SYLLABUS GRAMMATICA
SYLLABUS GRAMMATICA
SYLLABUS GRAMMATICA
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
<strong>SYLLABUS</strong> <strong>GRAMMATICA</strong><br />
A. Woordsoorten blz. 2<br />
B. Zinsdelen blz. 22<br />
C. Tijden van het werkwoord blz. 34<br />
D. Bedrijvende en Lijdende vorm blz. 36<br />
E. Oefenmateriaal blz. 38<br />
F. Lijst met afkortingen blz. 68<br />
G. Overzicht termen blz. 69<br />
H. Nawoord auteurs blz. 71<br />
1
A. Woordsoorten<br />
Deze syllabus behandelt de volgende woordsoorten:<br />
1. Werkwoord<br />
2. Lidwoord<br />
3. Zelfstandig naamwoord<br />
4. Bijvoeglijk naamwoord<br />
5. Voorzetsel<br />
6. Voornaamwoord<br />
7. Persoonlijk voornaamwoord<br />
8. Bezittelijk voornaamwoord<br />
9. Aanwijzend voornaamwoord<br />
10. Betrekkelijk voornaamwoord<br />
11. Vragend voornaamwoord<br />
12. Wederkerend voornaamwoord<br />
13. Telwoord<br />
14. Bijwoord<br />
2
Werkwoord<br />
Belangrijkste kenmerk: een werkwoord kan in allerlei vormen voorkomen.<br />
Voorbeeld: lopen – loop – loopt – liep – liepen - gelopen<br />
denken – denk – denkt – dacht – dachten – gedacht<br />
De volgende 3 vormen van een werkwoord moet je kunnen onderscheiden:<br />
a. infinitief<br />
b. persoonsvorm<br />
c. voltooid deelwoord<br />
Infinitief Persoonsvorm Voltooid deelwoord<br />
hele werkwoord<br />
denken<br />
Kenmerken:<br />
- Je kunt de persoonsvorm in een andere<br />
tijd zetten.<br />
- De persoonsvorm hoort bij de 1 e , 2 e of<br />
3 e persoon enkelvoud of meervoud.<br />
- Bij een vraagzin komt de persoonsvorm<br />
naar voren.<br />
EV<br />
T.T V.T<br />
1 e persoon denk dacht<br />
2 e persoon denkt dacht<br />
3 e persoon denkt dacht<br />
MV<br />
1 e persoon denken dachten<br />
2 e persoon denken dachten<br />
3 e persoon denken dachten<br />
- Je kunt in een zin met een<br />
voltooid deelwoord met<br />
behulp van één van de<br />
volgende werkwoorden<br />
vormen:<br />
HEBBEN<br />
ZIJN<br />
WORDEN<br />
(ik HEB dat) gedacht.<br />
3
Opdracht: Zoek de werkwoorden in de volgende zinnen en noteer in welke vorm ze<br />
staan: infinitief, persoonsvorm of voltooid deelwoord.<br />
1. Ik wil er niet aan denken.<br />
2. Denken jullie vaak aan de vakantie?<br />
3. Wat zou hij daarvan kunnen denken?<br />
4. Door de spanning kon hij niet meer goed denken.<br />
5. Heb jij dat ook gedacht?<br />
Opdracht: maak zelf een schema van de werkwoorden hebben, zijn en worden.<br />
4
1. Lidwoord<br />
Er zijn 3 lidwoorden: a) de, het<br />
b) een<br />
Voorbeeld: a) de hond b) een hond<br />
het huis een huis<br />
Opmerking 1: De lidwoorden het en een kunnen verkort worden tot ’t en ‘n.<br />
Voorbeeld: ’t huis en ’n hond.<br />
Opmerking 2: Het lidwoord de kent enkele oude vormen: des, der en den. Die oude<br />
vormen komen voor in vaste uitdrukkingen.<br />
Voorbeelden: De tand des tijds.<br />
De dag des Heren.<br />
In naam der wet.<br />
Het boek der boeken.<br />
Op den duur.<br />
In den beginne.<br />
Opmerking 3: Soms gebruiken we ’s in plaats van des.<br />
Voorbeelden: ’s Morgens staan we altijd vroeg op.<br />
’s Winters gaan we altijd een week naar Oostenrijk op vakantie.<br />
5
2. Zelfstandig naamwoord<br />
Een zelfstandig naamwoord noemt iets of iemand.<br />
Kenmerk: Je kunt er een lidwoord voor zetten.<br />
Voorbeeld: huis - het huis, een huis.<br />
hond - de hond, een hond.<br />
keukens - de keukens.<br />
Dus zelfstandig naamwoord zijn:<br />
man, kind, kinderen, leeuw, begonia, tulpen, bank, stoeltje, kasten, verstand, taal,<br />
verfrissing, begeleiding.<br />
Opmerking 1: namen van mensen, dieren en dingen zelf, hun eigen naam dus,<br />
noemen we ook zelfstandig naamwoord (meestal kun je daar geen lidwoord voor<br />
zetten).<br />
Voorbeeld: Karel, Bonzo, Frankrijk.<br />
Opmerking 2: soms lijkt een zelfstandig naamwoord erg veel op een werkwoord.<br />
Let op dit verschil:<br />
Ik ga mijn auto parkeren - parkeren: werkwoord, infinitief<br />
Het parkeren is lastig - parkeren: zelfstandig naamwoord (met “het”)<br />
Zij praten de hele les - praten: werkwoord, persoonsvorm<br />
Het praten van jou is hinderlijk - praten : zelfstandig naamwoord (met “het”)<br />
6
4. Bijvoeglijk naamwoord<br />
Een bijvoeglijk naamwoord zegt iets van een zelfstandig naamwoord. (zie voorbeeld<br />
A)<br />
Ook kan het iets zeggen van een ander zelfstandig woord. (zie voorbeeld B)<br />
Voorbeelden a): de verkouden toneelspeler<br />
de vriendelijke oude dame.<br />
een gouden horloge.<br />
het Nederlands elftal.<br />
Plaats: vaak staat het bijvoeglijk naamwoord tussen het lidwoord en het<br />
zelfstandig naamwoord in. (zie boven). Het bijvoeglijk naamwoord kan ook een eindje<br />
verder staan.<br />
de toneelspeler is verkouden.<br />
het boek is mooi.<br />
Voorbeelden b): hij is verkouden. (verkouden hoort bij “hij”)<br />
zij wil leuk zijn. (leuk hoort bij “zij”)<br />
Opmerking 1: We kunnen voltooide deelwoorden gebruiken als bijvoeglijke<br />
naamwoorden; we noemen ze dan bijvoeglijke naamwoorden.<br />
getrouwd - de getrouwde toneelspeler.<br />
besteld - het bestelde boek.<br />
verkocht - het verkochte kaartje.<br />
gebroken - het gebroken vaasje.<br />
Opmerking 2: Het bijvoeglijke naamwoord kan van vorm veranderen<br />
Groot - groter - grootst<br />
Grote - grotere - grootste<br />
Mooi<br />
stellende trap<br />
een mooi boek - mooi: bijvoeglijk naamwoord<br />
een mooier boek - mooier: bijvoeglijk naamwoord<br />
het mooiste boek - mooiste: bijvoeglijk naamwoord.<br />
7
5. Voorzetsel<br />
Een voorzetsel staat aan het begin van een groepje woorden. Kenmerk: je kunt het<br />
zetten voor een zelfstandig naamwoord of voor een combinatie van een lidwoord en<br />
een zelfstandig naamwoord, waarmee het een geheel vormt.<br />
Voorbeeld 1: op tafel<br />
aan tafel<br />
Voorbeeld 2: de tafel Op de tafel<br />
Naast de tafel<br />
Lidw. Zelfst. Nw. Voor de tafel<br />
Achter de tafel<br />
Tussen de tafels<br />
Bij de tafel<br />
De les Gedurende de les<br />
Lidw. Zelfst. Nw. Tijdens de les<br />
Na de les<br />
Enkele lastige voorzetsels: ondanks, tijdens, zonder, via, te, per.<br />
In de volgende zinnen zijn enkele voorzetsels onderstreept:<br />
1. Op zondag heeft mijn zoontje bij kinderen van kennissen in de tuin gespeeld,<br />
tegen zessen kom ik hem halen.<br />
2. In een gat, dat ze gegraven hebben, zit hij, met rode konen van genot, zodat het<br />
moeilijk is<br />
3. Ondanks de warmte kwam hij per auto.<br />
4. Vijf minuten na het ongeluk was de politie al ter plaatse.<br />
5. Ten behoeve van de misdeelde ouden van dagen werd er zaterdag huis aan huis<br />
gecollecteerd.<br />
8
6. Voornaamwoord<br />
Vergelijk de volgende 2 zinnen:<br />
1. De winkelier verkoopt een feestsigaar aan de klant.<br />
2. Hij verkoopt die aan hem.<br />
In zin 1 weten we met wie en waarmee we te maken hebben. “Winkelier”, “klant” en<br />
“feestsigaar” noemen iets; het zijn zelfstandige naamwoorden. Zulke woorden<br />
hebben zelf een betekenis.<br />
In zin 2 hebben “Hij”, “die” en “hem” zelf geen betekenis. Deze woorden staan in de<br />
plaats van voornaamwoorden:<br />
Hij: winkelier<br />
die: feestsigaar<br />
hem: klant<br />
Hij, die en hem noemen we voornaamwoorden.<br />
Opdracht: zet voornaamwoorden op de plaats van naamwoorden.<br />
1. De bakker gaat het brood bakken.<br />
2. De vrouw geeft het geld aan de dokter.<br />
3. De leerlingen weten het antwoord.<br />
Er zijn verschillende voornaamwoorden.<br />
In deze syllabus volgen: a) Persoonlijke voornaamwoord<br />
b) Bezittelijke voornaamwoord<br />
c) Aanwijzend voornaamwoord<br />
d) Betrekkelijk voornaamwoord<br />
e) Vragend voornaamwoord<br />
f) Wederkerend voornaamwoord<br />
9
7. Persoonlijk Voornaamwoord<br />
Een persoonlijk voornaamwoord is een klein woord dat op zichzelf staat; je duidt er<br />
een mens, een plant, dier, of ding mee aan. Een persoonlijk voornaamwoord noemt<br />
dus niet de naam.<br />
Vergelijk:<br />
Hij is aardig - Hij: persoonlijk voornaamwoord<br />
De tandarts is aardig - tandarts: zelfstandig naamwoord<br />
De radio is kapot - radio: zelfstandig naamwoord<br />
Hij is kapot - Hij: persoonlijk voornaamwoord<br />
Schema van het persoonlijk voornaamwoord<br />
EV<br />
1 e persoon<br />
2 e persoon<br />
3 e persoon<br />
MV<br />
1 e persoon<br />
2 e persoon<br />
3 e persoon<br />
Vergelijk:<br />
Als onderwerp gebruikt Niet als onderwerp gebruikt<br />
ik<br />
jij, je u<br />
hij<br />
zij, ze<br />
het<br />
wij, we<br />
jullie, u, je<br />
zij, ze<br />
mij, me<br />
jou, je, u<br />
hem<br />
haar<br />
het<br />
ons<br />
jullie<br />
hun (meew. voorwerp)<br />
hen (lijd. vw; na voorz.)<br />
Ik ga naar huis ik en mij zijn beide persoonlijk voornaamwoord.<br />
De man ziet mij<br />
Opmerking 1: Het woordje “het” kan lidwoord zijn, maar je kunt het ook als persoonlijk<br />
voornaamwoord in de 3 e persoon enkelvoud tegenkomen.<br />
Verschil: - een lidwoord hoort bij een zelfstandig naamwoord dat er achter staat;<br />
- een persoonlijk voornaamwoord staat voor iets in de plaats.<br />
ze<br />
10
Vergelijk: Ik lees het boek - het: lidwoord (hoort bij boek)<br />
Ik lees het - het: persoonlijk voornaamwoord<br />
Het door de auto aangereden kind is niet gewond - het: lidwoord<br />
Het is niet gewond - het: persoonlijk voornaamwoord<br />
Opdracht: benoem “het” in de volgende zinnen (lidwoord of persoonlijk<br />
voornaamwoord).<br />
1. Vanmorgen heb ik onderweg het ongeluk gezien.<br />
2. Het was verschrikkelijk.<br />
3. Ik kan het nauwelijks beschrijven.<br />
4. Misschien was het hele geval niet nodig geweest.<br />
5. Het gisteren besproken plan is nu al uitgewerkt.<br />
6. Geloof jij het?<br />
Opmerking 2: de volgende zin is onjuist:<br />
Mij gaat naar de stad.<br />
Op de plaats van “mij” moet “ik” staan, uit het onderwerpsrijtje van de persoonlijke<br />
voornaamwoorden.<br />
Schrijf dus ook:<br />
Zij gaan naar de stad.<br />
Niet: Hun gaan naar de stad.<br />
11
8. Bezittelijk voornaamwoord<br />
Het bezittelijk voornaamwoord geeft in zijn eentje een bezit aan. (Je hebt dus niet het<br />
voorzetsel “van” nodig).<br />
Schema van het bezittelijk voornaamwoord.<br />
Enkelvoud<br />
1 e persoon<br />
2 e persoon<br />
3 e persoon<br />
Meervoud<br />
1 e persoon<br />
2 e persoon<br />
3 e persoon<br />
Let op!<br />
mijn - mijn beker, mijn boeken<br />
jouw, uw, je - jouw familie, uw krant, je vader<br />
zijn, haar - zijn tas, haar jas, zijn school, haar<br />
vaderland<br />
ons, onze - ons huis, onze keuken<br />
jullie, uw, je - jullie verhaal, je fietsen<br />
hun - hun kind, hun ouders<br />
Dat krijgt hij van ons - ons: persoonlijk voornaamwoord<br />
Ons broertje heeft een nieuwe fiets - ons: bezittelijk voornaamwoord<br />
Die tuin is van ons. - ons: persoonlijk voornaamwoord<br />
Onze vriendin is geslaagd - ons: bezittelijk voornaamwoord<br />
Opdracht: benoem de onderstreepte woorden<br />
1. Daar gaat jouw vader.<br />
2. In hun auto zit een radio.<br />
3. Is dit uw tijdschrift.<br />
4. Is dit tijdschrift van u?<br />
5. Die fiets is van mij.<br />
6. Het is mijn fiets.<br />
7. Dat zijn zijn gedachten over deze zaak.<br />
8. Hebben jullie je fietsen weggezet?<br />
12
9. Aanwijzend voornaamwoord<br />
Een aanwijzend voornaamwoord is eigenlijk een versterkt lidwoord. Het wijst<br />
nadrukkelijk iets aan. De vier bekendste aanwijzende voornaamwoorden zijn:<br />
deze, die, dat, dit.<br />
Voorbeeld: deze kinderen<br />
die mensen<br />
dat meisje<br />
dit portret<br />
Schema van de vier bekendste aanwijzende voornaamwoorden.<br />
lidwoord: de<br />
(bij: “de-woord”)<br />
lidwoord: het<br />
(bij “het-woord”)<br />
dichtbij<br />
deze<br />
(deze jongen)<br />
dit<br />
(dit meisje)<br />
verder weg<br />
die<br />
(die jongen)<br />
dat<br />
(dat meisje)<br />
Opmerking 1: meestal staat het aanwijzend voornaamwoord voor het zelfstandig<br />
voornaamwoord (a). Het kan echter ook op zichzelf staan (b).<br />
Voorbeeld: de tafel - deze tafel - die tafel<br />
a) lidw. zelfst. nw. aanw. vnw. aanw. vnw.<br />
het paard - dit paard - dat paard<br />
lidw. zelfst. nw. aanw. vnw. aanw. vnw.<br />
b) dit is leuk<br />
die is goed het aanw. vnw. staat op zichzelf<br />
ik wil deze wel kopen<br />
ik wil dat wel hebben<br />
Opmerking 2: je kunt controleren of “deze”, “die”, “dit” en “dat” aanwijzend zijn<br />
want “deze” of “die” kun je onderling vervangen.<br />
