal.<br />
3 Op de steen vormen de groter weergegeven<br />
letters in de laatste drie regels de naam <strong>van</strong><br />
de overleden vrouw: 0*,235 - Peschien.<br />
Hiernaast zijn die letters gecursiveerd.
graf 36 Salomon Abraham Wijzenbeek<br />
.*1&/! 9/&: 9:*& .; :*! ",:<br />
%5<br />
%1: .*:-:& .*;: 8$7" &;93<br />
#%1<br />
.*1&*"!- 0;1 9'5& .*-$ 01(<br />
.*1&*-3% 0*" 0,:- 9%/ :*( !"<br />
&5&2<br />
8%3"1'TR .%9"! , 0" 2(15 ,<br />
/&5 %%<br />
$ .&*" &/-&3- +-% !1% 0/ $-&1%<br />
85- .(9; "! .(1/ !*<br />
+/;<br />
H(ier) R(ust)<br />
Salomon Abraham Wijzenbeek<br />
overl. in den ouderdom <strong>van</strong> 69 jaar<br />
11 Menachem 5648<br />
13-7-1888<br />
Hier ligt een vroom, rechtschapen en<br />
trouwhoudend man 1 Pinehas (2(15)<br />
hij leidde zijn gemeenschap in<br />
rechtvaardigheid voor 32 jaar<br />
Genadig voor de armen en vrijgevig naar<br />
behoeftigen<br />
Zijn einde kwam onverwacht om te leven<br />
onder de hemelingen<br />
Deze: de vertegenwoordiger en leider 2 , de<br />
eerw. Pinechas, zoon <strong>van</strong> de eerw.<br />
Abraham Wijzenbeek<br />
geboren uit Hanna, – hij ging naar zijn<br />
wereld 3 op woensdag<br />
11 Menachem Av (5)648 4 naar de kleine<br />
telling<br />
Moge zijn rust geëerbiedigd worden.<br />
1 De eerste letters <strong>van</strong> de eerste vier regels<br />
vormen een acrostichon: Pinehas (2(15)<br />
2 .&5 (vertegenwoordiger en leider) is een<br />
afkorting <strong>van</strong>: #*%1/& 2195<br />
3 Lees: de eeuwigheid<br />
4 Menachem Av, te lezen als ‘de treurmaand<br />
Av’. Omdat naast het woord Menachem<br />
(.(1/) hier (voor het jaartal) ook het woord<br />
.(9; voorkomt (ontferming), kan<br />
Menachem hier ook gelezen worden als<br />
‘troost’.<br />
graf 37 Manus Ruben Vorst<br />
%- .(1/ 0*!<br />
)5<br />
.*/* 3":& 08' 9:*& .; :*!<br />
%1: .*3"9! %*% 9:!<br />
#93"13-*&, 88$ #*%1/& 2195<br />
)29&5 -!&/: 9" .(1/ &/:&<br />
8: "93" )51 !,$!95 &/!<br />
.:&<br />
8- %92; &" ' .**" 9"81& 0&:(<br />
%<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Manus Ruben Vorst<br />
Geboren 8 december 1825<br />
Overleden 14 october 1904<br />
Geen troost (Menachem) voor haar 1<br />
Hier ligt geborgen<br />
Een vroom en rechtschapen man 2 – oud en<br />
<strong>van</strong> het leven verzadigd 3<br />
Die was 40 jaar<br />
vertegenwoordiger en leider <strong>van</strong> de hl.<br />
gemeente 4 Culemborg<br />
en zijn naam: Menachem zoon <strong>van</strong> Samuel<br />
Vorst<br />
en de naam <strong>van</strong> zijn moeder: Pradcha –<br />
gestorven op de avond <strong>van</strong> de hl sabbat 5<br />
5 chesj<strong>van</strong> – en begraven op dag 7 in deze<br />
(maand) (5)665 – naar de korte telling<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
1 Vgl. Klaagliederen 1:2.9.17 - Niemand is er<br />
die haar troost<br />
2 Job 1:1 en 1:8.<br />
3 Vgl Job 42:17 - Oud en der dagen zat - te<br />
lezen als: meer dagen kon hij niet op.<br />
4 88$ is een afkorting <strong>van</strong>: %:$8 %-%8$ - de<br />
hl. gemeente<br />
5 ‘Heilige Sabbat’ (:$8 ;":) is in de<br />
Hebreeuwse tekst afgekort tot: 8:<br />
89
graf 38 Rebecca Vorst-Wolff<br />
)5<br />
%;*" ;9!5; %"&:( %:!<br />
45-!&& +&9" 9 , ;" %8"9 / !<br />
)29!5 .(1/ 9 , /-!<br />
90<br />
)/&95 %/! .:&<br />
"&) .:" %9)51<br />
85- %59; "! # 8 : 3<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Rebekka Vorst geb. Wolff<br />
Overleden 3 ab/24 juli 5685<br />
in den ouderdom <strong>van</strong> 86 jaar<br />
hariv (haar asse ruste in vrede)<br />
24-7-1925<br />
Hier ligt geborgen<br />
Een geachte vrouw, de glorie <strong>van</strong> haar huis<br />
onze moeder, mevr. 1 Rivka – dochter <strong>van</strong><br />
de eerw. hr Baruch Wolff<br />
weduwe <strong>van</strong> de eerw. hr Menachem Vorst<br />
En de naam <strong>van</strong> haar moeder: Fromt<br />
Gestorven in goede naam<br />
Op de (voor)avond <strong>van</strong> de hl. sabbat 2 3 Av<br />
(5)685 – naar de kleine telling<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden<br />
1 In de Hebreeuwse tekst is de ! is een<br />
afkorting <strong>van</strong>: &1/! (onze moeder) en de /<br />
een afkorting <strong>van</strong>: ;9/ (mevrouw)<br />
2 In de Hebreeuwse tekst is 8 : 3 een<br />
afkorting <strong>van</strong>: :$8 ;": "93.<br />
graf 39 Cornelia Wijzenbeek<br />
)5<br />
-$1*98 %-&;"%<br />
%"71;<br />
Cornelia<br />
dochter <strong>van</strong><br />
L.E. Wijzenbeek<br />
en<br />
W.Wijzenbeek-Keijzer<br />
1 Nissan 5629<br />
Geb. 13 maart 1869<br />
overl. 21 Kislev 5648<br />
7 dec. 1887<br />
Hier ligt geborgen<br />
De maagd Crindel<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden
graf 40 Wilhelmina Wijsenbeek - Keizer<br />
)5<br />
%*1""& %-3" ;9!5; %"&:%&<br />
%3&17 %:!<br />
-3/: ;:! 93'**8 %/-: 9 9 &/<br />
;" !1**9" /<br />
%;/:1 %;-3 .&9/- 8%3"13'**&&<br />
*9!<br />
%5&# -"&% 9"8-& )": ) " -*-"<br />
85- 29; &" * $ .&*"<br />
%"71;<br />
Hier ligt geborgen<br />
Een bescheiden en geachte vrouw, de roem<br />
<strong>van</strong> haar man in haar zonen<br />
mw. Brijna?, dochter v. onze leraar en<br />
rabbi Dhr. Salomo Keijzer, vrouw <strong>van</strong><br />
Samuel<br />
Ari Wijzenbeehk. Haar ziel is opgegaan<br />
naar boven<br />
in de nacht <strong>van</strong> maandag 9 sjevet. Haar<br />
lichaam is naar het graf gebracht<br />
op woensdag 10 in deze (maand) (5)660,<br />
naar de kleine telling.<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
graf 41 Levi Eleazer Wijzenbeek<br />
15<br />
-!*9! %*3/:<br />
9'3*-! 0"<br />
Hier rust<br />
Levie Eleazar Wijsenbeek<br />
Wed. <strong>van</strong> Wilhelmina Keijzer<br />
te Culemborg<br />
Geb. 22 Kislev56<strong>00</strong><br />
15 dec 1839<br />
...........<br />
Overl. 21 ........ 5672<br />
.. Jan 1912<br />
zariv<br />
(zijn asse ruste in vrede)<br />
Hier rust<br />
Sjemaja Ariël<br />
Zoon <strong>van</strong> Eliëzer<br />
91
92<br />
graf 42 Elias Wijzenbeek<br />
15<br />
%*3/: 0" 9'3*-!<br />
&/-&3- +-% %*9!<br />
)* 9"81& '&/; ')<br />
85- $39; &"<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Elias Wijzenbeek<br />
Echtg. <strong>van</strong> Johanna David<br />
Geb. Si<strong>van</strong> 5661<br />
Mei 187..<br />
Overl. 16 Tamuz 5674<br />
10 Jan. 1914<br />
Hier rust<br />
Eliëzer zoon <strong>van</strong> Sjemaja<br />
Ariëh. Hij ging naar zijn wereld 1<br />
16 Tamoez en is begraven 19<br />
in deze (maand) (5)674 volgens de kleine<br />
telling<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden<br />
1 Lees: de eeuwigheid<br />
graf 44 Naatje <strong>van</strong> Emden-Wijzenbeek<br />
15<br />
% ;!9*& %3&17 %:!<br />
.%9"! 9 ;" !1131 ;9/<br />
03$/3 0!5 .%9"! ;:!<br />
-&-! %, 8: .&*" ;9)51<br />
85- .(9; ;1:<br />
%"71;<br />
H. <strong>van</strong> Emden – Wijzenbeek<br />
Overleden 1 september 5648<br />
1-9-1888<br />
Hier rust<br />
Een bescheiden vrouw, de Eeuwige<br />
vrezend,<br />
Mevrouw Nenna, dochter <strong>van</strong> dhr.<br />
Abraham<br />
Echtgenote <strong>van</strong> Abraham <strong>van</strong> Emden<br />
Gestorven op de dag <strong>van</strong> de hl. sabbat 1 25<br />
Eloel<br />
in het jaar (5)648 naar de kleine telling<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
1 ‘Heilige Sabbat’ (:$8 ;":) is in de<br />
Hebreeuwse tekst afgekort tot: 8:.
