'welgemutst naar de oorlog' Een standvastige mythe - Vvlg
'welgemutst naar de oorlog' Een standvastige mythe - Vvlg
'welgemutst naar de oorlog' Een standvastige mythe - Vvlg
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Stu<strong>de</strong>nten in Berlijn in augustus. Let op <strong>de</strong> kledij en <strong>de</strong> hoe<strong>de</strong>n<br />
of eer<strong>de</strong>r het ontbreken van gewone petten. Voor <strong>de</strong>rgelijke<br />
‘<strong>de</strong>tails’ is in <strong>de</strong> handboek en geen aandacht. (http://<br />
www.wereldoorlog1418.nl/brieven/in<strong>de</strong>x.html)<br />
Begin augustus zijn <strong>de</strong> taferelen vergelijkbaar. Telkens<br />
wanneer een overheidsbeslissing bekend wordt<br />
gemaakt, volgen massabijeenkomsten en para<strong>de</strong>s. De<br />
burgerlijke pers brengt steevast euforisch verslag uit<br />
over zoveel patriottische begeestering. De socialistisch<br />
gezin<strong>de</strong> kranten betwijfelen dan weer het beeld<br />
van een euforische en eensgezin<strong>de</strong> natie. <strong>Een</strong> aantal<br />
‘bourgeois journalists’ en buitenlandse bezoekers<br />
bevestigen <strong>de</strong> scepsis van <strong>de</strong> linkse kranten. De<br />
Deense gezant becommentarieer<strong>de</strong> op 2 augustus <strong>de</strong><br />
krantenberichten over zoveel eensgezindheid en<br />
enthousiaste oorlogs<strong>de</strong>monstraties als ‘the opposite is<br />
evi<strong>de</strong>ntly the truth, judging by what I have had ample<br />
opportunity to see on the way here to the hotel’.<br />
(Kruse, 78)<br />
Wie waren dan <strong>de</strong> mensen die <strong>de</strong> straat optrokken en<br />
wat was hun drijfveer? Verhey on<strong>de</strong>rscheidt vijf groepen:<br />
curious crowds and audience crowds; ‘carnivalesque<br />
crowds’; crowds of panic and <strong>de</strong>pression; enthusiastic<br />
crowds en crowds against the war. De eerste<br />
groep, curious crowds, is moeilijk te omschrijven. Het<br />
zijn mensen die toevallig in <strong>de</strong> stad zijn of die <strong>de</strong> sfeer<br />
willen opsnuiven. Het is een heterogene groep die dikwijls<br />
steun betuigt maar veelal toekijkt zon<strong>de</strong>r betrokken<br />
te zijn. Crowds of panic and <strong>de</strong>pression zijn daarentegen<br />
herkenbaar<strong>de</strong>r. Op maandag 27 juli verzamel<strong>de</strong>n<br />
enkele duizen<strong>de</strong>n voor <strong>de</strong> Berlijnse Sparkasse om<br />
hun spaarcenten op te vragen. Op 31 juli en 1 augustus<br />
wer<strong>de</strong>n <strong>de</strong> banken over het hele land bestormd.<br />
Tegelijkertijd sloegen <strong>de</strong> mensen aan het hamsteren.<br />
Op 2 augustus, zo meld<strong>de</strong> <strong>de</strong> Berliner Morgenpost<br />
zaten <strong>de</strong> kerken overvol. (Verhey, 47-51 en 89-91)<br />
Allerlei getuigen hebben het over <strong>de</strong> onrust en het<br />
zware gemoed bij <strong>de</strong> mensen, <strong>de</strong> angst in grensgebie<strong>de</strong>n,<br />
<strong>de</strong> vrees bij <strong>de</strong> boeren voor oogstscha<strong>de</strong>.<br />
Tegelijkertijd verschijnen in <strong>de</strong> straten van Berlijn<br />
allerlei uitgelaten, soms carnavaleske groepen. De<br />
publieke reactie is weinig lovend. Het zijn dronken<br />
jongeren die omstan<strong>de</strong>rs hard durven aan te pakken<br />
en jacht maken op alles wat vreemd lijkt. De meer<strong>de</strong>r-<br />
Hermes | Jaargang 11 | nr. 42 | september 2007<br />
heid trekt echter zingend met vlaggen door <strong>de</strong> straten.<br />
Het zijn vooral stu<strong>de</strong>nten en le<strong>de</strong>n van jeugdverenigingen<br />
die op bijval van omstan<strong>de</strong>rs en <strong>de</strong> overheid<br />