deze tafel – die tafel ; deze bloem – die bloem<br />
“dit” en “dat” kun je onderling vervangen<br />
dit is leuk - dat is leuk<br />
13
Opmerking 3: de volgende woorden moet je ook als aanwijzend<br />
voornaamwoord kennen:<br />
dezelfde - wij hebben dezelfde boeken op school<br />
hetzelfde - in hetzelfde geval moet je het weer zo doen<br />
zo’n - zo’n situatie komt niet vaak voor<br />
zulke - ik lust zulke koekjes niet<br />
dergelijke - ik lust dergelijke koekjes niet.<br />
14
10. Betrekkelijk voornaamwoord<br />
Het betrekkelijk voornaamwoord verwijst naar iets, wat eerder genoemd is, het<br />
zogenaamde antecedent.<br />
Schematisch: ant., betr. vnw.<br />
Voorbeeld: de boom, die ik ga omhakken<br />
lidw. zelfst. nw. betr. vnw.<br />
ant.<br />
Je moet de volgende vier betrekkelijke voornaamwoorden kennen:<br />
die, dat, wie, want.<br />
I We gebruiken het betrekkelijk voornaamwoord “die”, als het antecedent een<br />
“de-woord” is, of als het antecedent in het meervoud staat.<br />
Voorbeeld: De man, die daar loopt, is mijn vader.<br />
ant.<br />
Boeken, die ik niet leuk vind, geef ik weg.<br />
ant.<br />
II We gebruiken het betrekkelijk voornaamwoord “dat”, als het antecedent een<br />
“het-woord” is.<br />
Voorbeeld: Het boek, dat ik lees is leuk.<br />
ant.<br />
III We gebruiken het betrekkelijk voornaamwoord “wie”, als het antecedent een<br />
persoon is en er bovendien een voorzetsel voor het betrekkelijk voornaamwoord<br />
staat.<br />
Voorbeeld: De man, met wie ik een gesprek voerde.<br />
ant. voorz.<br />
De oude vrouw, voor wie ik boodschappen doe.<br />
Ant. voorz.<br />
Opmerking 1: als je een voorzetsel gaat gebruiken en het antecedent is geen persoon,<br />
gebruik je woorden als “waardoor”, “waarop”, “waarvoor” en “waarmee”. Zulke<br />
woorden zijn geen betrekkelijke voornaamwoorden.<br />
Als je gaat schrijven, let dan op het verschil:<br />
- de jongen, met wie ik ga voetballen.<br />
- de bal, waarmee ik ga voetballen.<br />
15
IV We gebruiken het betrekkelijk voornaamwoord “wat” in de volgende<br />
gevallen:<br />
a. Het antecedent is een overtreffende trap.<br />
Voorbeeld: Het leukste, wat ik heb meegemaakt.<br />
ant. betr. vnw.<br />
b. Het antecedent is een hele zin.<br />
Voorbeeld: Hij ging de hele dag vissen, wat zijn vrouw niet leuk vond.<br />
ant. betr. vnw.<br />
c. Het antecedent is “dat”, “iets”, “niets”, “alles”.<br />
Voorbeeld: Dat, wat hij deed, was niet leuk.<br />
ant. betr. vnw<br />
Iets, wat ik wil weten, zoek ik op.<br />
ant. betr. vnw<br />
Opmerking 2: verwar de betrekkelijke voornaamwoorden “die”, “dat” niet met de<br />
aanwijzende voornaamwoorden “die” en “dat”.<br />
Vergelijk: - De boom, die ik ga omhakken die: betr. vnw. bij ant. “de boom”<br />
- Die boom ga ik omhakken die: aanw. vnw.<br />
- Het boek, dat ik lees, is spannend dat: betr. vnw. bij ant. “Het boek”<br />
- Dat boek is spannend. Dat: aanw. vnw.<br />
Opmerking 3: Ingesloten antecedent.<br />
Degene, die dat zegt, is niet te vertrouwen.<br />
ant. betr. vnw.<br />
Wie dat zegt, is niet te vertrouwen.<br />
Wanneer je “wie” kunt vervangen door “degene, die” dan is “wie” altijd betrekkelijk<br />
voornaamwoord. Je ziet geen antecedent; dat zit dan eigenlijk in “wie” ingesloten.<br />
Dat, wat hij zegt, is niet waar.<br />
ant. betr. vnw.<br />
wat hij zegt is niet waar.<br />
Wanneer je “wat” kunt vervangen door “dat, wat” dan is “wat”altijd betrekkelijk<br />
voornaamwoord.<br />
16
Opdracht: ga na welk betrekkelijk voornaamwoord je moet invullen.<br />
1. Die man heeft een plan …… onuitvoerbaar is.<br />
2. De leerling …… nu nog wat zegt, krijgt strafwerk.<br />
3. Hij was blij met zijn goede cijfer, …… liet hij duidelijk merken.<br />
4. De jongens, met …… ik altijd voetbal.<br />
5. Daar loopt de man, aan …… ik een grote hekel heb.<br />
6. Dat is iets, …… ik nooit begrijpen zal.<br />
7. …… jij daar zegt, geloof ik niet.<br />
8. …… niet horen wil, moet maar voelen.<br />
9. Huizen …… in deze wijk staan, zijn nauwelijks verkoopbaar.<br />
17
11. Vragend voornaamwoord<br />
Met een vragend voornaamwoord kun je vragen naar iemand of iets.<br />
De volgende vier vragende voornaamwoorden moet je kennen:<br />
- wie<br />
- wat<br />
- welk<br />
- wat voor (een)<br />
Voorbeeld: Wie loopt daar?<br />
Wat zeg je?<br />
Welke tuin is van jullie?<br />
Wat voor (een) auto heeft hij gekocht?<br />
Opmerking 1: verwar de vragende voornaamwoorden “wie” of “wat” niet met de<br />
betrekkelijke voornaamwoorden “wie” en “wat”.<br />
Vergelijk:<br />
- Wie leent mij een tientje? - Wie: vragend voornaamwoord<br />
- Wat wil je hebben? - Wat: vragend voornaamwoord<br />
- De man, met wie ik wed om een tientje, … - Wie: betr. vnw.<br />
- Hij luisterde niet, wat ik vervelend vond - Wie: betr. vnw.<br />
- Wie dat doet, krijgt straf. - Wie: betr. vnw. ingesloten ant.<br />
- Wat hij ziet, wil hij hebben? - Wat: betr. vnw. ingesloten ant.<br />
Opmerking 2: niet alle vragende woorden zijn vragend voornaamwoord. Woorden als<br />
“wanneer” en “waar” zijn bijvoorbeeld bijwoord. (zie blz. 20)<br />
18
12. Wederkerend voornaamwoord.<br />
Er bestaan infinitieven, waarbij het woordje “zich” hoort. We noemen de<br />
werkwoorden waarbij dat voorkomt, wederkerende voornaamwoorden.<br />
Voorbeeld: zich vergissen, zich schamen, zich verspreken.<br />
Als je een wederkerend werkwoord gebruikt, komt bij iedere persoon (1 e , 2 e , 3 e<br />
persoon enkelvoud en meervoud) een wederkerend voornaamwoord te staan.<br />
Hieronder zijn de wederkerende voornaamwoorden steeds onderstreept.<br />
Ik vergis me (1 e persoon enkelvoud)<br />
Jij schaamde je. (2 e persoon enkelvoud)<br />
Hij verspreekt zich (3 e persoon enkelvoud)<br />
Wij verslapen ons regelmatig (1 e persoon meervoud)<br />
Jullie gedragen je netjes (2 e persoon meervoud)<br />
Zijn sloven zich uit (3 e persoon meervoud)<br />
19
13. Telwoord<br />
Een telwoord geeft een hoeveelheid of een plaats in de reeks aan.<br />
Hoeveelheid: drie, acht, miljoen<br />
Plaats in een reeks: derde, achtste, miljoenste<br />
Enkele lastige telwoorden: enkele<br />
sommige<br />
vele<br />
weinige<br />
alle<br />
beide<br />
talloze<br />
eerste<br />
laatste<br />
Opmerking: verwar telwoorden niet met bijvoeglijke naamwoorden.<br />
Vergelijk:<br />
- Enthousiaste toehoorders applaudisseerden - Enthousiaste: bijv. nw.<br />
- Enkele toehoorders applaudisseerden. - Enkele: telwoord<br />
20
14. Bijwoord<br />
I Een bijwoord zegt iets van - een of meer werkwoorden<br />
of - een bijvoeglijk naamwoord<br />
of - een ander bijwoord<br />
Voorbeeld:<br />
1. Hij schrijft duidelijk. - duidelijk hoort bij het werkwoord schrijft.<br />
2. De toneelspeler is erg verkouden - erg hoort bij het bijv. nw. verkouden.<br />
3. Hij is heel erg verkouden - heel hoort bij het bijwoord erg.<br />
Opmerking 1: verwar het bijwoord niet met het bijvoeglijk naamwoord. Kijk dit nog eens na<br />
bij woordsoort 4.<br />
Vergelijk:<br />
- De leerling is ziek. - ziek hoort bij leerling, dus ziek is bijv. nw.<br />
- De leerling is erg ziek. - erg hoort bij ziek, dus erg is een bijwoord.<br />
- Die tekening is lelijk. - lelijk hoort bij tekening, dus lelijk is een bijv. nw.<br />
- Dat is een lelijk huis. - lelijk hoort bij huis, dus lelijk is een bijv. nw.<br />
- Hij tekent lelijk. - lelijk hoort bij tekent, dus lelijk is een bijwoord.<br />
II Als een bijwoordelijke bepaling uit één woord bestaat, is dat woord een<br />
bijwoord. (zie blz. 32)<br />
Voorbeelden: Gisteren kwam hij niet opdagen.<br />
Daar loopt hij nu.<br />
Ik zal niet komen.<br />
Opeens was hij er.<br />
Waar is hij?<br />
Wanneer kom je?<br />
Waarom doe je dat?<br />
21
B. ZINSDELEN<br />
1. Zinnen knippen blz.<br />
2. Onderwerp blz.<br />
3. Werkwoordelijk gezegde blz.<br />
4. Lijdend voorwerp blz.<br />
5. Meewerkend voorwerp blz.<br />
6. Bijwoordelijke bepaling blz.<br />
7. Naamwoordelijk gezegde blz.<br />
8. Werkwoordsoorten blz.<br />
22
1. Zinnen knippen<br />
Een zin kun je in verschillende stukken verdelen. Die stukken noemen we zinsdelen.<br />
Een zinsdelen kan bestaan uit één woord of uit meerdere woorden die bij elkaar<br />
horen. Als je wilt weten uit hoeveel zinsdelen een zin bestaat moet je eens nagaan<br />
welke woorden bij verplaatsing altijd bij elkaar blijven zonder dat de betekenis<br />
verandert.<br />
Voorbeeld: Volgende maand koopt mijn vader een nieuwe auto.<br />
Een nieuwe auto koopt mijn vader volgende maand.<br />
Mijn vader koopt volgende maand een nieuwe auto.<br />
Koopt mijn vader volgende maand een nieuwe auto?<br />
Je merkt nu dat we te maken hebben met vier zinsdelen:<br />
volgende maand, mijn vader, een nieuwe auto en het zinsdeel koopt, dat uit één<br />
woord bestaat.<br />
Opmerking 1:<br />
Voorbeeld: Dat had hij nooit gedacht.<br />
had en gedacht staan niet bij elkaar. Toch is had gedacht één zinsdeel. We noemen<br />
het werkwoordelijk gezegde. Het zinsdeel gezegde is het enige zinsdeel waarvan de<br />
onderdelen niet bij elkaar hoeven te staan. (zie blz.).<br />
Opmerking 2: Wat vóór de persoonsvorm staat, is in zijn geheel een zinsdeel.<br />
Voorbeeld: Het statige, oude huis aan de overkant van de straat wordt<br />
gerestaureerd.<br />
23
2. Onderwerp<br />
Als je het onderwerp wilt vinden, moet je eerst bepalen wat de persoonsvorm is (zie<br />
blz.). Als de persoonsvorm in het enkelvoud staat, moet je er meervoud van maken.<br />
Het zinsdeel dat dan mee moet veranderen (dus ook in het meervoud moet staan), is<br />
het onderwerp.<br />
Voorbeeld: De man loopt op straat.<br />
Als je van loopt lopen maakt, moet de man veranderen in de mannen.<br />
De man is dus het onderwerp.<br />
Staat de persoonsvorm in het meervoud, maak er dan enkelvoud van. Ook dan is het<br />
zinsdeel dat mee moet veranderen (dus ook in het enkelvoud moet staan) het<br />
onderwerp.<br />
Voorbeeld: De kinderen fietsen naar school.<br />
Als je van fietsen fietst maakt, moet het zinsdeel de kinderen<br />
veranderen in het kind. De kinderen is dus het onderwerp.<br />
Er is nog een andere manier om het onderwerp te vinden. Stel de vraag: wie of wat +<br />
gezegde (wordt hierna behandeld). Het antwoord op die vraag noem je het<br />
onderwerp.<br />
Voorbeeld: Mijn vrienden zijn naar huis gegaan.<br />
Vraag: Wie zijn gegaan? Antwoord: mijn vrienden. Mijn vrienden is dus<br />
het onderwerp.<br />
Opmerking 1: Het onderwerp begint nóóit met een voorzetsel.<br />
Opmerking 2: Het onderwerp hoeft niet vooraan de zin te staan.<br />
24
3. Werkwoordelijk gezegde<br />
Het gezegde is een zinsdeel dat iets zegt van het onderwerp. We maken onderscheid<br />
tussen het werkwoordelijk en het naamwoordelijk gezegde. Eerst behandelen we het<br />
werkwoordelijk gezegde.<br />
Het werkwoordelijk gezegde bevat altijd de persoonsvorm; daarbij kunnen andere<br />
werkwoordsvormen komen (infinitief, voltooid deelwoord) die je met de<br />
persoonsvorm kunt combineren.<br />
Voorbeelden: Dat doet hij nooit.<br />
doet is het werkwoordelijk gezegde.<br />
Dat had hij beter niet kunnen doen.<br />
had kunnen doen is het werkwoordelijk gezegde.<br />
Zoals je merkt, hoeven de onderdelen die samen het werkwoordelijk gezegde, niet bij<br />
elkaar te staan. In de voorbeeldzin staan de woorden hij, beter en niet tussen had en<br />
kunnen. In dit opzicht vormt het zinsdeel gezegde een uitzondering: als een ander<br />
zinsdeel uit meer dan één woord bestaat, staan die woorden wel altijd bij elkaar.<br />
25
4. Lijdend voorwerp<br />
Het lijdend voorwerp is een zinsdeel dat alleen voorkomt in zinnen met een<br />
werkwoordelijk gezegde. Zinnen met een naamwoordelijk gezegde, een zinsdeel dat<br />
we later zullen behandelen, hebben nooit een lijdend voorwerp.<br />
Het lijdend voorwerp vind je door de vraag te stellen: wie of wat + werkwoordelijk<br />
gezegde + onderwerp. Het antwoord op die vraag is het lijdend voorwerp.<br />
Voorbeeld: De meester strafte zijn leerlingen.<br />
Vraag: Wie strafte (ww. gez.) de meester (onderwerp)?<br />
Antwoord: Zijn leerlingen. Zijn leerlingen is het lijdend voorwerp.<br />
Voorbeeld: Die aannemer bouwt mooie huizen.<br />
Vraag: Wat bouwt (ww. gez.) die aannemer (onderwerp)?<br />
Antwoord: Mooie huizen. Mooie huizen is het lijdend voorwerp.<br />
Opmerking 1: Het lijdend voorwerp begint nóóit met een voorzetsel.<br />
Opmerking 2: Niet in iedere zin vind je een lijdend voorwerp. Je hebt al geleerd dat<br />