graf 45 Hijman Leman Parfumeur<br />
)5<br />
-#2 93&/&59!5 !$&* 9(%"<br />
.**(<br />
"&) .:" 9)51 ;*$&%* &/! .:&<br />
85- 19; 0&:(9/ !, 8:3<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Hijman Parfumeur<br />
Geb. 8 febr. 5580 / 1820<br />
Overl. 15 nov. 5650 / 1889<br />
zrza (Zacht ruste zijn asse)<br />
Hier ligt geborgen<br />
Chaijm Bachar Juda Parfumeur Segal<br />
en de naam <strong>van</strong> zijn moeder: Judith.<br />
Gestorven in goede naam<br />
op de (voor)avond <strong>van</strong> de hl. sabbat 1 21<br />
Marchesj<strong>van</strong>, (5)650 naar de kleine<br />
telling<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden<br />
1 In het Hebreeuws is de ‘avond <strong>van</strong> de heilige<br />
sabbat’ (:$8 ;": "93) afgekort tot: 8:3.<br />
graf 46 Jacob Davids<br />
15<br />
2$*R!$ 0&3/: 9" "83*<br />
!"*&) &/! .:&<br />
!&%: &-2, ), ! .&*" 9)51<br />
85- 19; %,&1($ % .&*<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Jacob Davids<br />
Geb 8 maart 5588 – 1828<br />
Overleden 22 decr. 5650 – 1889<br />
zrza (Zacht ruste zijn asse)<br />
Hier rust<br />
Jakob, zoon <strong>van</strong> Simon Davids<br />
en de naam <strong>van</strong> zijn moeder: Taube<br />
Hij stierf op zondag 29 Kislev, dat is<br />
dag 5 <strong>van</strong> het Chanoeka-feest (5)650 naar de<br />
kleine telling<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
93
graf 47 Rachel Davids-Klein<br />
15<br />
;:! 0%,% %1&* 9 ;" 3-38*9<br />
3-93/ %/! .:& 2$*R!$ "83*<br />
85- 29; &-2, %" -*-" ;9)51<br />
94<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Rachel Davids – Klein<br />
Geb. 8 maart 5589<br />
Overl. 6 november 5660<br />
z.r.h.a. (Zacht ruste haar asse)<br />
6-11-1899<br />
Hier rust<br />
Rechele, dochter <strong>van</strong> dhr. Jonah HaCohen,<br />
echtgenote <strong>van</strong><br />
Jakob Davids. En de naam <strong>van</strong> haar<br />
moeder: Merle<br />
Is gestorven in de nacht 7 Kislev (5)660 –<br />
naar de kleine telling<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
graf 53 Rijntje Parfumeur<br />
)5<br />
%3&17% %-&;"%<br />
.T( %, ;" !-,39<br />
%/! .:& 9&3/&59!5<br />
%*/* */$" %"'3 %-*"<br />
%*;&*(!& %*(! %/! ;!<br />
%*"! ;*" -! %":&<br />
85- "19; -&-! )$-*-"<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Rijntje Parfumeur<br />
Geb. 11 dec. 1864 / 9 Elloel 5652<br />
1 september 1892<br />
Hier ligt geborgen<br />
De bescheiden maagd<br />
Rechele, dochter <strong>van</strong> de eerw. hr. Chajim<br />
Parfumeur. En de naam <strong>van</strong> haar moeder:<br />
Bailah. Zij liet achter in het midden <strong>van</strong><br />
haar leven<br />
haar moeder, haar broer en haar zuster<br />
om te verblijven in het huis <strong>van</strong> haar vader<br />
in de nacht <strong>van</strong> woensdag 9 Eloel (5)652<br />
naar de kleine telling.<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.
graf 54 Levi Hertog <strong>van</strong> Emden<br />
%-3* %$&%* % 9/!*&<br />
)5<br />
9:*& .; :*!<br />
&*$-*- "!& &;:!- -3"<br />
03$/3 5 *"7 0" %$&%* %,<br />
+-% %9: &/! .:&<br />
:$8 ;": .&*- 9&! &;(&1/-<br />
85- #19; 0&*2 "*<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Levie Hartog <strong>van</strong> Emden<br />
Geb. 28 april 5588 / 1828<br />
Overl. 26 mei 5653 / 1893<br />
En de Eeuwige sprak: Juda sta op!<br />
Hier ligt geborgen<br />
Een vroom en rechtschapen man 1<br />
echtgenoot voor zijn vrouw en vader voor<br />
zijn kinderen<br />
de eerw. hr. Jehuda, zoon <strong>van</strong> Zvi v. Emden<br />
en de naam <strong>van</strong> zijn moeder: Sarah. Hij<br />
ging<br />
naar zijn rust op de morgen <strong>van</strong> de hl.<br />
sabbat<br />
12 Si<strong>van</strong>, (5)653 naar de kleine telling<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden<br />
graf 55 Rosetta <strong>van</strong> Emden-<strong>van</strong> den Berg<br />
%-!% ;&/73% %1T(;%<br />
1 Naar Job 1:1 en 1:8. 1 Zie Ezechiël 37:3<br />
)5<br />
%"&:%& %3&17 %:!<br />
%*1"- .!& %-3"- -*( ;:!<br />
%, ;:! !-,39 /<br />
03$/3 5 %$&%*<br />
%;/:1 %;-3 .&9/-<br />
02*1 ) ! .&*- 9&!<br />
# .&*" %5&# -"&% 9"8-&<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Rozetta <strong>van</strong> Emden<br />
<strong>van</strong> den Berg<br />
Geb. 11 november 1831<br />
overl. 15 april 1894<br />
Mogen deze beenderen herleven 1<br />
Hier ligt geborgen<br />
Een bescheiden en geachte vrouw<br />
een degelijke vrouw voor haar man en een<br />
moeder voor haar zonen<br />
Mevr. Rechle, echtgenote <strong>van</strong> de eerw. hr<br />
Jehuda v. Emden<br />
Haar ziel ging op haar boven<br />
op de morgen <strong>van</strong> zondag 9 Nissan<br />
en haar lichaam werd naar het graf<br />
gebracht op dinsdag.<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
95
96<br />
graf 58 Rijntje Parfumeur-Fontijn<br />
-(9 *-3 %;/<br />
)5<br />
%18' %"&:(& %3&17 %:!<br />
-(9 / .*/* ;3":&<br />
9%3/&59!5 *-;51 , ;:!<br />
%;/:1 %;-3 .&9/-<br />
! .&*" %9"81& % -*-"<br />
9 9$! %<br />
85- $19;<br />
%"71;<br />
H(ier) R(ust)<br />
Reintje Parfumeur<br />
Geb. Fontijn<br />
........<br />
8-2-1894<br />
Rachel is mij door de dood ontvallen 1<br />
Hier ligt geborgen<br />
Een bescheiden en geachte vrouw, oud<br />
en <strong>van</strong> het leven verzadigd 2 , mevr. Rachel<br />
echtgenote <strong>van</strong> de eerw. Naftali<br />
Parfumeur,<br />
Haar ziel ging op naar boven<br />
in de nacht <strong>van</strong> donderdag – en zij is<br />
begraven op zondag<br />
5 Adar I 3<br />
(5)654 naar de kleine telling<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
1 Genesis 48:7<br />
2 Letterlijk: Oud en verzadigd <strong>van</strong> dagen.<br />
Zie: Job 42:17<br />
3 Achter de maand ‘Adar’ staat de letter 9,<br />
afkorting voor: 0&:!9.<br />
Het gaat dan om de eerste Adar.<br />
In schrikkeljaren komt er ook een tweede<br />
Adar voor (*1: 9$!).<br />
graf 59 Hartog Leman Parfumeur<br />
)5<br />
$!/ & 9:*& .; :*!<br />
9%3/&59!5 %$&* 9 (% 0" *-<br />
;51<br />
.&*" 9"81& 9T! !, $ .&*"<br />
9)51<br />
85- %*(* &;1&/!" 8*$7& ;1:<br />
&" &<br />
H(ier) R(ust)<br />
Hartog Leman Parfumeur<br />
Overl. 15 Mei 5655 (1895)<br />
Geb. 15 November 5576 (1816)<br />
15-5-1895<br />
Hier ligt geborgen<br />
Een vroom en rechtschapen man 1 , zijn<br />
liefde was groot.<br />
Naftali zoon <strong>van</strong> de wijze 2 hr. Juda<br />
Parfumeur<br />
Gestorven op woensdag 21 Ijar – en<br />
begraven op vrijdag<br />
in deze (maand). De rechtvaardige zal leven<br />
door het geloof 3 . Naar de kleine telling.<br />
1 Naar Job 1:1 en 1:8.<br />
2 De wijze (/&,(%) is afgekort tot: (%<br />
3 Zie: Habakuk 2:4. De gemarkeerde letters<br />
<strong>van</strong> het citaat geven met hun getalswaarde<br />
het jaartal aan: (5)655.