kunnen rekenen. Ook uit provincieste<strong>de</strong>n en gemeenten<br />
komen meldingen van enthousiasme. In zijn studie<br />
van Darmstadt nuanceert Stöcker dit beeld. Elke<br />
opflakkering van ‘Hura-Patriotismus <strong>de</strong>r Strasse’ is<br />
direct gekoppeld aan een concrete gebeurtenis: voorbijtrekken<strong>de</strong><br />
troepen, afkondigingen, toespraken, enz.<br />
Wanneer <strong>de</strong> rust terugkeert, overheersen ‘Angste und<br />
Zweifel’, ‘Verunsicherung und Hilflosigkeit.’ (Stöcker)<br />
Ook Verhey ziet geen enkele re<strong>de</strong>n om op het platteland<br />
van enthousiasme te gewagen.<br />
Hetzelf<strong>de</strong> geldt voor <strong>de</strong> arbei<strong>de</strong>rsklasse. De anti-oorlogs<strong>de</strong>monstraties<br />
na een oproep van <strong>de</strong> socialistische<br />
partij brengen op 28 juli in Berlijn 100.000 mensen op<br />
<strong>de</strong> been. Dit ondanks <strong>de</strong> tegenwerking van overheid<br />
en politie. Over heel het land schat Verhey het aantal<br />
<strong>de</strong>elnemers op 750.000. De aantallen van enthousiaste<br />
para<strong>de</strong>s verdwijnen hiertegenover in het niets. De<br />
conservatieve pers reageer<strong>de</strong> giftig op dit ‘verraad’ van<br />
het ‘uitschot’ dat <strong>de</strong> ‘gemeenschappelijke wil’ van <strong>de</strong><br />
Duitsers wil<strong>de</strong> breken. (Verhey, 52-57)<br />
De eerste overwinningsberichten die het thuisfront<br />
bereikten, creëer<strong>de</strong>n een breuk in <strong>de</strong> perceptie van en<br />
omgaan met <strong>de</strong> oorlog. Het enthousiasme kreeg bre<strong>de</strong>r<br />
weerklank. De eerste eenhe<strong>de</strong>n vertrokken nog<br />
<strong>naar</strong> het front, in tegenstelling tot het algemeen aanvaar<strong>de</strong><br />
beeld, in een terneergeslagen sfeer. Vanaf mid<strong>de</strong>n<br />
augustus gebeur<strong>de</strong> dit meer en meer in een kermissfeer.Waar<br />
het cijfer van 1,3 miljoen vrijwilligers op<br />
twee weken tijd een propagandafantasie bleek, kunnen<br />
we niet an<strong>de</strong>rs dan erkennen dat 260.000 vrijwillige<br />
rekruten tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> eerste week van <strong>de</strong> oorlog een<br />
opmerkelijk resultaat is voor een land met dienstplicht.<br />
De meesten waren laatstejaars humanioraleerlingen<br />
of had<strong>de</strong>n net <strong>de</strong> mid<strong>de</strong>lbare school afgemaakt.<br />
In 1920 publiceer<strong>de</strong> psycholoog Paul Plaut <strong>de</strong><br />
resultaten van een bevraging bij <strong>de</strong>ze recruten. <strong>Een</strong><br />
meer<strong>de</strong>rheid vernoem<strong>de</strong> ‘patriottisme’ en ‘plicht’ als<br />
drijfveer en nam afstand van <strong>de</strong> enthousiaste straatmanifestaties.<br />
(Strachan, 152-153) Wellicht vermoed<strong>de</strong>n<br />
heel wat mannen dat <strong>de</strong> oorlog, gezien <strong>de</strong> stroom<br />
van overwinningsberichten, van korte duur zou zijn.<br />
Ook dat zal velen een extra duwtje in <strong>de</strong> rug gegeven<br />
hebben. Wie niet vertrok, riskeer<strong>de</strong> het avontuur te<br />
missen maar benoem<strong>de</strong> dit wellicht niet omdat het<br />
niet hoor<strong>de</strong> in het Duitsland van <strong>de</strong> vroege 20 ste<br />
eeuw.<br />
<strong>Een</strong> analyse aan <strong>de</strong> hand van diverse bronnen wijst<br />
erop dat van een gemeenschappelijk wil en zeker van<br />
een algemeen ge<strong>de</strong>eld oorlogsenthousiasme in<br />
Duitsland voor <strong>de</strong> oorlog geen sprake was. Nochtans<br />
hou<strong>de</strong>n <strong>de</strong> beel<strong>de</strong>n van ‘Kriegsbegeisterung’,‘Juli-Geist’<br />
49