zinnen met een naamwoordelijk gezegde nooit een lijdend voorwerp bevatten. Ook<br />
niet alle zinnen met een werkwoordelijk gezegde hebben een voorwerp.<br />
Voorbeelden: Vader slaapt.<br />
Het huis op de hoek wordt verkocht<br />
Onze buren gaan verhuizen.<br />
De kinderen spelen op straat.<br />
Opmerking 3: In zinnen met een vorm van het werkwoord zijn of worden staat nooit<br />
een lijdend voorwerp.<br />
26
5. Meewerkend voorwerp<br />
Het meewerkend voorwerp is het zinsdeel waar je aan voor kunt zetten.<br />
Voorbeeld: Mijn vader geeft mijn moeder een bos bloemen.<br />
Vóór het zinsdeel mijn moeder kun je aan zetten. De zin wordt nu:<br />
Mijn vader geeft aan mijn moeder een bos bloemen. Mijn moeder is<br />
dan het meewerkend voorwerp.<br />
Een meewerkend voorwerp kan ook met aan beginnen. Een zinsdeel dat met aan<br />
begint, is meewerkend voorwerp als je aan kunt weglaten.<br />
Voorbeeld: Mijn vader geeft een mooi cadeau aan mijn broertje.<br />
Je kunt het woordje aan hier weglaten. De zin wordt nu:<br />
Mijn vader geeft mijn broertje een mooi cadeau. Aan mijn broertje is<br />
dan het meewerkend voorwerp.<br />
Let op: Hij zit aan de kant van de weg. Aan kun je hier niet weglaten. Aan de kant van<br />
de weg is dus géén meewerkend voorwerp.<br />
Opmerking 1: Wat voor het woordje aan geldt, geldt ook voor het woordje voor.<br />
In de zin “Mijn vader heeft voor mijn moeder een kopje koffie<br />
ingeschonken” is voor mijn moeder meewerkend voorwerp.<br />
Opmerking 2: In lang niet alle zinnen komt een meewerkend voor.<br />
27
6. Bijwoordelijke bepaling<br />
Bijwoordelijke bepalingen zeggen iets van het gezegde of van de gehele zin. Zij geven<br />
antwoord op vragen als: wanneer, waar, waarmee, waarheen, waardoor, hoelang,<br />
etc.<br />
Voorbeeld: De jongens hebben gisteren gevoetbald.<br />
Vraag: Wanneer hebben de jongens gevoetbald?<br />
Antwoord: gisteren. Gisteren is een bijwoordelijk bepaling.<br />
Voorbeeld: Op het dak van ons huis staat een televisie-antenne.<br />
Vraag: Waar staat een televisie-antenne?<br />
Antwoord: op het dak van ons huis. Op het dak van ons huis is een bijwoordelijke<br />
bepaling.<br />
Voorbeeld: Hij is twee weken met vakantie geweest.<br />
Vraag: Hoelang is hij op vakantie geweest?<br />
Antwoord: twee weken. Twee weken is een bijwoordelijke bepaling.<br />
Opmerking 1: Niet iedere zin bevat een bijwoordelijke bepaling.<br />
Opmerking 2: In een zin kan meer dan één bijwoordelijke bepaling voorkomen.<br />
Voorbeeld: Ik ga altijd op de fiets naar school.<br />
Altijd, op de fiets, en naar school zijn drie bijwoordelijke bepaling.<br />
28
7. Naamwoordelijk gezegde<br />
Als je kijkt naar het zinnetje “de schaatsenrijder is gevallen”, merk je op dat de<br />
persoonsvorm niet alleen het gezegde kan vormen. De persoonsvorm is betekent zo<br />
weinig dat hij nauwelijks iets van het onderwerp zegt. Je moet is hier combineren<br />
met het voltooid deelwoord gevallen, dat een duidelijke betekenis heeft. Is gevallen<br />
zegt wel iets van het onderwerp; is gevallen is werkwoordelijk gezegde.<br />
Soms is het zo dat de persoonsvorm niet alleen het gezegde kan vormen, terwijl er<br />
ook geen andere werkwoordsvorm met een duidelijke betekenis in de zin staat, die je<br />
met de persoonsvorm kunt combineren.<br />
Voorbeeld: Zijn vader is winkelier.<br />
Is zegt niets van het onderwerp zijn vader en kan dus geen gezegde<br />
genoemd worden. De persoonsvorm is heeft aanvulling nodig om een<br />
gezegde te kunnen vormen dat ook werkelijk iets van het onderwerp<br />
zegt.<br />
Die aanvulling vind je hier niet in de vorm van een ander werkwoord,<br />
maar in de vorm van het zelfstandig naamwoord winkelier. We zeggen<br />
nu: is winkelier is naamwoordelijk gezegde.<br />
De aanvulling kan ook een bijvoeglijk naamwoord zijn.<br />
Voorbeeld: Zijn vader is aardig.<br />
is aardig is dan naamwoordelijk gezegde.<br />
Een naamwoordelijk gezegde is alleen mogelijk bij de werkwoorden:<br />
zijn, worden, schijnen, lijken, blijken, blijven.<br />
We noemen ze koppelwerkwoorden.<br />
Voorbeelden: Mijn zusje is ziek.<br />
Hij wordt een goede vakman.<br />
Die leraar schijnt vriendelijk.<br />
Zij lijkt dom.<br />
De auto van mijn vader blijkt slecht.<br />
Cruijff blijft onze beste voetballer.<br />
Een naamwoordelijk gezegde kan ook nog andere werkwoorden bevatten dan alleen<br />
het koppelwerkwoord.<br />
29
Voorbeeld: Mijn zusje is ziek geweest.<br />
Nog een<br />
Als je hier de persoonsvorm is combineert met het voltooid deelwoord<br />
geweest, merk je dat is geweest niet voldoende betekent om het<br />
gezegde te vormen. Ook nu is er aanvulling nodig. Die aanvulling is er<br />
in de vorm van het bijvoeglijk naamwoord ziek. We zeggen nu: is ziek<br />
geweest is naamwoordelijk gezegde.<br />
voorbeeld: Deze voetballer zal vast beroemd worden.<br />
Zal worden betekent niet genoeg om het gezegde te kunnen vormen.<br />
Het bijvoeglijk naamwoord beroemd zorgt voor de nodige aanvulling.<br />
Zal beroemd worden is naamwoordelijk gezegde.<br />
Opmerking 1: Als hulpmiddeltje om erachter te komen of je in een zin te maken hebt<br />
met een naamwoordelijk gezegde moet je de volgende drie vragen<br />
stellen:<br />
1) Staat er een werkwoord in de zin dat een koppelwerkwoord kan zijn?<br />
2) Staat er een zelfstandig of bijvoeglijk naamwoord in de zin?<br />
3) Zegt dat zelfstandig of bijvoeglijk naamwoord iets van het onderwerp?<br />
Als het antwoord op alle drie de vragen ja luidt, heb je een naamwoordelijk gezegde.<br />
Voorbeeld: Hij wil dokter worden.<br />
Vraag 1: ja (worden)<br />
Vraag 2: ja (dokter)<br />
Vraag 3: ja (dokter en hij hebben betrekking op zelfde persoon)<br />
Dus: wil dokter worden is naamwoordelijk gezegde.<br />
Voorbeeld: Hij wil door die dokter geopereerd worden.<br />
personen)<br />
Vraag 1: ja (worden)<br />
Vraag 2: ja (dokter)<br />
Vraag 3: nee (dokter en hij hebben betrekking op verschillende<br />
Dus: wil geopereerd worden is werkwoordelijk gezegde.<br />
30
8. Werkwoordsoorten<br />
In bijna iedere zin staat een werkwoord, en heel vaak zelfs meer dan een.<br />
In het volgende zinnetje staan vier werkwoorden:<br />
Hij zou dat stuk nooit hebben kunnen fietsen.<br />
Die vier werkwoorden zijn in deze zin niet allemaal even belangrijk.<br />
Fietsen is het belangrijkste werkwoord: als je de andere drie werkwoorden weglaat,<br />
houd je toch nog de kern van de zin over, namelijk:<br />
Hij fietst dat stuk nooit.<br />
Daarom noemen we in de eerste zin fietsen zelfstandig werkwoord; de andere drie<br />
helpen mee het (werkwoordelijke) gezegde en heten hulpwerkwoorden.<br />
Als een werkwoordelijk gezegde uit één werkwoord bestaat, dan noemen we dat<br />
werkwoorden zelfstandig werkwoord. In zinnen met meer werkwoorden heet het<br />
belangrijkste werkwoord zelfstandig werkwoord; de andere werkwoorden heten<br />
hulpwerkwoorden.<br />
Voorbeelden:<br />
Ik zie het niet zo best - zie: zelfst. ww.<br />
Ik heb het nooit zo best gezien - heb: hulpww., gezien: zelfst. ww.<br />
Ik zal het best kunnen zien - zal: hulpww., kunnen: hulpww., zien: zelfst. ww.<br />
In zinnen met een naamwoordelijk gezegde heet het werkwoord koppelwerkwoord.<br />
Hij is ziek - is: koppelwerkwoord.<br />
Als in een zin met een werkwoordelijke gezegde twee werkwoorden staan, dan is de<br />
persoonsvorm altijd hulpwerkwoord; het andere werkwoord is het zelfstandige<br />
werkwoord.<br />
Als in een zin met een naamwoordelijk gezegde twee werkwoorden voorkomen, dan<br />
is de persoonsvorm hulpwerkwoord en het andere werkwoord is het<br />
koppelwerkwoord.<br />
Voorbeelden:<br />
Hij blijft ziek - blijft: koppelww.<br />
Hij is ziek gebleven - is: hulpww., gebleven : koppelww.<br />
Hij zal ziek worden - zal: hulpww., worden: koppelww.<br />
Het is niet altijd eenvoudig om uit te maken of een werkwoord koppelwerkwoord,<br />
zelfstandig werkwoord of hulpwerkwoord is. Sommige werkwoorden kunnen in alle<br />
drie de functies voorkomen, of in twee van de drie functies.<br />
31
Voorbeelden:<br />
Opmerking 1: Een voltooid deelwoord is nooit een hulpwerkwoord.<br />
Voorbeelden: Hij is thuis - is: zelfst. nw.<br />
Hij is ziek - is: koppelww.<br />
Hij is gevallen - is: hulpww.<br />
Hij blijft ziek - blijft: koppelww.<br />
Hij blijft thuis - blijft: zelfst. ww.<br />
Hij blijft komen - blijft: hulpww.<br />
Hij schijnt ziek - schijnt: koppelww.<br />
De zon schijnt lekker - schijnt: zelfst. ww.<br />
Hij schijnt te komen - schijnt: hulpww.<br />
Hij lijkt ziek - lijkt: koppelwerkwoord<br />
Hij lijkt op zijn vader - lijkt: zelfst. ww.<br />
Opmerking 2: Zoals je bij de voorbeelden onder opmerking 1 hebt kunnen zien, zijn<br />
de werkwoorden zijn, schijnen, lijken, blijken en blijven niet altijd<br />
koppelwerkwoorden. Soms hebben ze een duidelijke betekenis en kunnen ze op<br />
grond van die eigen betekenis alleen het gezegde vormen. We noemen ze dan<br />
zelfstandige werkwoorden.<br />
Mijn vader is in die kamer. - Zijn betekent hier zich bevinden.<br />
Gelukkig schijnt vandaag de zon. - Schijnen betekent hier licht verspreiden.<br />
Zij lijkt op haar moeder. - Lijken betekent hier gelijkenis vertonen.<br />
De slechte kwaliteit bleek later pas. - Blijken betekent hier duidelijk worden.<br />
Hij blijft in Vlaardingen. - Blijven betekent hier niet van plaats veranderen.<br />
In bovengenoemde zinnetjes zijn is, schijnt, lijkt, bleek en blijft: werkwoordelijk gezegde.<br />
Opmerking 3: We hebben al gekeken naar het zinnetje “De schaatsenrijder is<br />
gevallen” (blz.) en gezien dat is gevallen hier werkwoordelijk gezegde is. Is gevallen zegt<br />
immers iets van het onderwerp de schaatsenrijder. In de zin “De leerling wordt bij de rector<br />
geroepen.” is wordt geroepen werkwoordelijk gezegde. Wordt geroepen zegt iets van het<br />
onderwerp de leerling. Je merkt nu al op dat de werkwoorden zijn en worden hier geen<br />
koppelwerkwoorden zijn, maar ook geen zelfstandig werkwoord.<br />
32
Het zijn hier geen koppelwerkwoorden, omdat er bij het gezegde geen aanvulling komt in de<br />
vorm van een naamwoord; het zijn geen zelfstandige werkwoorden, omdat ze zo weinig<br />
betekenis hebben dat ze niet alleen het gezegde kunnen vormen. We noemen zijn en<br />
worden hier hulpwerkwoorden.<br />
Oefening:<br />
Zoek in de volgende zinnen de werkwoorden op en zeg of je te maken hebt met een<br />
hulpwerkwoord, een zelfstandig werkwoord of een koppelwerkwoord.<br />
1. Heel veel koeien leven een groot deel van het jaar in de wei.<br />
2. In de zomer kampeer ik vaak op een grasveld.<br />
3. Ik kan dan maar een klein stukje gras gebruiken.<br />
4. Een koe treft het beter.<br />
5. Soms zou ik ’s zomers best met een koe willen ruilen.<br />
6. Welke koe wil op een mooie zomerdag met me ruilen?<br />
7. In mijn huiskamer staat een prima koeienmand.<br />
8. Huishoudelijke hulp voor halve dagen zou geregeld kunnen worden.<br />
9. In mijn studeerkamer is een gevarieerde bibliotheek.<br />
10. Zou je misschien bij het binnenkomen je vuile koeienvoeten willen vegen?<br />
33
C. Tijden van het Werkwoord<br />
Je hebt al geleerd dat je aan de persoonsvorm kunt zien of een zin in de<br />
tegenwoordige tijd of in de verleden tijd staat.<br />
Jan gaat naar school. staat in de tegenwoordige tijd.<br />
Jan ging naar school. staat in de verleden tijd.<br />
Eigenlijk weet je hiermee genoeg van de werkwoordstijden af, maar voor de vreemde<br />
talen is het nodig dat je nog andere tijden leert. Hieronder staan ze allemaal bij<br />
elkaar.<br />
1. – onvoltooid tegenwoordige tijd (ott)<br />
Hij roept zijn grootvader.<br />
Hij struikelt over een steen.<br />
2. – onvoltooid tegenwoordige tijd (ovt)<br />
Hij riep zijn grootvader.<br />
Hij struikelde over een steen.<br />
3. – voltooid tegenwoordige tijd (vtt)<br />
Hij heeft zijn grootvader geroepen.<br />
Hij is over een steen gestruikeld.<br />
4. - voltooid verleden tijd (vvt)<br />
Hij had zijn vader geroepen.<br />
Hij was over een steen gestruikeld.<br />
Of een zin in de tegenwoordige tijd of in de verleden tijd staat kun je dus zien aan de<br />
persoonsvorm.<br />
Een voltooide tijd wordt altijd met een van de hulpwerkwoorden zijn en hebben bij<br />
een voltooid deelwoord.<br />
Hieronder volgen nog vier werkwoordstijden; dat zijn toekomende tijden. Die worden<br />