graf 60 Johanna <strong>van</strong> Gelderen-Wolff<br />
)5<br />
%"&:%& %3&17 %:!<br />
%1!% / .*/* ;3":& %18'<br />
09$-3# 5 "83* , ;:!<br />
9&! %;/:1 %;-3 /&9/-<br />
9"8-& 0&:(9/ &) $ .&*-<br />
85- %19; &" '* .&*" %5&# -"&%<br />
%"71;<br />
H(ier) R(ust)<br />
Johanna <strong>van</strong> Gelderen – Wolff<br />
Geb. 30 juli 1822<br />
Over. 14 nov. 1894<br />
Hier ligt geborgen<br />
Een bescheiden en geachte vrouw<br />
oud en <strong>van</strong> het leven verzadigd 1 , Mw<br />
Hanah,<br />
echtgenote <strong>van</strong> de eerw. Jakob v. Gelderen<br />
Haar ziel ging op naar boven, op de<br />
morgen <strong>van</strong> 2<br />
woensdag 15 Marchesj<strong>van</strong> – en gebracht is<br />
haar lichaam naar het graf op de 17e in<br />
deze (maand) (5)655 naar de kleine<br />
telling<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
1 Letterlijk: Oud en verzadigd <strong>van</strong> dagen.<br />
Zie: Job 42:17<br />
2 Letterlijk: in het licht <strong>van</strong>.<br />
graf 61 Jacob <strong>van</strong> Gelderen<br />
)5<br />
.*/* 3":& 18' 9:*& .; :*!<br />
.&9/- 0393$-3# 0!5 "83* %,<br />
9"8-& '&/; # 8:" &;/:1 %;-3<br />
85- 29; &" % .&*" &5&# -"&%<br />
%"71;<br />
H(ier) R(ust)<br />
Jacob <strong>van</strong> Gelderen<br />
Geb. 23 mei 5587 (1827)<br />
Over. 30 juni 5660<br />
30-6-19<strong>00</strong><br />
Hier ligt geborgen<br />
Een vroom en rechtschapen man 1 , oud en<br />
<strong>van</strong> het leven verzadigd 2<br />
de eerw. hr. Jakob <strong>van</strong> Gelderen 3 dan op<br />
het graf <strong>van</strong> zijn vrouw. Naar boven<br />
ging zijn ziel, op de hl. sabbat 4 3 Tamoez –<br />
en gebracht<br />
is zijn lichaam naar het graf op de 5 e in<br />
deze (maand) (5)660 naar de kleine<br />
telling<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
1 Job 1:1 en 1:8<br />
2 Letterlijk: Oud en verzadigd <strong>van</strong> dagen.<br />
Zie: Job 42:17<br />
3 De naam ‘<strong>van</strong> Gelderen’ is in het Hebreeuws<br />
hier anders gespeld<br />
4 :$8 ;":" is afgekort tot: 8:"<br />
97
98<br />
graf 62 Marianne de Beer-<strong>van</strong> Buuren<br />
.: 9"8;& .*9/ .: ;/;&<br />
)5<br />
;9/ %"&:(%& %3&17% %:!%<br />
3$ $&%* ;:! -!&/: ;" .*9/<br />
'&/; % # .&*" ;9)51 933"<br />
85- &19; ;1: &" & % .&*"<br />
;9"81&<br />
%"71;<br />
16-6-1896<br />
Mirjam stierf daar en werd daar begraven. 1<br />
Hier ligt geborgen<br />
De bescheiden en de geachte vrouw,<br />
Mevrouw<br />
Mirjam, dochter <strong>van</strong> Samuel, echtgenote<br />
<strong>van</strong> Jehud de<br />
Beer, – gestorven op dinsdag 5 Tamoez<br />
en begraven op donderdag 6 in deze<br />
(maand) <strong>van</strong> het jaar (5)656<br />
naar de kleine telling<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
1 Numeri 20:1b<br />
graf 64 Rika Walg-Wijzenbeek<br />
)5<br />
;9!5; %"&:(%& %3&17% %:!%<br />
.*1&*"!- ;13:/& %*1"& %-3"<br />
8%3"13'TR 8(7* ;" !,7T9 /<br />
-*- ;9)51 +-!R 0&3/: ;:!<br />
# .&* ;9"81& ;") &) 8: /<br />
85- (19; &" '*<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Roosje Walg-Wijzenbeek<br />
Geb. 30 oct 5587<br />
overl. 9 jan. 5658<br />
9-1-1898<br />
Hier ligt geborgen<br />
De bescheiden en de geachte vrouw, (de)<br />
glorie<br />
<strong>van</strong> haar man en haar zonen 1 – een steun<br />
voor de armen<br />
Mevr. Rijske, dochter <strong>van</strong> Izak Wijzenbeek,<br />
echtgenote <strong>van</strong> Simon Walg. Gestorven<br />
zaterdagavond 2 – 15 3 Tevet. En begraven op<br />
dinsdag<br />
(de) 17 e in deze (maand) – (5)658 naar de<br />
kleine telling<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
1 Vrij naar Spreuken 17:6.<br />
2 Letterlijk: in de nacht, bij het uitgaan <strong>van</strong> de<br />
sabbat. De / is een afkorting voor: 9!7&/<br />
(uitgegaan) – en ‘Heilige Sabbat’ (:$8 ;":)<br />
is afgekort tot: 8:.<br />
3 Voor het getal 15 zijn de letters )(9) en<br />
&(6) gebruikt in plaats <strong>van</strong> de letters ‘jod’<br />
(10) en ‘he’ (5). Dit om te voorkomen dat<br />
men met die letters de onuitsprekelijke<br />
Naam <strong>van</strong> de Eeuwige zou schrijven.
graf 65 Simon Gabriël Walg<br />
"93 *$3 &;$"3-& &-35- .$!<br />
!7*<br />
)5<br />
&;:!- -3" 9:*& .; :*!<br />
-!*9"# " 0&3/: &*$-*- "!&<br />
%9&; : -*-" 9)51 +-!R<br />
85- 29; & .&*" 9"81&<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Simon Gabriël Walg<br />
Geb. 5588. Overl. 5660<br />
27-9-1899<br />
De mens gaat uit tot zijn werk en naar zijn<br />
arbeid tot de avond toe. 1<br />
Hier ligt geborgen<br />
Een vroom en rechtschapen man 2 – een<br />
man voor zijn vrouw<br />
en een vader voor zijn kinderen. Simon,<br />
zoon <strong>van</strong> Gabriël<br />
Walg. Hij stierf in de nacht <strong>van</strong> de sabbat 3<br />
Torah<br />
en is begraven op vrijdag in het jaar (5)660<br />
naar de kleine telling<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
1 Psalm 104:23<br />
2 Job 1:1 en 1:8<br />
3 Sabbat (;":) is afgekort tot één letter: :.<br />
graf 68 Samuel Izac Vorst<br />
)5<br />
!)( ;!9*& &13 9:*& .; :*!<br />
.:& )29!5 7(7* 0" -!&/: % ,<br />
9"81& 0&:( '# .&*" 9)51 3-93/<br />
&/!<br />
%8$7 &- %":(*& %" 0/!%& ;1:<br />
&" ) .&*"<br />
%"71;<br />
H(ier) R(ust)<br />
Samuel I. Vorst<br />
Geb. 25 Tamm. 5591<br />
Overl. 7 Chesw. 5661<br />
30-10-19<strong>00</strong><br />
Hier ligt geborgen<br />
Een vroom en rechtschapen man 1 , de<br />
zonde vrezend<br />
de eerw. hr. Samuel, zoon <strong>van</strong> Izak Vorst –<br />
en de naam <strong>van</strong><br />
zijn moeder: Merle. Gestorven op dinsdag<br />
7 Chesjwan en begraven<br />
op de 9 e in deze (maand) in het jaar: Hij<br />
geloofde in de Eeuwige en het werd hem tot<br />
gerechtigheid gerekend 2<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden<br />
1 Job 1:1 en 1:8<br />
2 Citaat uit Genesis 5:6. Als je de gemarkeerde<br />
letters <strong>van</strong> dit citaat leest als getallen dan is<br />
de som daar<strong>van</strong> het jaartal: (5)661.<br />
99
1<strong>00</strong><br />
graf 70 Ruben Izac Vorst<br />
)5<br />
&;:!- -3" 9:*& .; :*!<br />
&/(- !*"* &:51" &*$-*- "!&<br />
)29!5 8(7* 0" 0"&!9 % ,<br />
9"81& '&/; ) $ .&*" 9)51<br />
85- !29; &" !* .&*"<br />
%"71;<br />
H(ier) R(ust)<br />
Ruben Izak Vorst<br />
Geb. 26 Cheswam 5595<br />
Overl. 9 Tammoez 5661<br />
26-6-1901<br />
Hier ligt geborgen<br />
Een vroom en rechtschapen man 1 –<br />
echtgenoot voor zijn vrouw<br />
en vader voor zijn kinderen. Met (heel) zijn<br />
ziel zal hij zijn brood brengen<br />
de eerw. hr. Ruben, zoon <strong>van</strong> Izak Vorst,<br />
Gestorven op woensdag 9 Tammoez en<br />
begraven<br />
op de 11e in deze (maand) (5)661 naar de<br />
kleine telling.<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
graf 71 Johanna <strong>van</strong> Emden<br />
1 Job 1:1 en 1:8 1 Lees: de eeuwigheid<br />
15<br />
%$&/(& %3&17 %-&;"<br />
03$/3 5 .%9"! %, ;" %1%<br />
)": $* $ .&*" %/-&3- %,-%<br />
85- #29;<br />
%"71;<br />
H(ier) R(ust)<br />
Johanna <strong>van</strong> Emden<br />
Overl. 11 febr. 5663 A.M.<br />
11-2-1903<br />
Hier rust<br />
De bescheiden en liefdevolle maagd<br />
Hannah, dochter <strong>van</strong> de eerw. hr. Abraham<br />
v. Emden<br />
Zij ging naar haar wereld 1 op woensdag<br />
14 Sjevet<br />
(5)663 naar de kleine telling<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.
