'welgemutst naar de oorlog' Een standvastige mythe - Vvlg
'welgemutst naar de oorlog' Een standvastige mythe - Vvlg
'welgemutst naar de oorlog' Een standvastige mythe - Vvlg
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
door onbekwame politici en generaals mislei<strong>de</strong> burgers<br />
en soldaten. 8<br />
In Vlaan<strong>de</strong>ren lijkt <strong>de</strong> belangstelling voor <strong>de</strong> mens in<br />
<strong>de</strong> oorlog nog van recentere datum. In <strong>de</strong> bekeken<br />
ou<strong>de</strong>re handboeken van <strong>de</strong> uitgeverij Van In is voor <strong>de</strong><br />
oorlogservaring van burgers en soldaten geen belangstelling.<br />
De aanloop wordt er volledig in termen van<br />
bondgenootschappen en bewapening behan<strong>de</strong>ld. In<br />
Het avontuur van <strong>de</strong> Mensheid uit 1966 krijgt een<br />
paragraaf als tussentitel ‘Gemechaniseer<strong>de</strong> legers en<br />
georganiseer<strong>de</strong> haat betrokken <strong>de</strong> hele aardbol in <strong>de</strong><br />
Eerste Wereldoorlog’ maar in <strong>de</strong> tekst die volgt, krijgt<br />
<strong>de</strong> leerling geen enkele duiding over <strong>de</strong> ‘georganiseer<strong>de</strong><br />
haat’. (Van Houtte, 250) Uitzon<strong>de</strong>ring bij Van In is<br />
een themaboekje in <strong>de</strong> reeks Schooldocumentatie uit<br />
1969. De auteur is Pierre Pierrard, professor aan het<br />
Institut Catholique in Parijs, wat meteen het accent op<br />
Frankrijk verklaart. Fiche 2 toont marcheren<strong>de</strong> troepen<br />
en lachen<strong>de</strong> mannen met strohoe<strong>de</strong>n. De foto<br />
toont ook drie vrouwen met een opvallend ernstige<br />
blik. <strong>Een</strong> vrouw lijkt in <strong>de</strong> han<strong>de</strong>n te klappen, <strong>de</strong> twee<br />
an<strong>de</strong>ren hou<strong>de</strong>n <strong>de</strong> han<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> schoot. In <strong>de</strong> commentaartekst<br />
heeft <strong>de</strong> auteur het over ‘enthousiasme’<br />
en <strong>de</strong> voortduren<strong>de</strong> gezangen van <strong>de</strong> menigte.<br />
Ie<strong>de</strong>reen had op dit uur van ‘weerwraak’ gewacht, niemand<br />
twijfel<strong>de</strong> aan <strong>de</strong> overwinning, in het Frankrijk<br />
van <strong>de</strong> ‘Union Sacrée’ waren geen vijan<strong>de</strong>n meer. Niet<br />
alleen <strong>de</strong> foto vertelt iets an<strong>de</strong>rs, ook het on<strong>de</strong>rzoek<br />
van Becker geeft een heel wat verschei<strong>de</strong>ner beeld.<br />
Documentatiemappen, Deel 2, gepubliceerd in 1982,<br />
besteedt wel aandacht aan <strong>de</strong> reacties van <strong>de</strong> burgerbevolking<br />
als aan <strong>de</strong> oorlogservaring van <strong>de</strong> soldaten.<br />
Bij <strong>de</strong> kenmerken van <strong>de</strong> oorlog lezen we on<strong>de</strong>r <strong>de</strong><br />
titel ‘De “frisse vrolijke oorlog”, een verwijzing <strong>naar</strong><br />
woor<strong>de</strong>n van keizer Willem II, hoe regeringslei<strong>de</strong>rs het<br />
patriottisme en revanchisme aanwakker<strong>de</strong>n en ‘<strong>de</strong><br />
bre<strong>de</strong> bevolkingslagen [daardoor] met enthousiasme<br />
<strong>de</strong> oorlog in[gingen]’. (Van <strong>de</strong> Voor<strong>de</strong>, p.161) De overtuiging<br />
dat <strong>de</strong> oorlog kort zou zijn versterkte het optimisme<br />
‘in Duitsland’. Bij <strong>de</strong> bronnen vin<strong>de</strong>n we on<strong>de</strong>r<br />
<strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> titel een tekst van Von Moltke , een Britse<br />
propaganda-affiche en <strong>de</strong> ‘obligate’ foto van <strong>de</strong> goe<strong>de</strong>renwagon<br />
met wuiven<strong>de</strong> mannen. De bijhoren<strong>de</strong><br />
vraag voor <strong>de</strong> leerlingen is hoe <strong>de</strong> foto toont dat <strong>de</strong><br />
Duitsers dachten dat <strong>de</strong> oorlog een ‘frisch-fröhliche<br />
Krieg’ zou wor<strong>de</strong>n. (Van <strong>de</strong> Voor<strong>de</strong>, 137) Dergelijke<br />
vraag zet <strong>de</strong> leerlingen nergens aan tot kritische<br />
beeldanalyse. De mannen aan boord van <strong>de</strong> trein zijn<br />