gevormd met het hulpwerkwoord zullen. Toekomende tijden kunnen ook weer<br />
voltooid zijn (met hebben of zijn en een voltooid deelwoord), of onvoltooid.<br />
5. – onvoltooid tegenwoordige toekomende tijd (ottt)<br />
Hij zal zijn grootvader roepen.<br />
Hij zal over een steen struikelen.<br />
6. – Onvoltooid verleden toekomende tijd (ovtt)<br />
Hij zou zijn grootvader roepen.<br />
Hij zou over een steen struikelen.<br />
7. – voltooid tegenwoordige toekomende tijd (vttt)<br />
Hij zal zijn grootvader geroepen hebben.<br />
Hij zal over een steen gestruikeld zijn.<br />
8. –voltooid verleden toekomende tijd (vvtt)<br />
Hij zou zijn grootvader geroepen hebben.<br />
Hij zou over een steen gestruikeld zijn.<br />
34
pers. ott ovt vtt vvt<br />
ik kus kuste heb gekust had gekust<br />
jij kust kuste hebt gekust had gekust<br />
hij kust kuste heeft gekust had gekust<br />
wij kussen kusten hebben gekust hadden gekust<br />
jullie kussen kusten hebben gekust hadden gekust<br />
zij kussen kusten hebben gekust hadden gekust<br />
pers. ottt ovtt vttt vvtt<br />
ik zal kussen zou kussen zal gekust hebben zou gekust hebben<br />
jij zal kussen zou kussen zal gekust hebben zou gekust hebben<br />
hij zal kussen zou kussen zal gekust hebben zou gekust hebben<br />
wij zullen kussen zouden kussen zullen gekust hebben zouden gekust<br />
hebben<br />
jullie zullen kussen zouden kussen zullen gekust hebben zouden gekust<br />
hebben<br />
zij zullen kussen zouden kussen zullen gekust hebben zouden gekust<br />
hebben<br />
Schrijf nu de acht tijden op van de volgende zinnen:<br />
1. Hij heeft een hond.<br />
2. Hij is jarig.<br />
3. Ik win een prijs<br />
4. Zij staat om zeven uur op.<br />
35
D. Bedrijvende en lijdende vorm.<br />
Bedrijvende zinnen Lijdende zinnen<br />
Hij gooit de bal. - De bal wordt door hem gegooid.<br />
Hij heeft de bal gegooid. - De bal is door hem gegooid.<br />
Hij gooide de bal. - De bal werd door hem gegooid.<br />
Hij had de bal gegooid. - De bal was door hem gegooid.<br />
Hij zal de bal gooien. - De bal zal door hem gegooid worden.<br />
Hij zal de bal gegooid hebben. - De bal zal door hem gegooid zijn.<br />
Hij zou de bal gooien. - De bal zou door hem gegooid worden.<br />
Hij zou de bal gegooid hebben. - De bal zou door hem gegooid zijn.<br />
Om van een bedrijvende zin een lijdende zin te maken, moet je de volgende<br />
veranderingen aanbrengen:<br />
1. Het onderwerp uit de bedrijvende zin wordt een “bepaling met door”<br />
in de lijdende zin.<br />
2. Het lijdend voorwerp uit de bedrijvende zin wordt onderwerp in de<br />
lijdende zin.<br />
3. De persoonsvorm uit de bedrijvende zin wordt voltooid deelwoord in<br />
de lijdende zin.<br />
4. In de lijdende zin komt een nieuwe persoonsvorm: worden, in een zin<br />
met een onvoltooid gezegde; zijn, in een zin met een voltooid gezegde.<br />
36
E. Oefenmateriaal.<br />
Oefenstof bij het werkwoord<br />
A. Maak een schema werkwoordsvormen van “zeggen”.<br />
B. Benoem alle werkwoorden van de volgende zinnen:<br />
1. Wat zeg je?<br />
2. Hij zei niets.<br />
3. Wat zullen we zeggen?<br />
4. Wat heb jij gezegd?<br />
5. Ik heb toen niets gezegd.<br />
6. Er is helemaal niets gezegd.<br />
7. Jullie zeggen dat maar.<br />
8. Zij zeiden het niet.<br />
9. Wij zeggen de waarheid.<br />
10. Zul je de waarheid zeggen.<br />
11. Ik kan niets zeggen.<br />
12. Zij willen niets zeggen.<br />
13. Zij zeggen echt niets.<br />
14. U zegt het wel!<br />
15. Zegt dit je genoeg?<br />
16. Dan heb ik niets meer te zeggen.<br />
C. Benoem alle werkwoorden.<br />
1. Ik zag het kind voor het eerst.<br />
2. Ze waadde door de kerk.<br />
3. Haar haar viel over haar schouders.<br />
4. Ze moest door het water lopen.<br />
5. In al die jaren had ik daar nog nooit iemand gezien.<br />
6. Mijn vader heeft niets over bezoekers gezegd.<br />
7. Waarom zou hij dat niet verteld hebben?<br />
8. Ze schepte met een schaal van een mossel water.<br />
9. Zou ik haar roepen?<br />
10. Wat moeten mijn stamgenoten daarvan denken?<br />
11. Werd er geroepen?<br />
12. Ik hoorde een harde stem.<br />
13. Ze zou geroepen kunnen worden.<br />
14. Ik verborg me tussen het riet.<br />
15. Zal ik me goed kunnen verbergen?<br />
16. Ze zag me niet.<br />
17. Ik had me dus goed verbergen.<br />
37
Extra oefenstof werkwoordsvormen<br />
1. Een man wacht bij de wagen.<br />
2. Hij wil de directeur spreken.<br />
3. Wij willen niet zeggen, dat hij er dom uitziet.<br />
4. Er zouden veel tijd en woorden nodig zijn voor een andere mening.<br />
5. Hij moet langer wachten dan de leeuwentemmer en de vuurvreter.<br />
6. Tenslotte mag hij komen.<br />
7. Verlegen draait hij zijn hoed in de hand.<br />
8. “Bent u al eens opgetreden?”, vraagt de directeur.<br />
9. “Wat ik doe, heeft nog nooit iemand vertoond.”<br />
10. “Wat wilt u verdienen?”<br />
11. De directeur steekt een sigaar op.<br />
12. Hij wil blijkbaar enige tijd aan het geval besteden.<br />
Extra oefenstof lidwoord, zelfstandig naamwoord, bijvoeglijk naamwoord<br />
1. Het programma bestaat uit sensatienummers.<br />
2. Het beroemde circus geeft lange voorstellingen.<br />
3. Dit circus is beroemd.<br />
4. De directeur is een bekende persoonlijkheid.<br />
5. Hij is groot.<br />
6. Het optreden van de artiesten gaat beginnen.<br />
7. De nieuwe man klimt de lange, steile ladder op.<br />
8. Ademloze stilte in het hele circus.<br />
9. Iedereen is stil.<br />
10. Zonder aarzeling springt de man met zijn hoofd vooruit.<br />
11. Zijn lichaam zeilt door de ruimte.<br />
12. Het hoofd bonst op de houten vloer.<br />
13. Hij staat op zijn hoofd.<br />
38
Aanwijzend of betrekkelijk voornaamwoord?<br />
1. De hond, die zijn baas kwijt was, jankte de hele nacht.<br />
2. Die hond wil ik niet in huis.<br />
3. Dat boek, dat je geleend hebt, moet morgen teruggebracht worden.<br />
4. De berichten, die we ontvangen hebben, zijn toch zo’n teleurstelling.<br />
5. Ik ontving dit bericht. Dit is niet gunstig.<br />
6. Ken je die man? Die heeft nog bij mij in de klas gezeten.<br />
7. Is dat alles?<br />
8. Vind je die mop leuk? Deze vind ik beter.<br />
Vragend of betrekkelijk naamwoord?<br />
9. Alles, wat hij beweert, is gelogen.<br />
10. Wat hij zegt, hoeft nog niet waar te zijn.<br />
11. Wat zegt hij dan?<br />
12. Hij is die jongen, van wie ik die grammofoonplaat gekregen heb.<br />
13. Van wie heb je die gekregen?<br />
14. Wie het eerst binnenkomt, is de winnaar.<br />
15. Door het slechte weer kon de tocht niet doorgaan, wat hij helemaal<br />
niet erg vond.<br />
Benoem alle voornaamwoorden<br />
1. De anekdote die nu volgt, speelt zich af in een warenhuis, in de<br />
afdeling ingeblikte en verfijnde levensmiddelen, al slaat dat laatste woord in dit geval<br />
nergens op.<br />
2. Ik was door mijn vrouw uitgezonden om voedsel in te slaan.<br />
3. De vrouw die mij help, had een hogere functie, want terwijl ze mijn<br />
boodschappenlijstje afwerkte, bemoeide ze zich ook intensief met het werk van de<br />
andere meisjes.<br />
4. “Dat is geen zalm snijden”, riep ze bijvoorbeeld.<br />
5. Ze leek op een nijlpaard, alleen had ze een jurk aan en kwamen haar<br />
oogjes niet net boven het wateroppervlak uit.<br />
6. De jongen die naast mij stond, zwaaide op een gegeven moment met<br />
zijn boodschappentas; het kwam met een smak tegen de toonbank en viel uit zijn<br />
hand, wat veel gerinkel veroorzaakte van glas dat op de vloer uiteenspat.<br />
7. “Zo”, zei het nijlpaard, haar buik in een bak met noten leggend en<br />
naar de grond voor haar turend, “Wat is dat? Mooie bedoening is dat!”<br />
39
Zinnen knippen<br />
1. Ik zit in een nieuwe klas.<br />
2. Voor de klas staat een nieuwe leraar.<br />
3. Hij vertelt iets over een nieuw vak.<br />
4. Sommige vakken ken ik van de lagere school.<br />
5. Andere vakken heb ik nooit gehad.<br />
6. De Engelse lerares heeft twee strikjes in haar haar.<br />
7. In mijn klas zitten meer jongens dan meisjes.<br />
8. De jongen achter mij zit de hele les te praten.<br />
9. Hij heeft de eerste dag al flink strafwerk gekregen.<br />
10. Nu houdt hij soms zijn mond.<br />
11. Ik zou graag op de achterste bank willen zitten.<br />
12. Dan kun je de hele klas goed overzien.<br />
13. Op iedere school moeten de kleine kinderen vooraan zitten.<br />
14. Ik moet op iedere school altijd vooraan zitten.<br />
15. Dat begon al op de kleuterschool.<br />
16. Vooraan in de klas stonden een paar hele kleine bankjes.<br />
17. Het allerkleinste bankje had de juffrouw voor mij neergezet.<br />
18. Toch kwam ik amper boven het tafelblad uit.<br />
19. De tweede dag nam ik een kussentje mee naar school.<br />
20. Op zo’n kussentje zit je toch iets hoger.<br />
21. Mijn voetjes raakten nog net de grond.<br />
22. Ik ben de laatste jaren toch flink gegroeid.<br />
23. Daarom mocht ik op deze school op de tweede bank zitten.<br />
24. Ik zou veel liever met alle kinderen in een kring willen zitten.<br />
25. Het huiswerk valt voorlopig nog mee.<br />
26. Misschien krijg je op deze school nooit veel huiswerk.<br />
27. De oudere jongens bij mij in de straat besteden nooit veel<br />
tijd aan huiswerk.<br />
28. Dat hebben ze me tenminste verteld.<br />
29. Ik kan het me niet voorstellen.<br />
30. Over 3 maanden weet ik vast meer.<br />
40
Onderwerp en werkwoordelijk gezegde (1)<br />
1. Mijn broer gaat volgende maand een wereldreis maken.<br />
2. Ik zou best met hem mee willen gaan.<br />
3. Eind augustus begint het nieuwe schooljaar.<br />
4. Alle leerlingen hebben in de vakantie veel plezier gehad.<br />
5. De beste leerlingen haalden nooit een onvoldoende.<br />
6. Tijdens de rondleiding vertelde de gids de toeristen een spookverhaal.<br />
7. Alle leden van de vereniging hebben een uitnodiging ontvangen.<br />
8. Alle leden van de vereniging is een brief gestuurd.<br />
9. Dat vindt hij beslist erg leuk.<br />
10. Gisteren zijn mijn broer en ik naar de film geweest.<br />
11. Wanneer zal de patiënt weer naar huis kunnen.<br />
12. In oktober krijgen we herfstvakantie.<br />
13. Een vriend van mijn vader heeft een half miljoen gewonnen.<br />
14. Heel veel automobilisten rijden veel te hard.<br />
15. Mijn leraar heb ik dat verhaal niet verteld.<br />
16. Waarom heb jij niet op die vraag geantwoord.<br />
17. Een leerling uit de derde klas is door een leraar betrapt op spieken.<br />
18. Zal de auto van mijn buurman ooit gemaakt kunnen waarden.<br />
19. De bloemen werden door haar in de vaas gezet.<br />
20. Stuur je het bruidspaar een gelukse-mail?<br />
21. Gisteren lagen er nergens krijtjes in de kast.<br />
22. Die man heeft zijn werk niet goed gedaan.<br />
23. Vorige week heeft mijn vriend die man ook gezien.<br />
24. De directeur van de zaak gaf die man een extra beloning.<br />
25. Op de tribune werden de supporters van de voetbalclub.<br />
26. Volgens mij worden jij en ik om elf uur op school zijn.<br />
27. Een goed cijfer kan je gemiddelde gunstig beïnvloeden.<br />
28. Slechts enkele leerlingen hebben voor die repetitie een<br />
goed cijfer gehaald.<br />
29. In de meeste gevallen wordt voor zo’n overtreding<br />
een boete gegeven.<br />
30. Vorige week heeft het vier keer gehageld.<br />
41
Onderwerp en werkwoordelijk gezegde (2)<br />
1. Het huis op de hoek heeft maandenlang leeg gestaan.<br />
2. Wanneer heb je deze brief ontvangen?<br />
3. Langs de Zuidlaan zijn bomen geplant.<br />
4. Wie heeft de deur open laten staan?<br />
5. Een felle brand heeft gisteren een groot warenhuis verwoest.<br />
6. Een deel van de goederen heeft men kunnen redden.<br />
7. Zonder geluk vaart niemand wel.<br />
8. Iemand heeft de verkeerde hoed meegenomen.<br />
9. Heeft de hond dat been van de slager gekregen?<br />
10. Luid bliezen de poortwachters op hun hoorns.<br />
11. Vertrekt de trein naar Vlissingen pas over een half uur.<br />
12. Het geluid van een harde slag schrikte de slapers op.<br />
13. Ouders en leerlingen moeten in deze tijd moeilijke keuzen maken.<br />
14. Is die koopman hier al vaker aan de deur geweest.<br />
15. Zoveel belangstelling was er bij de roeiwedstrijden in jaren<br />
niet geweest.<br />
16. Spinazie lust zijn broer niet.<br />
17. Ga je die brief pas morgen schrijven?<br />
18. Zo’n gulle oom zou ik ook wel willen hebben.<br />
19. Gaat je broer binnenkort naar zee?<br />
20. De pannenkoeken smaakten de hongerige kampeerders heerlijk.<br />
21. Dat had je me ook wel eerder kunnen vertellen.<br />