graf 75 Salomon Davids<br />
--5*& 2(1*5 $/3*&<br />
15<br />
2(1*5 %, %% 9:*& .; :*!<br />
9)51 2$*&!$ 0&3/: %, 0"<br />
9"81& &29; 9$! !* % .&*"<br />
&" $* ! .&*"<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Salomon Davids<br />
over. in den ouderdom <strong>van</strong> 78 jaren<br />
11 Adar / 6 Maart 5666<br />
8-3-1906<br />
Pinechas trad op en hield gericht 1<br />
Hier rust<br />
Een vroom en rechtschapen man 2 , de eerw.<br />
hr. Pinechas<br />
zoon <strong>van</strong> de eerw. hr. Simeon Davids.<br />
Gestorven<br />
op donderdag 11 Adar (5)666 en begraven<br />
op zondag 14 in deze (maand)<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
graf 76 Klaartje Davids – Pakkendrager<br />
1 Zie Psalm 106:30a<br />
2 Job 1:1 en 1:8 1 Zie Spreuken 21:4<br />
)5<br />
%"&:(& %98* %:!<br />
%;*" ;9!5;& %-3" ;9)3<br />
.:& 0&3/: 9 ;" !-!1 /<br />
.&*" %9)51 %9: %/!<br />
):" %9"81& 9T! ( %<br />
85- )39; 9T! !* ! .&*"<br />
,/;<br />
Hier rust Klaartje Davids<br />
Pakkedrager<br />
Overl. 8 Ijar / 8 Mei 5679<br />
8-5-1919<br />
Hier ligt geborgen<br />
een waardevolle en geachte vrouw<br />
De kroon <strong>van</strong> haar man 1 en de heerlijkheid<br />
<strong>van</strong> haar huis<br />
mevr. Nele, dochter <strong>van</strong> dhr Simeon. En de<br />
naam<br />
<strong>van</strong> haar moeder: Sarah. Gestorven op<br />
donderdag 8 Ijar – en begraven in goede<br />
naam, op<br />
zondag 11 Ijar (5(679 naar de kleine telling.<br />
Moge haar rust geëerbiedigd worden.<br />
101
102<br />
graf 80 Nathan Frank<br />
15<br />
81!95 "83* 0" 0;1<br />
!1*: &/! .:&<br />
85- &39; *9:; ( 9)51<br />
%"71;<br />
Nathan Frank<br />
Overl. 8 Tisrie / 16 Sept. 5676<br />
H.R.I.V. (Hij ruste in vrede)<br />
16-9-1915<br />
Hier rust<br />
Nathan, zoon <strong>van</strong> Jakob Frank<br />
en de naam <strong>van</strong> zijn moeder: Siena<br />
Gestorven 8 Tishri (5)676 naar de kleine<br />
telling<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
graf 82 Sara <strong>van</strong> Polen-Wijzenbeek<br />
)5<br />
-!*9'3 ;1/-! %9:<br />
03-!5 0!5<br />
%*( %/! .:&<br />
Hier rust<br />
Sara Wijsenbeek<br />
wed: Izak <strong>van</strong> Polen<br />
Overleden 1 Ab 5667<br />
12 juli 1907<br />
in den ouderdom<br />
<strong>van</strong> 69 jaar.<br />
Hier ligt geborgen<br />
Sarah, weduwe <strong>van</strong> Azriël<br />
<strong>van</strong> Polen<br />
en de naam <strong>van</strong> haar moeder: Chajah.
graf 83 Philip Wijzenbeek<br />
15<br />
&*9&31/ % ;! !9* :*!<br />
&*:3/" &*% ;/!& .&-:<br />
%:3 .*:1!& .*%-! 0&79<br />
&1// (8-1 %' .&*" %%!<br />
8%3"1'T& 8(7* 9" *9&! %:/<br />
85- 39; 9T! $* .&*" 9)51<br />
%"71;<br />
Philip J. Wijzenbeek<br />
23-5-1910<br />
Hier rust<br />
Man, de Eeuwige vrezend <strong>van</strong>af zijn jeugd 1<br />
Vrede en waarachtigheid waren in zijn<br />
daden<br />
Hij deed de wil <strong>van</strong> God en mensen<br />
Wee! Op deze dag is hij <strong>van</strong> ons<br />
weggenomen<br />
Mozes Arie zoon <strong>van</strong> Izak Wijzenbeek<br />
Gestorven op dag 14 Ijar – (5)670 naar de<br />
kleine telling<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden<br />
1 Vgl. 1 Koningen 18:12<br />
graf 84 Betsy Wijzenbeek-Berlijn<br />
)5<br />
%"&:(& %3&17 %:*!<br />
%*1"& %-3" ;9)3<br />
0T-93" *9&! ;" 3-3$139" ;9/<br />
8%3"1'T& %*9! 8(7* 9 ;:!<br />
85- 39; -&-! (, .&*" ;9)51<br />
85- 39; %1:% :!9 3 ;9"81&<br />
%"71;<br />
Betsie Wijzenbeek<br />
Geb. Berlijn<br />
2-10-1910<br />
Hier ligt geborgen<br />
Een bescheiden en geachte vrouw<br />
de kroon <strong>van</strong> haar man 1 en zonen<br />
Mevr. Brendele, dochter <strong>van</strong> Arie Berlijn<br />
vrouw <strong>van</strong> dhr. Izak Ariëh Wijzenbeek<br />
Gestorven op dag 28 Eloel (5)670 naar de<br />
kleine telling<br />
en begraven op de (voor)avond 2 <strong>van</strong><br />
nieuwjaar (5)670 naar de kleine telling.<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
1 Spreuken 12:4.<br />
2 ‘Avond’ ("93) is afgekort tot: 3.<br />
103
104<br />
graf 85 Izac Wijzenbeek<br />
15<br />
%$:" (&:- 8(7* !7*&<br />
8(7* 0" %*9! 8(7*<br />
- .&*" %"&) %"*:" ;/<br />
.&*" "&) .:" 9"81& 0&*2<br />
$39; ;1: '&/; "<br />
%"71;<br />
Izak Wijzenbeek<br />
24-6-1914<br />
Hier rust<br />
‘En Izak ging uit om zich te vertreden in<br />
het veld’ 1<br />
Izak Ariëh, zoon <strong>van</strong> Izak<br />
Hij ging dood in goede ouderdom op dag<br />
30 (<strong>van</strong> de maand)<br />
Si<strong>van</strong> – en is begraven in goede naam op<br />
dag<br />
2 (<strong>van</strong> de maand) Tamoez in het jaar (5)674.<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
1 Genesis 24:63. ‘Vertreden’ wordt ook vertaald<br />
met bidden of peinzen.<br />
graf 86 Roosje Vorst-Goldsmit<br />
)5<br />
%"&:(%& %3&17 %:!<br />
;9/ %*1""& %-3" ;9!5;<br />
;:! %:/ ;" !,7T9<br />
&) ;9)51 )29!5 0"&!9<br />
85- "39; &" '* ;9"81& '&/;<br />
%"71;<br />
H(ier) R(ust)<br />
Roosje Vorst<br />
Goldsmit<br />
Gebr. 18 febr. 5595<br />
overl. 30 juni 5672<br />
20-6-1912<br />
Hier ligt geborgen<br />
Een bescheiden en geachte vrouw<br />
de glorie <strong>van</strong> haar man en haar zonen, –<br />
mevrouw<br />
Rijske, dochter <strong>van</strong> Mozes, echtgenote <strong>van</strong><br />
Ruben Vorst. Gestorven 15<br />
Tammoez en begraven 17 in deze (maand)<br />
(5)672 naar de kleine telling<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.
graf 90 Naatje Davids-<strong>van</strong> Gelderen<br />
)5<br />
!7/* */ -*( ;:!<br />
!-$1*% .*9/ ;9/<br />
09%! %:/ ;"<br />
-&-! &) %/-&3- %,-%<br />
85- $39; &" '* ;9"81&<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Naatje <strong>van</strong> Gelderen<br />
echtgenoote <strong>van</strong><br />
Jonas Davids<br />
Geb. 3 Eloel 5620<br />
21 Aug. 1860<br />
Overleden 15 Eloel 5674<br />
6-9-1914<br />
Hier ligt geborgen<br />
‘Een degelijke vrouw, wie zal haar<br />
vinden?’ 1<br />
Mevrouw Mirjam Hindele<br />
dochter <strong>van</strong> Mozes Aharon<br />
Zij ging naar haar wereld 2 (op) 15 Eloel<br />
en is begraven, de 17e in deze (maand)<br />
(5)674 naar de kleine telling.<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
1 Spreuken 31:10<br />
2 Lees: naar de eeuwigheid<br />
graf 91 Jonas Jacob Davids<br />
15<br />
"83* 9" %1&*<br />
%8"9 &/! .:&<br />
9$! "* &/-&3- +-%<br />
#59;<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
mijn beminde man<br />
Jonas Jacob Davids<br />
Overl. te Hilversum<br />
12 Adar / 28 februari 5683<br />
21-2-1923<br />
Hier rust<br />
Jonah zoon <strong>van</strong> Jakob<br />
en de naam <strong>van</strong> zijn moeder: Rivkah 1<br />
Hij ging naar zijn wereld 2 12 Adar<br />
(5)683<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
1 Hebreeuws voor: Rebekka<br />
2 Lees: naar de eeuwigheid.<br />
105
106<br />
graf 95a Johanna <strong>van</strong> Gelderen-Schwarts<br />
--%;; !*% % ;!9* %:!<br />
)5<br />
;9/ %"&:(% %:!%<br />
0393$-3# 0!5<br />
!-,39 %/! .:&<br />
%9&%)% %;/:1<br />
.&* .&9/- %;-3<br />
85- (39; 0&*2 " "<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Mijn lieve vrouw<br />
Hanna <strong>van</strong> Gelderen – Schwarts<br />
Overl. 13 mei 5678<br />
Z.R.I.V. (Zij ruste in vrede)<br />
13-5-1918<br />
Een vrouw die de Eeuwige vreest, die is te<br />
prijzen 1<br />
Hier ligt geborgen<br />
De geachte vrouw, mevrouw<br />
<strong>van</strong> Gelderen<br />
en de naam <strong>van</strong> haar moeder: Rechele.<br />
Haar reine ziel<br />
ging op naar boven, op<br />
maandag 2 Si<strong>van</strong> (5)678, naar de kleine<br />
telling.<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
1 Vgl. Spreuken 31:30b<br />
graf 95b Benjamin Jacob <strong>van</strong> Gelderen<br />
15<br />
&;(5:/- "&) :9$ 9:*% :*!%<br />
&9*3 *1"" "&%!& .&-: +$&9<br />
.*$2( ;&-*/# 8($ *!"#<br />
%-%8% *#*%1//<br />
*&-% "83* 9 0" +&9" 9<br />
0393$-3# 0!5<br />
!1% &/! .:&<br />
85- !79; )": ' ! .&* 9)51<br />
-&$# $&"," &" ) # .&* 9"81&<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Benjamin Jakob v. Gelderen<br />
Overl. 7 Sjewat / 25 Januari 5691<br />
H.I.R.V. (Hij ruste in vrede)<br />
25-1-1931<br />
Hier rust<br />
De man die rechtschapen is, zoekt het<br />
goede voor zijn familie<br />
zijn heersen was vrede en liefde voor de<br />
zonen <strong>van</strong> zijn stad<br />
de bron <strong>van</strong> de hl. gemeente – weldaden<br />
voor de vromen<br />
de leider <strong>van</strong> de gemeente<br />
dhr. Baruch, zoon <strong>van</strong> dhr. Jakob Halevi<br />
<strong>van</strong> Gelderen<br />
en de naam <strong>van</strong> zijn moeder: Hanna<br />
Gestorven op maandag 7 Sjevet (5)691 naar<br />
de kleine telling<br />
en begraven op dinsdag 9 in deze (maand)<br />
met grote eer.<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.