allen in maatpak en zeker niet van <strong>de</strong> jongsten.<br />
Allemaal hebben ze een hoed en bij een van hen is <strong>de</strong><br />
ketting voor een zakhorloge dui<strong>de</strong>lijk zichtbaar. Gaan<br />
die heren <strong>naar</strong> <strong>de</strong> oorlog? Ver<strong>de</strong>r leren <strong>de</strong> leerlingen<br />
op geen enkele manier hoe een foto slechts een <strong>de</strong>el<br />
52<br />
Hermes | Jaargang 11 | nr. 42 | september 2007<br />
van een gebeurtenis binnen een ka<strong>de</strong>r toont. Wat<br />
speelt zich af op het perron? Naar wie wuiven ze en<br />
waarom kijken alle mannen recht in <strong>de</strong> lens?<br />
De huidige handboeken beste<strong>de</strong>n allemaal in min<strong>de</strong>re<br />
of meer<strong>de</strong>re mate aandacht aan <strong>de</strong> publieke opinie<br />
aan <strong>de</strong> vooravond van <strong>de</strong> oorlog. Jammer genoeg is er<br />
weinig tot geen aandacht voor kritische analyse van<br />
foto’s. De momentopname lijkt representatief voor<br />
het gemoed van het hele volk. Anno 5 beperkt zich tot<br />
eveneens tot twee foto’s van vertrekken<strong>de</strong> treinen en<br />
wijst op <strong>de</strong> gelijkenis tussen wat zich in Frankrijk en<br />
Duitsland afspeel<strong>de</strong>. In <strong>de</strong> begelei<strong>de</strong>n<strong>de</strong> tekst wordt<br />
erop gewezen hoe <strong>de</strong> oorlog tot een uitbarsting van<br />
‘nationale begeestering’ leid<strong>de</strong>. ‘Ie<strong>de</strong>r volk dacht het<br />
gelijk aan zijn kant te hebben’. (Adams, 88) Het woord<br />
‘begeestering’ <strong>de</strong>kt <strong>de</strong> lading misschien wat beter dan<br />
‘enthousiasme’ maar het blijft eenzijdig. De foto’s<br />
moeten <strong>de</strong>ze bewering hard maken. En wat moeten<br />
we aanvangen met ‘het gelijk aan zijn kant hebben’. In<br />
essentie gaat dit alleen op voor <strong>de</strong> ‘beschavingsoorlog’<br />
die <strong>de</strong> Duitse intellectuele elite voorstond. In<br />
Frankrijk vertaal<strong>de</strong> <strong>de</strong> ver<strong>de</strong>digingsoorlog pas na het<br />
uitbreken van <strong>de</strong> gevechten zich in een ‘vrijheids-‘ en<br />
‘beschavingsstrijd. Hetzelf<strong>de</strong> geldt voor Engeland<br />
waar <strong>de</strong> anti-Duitse sentimenten – The Huns – een<br />
‘barbaarse’ invulling kregen na berichten over <strong>de</strong><br />
Duitse wanda<strong>de</strong>n bij <strong>de</strong> inval.<br />
De aanpak in Historia 5 is wat evenwichtiger maar ook<br />
hier beperkt <strong>de</strong> leertekst zich tot <strong>de</strong> ‘frisher fröhlicher<br />
Krieg’ en een foto van Duitse reservisten die dit moet<br />
bevestigen. Gelukkig plaatsen <strong>de</strong> auteurs bij het etiket<br />
‘vrolijk’ een vraagteken aan <strong>de</strong> hand van twee geschreven<br />
bronnen. (De Deygere, 140) <strong>Een</strong> aantekening van<br />
een Frans on<strong>de</strong>rwijzer illustreert <strong>de</strong> teneergeslagen<br />
sfeer op het platteland. Het twee<strong>de</strong> fragment is een zin<br />
– ‘Ik vind <strong>de</strong> oorlog heerlijk. Het is net een grote picknick’<br />
- van <strong>de</strong> hand van Julian Grenfell. Vraag is natuurlijk<br />
of bei<strong>de</strong> vergelijkbaar zijn, een on<strong>de</strong>rwijzer die <strong>de</strong><br />
indruk in zijn dorp aan <strong>de</strong> vooravond van <strong>de</strong> oorlog<br />
beschrijft en een brief van oktober 1914 geschreven door<br />
een man van a<strong>de</strong>l die met zijn paar<strong>de</strong>n en zelfs verzorgers<br />
het kanaal is overgestoken. Overigens is het helemaal<br />
niet zeker wat <strong>de</strong>ze zin over <strong>de</strong> ‘vrolijke oorlog’<br />
blootlegt, een algemeen ge<strong>de</strong>eld i<strong>de</strong>e of het karakter<br />
van een individu. Silkin neigt in een bespreking van<br />
––––––––––<br />
8 Wie belangstelling heeft voor <strong>de</strong> ‘ergernis’ van revisionistische<br />
historici over het ‘Blackad<strong>de</strong>r’ beeld van <strong>de</strong><br />
Eerste Wereldoorlog kan terecht bij Brian Bond, The<br />
Unquiet Western Front. Britain’s Role in Literature and<br />
History, Cambridge 2002 en Gary Sheffield, Forgotten<br />
Victory. The Firs World War: Myhs and Realities, London,<br />
2002.