22. Gaan die mensen altijd zo laat naar bed?<br />
23. Wat doen die jongens in het handenarbeidlokaal?<br />
24. Iedereen loopt hier maar zonder vragen binnen.<br />
25. Wie heeft ze daar binnengelaten?<br />
26. Waarom blaffen die honden toch zo?<br />
27. Die koffie smaakte me niet.<br />
28. In het gras bij de vijver liepen twee witte ganzen.<br />
29. Met een sierlijke boog dook de zeeleeuw in het bassin.<br />
30. Ontbreekt de eerste bladzijde van je boek?<br />
42
Lijdend voorwerp (1)<br />
1. Ik zoek een boek over vlinders.<br />
2. Zal ik het even voor u inpakken?<br />
3. Zo’n shirt heeft mijn zoon al.<br />
4. Mijn neef kan hij niet gezien hebben.<br />
5. Mijn neef kan hem niet gezien hebben.<br />
6. Door harde geluiden werden de spreeuwen uit de<br />
boomgaard verjaagd.<br />
7. Tijdens de toespraak van de minister trommelde<br />
de jubilaris zenuwachtig met zijn vingers op tafel.<br />
8. Geef het zout even aan.<br />
9. Hoe vaak heb ik dat nu al verteld!<br />
10. Zulke dingen kwamen vroeger wel vaker voor.<br />
11. Hij brandde zijn vingers aan de kaarsvlam.<br />
12. Wie heeft hem gezien?<br />
13. Wie heeft je gezien?<br />
14. Wie heb je gezien?<br />
15. De laatste maanden zijn hier veel vulkanische<br />
verschijnselen gesignaleerd.<br />
16. Dit mankement kan hij tot zijn spijt niet verhelpen.<br />
17. In de prachtig versierde zaal van het Middeleeuws stadhuis<br />
liepen de obers af en aan met heerlijke drankjes en hapjes.<br />
18. De koning van Hispanje heb ik altijd geëerd.<br />
19. In deze zin tref je geen lijdend voorwerp aan.<br />
20. Op welk perron staat de trein naar Maassluis.<br />
21. Moeten jullie nu echt àlles vernielen?<br />
22. Dat vliegtuig haalt hij nooit.<br />
23. De Europese auto-industrie ondervindt veel concurrentie<br />
van de Japanse.<br />
24. De overige woorden kun je opzoeken in je woordenboek.<br />
25. Hem hoor je nooit tijdens een vergadering.<br />
26. Krijg ik nu een kusje van je?<br />
27. Van mij zul je niets merken.<br />
28. Heb je mijn adres?<br />
29. Zul je tegen niemand iets zeggen?<br />
30. Ik zou het niet durven.<br />
43
Lijdend voorwerp (2)<br />
1. Mag ik de catalogus van de bibliotheek even inzien?<br />
2. De ingewikkeldste vraagstukken lost hij met het grootste gemak op.<br />
3. Je voelde het gedreun van de vrachtauto’s zelfs in de achterkamer.<br />
4. Breng me ogenblikkelijk de nieuwe telefoongids.<br />
5. De bekende schrijver las gedeelten uit zijn nieuwste roman voor.<br />
6. Mogen we u een klein cadeautje aanbieden?<br />
7. Wie van jullie heeft de agent bekeurd?<br />
8. Je had beter een ander beroep kunnen kiezen.<br />
9. Waarom plant je zulke hoge heesters langs het hek?<br />
10. Wie zal bij ons toneelstukje souffleren?<br />
11. Veel mensen reizen in de zomer naar het buitenland.<br />
12. Waar kopen de leerlingen van je school de boeken?<br />
13. Wat voorspelde het Meteorologisch Instituut?<br />
14. De oorkaan richtte op Cuba grote schade aan.<br />
15. Uit het huis van bewaring in Leeuwarden ontvluchtten<br />
twee gevaarlijke misdadigers.<br />
16. Mijn vader heeft zijn nieuwe leren sigarettenkoker verloren.<br />
17. Na zijn arrestatie bekende de man dadelijk alles.<br />
18. De verzekeringsmaatschappij vergoedde maar een deel<br />
van de schade.<br />
19. De jongens hadden hun kano aan een dukdalf vastgemaakt.<br />
20. In de ring van een mannequin flonkerde een diamant.<br />
21. Bij feestelijke gelegenheden bespeelt de stadsbeiaardier<br />
het carillon van de toren.<br />
22. Kon je onze naam niet vinden in de telefoongids?<br />
23. Het vliegtuig uit Rome landde onderweg in Frankfurt.<br />
24. Bij de plaatsbepaling op zee gebruikten de stuurlui een sextant.<br />
25. Waar vonden jullie die wilde orchidee?<br />
26. De meeste mensen verzekeren hun inboedel te laag.<br />
27. De verkleumde kampeerders wierpen hout op het vuur.<br />
28. Wie van de meisjes heb je in de stad gezien?<br />
29. Trek ’s winters vooral een dikke jas aan.<br />
30. Gaan jullie buren ieder jaar naar Zandvoort?<br />
44
Meewerkend voorwerp<br />
1. Ik geef jou een pen.<br />
2. Wat vertel je me nou?<br />
3. Die baldadige jongen kon zich net vasthouden aan de rand<br />
van het dak.<br />
4. Onze buren werd door de Media Markt een nieuwe<br />
3D-televisie geleverd.<br />
5. Heb je hem dat bericht doorgegeven?<br />
6. Ik stuur mijn neefje voor zijn verjaardag altijd een kaart.<br />
7. Ik geef mijn broer regelmatig boeken.<br />
8. Mij kun je dat niet wijsmaken.<br />
9. Aan al dat gereedschap heb ik niets.<br />
10. De boer geeft de koe wat voer.<br />
11. Wie heb jij gisteren een brief gestuurd?<br />
12. Stuur je het bruidspaar geen gelukse-mail?<br />
13. Aan de voorkant moet het huis opnieuw geschilderd worden.<br />
14. Ik zal het nieuws aan iedereen vertellen.<br />
15. Wie denkt er nu aan Sinterklaas?<br />
16. Het spatbord aan de linkerkant moet gemaakt worden.<br />
17. Aan het eind komen alle deelnemers nog éénmaal samen.<br />
18. Die fiets verkoop ik jou niet.<br />
19. Welke leerling zal ik dit geven?<br />
20. De winnaar van de wedstrijd over 200 m. zal een gouden<br />
medaille worden uitgereikt.<br />
21. De winnaar van de wedstrijd over 200 m. krijgt een gouden medaille.<br />
22. Ze gaven elkaar een hand.<br />
23. Dat vraag ik aan jou.<br />
24. Kun je me dat eens vertellen?<br />
25. Dat levert je toch geen moeilijkheden?<br />
26. Om tien over half elf komt mijn trein aan.<br />
27. Je kunt me nog meer vertellen.<br />
28. Ik zal het je niet moeilijk maken.<br />
29. Zoiets is je zeker al meer gezegd?<br />
30. Je mag nu de pijp aan Maarten geven.<br />
45
Bijwoordelijke bepaling<br />
1. Ik geef haar vandaag geen zoen.<br />
2. Op de brug lag een dode vleermuis.<br />
3. Het huis staat aan de waterkant.<br />
4. Hij is thuis.<br />
5. Zij gaat naar huis.<br />
6. Wij gaan niet naar huis.<br />
7. Die jongen van hiernaast heeft vaak een grote mond.<br />
8. Moriaantje, zwart als roet, ging eens wandelen zonder hoed.<br />
9. De zon scheen op zijn bolletje.<br />
10. Daarom droeg hij een parasolletje.<br />
11. Op 14 april 1865 werd Abraham Lincoln vermoord<br />
door een overspannen toneelspeler.<br />
12. Dat gebeurde tijdens een toneelvoorstelling.<br />
13. In dit leesboek staan weinig illustraties.<br />
14. Ik heb dat loodgieterbedrijf gisteren opgebeld.<br />
15. In de boom zaten 13 zwarte kraaien.<br />
16. De spiegel brak in 1000 stukken.<br />
17. Zo begint het boek De koperen spiegel van Sjemon Jaswal.<br />
18. De meisjes verzinnen daarom allemaal boze plannen.<br />
19. Na heel lang studeren had zij de opgave eindelijk begrepen.<br />
20. Een kreet van een matroos deed me opschrikken.<br />
21. De zwarte rat is voor de Romeinse tijd reeds naar Europa gekomen.<br />
22. Tussen de twee politieke partijen bestonden belangrijke verschillen.<br />
23. Zij vonden het vermiste jongetje tenslotte terug.<br />
24. De brandweer bestreed de brand gedurende geruime tijd<br />
met twaalf spuiten.<br />
25. In de Tweede Wereldoorlog werd er bij Arnhem zwaar gevochten.<br />
26. De versiering van de oude binnenstad viel nogal op.<br />
27. De wilde zwijnen worden in de bossen vaak door<br />
wandelaars gevoederd.<br />
28. Er was eens, ergens in een ver land, een overtollige prinses.<br />
29. Liesje leerde Lotje lopen langs de lange Lindelaan.<br />
30. In deze zin staat geen bijwoordelijke bepaling.<br />
46
Oefenstof klas 2<br />
Welke zinnen horen bij de soort “Vader is ziek” en welke bij “De schurken zijn gestraft”?<br />
1. De twee zusjes zijn jarig.<br />
2. Zij zijn gearresteerd.<br />
3. De kleuters waren ontdeugend.<br />
4. De vogels waren gevangen.<br />
5. Het gazon is kaal.<br />
6. De voetballers zijn gestraft.<br />
7. Die voetballer is beroemd.<br />
8. Het gras was gesproeid.<br />
9. De drie spionnen zijn onbetrouwbaar.<br />
10. De drie spionnen zijn ondervraagd.<br />
11. De leerlingen waren gewaarschuwd.<br />
12. Die spion is een gemeen mannetje.<br />
13. De leerlingen waren vervelend.<br />
14. Het gras is te hoog.<br />
15. Het gazon is gemaaid.<br />
16. De vogels zijn bang.<br />
17. Het werk was gedaan.<br />
18. De boeken zijn besteld.<br />
19. Het werk was zwaar.<br />
20. De bloemen waren gedroogd.<br />
21. Onze buren zijn vriendelijke mensen.<br />
22. Het land was droog.<br />
23. Het kleed is stoffig.<br />
24. Het werk is klaar.<br />
25. Het gras was verdroogd.<br />
26. Zij zijn vriendelijk ontvangen.<br />
27. Het land was omgeploegd.<br />
28. Deze gitarist is een topartiest.<br />
29. De ruiten waren ingegooid.<br />
30. De auto’s zijn gerepareerd.<br />
31. De auto’s zijn waren verkocht.<br />
32. Hij is een aardige jongen.<br />
33. Hij is erg moe.<br />
34. De winkelier was woedend.<br />
35. Om 3 uur waren zij vertrokken.<br />
36. De ketting van zijn fiets is kapot.<br />
37. De ketting van zijn fiets is hersteld.<br />
38. De klassenavond was vervelend.<br />
39. De klassenavond was uitgesteld.<br />
40. De klassenavond is gisteren gehouden.<br />
41. De klassenavond was een succes.<br />
42. Aan de werknemers is een brief gestuurd.<br />
43. De inhoud van die brief was bekend.<br />
44. De inhoud van die brief is niet bekend.<br />
45. De brief is verscheurd.<br />
46. De brief is niet geopend.<br />
47. De brief is dicht.<br />
48. De kinderen waren verkouden.<br />
49. De leerlingen waren verplaatst.<br />
50. Deze doelman is in het elftal gekozen.<br />
51. Zijn haren zijn geknipt.<br />
52. Zijn haren zijn kort.<br />
53. Zijn haren zijn gewassen.<br />
54. De boeken zijn uitgeleend.<br />
55. De boeken waren spannend.<br />
Zet nu de woorden na “zijn” of de woorden die<br />
horen bij “zijn” onder elkaar.<br />
Wat valt je op aan die woorden als je beide rijtjes<br />
met elkaar vergelijkt?<br />
47
Welke zinnen horen bij de soort “De soep wordt koud” en welke bij “Een<br />
klassenvertegenwoordiger wordt gekozen”?<br />
1. De messen worden geslepen.<br />
2. De spelers werden moe.<br />
3. Later word ik piloot.<br />
4. Wij worden afgehaald.<br />
5. Tijdens het toneelstuk werd zij uitgelachen.<br />
6. De heg wordt geknipt.<br />
7. Het huis werd verkocht.<br />
8. Hij werd grieperig.<br />
9. De schurken werden opgesloten.<br />
10. Deze jongen wordt geplaagd.<br />
11. Het gras werd gemaaid.<br />
12. De bladeren aan de bomen worden geel.<br />
13. De bladeren aan de bomen worden weggeblazen.<br />
14. Zelfs de takken worden afgerukt.<br />
15. Door deze muziek werd ik vrolijk.<br />
16. Op deze werd gedanst.<br />
17. De gasten worden ontvangen.<br />
18. Deze jongen wordt brutaal.<br />
19. Het gras werd geel.<br />
20. Deze zakenmensen werden schatrijk.<br />
21. Die hond wordt vals.<br />
22. De dieven werden verjaagd.<br />
23. Mijn hond wordt getrimd.<br />
24. Deze zakenmensen worden ondervraagd.<br />
25. De deuren worden geschilderd.<br />
26. Onze buurman wordt een bekend schilder.<br />
27. Tijdens het toneelstuk werd veel gelachen.<br />
28. Mijn haren worden geknipt.<br />
29. Tijdens het toneelstuk werd zij misselijk.<br />
30. De kleuren werden gemengd.<br />
31. De papieren werden verbrand.<br />
32. Hij wordt ziek.<br />
33. Wanneer wordt hij benoemd.<br />
34. De zieke wordt weer beter.<br />
35. Hij wordt beloond.<br />
36. De misdadiger wordt veroordeeld.<br />
37. Waarvan wordt hij beschuldigd.<br />
38. Hij wordt kunstschilder.<br />
39. De kinderen worden gewassen.<br />
40. Dat wordt een slimme rakker.<br />
41. De borden worden afgewassen.<br />
42. Ans wordt secretaresse.<br />
43. Mijn oom werd directeur van deze school.<br />
44. De bomen werden omgehakt.<br />
45. Het proefwerk wordt makkelijk.<br />
46. De bomen werden kaal.<br />
47. Het proefwerk wordt nagekeken.<br />
48. Dat meisje wordt een bolleboos.<br />
49. De punten worden geteld.<br />
50. Het feest wordt gezellig.<br />
51. De aardappels werden niet gaar.<br />
52. Dat zangeresje wordt een grote ster.<br />
53. De aardappels werden geschild.<br />
54. Het feest werd uitgesteld.<br />
55. De aardappels worden glazig.<br />
Zet nu van elke zin de woorden die bij<br />
“worden” horen onder elkaar.<br />
Vergelijk die rijtjes met elkaar, wat valt je op?<br />
48
Welke zinnen horen bij de soort “Vader is ziek” en welke bij “Vader is in de tuin”?<br />
1. Het schoolfeest was in de gymzaal.<br />
2. De druiven zijn rijp.<br />
3. De leerlingen zijn in de kantine.<br />