graf 97 Aaltje Walg-Wijzenbeek<br />
)5<br />
%-3" ;9)3 -*( ;:!<br />
8(7* , ;" -*93 .*9/ ;9/ %%<br />
8(7* , ;:! 0*,235 %/! .:&<br />
$ .&*" %/-&3- %,-% +-!R<br />
85- 9:3- !2, 0*" 1<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Aaltje Walg-Wijsenbeek<br />
Overl. 3 Tisrie / 14 sept. 5681 A:M<br />
Z.R.I.V. (Zij ruste in vrede)<br />
15-9-1920<br />
Hier ligt geborgen<br />
Een degelijke vrouw is de kroon <strong>van</strong> haar<br />
man 1<br />
deze is Mevrouw Mirjam Ariël, dochter <strong>van</strong><br />
de eerw. Izak.<br />
En de naam <strong>van</strong> haar moeder: Peschien,<br />
echtgenote <strong>van</strong> Izak<br />
Walg. Zij ging naar haar wereld 2 op<br />
woensdag<br />
begraven ‘in de 10 geduchte dagen’ 3 naar<br />
de kleine telling<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
des levens<br />
1 Spreuken 12:4<br />
2 Lees: de eeuwigheid<br />
3 Tussen Nieuwjaar en Grote Verzoendag –<br />
De letters (9:3- !2,) staan met hun<br />
getalswaarde voor het jaartal (5)681.<br />
graf 105 Antje Frank-Manassen<br />
)5<br />
"83* ;" !-$1*%<br />
0322!1!/<br />
81!95 0;1 ;1/-!<br />
!)* %/! .:&<br />
85- #59; )": ', ;9)51<br />
%"71;<br />
Antje Frank – Manassen<br />
Over. 27 Sjewat<br />
13 Febr. 5683<br />
Z.R.I.V. (Zij ruste in vrede)<br />
13-2-1923<br />
Hier ligt geborgen<br />
Hindele, dochter <strong>van</strong> Jakob<br />
Manassen<br />
Weduwe <strong>van</strong> Nathan Frank<br />
en de naam <strong>van</strong> haar moeder: Jitte<br />
Gestorven 27 Sjevat (5)683 naar de kleine<br />
telling<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
107
108<br />
graf 106 Sientje Parfumeur<br />
)5<br />
%3&17% %-&;"%<br />
*&-% .T( %, ;" %,2*'<br />
%/! .:& 9&3/&59!5<br />
%*(! ;! %"'3 %-*"<br />
-! %":& %*;&*(!&<br />
8: .&*" %*"! ;*"<br />
85- #59; .(1/ ),<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Sientje Parfumeur<br />
Geb. 20 Adar 1 20 februari 5622<br />
Overl. 29 Menachem /<br />
11 Augustus 5683<br />
10-8-1923<br />
Hier ligt geborgen<br />
De bescheiden maagd<br />
Ziskah, dochter <strong>van</strong> de eerw. hr. Chaim<br />
Halevi<br />
Parfumeur. En de naam <strong>van</strong> haar moeder:<br />
Bailah. Zij liet achter haar broer<br />
en haar zuster om te verblijven in<br />
het huis <strong>van</strong> haar vader op de dag <strong>van</strong> de<br />
Hl. Sabbat 1<br />
29 Menachem 2 (5)683 naar de kleine telling.<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
graf 109 Aaltje Walg<br />
1 ‘Heilige Sabbat’ (:$8 ;":) is hier afgekort<br />
tot: 8:.<br />
2 Menachem komt voor als toevoeging bij de<br />
maand Av. Hier te lezen als ‘de treurmaand<br />
Av’. 1 Lees: naar de eeuwigheid<br />
)5<br />
%"&:(%& %3&17% %-&;"%<br />
+-!&& 0&3/: ;" -*9!<br />
%/-&3- %,-%<br />
85- $59; 02*1 $, " .&*"<br />
%,7**9 %/! .:&<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Aaltje Walg<br />
Geb. 27 maart 5611<br />
Overl. 24 nisan / 28 april 5684<br />
28-4-1924<br />
Hier ligt geborgen<br />
De bescheiden en geachte maagd<br />
Ariël, dochter <strong>van</strong> Simon Walg<br />
Zij ging naar haar wereld 1<br />
op maandag 24 Nissan, (5)684 naar de<br />
kleine telling<br />
En de naam <strong>van</strong> haar moeder: Rijzkah<br />
(Roosje)<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden
graf 110 Betje <strong>van</strong> Emden<br />
)5<br />
%$&/(%& %3&17% %-&;"%<br />
03$/3 5 .%9"! %, ;" !-*"<br />
!1131 %/! .:&<br />
8: .&*" %/-&3- %,-%<br />
85- %59; )": ',<br />
%"71;<br />
H.R.<br />
Betje <strong>van</strong> Emden<br />
Overl. 27 Sjewat / 20 Febr. 5685<br />
20-2-1925<br />
Hier ligt geborgen<br />
De bescheiden en liefdevolle maagd<br />
Baile, dochter <strong>van</strong> de eerw. hr. Abraham v<br />
Emden<br />
En de naam <strong>van</strong> haar moeder: Nenna<br />
Zij ging naar haar wereld 1 op de dag (<strong>van</strong><br />
de) hl. sabbat 2<br />
27 Sjevat (5)685 naar de kleine telling<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden<br />
1 Lees: naar de eeuwigheid<br />
2 ‘Heilige Sabbat’ (:$8 ;":) is afgekort<br />
tot: 8:.<br />
graf 112 Flora <strong>van</strong> Gelderen-<strong>van</strong> Emden<br />
)5<br />
%-3" ;9!5; -*( ;:!<br />
.%9"! %, ;" )/&95 /<br />
0" "!' %:/ ;:! 03$/3 0!5<br />
0393$-3# 0!5 *&-% "83*<br />
!1131 %/! .:&<br />
8:/ %/-&3- %,-%<br />
85- &59; 9$! (9 $ !<br />
%"71;<br />
HR<br />
Flora <strong>van</strong> Gelderen – <strong>van</strong> Emden<br />
Overl. 30 sjewat / 13 febr. 5686<br />
13-2-1926<br />
Hier ligt geborgen<br />
Een degelijke vrouw is de roem <strong>van</strong> haar<br />
man 1<br />
mw Fromt, dochter <strong>van</strong> de eerw. hr<br />
Abraham<br />
<strong>van</strong> Emden, echtgenote <strong>van</strong> Mozes Zev,<br />
zoon <strong>van</strong><br />
Jakob Halevi <strong>van</strong> Gelderen<br />
en de naam <strong>van</strong> haar moeder: Nenna<br />
Zij ging naar haar wereld 2 op de hl sabbat 3<br />
de eerste nieuwe maandsdag 4 Adar, (5)686<br />
naar de kleine telling<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden<br />
1 Vrij naar Spreuken 12:4.<br />
2 Lees: naar de eeuwigheid<br />
3 ‘Heilige Sabbat’(:$8 ;":) is in de<br />
Hebreeuwse tekst afgekort tot 8:.<br />
4 ‘Nieuwe maandsdag’(:$( :!9) is afgekort<br />
tot: (9.<br />
109
110<br />
graf 114 Hyman Benjamin Vorst<br />
15<br />
"&$ .T( ,<br />
)29!5 .(1/ , 0"<br />
61*95: &/! .:&<br />
"! ( 9)51<br />
85- &59;<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Hijman Benjamin Vorst<br />
overleden 3 Av / 19 juli 5686<br />
in den ouderdom <strong>van</strong> 66 jaar<br />
Hij ruste in vrede.<br />
19-7-1926<br />
Hier rust<br />
Eerw. Chaim Dov<br />
zoon <strong>van</strong> eerw. Menachem Vorst<br />
en de naam <strong>van</strong> zijn moeder: Sprintz<br />
Gestorven 8 Av<br />
(5)686 naar de kleine telling<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in<br />
de bundel der levenden.<br />
graf 116 Santje Beem-Vromen<br />
)5<br />
;&9&"#- %,&/2 %18' -*( ;:!<br />
;&9:*& ;&"&) ;&$/" %-&-,& %1*&7/<br />
9&57 ;9/<br />
-' 03/!95 .%9"! 9 ;"<br />
.3(!- *$*-*/<br />
&1&79 %:&3& %-3" ;9)3 %9:, %:!<br />
&$#1, 9'3- %;*%& &"- %" ()"<br />
% ;!9*" %*1" +1(-&<br />
.*/&9/- %:51 43;& %;/1/ -,<br />
%;*%<br />
;") , :$8 ;": .&*<br />
85- '59; ;") ", %9"81&<br />
Santje Beem – Vromen<br />
Geboren te Lochem 3 maart 5608<br />
Overleden 20 tebeth / 25 december 5687<br />
25-12-1926<br />
0*/*% 68- &$/3*& %19" 953 *1:*<br />
&7*8*&<br />
%"71;<br />
Hier ligt geborgen<br />
Een degelijke vrouw, in haar ouderdom<br />
bijna tachtig<br />
uitmuntend, vol <strong>van</strong> het goede en wat recht<br />
is Mevrouw Zippor(a)<br />
dochter <strong>van</strong> dhr. Abraham Vromen -moge<br />
haar herinnering tot zegen zijn<br />
Geboren te Lochem<br />
een zuivere 1 vrouw, (de) kroon <strong>van</strong> haar<br />
man 2 en zij deed naar zijn welgevallen<br />
op haar vertrouwde zijn hart 3 en zij was<br />
hem de hulp die bij hem past 4<br />
Zij voedde haar zonen op om de Eeuwige te<br />
vrezen<br />
dit alles was zij en haar ziel vloog naar boven<br />
op de dag <strong>van</strong> sabbat 20 tevet<br />
en zij is begraven 22 tevet (5)687 naar de<br />
kleine telling.<br />
Wie slapen in het stof zullen opstaan met<br />
vreugde; recht staan aan het eind der<br />
dagen.<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.