4. Zijn ouders waren de hele dag in Rotterdam.<br />
5. Zij zijn in Portugal.<br />
6. Door de felle zon waren zij bruin.<br />
7. De toeristen waren op het terras.<br />
8. Ik ben liever in de schaduw.<br />
9. Wij waren door de hitte dorstig.<br />
10. Was er nog limonade in de koelkast?<br />
11. Is hij al beter?<br />
12. Gelukkig was zij gezond.<br />
13. Die marathon was in Rotterdam.<br />
14. Aan de start zijn de lopers nog fris.<br />
15. Aan de finish waren zij doodmoe.<br />
16. Wie is er aan de telefoon?<br />
17. Die oude boeken zijn op zolder.<br />
18. De kippen zijn op de deel.<br />
19. Of zijn ze nog in het hok?<br />
20. De gasten waren tevreden.<br />
21. De vissers waren nog aan de overkant.<br />
22. Zijn de reizigers nog op het perron.<br />
23. Deze appels zijn rot.<br />
24. De duikers zijn onderwater.<br />
25. De trein was op tijd.<br />
49
Doe hetzelfde als bij de vorige oefening.<br />
1. Die grapjes waren flauw.<br />
2. De kapitein is in de stuurhut.<br />
3. De hoekschop is genomen.<br />
4. De boeken zijn gekaft.<br />
5. De duikers zijn weer op het schip.<br />
6. Waar is het ongeluk gebeurd?<br />
7. De pannen waren van het dak gewaaid.<br />
8. Zeeroververhalen zijn vaak spannend.<br />
9. De hond is in zijn mand.<br />
10. Het touw is doorgesneden.<br />
11. Mijn schoenen waren op zolder.<br />
12. Haar schoenen waren al opgeborgen.<br />
13. De benzineprijs is verlaagd.<br />
14. De kaarten zijn gisteren gedrukt.<br />
15. De kaarten zijn heel mooi.<br />
16. De appels zijn geplukt.<br />
17. De muizen waren achter het behang.<br />
18. De muizen zijn nu gevangen.<br />
19. Zijn ze dood?<br />
20. De daders zijn gevonden.<br />
21. De palen zijn in de grond geslagen?<br />
22. Hoeveel kilometer is er gelopen?<br />
23. Bij die wedstrijden was hij tweede.<br />
24. Deze Rus is nu kampioen.<br />
25. De sportlieden waren goed getraind.<br />
26. Deze proef was een mislukking.<br />
27. De doelman is in de kleedkamer.<br />
28. Wie is er onder de douche?<br />
29. Deze stripboeken waren goedkoop.<br />
30. De kleuren zijn veranderd.<br />
31. Die argumenten zijn overtuigend.<br />
32. Mijn paspoort is gestolen.<br />
33. Jullie zijn gewaarschuwd.<br />
34. Ik ben mijn paspoort kwijt.<br />
35. Jij bent de dader.<br />
36. Henk is op zijn kamer.<br />
37. Hij is op het dek van het schip.<br />
38. Sommige zeelui zijn zeeziek.<br />
39. Andere zeelui waren erg verkouden.<br />
40. Mijn ouders zijn in Spanje.<br />
50
41. Zijn de koeien al gemolken.<br />
42. Mijn neef is boer in Canada.<br />
43. Onze leraar is een geschikte man.<br />
44. Het doelpunt was ongeldig.<br />
45. Hij was afgelopen zondag in Amsterdam.<br />
46. Feyenoord is een van de beste eredivisieclubs.<br />
47. Dat elftal is onoverwinnelijk.<br />
48. Zij zijn nog nooit verslagen.<br />
49. Hoe lang zijn ze al aan de top.<br />
50. Het huis is te koop.<br />
51. Deze schurken zijn geslepen.<br />
52. Zijn de boeken al uitgedeeld?<br />
53. De landingslichten zijn door de piloot niet gezien.<br />
54. De wedstrijd is met 1-0 gewonnen.<br />
55. Is je horloge nu opgeladen?<br />
56. Is die brief wel verzonden?<br />
57. De planten waren vertrapt.<br />
58. De kinderen zijn erg opgetogen.<br />
59. Ik ben bijna overreden.<br />
60. Ik was bijna overtuigd.<br />
61. De soldaten waren ongewapend.<br />
62. Het weer is veranderd.<br />
63. De misdadigers zijn gearresteerd.<br />
64. De messen waren geslepen.<br />
65. Zijn ze verhuisd naar Amerika?<br />
66. Ik ben liever gewoon in Vlaardingen.<br />
67. Ik ben altijd het liefste thuis.<br />
68. Mijn broer is altijd in het buitenland.<br />
69. Daar is het lekker warm.<br />
70. Hier is het juist altijd koud.<br />
71. Deze zomer zijn we naar Engeland gegaan.<br />
72. De kat is niet meegegaan.<br />
73. Hij is thuis gebleven.<br />
51
Gezegde (1)<br />
1. Op de hoek van de straat staat een man.<br />
2. Soms loopt hij langzaam heen en weer.<br />
3. Zou hij soms op iemand wachten?<br />
4. Woont je oom al lang al in Frankrijk.<br />
5. Iemand heeft zijn tas in het lokaal laten staan.<br />
6. Blijf met je vingers van die foto af.<br />
7. Dat had je me wel eerder kunnen vertellen.<br />
8. Zo’n aardige leraar zou ik ook wel willen hebben.<br />
9. Hoeveel tijd heb je aan je huiswerk besteed?<br />
10. Had hij maar beter uitgekeken.<br />
11. Mijn oom is aardig.<br />
12. Hij is brandweerman.<br />
13. Mijn neef wordt ook brandweerman.<br />
14. Die les wordt vervelend.<br />
15. Hij lijkt slim.<br />
16. Die som leek gemakkelijk.<br />
17. De opdracht bleek moeilijk.<br />
18. Hij blijft altijd beleefd.<br />
19. Is die leraar jouw mentor.<br />
20. Wordt jouw buurjongen lid van onze voetbalclub?<br />
21. Mijn vakantie is leuk geweest.<br />
22. De tekening is mooi geworden.<br />
23. Hij is in Spanje geweest.<br />
24. Het feestje had leuk kunnen zijn.<br />
25. Hij is toch eenvoudig gebleven.<br />
26. Je mag niet te lang op de kermis blijven.<br />
27. Waarom ben je zo onaardig geweest?<br />
28. Voor zijn hatelijke opmerking ben ik ongevoelig geworden.<br />
29. Had jij geen voorzitter kunnen blijven?<br />
30. Word toch niet steeds nijdig.<br />
52
Gezegde (2)<br />
1. Het stadion ligt aan de rand van de stad.<br />
2. Hij heeft dit jaar hard gewerkt.<br />
3. Gisteren was hij ziek.<br />
4. Hoe heb je dat nu kunnen doen?<br />
5. De benzineprijs wordt steeds hoger?<br />
6. De voetbalsport is in Nederland erg populair.<br />
7. Mijn vader is vorige week nog in Engeland geweest.<br />
8. Ik heb die ellendige som niet kunnen maken.<br />
9. Was je erg zenuwachtig tijdens die mondelinge beurt?<br />
10. Ik ben in dat tussenuur maar op school gebleven.<br />
11. Wees toch niet zo stom!<br />
12. De hoeveelheid olie in de Noordzeebodem.<br />
13. De schoolavond is een groot succes geweest.<br />
14. Nu heb ik al die moeite voor niets gedaan!<br />
15. Het tweedehandse autootje van mijn broer<br />
blijkt een miskoop.<br />
16. Dat antwoord moet fout zijn geweest.<br />
17. Hij wordt altijd met zijn huiswerk geholpen.<br />
18. Hij scheen met zijn zaklamp recht in mijn ogen.<br />
19. Wie zou dat van haar gedacht hebben?<br />
20. Onze buurman is voorzitter van de plaatselijke<br />
damclub geworden.<br />
21. Je moet onder alle omstandigheden kalm blijven.<br />
22. Hij lijkt me wel een aardige vent.<br />
23. Een wintersportvakantie is voor veel mensen<br />
nog steeds onbetaalbaar.<br />
24. Mijn vriendje is nog nooit in het buitenland geweest.<br />
25. Op die foto lijkt zij sprekend op haar moeder.<br />
26. Bij een eerste ontmoeting schijnt deze leraar erg nors.<br />
27. Later blijkt hij best aardig.<br />
28. Dat vervelende ventje moet eens flink aangepakt worden.<br />
29. Het plan lijkt mij te gevaarlijk.<br />
30. Mijn jarige broertje scheen bijzonder blij met zijn cadeau.<br />
53
Gezegde (3)<br />
1. Mijn grootvader is al een hele tijd ziek.<br />
2. Vroeger was hij nooit ziek.<br />
3. Hij was altijd zo sterk als een beer.<br />
4. Hij was gehard tegen de barre<br />
Nederlandse weersomstandigheden.<br />
5. ’s Zomers kon hij uren door de weilanden lopen.<br />
6. Ook bij slecht weer was hij altijd present.<br />
7. In de winter zat hij soms een halve dag in de dakgoot.<br />
8. Daar werd hij keihard van.<br />
9. In de winter van 1955 was het maandenlang steenkoud.<br />
10. Grootvader zat dagenlang in de dakgoot.<br />
11. Als een sneeuwpop werd hij soms na uren uit<br />
de dakgoot gehaald.<br />
12. Hij leek dan wel een ijsklomp.<br />
13. Op een dag bleek hij een longontsteking opgelopen<br />
te hebben.<br />
14. Grootmoeder en de dokter waren erg bezorgd.<br />
15. De volgende dag moest grootvader in bed blijven.<br />
16. Een week later was hij toch weer in de goot.<br />
17. Deze keer had hij zijn jas aan de kapstok laten hangen.<br />
18. Hij was in zijn overhemd door de goot aan het wandelen.<br />
19. Ondertussen was de vorst tot 20 graden onder<br />
nul opgelopen.<br />
20. Opa scheen er best blij mee te zijn.<br />
21. Door de buren werd de politie gebeld.<br />
22. Drie agenten waren binnen 5 minuten in onze tuin.<br />
23. Ze voerden een uitgebreid gesprek met mijn opa.<br />
24. Grootvader scheen niet te willen luisteren.<br />
25. Hij werd zelfs boos op de agenten.<br />
26. Even later had hij ook zijn overhemd uitgetrokken.<br />
27. Hij leek net een zonnebader op wintersport.<br />
28. Zo eigenaardig was mijn grootvader vroeger.<br />
29. Nu is hij een klein breekbaar mannetje.<br />
30. Waarschijnlijk wordt hij niet meer beter.<br />
54
Gezegde (4)<br />
1. Wij zijn in de vakantie nooit thuis.<br />
2. Meestal zijn we in het buitenland.<br />
3. Vorig jaar zijn we in Schotland geweest.<br />
4. Dat was erg leuk.<br />
5. We hebber er 4 maanden rondgetrokken.<br />
6. Vrienden van ons zijn Schotten.<br />
7. Die hebben ons uitgenodigd.<br />
8. Zij wonen aan de noordkust.<br />
9. Honderd meter van hun huis is een groot strand.<br />
10. Het strand is daar prachtig.<br />
11. Jammer genoeg is het er altijd slecht weer.<br />
12. Soms schijnt er even een klein zonnetje.<br />
13. Dan wordt er gauw gezwommen.<br />
14. Schotland lijkt me een leuk land.<br />
15. Ik zou er best willen wonen.<br />
16. De mensen zijn vriendelijk.<br />
17. Maar de grote afstand tot Nederland blijft<br />
een belemmeringen.<br />
18. Je kunt niet snel even je vrienden in Nederland bezoeken.<br />
19. Dat is wel een nadeel.<br />
20. Daarom ben ik er maar niet blijven wonen.<br />
21. De afstand lijkt voor veel toeristen een grote belemmering<br />
te zijn.<br />
22. Schotland wordt door weinig toeristen bezocht.<br />
23. Toch is Schotland een bijzonder fijn land.<br />
24. Het lijkt soms wel op Zwitserland.<br />
25. Mijn grootvader heeft een jaar in Schotland gewoond.<br />
26. Daar heeft hij mijn grootmoeder leren kennen.<br />
27. Zij was daar ook op vakantie.<br />
28. Zij zijn daar samen nog een maand gebleven.<br />
29. Sinds die tijd is Schotland voor hen het mooiste land.<br />
30. Lijkt het jou ook een leuk land?<br />
55
Werkwoordssoorten<br />
1. Vriendelijk hielp de conducteur de vreemdeling.<br />
2. De postbode heeft een leuk pakket gebracht.<br />
3. De auto werd tot vlak bij de ingang gereden.<br />
4. Bijna iedere jongen moet soldaat worden.<br />
5. Dat kleine meisje is erg bijdehand.<br />
6. Hij blijkt ziek te zijn.<br />
7. Huisvuil mag uitsluitend in plastic zakken<br />
worden aangeboden.<br />
8. Je moet de hele cursus doorlopen.<br />
9. Bent u zelf nooit eens in de war?<br />
10. In het begin lijkt het erg leuk.<br />
11. U zult het beslist niet willen geloven.<br />
12. Hij wil graag timmerman worden.<br />
13. Ik zou het u onmogelijk precies kunnen zeggen.<br />
14. Ik heb een week aan dat kleed gewerkt.<br />
15. Ze kon haar oren niet geloven.<br />
16. Hij lijkt erg aardig.<br />
17. Geld voor een ijsje heb ik niet.<br />
18. Plotseling gebeurde het.<br />
19. Ik kan me zijn opmerking nog heel goed herinneren.<br />
20. Ik heb de fles laten vallen.<br />
21. De zon scheen de hele dag.<br />
22. Vader is altijd goed gezond geweest.<br />
23. Hij had geen tijd voor zijn kinderen.<br />
24. Hij wandelde rustig terug naar huis.<br />
25. Het brood wordt in de oven gebakken.<br />
26. Het wordt al mooi bruin.<br />
27. Het laatste nummer van dat tijdschrift had al eerder<br />
moeten verschijnen.<br />
28. Eindelijk kwam hij thuis.<br />
29. Hij was ’s avonds bijna altijd thuis.<br />
30. Je had hem voor dat kruispunt moeten waarschuwen.<br />
56
1. Ons werd door de makelaar een nieuw huis aangeboden.<br />
2. Mijn vader heb ik het verhaal niet verteld.<br />
3. De zomervakantie is de mooiste tijd van het jaar.<br />
4. Ons kikkerlandje wordt al eeuwen door<br />
stormvloeden bedreigd.<br />
5. De deltawerken geven de bevolking van Nederland<br />
nu een gevoel van veiligheid.<br />
6. De maatregelen van de regering hebben niet altijd<br />
het gewenste succes gehad.<br />
7. In het weekblad Vrij Nederland staan regelmatig<br />
goede interviews.<br />
8. Het prachtige sportveld is danig vernield door mollen.<br />
9. De aanvoerder van het voetbalelftal werd een<br />
hoge onderscheiding uitgereikt.<br />
10. Zijn oude grootvader kocht voor hem een paar schaatsen.<br />
11. Mijn buurman heeft jarenlang in Leiden gestudeerd.<br />
12. Men bouwt tegenwoordig in ons land zeer<br />
hoge flatgebouwen.<br />
13. Het gras is na dit regenbuitje hard gegroeid.<br />
14. Het enthousiaste publiek dankte de beroemde violist<br />
met een daverend applaus.<br />
15. Mijn vader is altijd lid van een voetbalvereniging geweest.<br />
16. Mijn ouders zijn hun leven lang in Vlaardingen gebleven.<br />
17. Mij wordt nooit advies gevraagd.<br />
18. Mijn advies wordt zelden opgevraagd.<br />
19. Tot verbazing van haar Nederlands docent maakt zij<br />
geen enkele fout tegen de spelling.<br />
20. De stad Rotterdam werd de belangrijkste uitvoerhaven<br />
van Nederland.<br />
57
1. Het huis van jullie buurman is mij te duur.<br />
2. Die som is erg moeilijk.<br />
3. Men schrijft ons het volgende bericht.<br />
4. Hij bracht zijn tegenstander een dodelijke steek toe.<br />
5. Het publiek onthield de populaire voetballer de blijken<br />
van waardering niet.<br />
6. De werking van de computer werd ons duidelijk uitgelegd.<br />
7. Zijn ouders schreef hij een lange brief.<br />
8. Door een toeval ontsnapte hij aan het dreigende gevaar.<br />
9. Wil je hem dit pakje geven?<br />
10. Dat jeugdboek van Jan Terlouw heb ik met veel<br />
genoegen gelezen.<br />
11. Lionel Messi van Argentinië is een uiterst begaafde speler.<br />
12. Morgen gaan we naar de stad.<br />
13. Voor de modezaak bleef zij een kwartiertje staan.<br />
14. De zaak is mij nu volkomen duidelijk.<br />
15. De beroemde vedette was vroeger een<br />
arm straatvoetballertje geweest.<br />
16. De oude man was dat bezoek niet welkom.<br />
17. De nieuwe bediende bleek spoedig een flinke werker.<br />
18. De eigenaar van de vernielde auto werd door de<br />
verzekering een behoorlijk bedrag uitbetaald.<br />
19. De rijke baron bezit uitgestrekte landerijen.<br />
20. Het Nederlands elftal had beslist op<br />
het wereldkampioenschap moeten winnen.<br />
58
1. Ik zit in de tweede klas.<br />
2. Een tweede klas lijkt bijzonder veel op een eerste klas.<br />
3. Ik had eigenlijk heel goed direct naar de tweede klas<br />
kunnen gaan.<br />
4. In de jaren vijftig heeft een oom van mijn moeder ook<br />
een eerste klas overgeslagen.<br />
5. Dat is hem goed bevallen.<br />
6. De leerstof van de eerste klas heeft hij nooit nodig gehad.<br />
7. Mijn moeder, zijn nichtje, heeft hij daarvan niet<br />
kunnen overtuigen.<br />
8. Dat zegt zij tenminste tegen Jan en alleman.<br />
9. Dat opscheppen over zijn schoolcarrière heeft mijn<br />
oom van mijn grootvader.<br />
10. Vroeger, voor de oorlog, heeft mijn grootvader een<br />
paar klassen van de lagere school overgeslagen.<br />
11. Het onderwijs van de bovenbouw van de lagere school<br />
is aan hem voorbij gegaan.<br />
12. Daarop is hij heel trots.<br />
13. Na 3 jaar lagere school heeft hij nooit meer<br />
onderwijs gevolgd.<br />
14. Toch is hij een prima vakman geworden.<br />
15. Misschien word ik later ook een prima vakman.<br />
16. Ik zou graag computerdeskundige willen worden.<br />
17. Mijn moeder is het met die keus niet eens.<br />
18. Zij verkiest het buitenleven boven een kantoorbaan.<br />
19. Zij houdt mij geregeld het baantje van tuinman<br />
in het Oranjepark voor.<br />
20. De meeste familieleden van mijn moeders kant verkiezen<br />
een baantje in de open lucht.<br />
59
1. Ik zou zo graag een eigen kamer willen hebben.<br />
2. Iedereen bij ons thuis heeft een eigen kamer.<br />
3. De enige zonder eigen kamer ben ik.<br />
4. Ons huis is net iets te klein.<br />
5. In elk geval is er een kamer te weinig.<br />
6. Mijn vader zou een extra kamer op het dak van ons<br />
huis willen bouwen.<br />
7. Volgens mijn moeder is dat een onzinnig plan.<br />
8. Een eigen kamer is voor mij niet nodig.<br />
9. Ik mag het hele huis als mijn kamer beschouwen.<br />
10. Mijn bed staat op de overloop onder de trap.<br />
11. Volgens mijn moeder is dat een van de mooiste plekjes<br />
van het huis.<br />
12. Het is inderdaad altijd een heel mooi plekje geweest.<br />
13. De laatste maanden is dat niet langer zo.<br />
14. De laatste tijd slaapwandelt mijn broertje bijna iedere<br />
nacht een paar uur op de overloop.<br />
15. Daardoor word ik steeds wakker.<br />
16. Soms val ik op school in de les zo maar in slaap.<br />
17. Mijn moeder is natuurlijk niet blij met deze gang van zaken.<br />
18. Het levensgeluk van mijn slaapwandelende broer is<br />
haar echter een aanhoudende zorg.<br />
19. Daardoor kan zij echter maar weinig aandacht aan<br />
mij schenken.<br />
20. Misschien blijf ik aan het einde van het jaar in de tweede<br />
klas zitten.<br />
60
1. Aanvankelijk presteerde het Argentijnse nationale elftal<br />
op het WK.<br />
2. Later schakelde het Italië uit.<br />
3. Dat was werkelijk een grote sensatie.<br />
4. Daarvoor hadden de Italianen schitterend gespeeld.<br />
5. Het spel van Kameroen beviel ook goed.<br />
6. Wie zal de nieuwe wereldkampioen worden?<br />
7. Bij het schrijven van deze zinnen is mij dat niet bekend.<br />
8. Dit jaar was voor het begin van het<br />
kampioenschap Nederland mijn favoriete ploeg.<br />
9. Wat is op dit moment voorpaginanieuws?<br />
10. De energiespecialisten van CDA en VVD in 2 e Kamer willen<br />
de aardgasprijs per 1 januari 2012 verlagen.<br />
11. De regering zou die prijs juist willen bevriezen.<br />
12. Zo kunnen tegenvallers voor de schatkist<br />
gecompenseerd worden.<br />
13. Men zal wel een compromis sluiten.<br />
14. Het spoor van de man had de wolf lange tijd<br />
nauwkeurig gevolgd.<br />
15. Nu was hij weer in de grot.<br />
16. Zou hij terugkomen?<br />
17. De wolf luisterde gespannen?<br />
18. Er bewoog niets.<br />
19. Toen strekte hij met een tevreden zucht zijn kop<br />
op zijn voorpoten.<br />
20. Het eerste grijze licht kondigde de komende dag aan.<br />
21. Gestadig viel de regen.<br />
22. Het waren nu fijne stralen van kleine, op parels<br />
gelijkende druppels.<br />
23. Was de man in de grot gebleven?<br />
24. Alles leek rustig te zijn.<br />
25. In de donkere bomenmassa werden de afzonderlijke<br />
bomen langzamerhand zichtbaar.<br />
26. Je herkende de bladeren en het gras.<br />
27. Zal dit verhaal mij nog duidelijk worden.<br />
28. Op een afstand van 40 tot 50 meter volgde het dier<br />
later de mannen.<br />
29. De toenemende geur van koude rook maakte het schichtig.<br />
30. In zijn herinnering herleefde de gebeurtenis van de<br />
vorige avond.<br />
31. Hij zag de roze vuurgloed van het brandende bos.<br />
32. Dit was niet zijn eerste ervaring.<br />
33. De schreeuw van het vluchtend wild kende hij.<br />
34. Naderden ze nu moeizaam het centrum van de ravage?<br />
35. Er waren allerlei bewijzen.<br />
61
36. De top van enkele grote bomen was ongeveer 4 meter<br />
boven de grond geknapt.<br />
37. In een wijde kring lagen takken en splinters.<br />
38. Opeens stonden de mannen aan de grens van het<br />
vernielde bos.<br />
39. Onder een half verkoold bosje lag een haas.<br />
40. Het dier was zwaar gewond.<br />
62
De wijze rechter<br />
Een rijke man had eens een behoorlijk bedrag aan papiergeld in een leren zakje genaaid en<br />
dit per ongeluk verloren. Hij maakte bekend dat de eerlijke vinder een beloning van €1.000<br />
zou krijgen. Al gauw kwam een rechtschapen man met het verloren geld. “Ik heb uw geld<br />
gevonden, dit zal het wel zijn, hier hebt u het terug.” zei hij opgewekt. De ander was blij dat<br />
hij het geld weer had. Hij maakte het zakje open en telde het geld na. Intussen dacht hij<br />
erover na hoe hij zich zou kunnen onttrekken aan de uitbetaling van het uitgeloofde<br />
vindersloon. “Beste man,” zei hij, “er zat eigenlijk €10.000 in het zakje, ik zie nu nog maar<br />
€9.000. Waarschijnlijk hebt u, nadat u het gevonden had, het zakje opengemaakt en uw<br />
€1.000 beloning er uit gehaald; dat is uitstekend, ik dank u wel.”<br />
Dit was nou niet zo’n mooie streek, maar het verhaal is nog niet uit. “Eerlijkheid duurt het<br />
langst”, dacht de vinder en hij maakte zich meer zorgen om zijn reputatie dan om zijn<br />
beloning; hij verzekerde de ander dan ook dat hij het zakje niet open had gemaakt en dat hij<br />
het zo bij de eigenaar had teruggebracht als hij het had gevonden. De ander ging hier niet op<br />
in en het werd een rechtszaak. Beide mannen bleven bij hun beweringen, de een dat hij<br />
€10.000 had verloren en maar €9.000 terugkreeg, en de ander dat hij geen geld uit het zakje<br />
had gehaald.<br />
Goede raad was duur. Maar de rechter, die de beide mannen aardig scheen door te hebben,<br />
loste de zaak aldus op: Hij liet beide mannen een verklaring tekenen waarin hun beweringen<br />
waren neergelegd en deed daarna de volgende uitspraak. “Als één van u €10.000 verloren<br />
heeft en de ander een zakje met €9.000 vindt, is het duidelijk dat het gevonden zakje niet<br />
van de verliezer kan zijn en dat deze dus ook geen recht heeft op het gevonden bedrag. De<br />
vinder moet het geld dan maar weer mee naar huis nemen en goed bewaren tot de<br />
rechtmatige eigenaar zich komt melden. De ander moet maar geduld hebben tot zijn geld<br />
wordt gevonden.”<br />
En daar bleef het bij.<br />
Naar J.P Hebel<br />
(Uit: Der lachende Lesering, Bertelsmann)<br />
63
Robert de kwartel<br />
Op een ochtend namen mijn goede vrienden en buren dr. Thomas Kienzle en zijn vrouw mij<br />
mee naar hun keuken en nodigden mij uit een blik in een kartonnen doos te werpen. Eerst<br />
zag ik niets anders dan een lampje, een jasje van lamswol en bakjes die kippenvoer en water<br />
bevatten. Toen nam Mildred het jasje voorzichtig op. Daaronder lag, warm ingestopt, een<br />
schattig jong kwarteltje, zo groot als een poederdons, met heldere oogjes. “Tom en ik<br />
vonden 4 dagen geleden in een verlaten nest een ei,” verklaarde Mildred. Ze namen het mee<br />
naar huis, en gedurende 2 dagen gebeurde er niets. Maar de derde dag kwam er wat<br />
beweging in het ei. Toen de Kienzles het aan hun oor hielden, konden ze een zwak getik<br />
horen.<br />
Opgewonden zagen ze hoe rondom het spitse einde van het ei heel kleine gaatjes<br />
ontstonden. Toen de kring van gaatjes volledig was, volgde er een geluidloze trilling, en het<br />
ei ging open. Langzaam kwam er iets tevoorschijn dat op een natte hommel leek. Maar<br />
binnen een half uur begon het uiterlijk van de kwartel te veranderen. Toen ik hem de<br />
tweede dag van zijn leven zag, was hij bruin in plaats van zwart en werd hij met de minuut<br />
pluiziger en donziger. De buren waren zeer somber over zijn kansen om te overleven. “Hij<br />
redt het nooit,” voorspelden ze. Maar het kwarteltje koesterde zich onder het lamswollen<br />
jasje even behaaglijk als het onder de zachte buikveren van zijn moeder zou hebben gedaan.<br />
Hij werd Robert gedoopt.<br />
Robert groeide snel en het dons werd al spoedig overdekt door zachte borstveren. De<br />
bovenkant van zijn kopje werd donker, met langs de zijkanten gouden strepen, waarbij zijn<br />
donkerbruine oogjes verrassend uitstaken. Maar het meest opzienbarende verschijnsel van<br />
zijn ontwikkeling was zijn ontluikende persoonlijkheid. Kwartels behoren tot de schuwste<br />
vogels, maar Robert was volkomen anders. Hij vervulde het huis met gezang. Hij begroette<br />
Mildred en Tom met een duidelijk getjilp van genoegen en verwachting, steeds wanneer hij<br />
gezelschap wilde hebben kirde hij treurig, en terwijl hij in slaap viel, liet hij al zachtere trillers<br />
horen. Op een warme, zonnige augustusdag, toen Robert 2 weken oud was, stelden Mildred<br />
en Tom met droefenis vast dat het tijd was om hem vrij te laten. Toen ze hem op het<br />
grasveld hadden gezet, keek Robert een paar minuten verbijsterd om hem heen, tot hij een<br />
kevertje ontwaarde, dat hij achterna rende en opat. Na een poosje, toen ze zich ervan<br />
bewust waren dat Robert instinctief wist hoe hij aan voedsel moest komen, gingen Mildred<br />
en Tom weer naar binnen. Tom legde juist zijn hand op de deurknop toen achter hen een<br />
schelle, scherpe kreet opsteeg. Zodra de deur openging, schoot Robert, zo snel als zijn<br />
pootjes hem wilden dragen, voor hen het huis is. Nadat dit voorval zich verscheidene dagen<br />
had herhaald, was het antwoord duidelijk: Robert was een blijvertje. Van dat ogenblik af was<br />
hij veel buitenshuis. Tom, een rustend arts, had hun terrein tot een toevluchtsoord voor<br />
vogels gemaakt, en Robert bleef in de buurt als Tom buiten aan het werk was. Herhaaldelijk<br />
kwam Roberts kwartelfamilie, die nog in de buurt verbleef, voorbij – zijn moeder en elf<br />