graf 117 Abraham Beem<br />
15<br />
;&9&"#- +&/2 08' :*!<br />
8$7 -3&5& .*/; +-&% 9:*& .;<br />
;&*9"-& .&8/- $/(1& "&%!<br />
.%9"! ,<br />
-' .%33" -!8'%* 0"<br />
#9&"-3 $*-*<br />
&*9(! &;*" ;!& &*1" ;! %&7<br />
.%9"!&<br />
)5:/& %8$7 ;&:3- % +9$<br />
&9/:<br />
-**(" .**(% 63 +9$ -3 !&%<br />
$8: 9:!,<br />
)":" 9:3 %:/( # .&* %"&)<br />
%"*:" 9)51<br />
85- '59; )": "&) $&","<br />
9"81&<br />
Abraham Beem<br />
Geboren te Elburg 9 maart 5607<br />
Overleden 15 sjevat / 18 januari<br />
5687<br />
18-1-1927<br />
0*/*% 68- &$/3*& %19" 953<br />
*1:* &7*8*&<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Een man, in zijn ouderdom bijna tachtig<br />
Vroom en rechtschapen, oprecht in zijn<br />
wegen, en rechtvaardigheid doende<br />
Hij was geliefd en beminde God en<br />
mensen<br />
Eerw. Abraham<br />
zoon <strong>van</strong> Jehizkiel Beehm, moge zijn<br />
nagedachtenis tot zegen zijn<br />
Geboren te Elburg<br />
En Abraham gebood zijn zonen en zijn<br />
huis na hem<br />
de weg <strong>van</strong> de Eeuwige te bewaren door<br />
gerechtigheid en recht te doen 1<br />
zo heeft hij zich toegewijd op de weg <strong>van</strong><br />
de boom des levens. Sterk<br />
stierf hij in goede ouderdom op dinsdag 15<br />
Sjevet<br />
En begraven in goede eer sjevet (5)687 naar<br />
de kleine telling<br />
Wie slapen in het stof zullen opstaan met<br />
vreugde; recht staan aan het eind der<br />
dagen.<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
graf 118 Helena <strong>van</strong> Kleef<br />
)5<br />
%3&17% %-&;"%<br />
433-8 0!5 0;1 ;" %!-<br />
!1!9 %/! .:&<br />
%/-&3- %,-%<br />
85- (59; 02*1 !*<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Mej. Helena <strong>van</strong> Kleef<br />
Overleden 11 niesan<br />
1 april 5688<br />
1-4-1928<br />
Hier ligt geborgen<br />
de bescheiden maagd<br />
Leah, dochter <strong>van</strong> Nathan <strong>van</strong> Kleef<br />
en de naam <strong>van</strong> haar moeder: Rana<br />
Zij ging naar haar wereld 1<br />
11 Nissan (5)688 naar de kleine telling<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden<br />
1 Lees: naar de eeuwigheid<br />
111
112<br />
graf 119 Johanna Wijzenbeek -Wijsenbeek<br />
%--%*& %-3" %&9:!*& %*1" &/8<br />
)5<br />
2(1*5 /&5 ;" !1% ;9/<br />
.%9"! %:/ 9 /&5 ;:!<br />
8%3"12TR<br />
!)!/ %/! .:&<br />
%,9$- %,-%<br />
)": )* $ .&*- 9&!<br />
85- )59; &" , .&* ;9"81&<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Johanna Wijsenbeek<br />
Geb: Wijzenbeek<br />
Overleden 19 Sjevat 5689<br />
29 Januari 1929<br />
Haar zonen staan op en prijzen haar<br />
gelukkig / haar man roemt haar 1<br />
Hier ligt geborgen<br />
Mevr. Hanna, dochter <strong>van</strong> (de)<br />
vertegenwoordiger en leider 2 Pinechas<br />
vrouw <strong>van</strong> (de) vertegenwoordiger en<br />
leider dhr Mozes Abraham<br />
Wijsenbeek<br />
en de naam <strong>van</strong> haar moeder: Mata<br />
Zij ging haar weg<br />
in het licht <strong>van</strong> woensdag 19 Sjevet<br />
en is begraven op dag 20 in deze (maand)<br />
5689 naar de kleine telling 3<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
1 Spreuken 31:28<br />
2 .&5 is een afkorting <strong>van</strong>: #*%1/& 2195<br />
3 In het Hebreeuws zijn de 3 letters 85- tot<br />
één letter ‘samengesmolten’.<br />
graf 120 Abraham Isac Wijzenbeek<br />
15<br />
.%9"! %:/ , /&5<br />
8(7* % , 0"<br />
8%3"12TR<br />
0*,235 &/! .:&<br />
&/-&3- +-%<br />
85- # 79; ;") %*<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Abraham Isak Wijsenbeek<br />
Overleden 18 Tebeth 5693<br />
16 Januari 1933<br />
Hier rust<br />
(De) vertegenwoordiger en leider 1 , de<br />
eerw 2 . Mozes Abraham<br />
zoon <strong>van</strong> de eerw. heer Izak<br />
Wijsenbeek<br />
en de naam <strong>van</strong> zijn moeder: Peschien<br />
Hij ging tot zijn wereld 3<br />
18 Tevet (5)693 naar de kleine telling<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden<br />
1 .&5 is een afkorting <strong>van</strong>: #*%1/& 2195<br />
2 ‘Eerwaarde’ ($&",) is afgekort tot: ,.<br />
3 Lees: naar de eeuwigheid
graf 121 Simon Juda Davids<br />
15<br />
%$&%* 0&3/:<br />
2$*&&!$ 2(1*5 0"<br />
!--3# &/! .:&<br />
*9:; $* 9&! 9)51<br />
85- 79;<br />
%"71;<br />
Simon Davids<br />
Overl. 14 Tisrie<br />
17 oct. 5890<br />
H.R.I.V.<br />
(Hij ruste in vrede)<br />
17-10-1929<br />
Hier rust<br />
Simon Jehuda<br />
zoon <strong>van</strong> Pinechas Davids<br />
en de naam <strong>van</strong> zijn moeder: Gella<br />
gestorven (in het) licht (<strong>van</strong>) 14 Tishri<br />
(5)690 naar de kleine telling<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden<br />
graf 122 Salomon Grootkerk<br />
15<br />
&;*" ;9!5; "&:% :*!<br />
%-%8% *#*%1//<br />
"83* 9 0" .&-: %:/ 9<br />
8938)!!9# *&-% *"7<br />
;*$&%* &/! .:&<br />
8: .&*" &/-&3- +-%<br />
85- 69; *9:; ),<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Salomon Grootkerk<br />
Overl. 29 Tisjrie<br />
2 Nov. 5690<br />
H.R.I.V. (Hij ruste in vrede)<br />
2-11-1929<br />
Hier rust<br />
Een geachte man, de glorie <strong>van</strong> zijn huis<br />
Leider <strong>van</strong> zijn gemeente<br />
dhr. Mozes Salom(o), zoon <strong>van</strong> dhr. Jakob<br />
Zvi Halevi Grootkerk<br />
en de naam <strong>van</strong> zijn moeder: Judith<br />
Hij ging naar zijn wereld 1 op de hl. sabbat 2<br />
29 Tisjri (5)690 naar de kleine telling.<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
1 Lees: de eeuwigheid.<br />
2 ‘Heilige Sabbat’ (:$8 ;":) is in de<br />
Hebreeuwse tekst afgekort tot 8:.<br />
113
114<br />
graf 123 Mietje Ruben Grootkerk-Vorst<br />
)5<br />
"- ;"&) %:!<br />
0"&!9 8(7* 9 ;" !-$1/ ;9/<br />
":; -&-! % %/-&3- %,-%<br />
!,2T9 %/! .:&<br />
Hier rust<br />
onze lieve moeder<br />
Mietje Ruben Vorst<br />
Wed. <strong>van</strong> Salomon Grootkerk<br />
Geb. te Culemborg 25 Tisjrie 5629<br />
11 october 1868<br />
Overl. te Utrecht 5 Elloel 5702<br />
18 augustus 1942<br />
%"71;<br />
Z.R.I.V. (Zij ruste in vrede)<br />
Hier ligt geborgen<br />
Een vrouw, goed <strong>van</strong> hart<br />
Mevr. Mendele, dochter <strong>van</strong> dhr. Izak<br />
Ruben<br />
Zij ging naar haar wereld op 5 Eloel (5)702<br />
en de naam <strong>van</strong> haar moeder: Rijske.<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in<br />
de bundel der levenden.<br />
graf 124 Levi Izaac <strong>van</strong> Spier<br />
15<br />
%$&%*<br />
9%*5: 0!5 8(7* 0"<br />
!-*" &/! .:&<br />
0&:(9/ " 9)51<br />
85- 79;<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Levie Izak <strong>van</strong> Spier,<br />
overleden 2 marcheswan<br />
5 november 5690<br />
in den ouderdom <strong>van</strong><br />
56 jaar<br />
Hij ruste in vrede<br />
Hier rust<br />
Jehudah<br />
zoon <strong>van</strong> Izak <strong>van</strong> Spiehr<br />
en de naam <strong>van</strong> zijn moeder: Baile<br />
gestorven 2 marches<strong>van</strong><br />
(5)690 naar de kleine telling<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden
graf 125 Therese David-Pels<br />
)5<br />
%3&17& %"&:% %:!<br />
%1&:- -3 $2( ;9&; 9:!<br />
2-35 "83* 9 ;" %79; /<br />
$*5!$ 2(1*5 9 ;:!<br />
-313% %/! .:&<br />
%/-&3- %,-%<br />
85- !79; 0&:(9/ %,<br />
%"71;<br />
Hier ruht<br />
Therese David – Pels<br />
Geb. in Emden 14 Marchesjwan<br />
14 nov. 5606 (1846)<br />
Gest. 25 Marchesjwan<br />
16 nov.5691<br />
Ruhe in Frieden.<br />
16-11-1930<br />
Hier ligt geborgen<br />
De geachte en bescheiden vrouw<br />
‘vriendelijke onderwijzing lag op haar<br />
tong’ 1<br />
Mw Tirzah, dochter <strong>van</strong> dhr. Jacob Pels<br />
echtgenote <strong>van</strong> dhr. Pinechas David<br />
en de naam <strong>van</strong> haar moeder: Hendel<br />
Zij ging naar haar wereld 2<br />
25 Marchesj<strong>van</strong>, (5)691 naar de kleine<br />
telling<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
1 Zie Spreuken 31:26b<br />
2 Lees: de eeuwigheid<br />
graf 126 Bernhard David<br />
15<br />
.:& 9*!/ 9 0" 2(1*5 9 .;<br />
:*!<br />
85- &79; 02*1 # ;/ 9;2!<br />
&/!<br />
%"71;<br />
Hier Ruht<br />
Bernhard David<br />
Geb. in Münster I.W. 19 Ijar / 11 mei<br />
5609 (1849)<br />
Gestorven 26 maart / 3 Nisan 5696<br />
Ruhe in Frieden<br />
26-3-1936<br />
Hier rust<br />
Een rechtschapen man, dhr Pinechas, zoon<br />
<strong>van</strong> dhr Meïr – en de naam<br />
<strong>van</strong> zijn moeder: Esther. Hij stierf 3<br />
Nissan, (5)696 naar de kleine telling<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
115
116<br />
graf 129 Hijman de Beer<br />
15<br />
9:*& .; :*!<br />
.**( ,<br />
933" 3$ %$&%* , 0"<br />
.*9/ &/! .:&<br />
-&-! (* &/-&3- +-%<br />
85- "79;<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Hijman de Beer<br />
overl 18 Elloel / 19 sept.<br />
5692 A.M.<br />
Oud 77 jaar.<br />
19-9-1932<br />
Hier rust<br />
Een vroom en rechtschapen man 1<br />
Eerw.Chaim<br />
zoon (<strong>van</strong> de) eerw. Jehuda de Beer<br />
en de naam <strong>van</strong> zijn moeder: Mirjam<br />
Hij ging naar zijn wereld 2 18 Eloel<br />
(5)692 naar de kleine telling<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden<br />
1 Naar Job 1:1 en 1:8<br />
2 Lees: naar de eeuwigheid<br />
graf 134 Jacob Woudstra<br />
15<br />
"83* 9 .; :*!<br />
.:& *&-% $&$ 9 0"<br />
$ .&*" 9)51 ;*$&* &/!<br />
85- %79; )": "*<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Jacob Woudstra<br />
overleden 12 sjevat<br />
16 januari 5695<br />
H.R.I.V. (Hij ruste in vrede)<br />
16-5-1935<br />
Hier rust<br />
Een vroom man, dhr Jakob<br />
Zoon (<strong>van</strong>) dhr David Halevi – en de naam<br />
<strong>van</strong> zijn moeder: Judith. Gestorven (op)<br />
woensdag<br />
12 Sjevat (5)695 naar de kleine telling<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden
graf 136 Marius J.J. de Vries<br />
15<br />
*,$9/ 9&("%<br />
2%*95 3$ "83* 0"<br />
2$% / 1%<br />
85- %79; 0&*2 $ 9)51<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
onze dierbare<br />
Marius J.J. de Vries<br />
Overl. 4 Siewan 5695<br />
5 juni 1935<br />
H.R.I.V. (Hij ruste in vrede)<br />
Hier rust<br />
De jongeman Mordechai<br />
zoon <strong>van</strong> Jakob de Vries<br />
Geboren uit 1 Hadas<br />
en begraven op 5 Si<strong>van</strong> (5)695 naar de<br />
kleine telling<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
1 / 1% is een afkorting <strong>van</strong>: 0/ $-&1%<br />
(geboren uit)<br />
graf 137 Mozes Polak<br />
.&9/- %-3 %:/<br />
15<br />
.&8*-! 9 0" %:/ 9 .&5<br />
$3 **(- +-% %8"9 &/! .:&<br />
;") & :#*& 5 8: *!7&/ -*-<br />
85- !:; "&) *, &" -5,1:<br />
.&*" 9"81&<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Mozes Polak<br />
echtgenoot <strong>van</strong><br />
H. Wijzenbeek<br />
Overl.6 tijwijs 5701 /5 januari 1941<br />
Mozes ging op naar boven<br />
Hier rust<br />
De vertegenwoordiger en leider 1 Mozes,<br />
zoon <strong>van</strong> Eliakum<br />
en de naam <strong>van</strong> zijn moeder: Rivkah – hij<br />
ging op naar het eeuwig leven op<br />
de avond voor het uitgaan <strong>van</strong> de hl.<br />
sabbat (paraschat wajegasj) 2 6 tevet<br />
en is begraven op de dinsdag die goed is, 3<br />
(5)701 naar de kleine telling.<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden. 4<br />
1 In de Hebreeuwse tekst is /&5 een afkorting<br />
<strong>van</strong>: #*%1/& 2195 (vertegenwoordiger en<br />
leider)<br />
2 :#*& %:95 is de naam <strong>van</strong> de lezing <strong>van</strong> de<br />
week op sabbat: ‘En hij naderde’. Genesis<br />
44:18-47:27<br />
3 De derde scheppingsdag is de enige dag<br />
waarop twee keer staat vermeld: ‘en God zag<br />
dat het goed was’ (Gen. 1:10.12.)<br />
4 De familie <strong>van</strong> de vrouw is hier blijkbaar<br />
belangrijk, omdat er gesproken wordt <strong>van</strong><br />
‘echtgenoot <strong>van</strong>...’.<br />
117
graf 138 Henriette Polak-Wijzenbeek<br />
--%;; !&% % ;!9* %:!<br />
)5<br />
%*51 %:95 *13- %98*& %"&:%<br />
118<br />
%:!<br />
%;(5:/- ;9)3& %-3"- $&",&<br />
9$%<br />
%*9! 8(7* 9 ;" *,T( /<br />
$3 T%- %,-% !-$139" %/! .:&<br />
9$! :$( :!9 $ ! -*-"<br />
85- !:; %/&9; 5 8:3 %9"81&<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Henriette Wijzenbeek,<br />
echtgenoote <strong>van</strong> M. Polak<br />
Overl. 30 Sjewat 5701 / 26 februari 1941<br />
Een vrouw die de Eeuwige vreest, die is te<br />
prijzen 1<br />
Hier ligt geborgen<br />
Een geachte vrouw, gewaardeerd door de<br />
arme, zij spreidde haar vleugels<br />
een sieraad en een kostbaar bezit voor haar<br />
man en een kroon voor haar familie<br />
Mevr. Chijkie, dochter <strong>van</strong> dhr. Izak Arieh<br />
en de naam <strong>van</strong> haar moeder: Brendele. Zij<br />
ging naar ’t eeuwige leven<br />
in de nacht <strong>van</strong> zondag – het begin <strong>van</strong> de<br />
maand – Adar<br />
Zij is begraven op de vooravond <strong>van</strong> de hl.<br />
sabbat 2 , (‘paraschat teroemah’ 3 ) (5)701<br />
naar de kleine telling.<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
1 Vgl. Spreuken 31:30b<br />
2 ‘De avond <strong>van</strong> de Heilige sabbat’ (:$8 ;":<br />
"93) is afgekort tot: 8:3<br />
3 %/&9; %:95 is de naam <strong>van</strong> de lezing <strong>van</strong> de<br />
week op sabbat: t.w. Exodus 25.<br />
graf 139 Mietje <strong>van</strong> Spier-Zwelheim<br />
)5<br />
%3&17& %"&:( %:!<br />
8(7* 9 ;" !-$1*/ /<br />
8(7* 9" *,$9/ 9 /-!<br />
+:; ;") ! %9)51<br />
Hier rust<br />
onze lieve moeder en oma<br />
Mietje Zwelheim<br />
weduwe <strong>van</strong><br />
Marcus <strong>van</strong> Spier<br />
Overl. 1 Teweth 5720<br />
31 december<br />
in den ouderdom <strong>van</strong> 85 jaar.<br />
11-12-1960<br />
%"71;<br />
Hier ligt geborgen<br />
Een geachte en bescheiden vrouw<br />
Mevr. Meindele, dochter <strong>van</strong> dhr. Izak,<br />
weduwe <strong>van</strong> dhr. Mordechai, zoon <strong>van</strong><br />
dhr. Izak<br />
Gestorven: 1 Tevet (5)720<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.