jongen. Van geen van beide kanten kwam ooit het geringste teken van herkenning, laat<br />
staan van verlangen naar hereniging. Wie eigenlijk wie negeerde, was niet duidelijk. Robert<br />
maakte het huis van de Kienzles tot het zijne, stapte rond en onderzocht alles met uitgerekte<br />
hals. Als Mildred in de naaikamer was, was Robert er ook, bekeek patronen en ging er met<br />
stukjes stof vandoor. Als Tom de krant las, zat Robert op zijn schoot en vroeg hij om<br />
aandacht. De zeer op gezelligheid gestelde Robert begroette gasten met kreten van<br />
64
verrukking. Hij fladderde op de koffietafel, streek zijn veren glad, bediende zich keurig van<br />
alle koekjes die op tafel verschenen, en dronk zelfs thee als die afgekoeld was. Mildred en<br />
Tom, die Robert in de vrije natuur wilden brengen, brachten een bezoek aan een naburig<br />
vogelreservaat. De directeur van het reservaat zei hun dat kwartels geen enkele vogel<br />
accepteren die in contact met mensen is geweest. “Aangezien hij het onder uw hoede het zo<br />
goed maakt, is het misschien beter het zo te laten. Maar hij moet wel geringd worden. Als hij<br />
u mocht verlaten, kan hij geïdentificeerd worden.” De volgende dag werd er een metalen<br />
ringetje om zijn poot geschoven. Er stond op: 633-87201 Quail, U.S Wildlife Service,<br />
Washington D.C. Als slaapplaats koos Robert een ronde, roodfluwelen hoed van Mildred op<br />
de plank in de slaapkamer. “Vroeg uit de veren” was niet op hem van toepassing; hij<br />
verscheen dikwijls pas om tien of elf uur in de morgen. Dan vloog hij van de plank en hals<br />
over de kop de badkamer in, waar hij twee flinke bewijzen van spijsvertering deponeerde op<br />
een stuk toiletpapier dat voor dat doel bestemd was. (Indien iemand bedenkelijk mocht<br />
kijken bij de gedachte aan een in huis rondzwervende kwartel: Robert was volmaakt<br />
zindelijk.)<br />
Veranderingen in zijn omgeving maakten hem onrustig. Was er een schrijftafeltje verplaatst,<br />
had men ergens een flesje nagellak laten staan dat er niet hoorde, was de hoek van het<br />
vloerkleed per ongeluk omgeslagen, dan stapte Robert heen en weer en riep totdat er<br />
iemand kwam om de dingen in orde te brengen. Als de telefoon belde, wist hij dat deze<br />
moest worden opgenomen, en sprong hij op de schouder van degene die praatte; daar ging<br />
hij verwoed in de microfoon zitten tjilpen.<br />
65
Een zeer klein kereltje<br />
Soms kan een mens het toch zo wezenloos druk hebben. Op straat had ik mijn bezigheden<br />
over de rest van de dag lopen uitsmeren en toen ik de sleutel in de deur stiet, berekende ik:<br />
nu eerst even dit, dan even dát en ten slotte… Maar in de gang vind je alleen een klein<br />
jongetje met een trekwagentje, dat beminnelijk zegt: “Dag pap.”<br />
En vervolgens wil dat je meegaat naar zijn hoek, om alle omgevallen mannetjes in de<br />
kijkdoos met lijm overeind te helpen. “Nee, nou niet,” zeg ik in het belang van mijn<br />
programma en wil vluchten, maar hij grijpt me bij de arm en vraagt: “Waaróm nou niet?”.<br />
“Omdat ik werken moet,” zeg ik. “En je hébt al gewerkt.” “Ja, maar ik moet nog een heleboel<br />
méér doen.” Hij kijkt me aan. “Is dat leuk?” vraagt hij. Mijn blik is niet overtuigend, want hij<br />
zegt: “Dóé ’t dan niet.” Daar zit iets in. Doch ik stel: “Maar ik moet toch geld verdienen. Om<br />
alles te betalen. Het eten. En de melk. En schoenen voor jou. Of een nieuw broekje…” Terwijl<br />
hij zwijgt om het te overdenken, knijp ik uit. Maar als ik even later nijver aan mijn<br />
schrijfbureau zit, opent hij de deur op een kier en zegt bitter: “En ik heb helemaal geen<br />
nieuw broekje gehad.”<br />
Op een zondag heeft hij bij kinderen van kennissen in de tuin gespeeld – tegen zessen kom ik<br />
hem halen, ze hebben een gat gedolven en daar zit hij in, met rode konen van genot, zodat<br />
het moeilijk is hem mee te krijgen. Als we eindelijk buiten lopen, moeten we weer terug,<br />
omdat hij een blikken busje is vergeten, maar uiteindelijk zijn we toch definitief op pad.<br />
“Waren het aardige kinderen?” vraag ik. “Ja,” zegt hij, “maar dat kleine meisje niet. Ze wou<br />
aldoor met het schepje scheppen als ik het juist nodig had.” Dat zijn natuurlijk beroerde<br />
dingen. Maar ik zeg: “Dan kon je toch wel wat anders spelen?” Hij knikt. “Er was een auto,”<br />
zegt hij. “Mocht je daar aankomen?” informeer ik. Weer een knik en een verzaligde glimlach<br />
bij de herinnering aan dat speeltuig. “Je hebt er toch niks kapot aan gemaakt?” probeer ik,<br />
want ik ken zijn gewoonte, de hem toevertrouwde voorwerpen te ontleden en te slechten.<br />
“Neen,” zegt hij dromerig. We lopen zwijgend verder “De auto was van hout,” vermeldt hij<br />
dan. “O”, zeg ik. Stilte. “Dat kun je doorzagen,” verklaart hij en kijkt beminnelijk naar mij op.<br />
“Ja, ja” bevestig ik sceptisch. Maar dan zegt hij opeens, met een kleine spijtige zucht: “Maar<br />
ik had mijn zaagje niet bij me.” Kijk, zó kwam het. Ik wandelde, laat in de avond naar huis en<br />
hoorde, toen ik net aan het begin van de straat gekomen was, opeens roepen: “Menéér, ik<br />
ben zo bang!” Toen ik naar boven keek, zag ik voor een open raam het met tranen bespetten<br />
Edammertje van een zeer kleine jongen die daar in zijn nachtkieltje stond te huilen. “Waar is<br />
je moeder?” vroeg ik. “Uit, meneer,” snikte het ventje. “En ik ben zo vréselijk bang, meneer.”<br />
Wat doe je dan? Ik sprak hem nog enige tijd bemoedigend toe, maar aangezien hij bleef<br />
snikken en bibberen, gelastte ik hem ten slotte de deur te openen. Zó kwam het, dat ik ’s<br />
nachts om half een opeens in een onbekende huiskamer aan een geheel vreemd jongetje<br />
een opbeurend verhaaltje zat te vertellen. Tijdens mijn story hield de tranenstroom op, maar<br />
toen ik na de pointe voorzichtig over “… en nou zoet naar bedje” begon, werden zijn ogen<br />
weer groot van kommer. “Ga jij dan weg?” vroeg hij angstig. “Welnee,” loog ik. “Ik blijf hier<br />
zitten lezen tot je moeder weer komt.” Dat vond hij een redelijke proportie. Even later lag hij<br />
in zijn bed en beantwoordde mijn groot met een vroom “nácht, meneer.” Toen ik echter net<br />
mijn hoed van de kapstok wilde pakken, ten einde weg te sluipen, stond hij weer op zijn<br />
blote voetjes achter mij en zei: “Nou gaat u lezen, hè, meneer?” “Zeker, vent!” riep ik, mijn<br />
hand haastig terugtrekkend. “Ga jij maar weer gauw naar bed.” En ik liep de kamer in. In<br />
66
vredesnaam dan maar even wachten tot hij sliep. Een vol kwartier zat ik penetrant geurende<br />
leerstoel, hoorde de klok “tik, tak” zeggen en dreigde zelf in te dutten. Op mijn tenen sloop<br />
ik ten slotte naar het kinderbed en vond hem, slapend als een roos. Mijn taak was kennelijk<br />
volbracht. “Nou nog even een briefje op tafel leggen,” dacht ik “anders snappen die ouders<br />
morgen niets van het verhaal van dit kind.” En ik scheurde een blaadje uit mijn agenda en<br />
schreef: “Meneer, vanavond…” Hee, die pen was weer eens leeg. Dan maar ergens een<br />
potlood opscharrelen. Ik knipte de bureaulamp aan, zocht, opende een laatje… En nét toen<br />
ik in dat laatje rommelde, kwamen die mensen binnen. Kijk, dáárom zit ik nu in cel 144 op de<br />
Amstelveenweg. Want dat jongetje herinnert er zich niets meer van.<br />
67
F. Lijst met afkortingen<br />
Ontleden (zinsdelen)<br />
bwb = bijwoordelijke bepaling<br />
lv = lijdend voorwerp<br />
mv = meewerkend voorwerp<br />
ng = naamwoordelijk gezegde<br />
o = onderwerp<br />
pv = persoonsvorm<br />
wg = werkwoordelijk gezegde<br />
Woordbenoemen (woordsoorten)<br />
aanw. vnw. = aanwijzend voornaamwoord<br />
betr. vnw. = betrekkelijk voornaamwoord<br />
bez. vnw. = bezittelijk voornaamwoord<br />
bnw = bijvoeglijk naamwoord<br />
bijw = bijwoord<br />
hw = hulpwerkwoord<br />
kw = koppelwerkwoord<br />
lw = lidwoord<br />
per. vnw. = persoonlijk voornaamwoord<br />
tw = telwoord<br />
voz = voorzetsel<br />
vra. vnw = vragend voornaamwoord<br />
ww = werkwoord<br />
wd. vnw. = wederkerend voornaamwoord<br />
znw = zelfstandig voornaamwoord<br />
zw = zelfstandig werkwoord<br />
1 e pE = eerste persoon enkelvoud<br />
2 e pM = tweede persoon meervoud<br />
68
Nederlands Engels Duits Frans<br />
aanw. vnw. demonstrative pronoun hinweisendes Fürwort pronom demonstratif<br />
antecedent antecedent Bezugswort antécédent<br />
bedrijvende vorm active voice Aktiv (voix) actif<br />
betr. vnw relative pronoun beziehendes Fürwort pronom relatif<br />
bez. vnw. possessive pronoun besitzanzeigendes pronom possessif<br />
bijv. vnw. adjective Adjektiv adjectif<br />
bijwoord adverb Adverb adverbe<br />
bijw. bep. adverbial adjunct adverbiale Bestimmung complément adverbial<br />
enkelvoud singular Einzahl, Singular singulier<br />
gezegde predicate Prädikat prédicat<br />
hww auxiliary Hilfsverb, Modalverb auxiliare<br />
infinitief infinitive Infinitiv infinitief<br />
koppelwerkwoord copula Kopula verbe copulative<br />
lidwoord article Artikel article<br />
lijdend voorwerp direct object Akkusativobjekt opjet direct<br />
lijdende vorm passive voice Passiv (voix) passiv<br />
meervoud plural Merzahl, Plural pluriel<br />
meew. vw. indirect object Dativobjekt opjet indirect<br />
naamwoord nominal word Nomen nom<br />
naamw. gez. nominal predicate nominales Prädikat prédicat nominal<br />
onderwerp subject Subjekt sujet<br />
o.t.t present tense Präsens présent<br />
o.t.t.t present future tense 1. Futur futur<br />
o.v.t past tense Imperfekt imparfait<br />
o.v.t.t past future tense “würde” + Infinitiv futur du passé<br />
overtreffende trap superlative Superlativ superlatif<br />
persoon person Person personne<br />
pers. vnw. personal pronoun persönliches Fürwort pronom personnel<br />
persoonsvorm finite form finite Form forme finie<br />
stellende trap positive Positiv positif<br />
69
telwoord numeral Zahlwort numéral<br />
tijd tense Zeitstufe temps<br />
trappen van vergelijking degrees of comparison Steigerungsstufen degrés de comparaison<br />
vergrotende trap comparative Komparativ comparatif<br />
voltooid deelwoord past participle 2. Partizip participe passé<br />
v.t.t present perfect tense Perfekt passé indéfini<br />
v.t.t.t future perfect tense 2. Futur futur antérieur<br />
v.v.t (plu/past)perfect tense Plusquamperfekt plus que parfait<br />
v.v.t.t conditional perfect tense “würde” + 2. Partizip + haben (sein) futur antérieur du passé<br />
voornaamwoord pronoun Fürwort, Pronomen pronom<br />
voorzetsel preposition Präposition préposition<br />
vr. vnw. interrogative pronoun fragendes Fürwort pronom interrogatif<br />
vragende zin interrogative sentence Fragesatz phrase interrogative<br />
wed. vnw. reflexive pronoun Reflexivpronomen pronom pronominal<br />
wed. ww. reflexive verb reflexives Verb verbe pronominal<br />
werkwoord verb Verb verbe<br />
ww. gez. verbal predicate verbales Prädikat prédicat verbal<br />
woord word Wort mot<br />
woordsoort part of speech Wortart partie du discours<br />
zelfstandig naamwoord noun, substantive Substantiv nom, substantif<br />
zelfstandig werkwoord (notional/main) verb Vollverb verbe principal<br />
zin sentence Satz phrase<br />
zinsdeel part of the sentence Satzglied partie de la phrase<br />
70
Verantwoording<br />
Deze Syllabus Grammatica beoogt de leerlingen uit de onderbouw op snelle en<br />
doeltreffende wijze vertrouwd te maken met een aantal grammaticale begrippen. Naar<br />
volledigheid hebben wij niet gestreefd; evenmin hebben wij gepoogd op de goede voet te<br />
blijven met de wetenschappelijke methodiek. Wij zijn ervan uitgegaan dat kennis van een<br />
aantal grammaticale categorieën de leerlingen behulpzaam kan zijn bij het aanleren van<br />
vreemde talen en achten het in verband daarmee zinvol dat docent Nederlands aandacht<br />
schenkt aan de grammatica. Aan de andere kant zijn wij er ons van bewust dat de<br />
grammatica niet het belangrijkste aspect van het vak Nederlands is en dat er dientengevolge<br />
niet te veel tijd aan besteed kan worden. Dit verklaart ons streven de leerstof zo eenvoudig<br />
en overzichtelijk mogelijk aan te bieden en slechts die categorieën aan de orde te stellen die<br />
naar onze mening voor de vreemde talen van belang zijn. Dat dit ten koste moest gaan van<br />
een consequente wetenschappelijke aanpak, spreekt vanzelf.<br />
D.A. Berkhout<br />
A. Pons<br />
P. van der Wiel<br />
71