graf 140 Marcus <strong>van</strong> Spier<br />
15<br />
9:*& .; :*!<br />
8(7* 9 0" *,$9/ 9<br />
!1T: &/! .:&<br />
&:; !"9 !13:&% 9)51<br />
Hier rust<br />
onze brave man en vader<br />
Marcus <strong>van</strong> Spier<br />
Echtgenoot <strong>van</strong><br />
Mietje Zwelheim<br />
Overl. 21 Tisjrie<br />
28 sept. 5706<br />
in den ouderdom <strong>van</strong> 75 jaar.<br />
28-9-1946<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Een vroom en rechtschapen man 1<br />
dhr. Mordechai, zoon <strong>van</strong> dhr. Izak<br />
en de naam <strong>van</strong> zijn moeder: Siena<br />
Hij stierf ‘Hosanna Rabba’ 2 (5)706.<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in<br />
de bundel der levenden.<br />
1 Job 1:1 en 1:8<br />
2 De laatste dag <strong>van</strong> het loofhuttenfeest wordt<br />
ook wel ‘Hosanna Rabba’ genoemd. Op de<br />
zevende en laatste dag <strong>van</strong> dit feest wordt in<br />
de synagoge zevenmaal rond de torarol<br />
gegaan. De gebeden daarbij eindigen alle op<br />
één refrein: ‘Hosanna’. Omdat het ‘Hosanna’<br />
deze dag zoveel klinkt is de naam <strong>van</strong> de<br />
laatste dag ‘Hosanna Rabba’ – veel Hosanna.<br />
graf 141 Ruben Samuel Walg<br />
Hier rust<br />
mijn lieve zorgzame vader<br />
Ruben Samuel Walg<br />
Geb. 9 mei 1870<br />
Overl. 14 juni 1946<br />
119
120<br />
graf 142 Maurits Gans<br />
15<br />
&;,!-/" 9*%/ :*!<br />
&*(-&:- 0/!1 9*7<br />
;&*9"- $"&,/<br />
%/-: 9 0" %:/ 9<br />
%1% &/! .:&<br />
"*:; 9$! % &/-&3- +-%<br />
Hier rust onze lieve man en vader<br />
Maurits Gans<br />
Geb. te Zevenaar 21 Chesjwan<br />
26 october 5649<br />
Overl. te Culemborg 5 Adar<br />
1 Maart 5712<br />
Deze steen dient tevens ter<br />
herinnering aan zijn gedeporteerde<br />
zoons<br />
Salomon oud 23 jaar<br />
Henri oud 21 jaar<br />
Overl. te Auschwitz 31 mei 1944<br />
1-3-1952<br />
%"71;<br />
Hier rust<br />
Een bekwaam man in zijn werk<br />
een betrouwbare bode voor wie hem<br />
zendt 1<br />
eerbiedwaardig voor de schepselen<br />
Dhr. Mozes, zoon <strong>van</strong> dhr. Salomoh<br />
en de naam <strong>van</strong> zijn moeder: Hannah.<br />
Hij ging naar zijn wereld 2 op 5 Adar (5)712<br />
Moge zijn ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
1 Zie: Spreuken 25:13<br />
2 Lees: de eeuwigheid<br />
graf 143 Frederika Gans-<strong>van</strong> Gelder<br />
)5<br />
"- ;"&) %:!<br />
%-3" "- %" ()"<br />
%*1;/ '&3" %9#(<br />
*-;51 9 ;" %8"9 ;9/<br />
!-(39 %/! .:&<br />
%/-&3- %,-%<br />
",:; )": )"<br />
Hier rust onze lieve moeder<br />
en grootmoeder<br />
Frederika Gans – <strong>van</strong> Gelder<br />
Geb. te Winterswijk<br />
4 teweet / 22 december 5656<br />
Overl. te Amsterdam<br />
29 sjewat / 3 februari 5722<br />
3-2-1962<br />
%"71;<br />
Hier ligt geborgen<br />
Een vrouw, goed <strong>van</strong> hart<br />
Op haar vertrouwt het hart <strong>van</strong> haar man 1<br />
Zij omgordde haar lendenen met kracht 2<br />
Mevrouw Rivkah, dochter <strong>van</strong> dhr Naftali<br />
en de naam <strong>van</strong> haar moeder: Rechele<br />
Zij ging naar haar wereld 3<br />
29 sjevet (5)722<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
1 Spreuken 31:11<br />
2 Spreuken 31:17<br />
3 Lees: de eeuwigheid
graf 144 Eva Vorst<br />
)5<br />
.**( 9 ;" %&( /<br />
!,$!95 %/! .:&<br />
Hier rust Eva Vorst<br />
Geb. 25 oct. 1892<br />
Overl. 11 Aw 5749<br />
12 Aug. 1989<br />
%"71;<br />
Hier ligt geborgen<br />
Mw Chawa (Eva), dochter <strong>van</strong> dhr Chaim<br />
en de naam <strong>van</strong> haar moeder Fredke.<br />
Moge haar ziel gebonden zijn in de bundel<br />
der levenden.<br />
graf 145 Cato Pagrach-Polak<br />
graf 146 Sjaak Pagrach<br />
121
122<br />
Bijlage 17<br />
Lijst <strong>van</strong> in de Tweede Wereldoorlog vermoorde Culemborgse Joden<br />
naam geboren op overleden op<br />
Hermann Aussen 06-11-1906 Oberhausen (d) 24-02-1945 Buchenwald<br />
Rosa Eliza Aussen-Windmuller 26-10-1909 Zutphen 28-01-1944 Auschwitz<br />
Bernhard Aussen 15-04-1939 Culemborg 28-01-1944 Auschwitz<br />
Jetta de Beer-Frank 30-05-1863 Lienden 16-04-1943 Sobibor<br />
Henri Gans 28-02-1923 Zevenaar 31-05-1944 Auschwitz<br />
Salomon Gans 05-08-1921 Zevenaar 31-05-1944 Auschwitz<br />
Rebecca <strong>van</strong> Gelderen 10-03-1858 Culemborg 14-05-1943 Sobibor<br />
Mozes Wolf <strong>van</strong> Gelderen 28-11-1862 Culemborg 12-05-1943 Westerbork<br />
Hijman Mozes <strong>van</strong> Gelderen 25-01-1908 Rotterdam 31-03-1944 plaats onbekend<br />
Elisabeth <strong>van</strong> Gelderen-Fransman 28-09-1911 Rotterdam 02-11-1942 Auschwitz<br />
Elise <strong>van</strong> Gelderen 29-12-1932 Rotterdam 02-11-1942 Auschwitz<br />
Simon <strong>van</strong> Gelderen 28-01-1934 Rotterdam 02-11-1942 Auschwitz<br />
Betty Sara Löbschen 14-05-1880 Sonsbeck (d) 16-04-1943 Sobibor<br />
Meijer Alexander Mertz 23-09-1867 Culemborg 14-05-1943 Sobibor<br />
Roosje Mertz-Bacharach 18-07-1867 Arnhem 14-05-1943 Sobibor<br />
Sara Karoline Seckl-Mautner 06-07-1876 Stresmir (cs) 16-04-1943 Sobibor
naam geboren op overleden op<br />
Emmanuel <strong>van</strong> Spier 15-12-1880 Culemborg 16-04-1943 Sobibor<br />
Henriëtte <strong>van</strong> Spier-Beem 14-08-1881 Elburg 16-04-1943 Sobibor<br />
Isaac Abraham <strong>van</strong> Spier 13-10-1910 Culemborg 09-07-1943 Sobibor<br />
Abraham <strong>van</strong> Spier 27-05-1912 Culemborg 31-03-1943 Sobibor<br />
Saartje <strong>van</strong> Spier 30-07-1882 14-05-1943 Sobibor<br />
Abraham <strong>van</strong> Spier 13-12-1871 Culemborg 16-04-1943 Sobibor<br />
Henriëtte <strong>van</strong> Spier-Zwelheim 27-05-1872 Hilversum 16-04-1943 Sobibor<br />
Marcus Elias <strong>van</strong> Spier 03-10-1898 Culemborg 31-01-1943 Auschwitz<br />
Sara <strong>van</strong> Spier-Brommet 26-03-1901 Wilder<strong>van</strong>k 12-10-1942 Auschwitz<br />
Henriëtte <strong>van</strong> Spier 22-11-1922 Culemborg 12-10-1942 Auschwitz<br />
Amalia <strong>van</strong> Spier 24-01-1926 Culemborg 12-10-1942 Auschwitz<br />
Kaatje Vorst-<strong>van</strong> Leeuwen 19-10-1865 Eindhoven 28-01-1944 Auschwitz<br />
Gabriël Benjamin Walg 26-01-1868 Culemborg 16-04-1943 Sobibor<br />
Gabriël Isaac Wijsenbeek 12-10-1855 Culemborg 14-05-1943 Sobibor<br />
Johanna Wijsenbeek 27-10-1857 Culemborg 14-05-1943 Sobibor<br />
Rosetta Wijsenbeek 04-06-1862 Culemborg 14-05-1943 Sobibor<br />
Adriana Wijsenbeek 03-04-1864 Culemborg 14-05-1943 Sobibor<br />
Flora Henriëtte Wijzenbeek 21-04-1877 Culemborg 14-05-1943 Sobibor<br />
Samuel Josef Wijzenbeek 04-11-1880 Culemborg 14-05-1943 Sobibor<br />
Johanna Wijzenbeek-David 03-04-1880 Leer (d) 14-05-1943 Sobibor<br />
Louis Bernard Wijzenbeek 14-05-1904 Culemborg 28-05-1943 Sobibor<br />
Bernhard David Wijzenbeek 09-07-1905 Culemborg 28-05-1943 Sobibor<br />
123
,!7IJ0I0-ejjifa!<br />
ISBN 90-804998-5-4