'welgemutst naar de oorlog' Een standvastige mythe - Vvlg
'welgemutst naar de oorlog' Een standvastige mythe - Vvlg
'welgemutst naar de oorlog' Een standvastige mythe - Vvlg
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Grenfell’s gedicht ‘Into Battle’ <strong>naar</strong> <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> invulling.<br />
<strong>Een</strong> vergelijkbare zin van <strong>de</strong> hand van Grenfell in een<br />
van zijn brieven was <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong>: ‘One loves one’s fellow-man<br />
so much more when one is bent on killing him?’<br />
(Silkin, 72-73) Hoeveel soldaten zou<strong>de</strong>n dit geschreven<br />
hebben? Lijkt dit niet eer<strong>de</strong>r op <strong>de</strong> opwinding van een<br />
e<strong>de</strong>lman tij<strong>de</strong>ns een jachtpartij? Kunnen we <strong>de</strong> overigens<br />
veel gebruikte picknickzin niet eer<strong>de</strong>r op <strong>de</strong>ze<br />
manier interpreteren?<br />
Het boek dat het grootst aantal bladzij<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong><br />
hele wereldoorlog besteedt, Het hoodstuk over <strong>de</strong><br />
oorlog in Tekens 5 is zeer uitgebreid maar verwaarloost<br />
quasi volledig <strong>de</strong> publieke opinie aan <strong>de</strong> vooravond<br />
van <strong>de</strong>ze oorlog. We moeten het stellen met <strong>de</strong><br />
bewering dat ‘ook <strong>de</strong> legerstaf en <strong>de</strong> publieke opinie<br />
aan het machtsopbod [mee<strong>de</strong><strong>de</strong>n]’. .(De Prins, 34) Uit<br />
het vervolg blijkt nergens wat <strong>de</strong> publieke opinie nu<br />
juist <strong>de</strong>ed <strong>Een</strong> twee<strong>de</strong> verwijzing han<strong>de</strong>lt over <strong>de</strong><br />
socialistische volksvertegenwoordigers die toen <strong>de</strong><br />
oorlog uitbrak ‘overal even patriottisch als <strong>de</strong> meeste<br />
an<strong>de</strong>ren’ reageer<strong>de</strong>n. (De Prins, 36) Deze stelling wordt<br />
nergens geduid en verwijst uiteraard <strong>naar</strong> <strong>de</strong> stemming<br />
in <strong>de</strong> diverse nationale parlementen. De initiatieven<br />
van <strong>de</strong> socialistische bewegingen om oorlog te<br />
vermij<strong>de</strong>n en <strong>de</strong> afkeer van elke vorm van oorloogstokerij<br />
begin augustus blijven buiten beeld. Nochtans<br />
werpt <strong>de</strong>ze voorgeschie<strong>de</strong>nis een heel an<strong>de</strong>r licht op<br />
<strong>de</strong> houding van <strong>de</strong> socialistische partijen eens <strong>de</strong> oorlog<br />
die ze niet wil<strong>de</strong>n niet meer te stoppen lijkt.<br />
De meest uitgesproken inspanning om <strong>de</strong> publieke<br />
opinie aan <strong>de</strong> vooravond van <strong>de</strong> oorlog en <strong>de</strong> betekenis<br />
daarvan in <strong>de</strong> context van het ver<strong>de</strong>re verloop te<br />
analyseren, vin<strong>de</strong>n we in Storia 5. In <strong>de</strong> bespreking van<br />
<strong>de</strong> Julicrisis lezen we hoe na <strong>de</strong> oorlogsverklaringen<br />
een golf van patriottisme en nationalisme het continent<br />
overspoelt. Wie waarschuwt voor het gevaar en<br />
oproept tot vre<strong>de</strong>, krijgt het zwaar te verduren.<br />
Voorbeeld hiervan is <strong>de</strong> moord op <strong>de</strong> socialistische<br />
voorman Jean Jaurès. (Bekers, 80) Chronologisch is dat<br />
niet juist aangezien Jaurès op 31 augustus vermoord<br />
werd, dat is voor <strong>de</strong> oorlogsverklaringen. Op dat ogenblik<br />
leef<strong>de</strong> in Frankrijk nog over <strong>de</strong> partijgrenzen heen<br />
<strong>de</strong> overtuiging dat Frankrijk er alles aan <strong>de</strong>ed om <strong>de</strong><br />
oorlog te voorkomen. Dat verklaart waarom <strong>de</strong> moord<br />
quasi unaniem veroor<strong>de</strong>eld werd. De moord op Jaurès<br />
is geenszins een illustratie van een doorgeslagen<br />
Franse oorlogszucht. Bij <strong>de</strong> bronnen wordt van <strong>de</strong> leerlingen<br />
twee maal een analyse van het enthousiasme<br />
van <strong>de</strong> soldaten verwacht. Zoals bij <strong>de</strong> vorige handboeken<br />
moeten <strong>de</strong> vertrekken<strong>de</strong> treinen het enthousiasme<br />
illustreren. (Bekers, 83) In <strong>de</strong> handleiding voor<br />
<strong>de</strong> leerkracht wordt gewezen op het nationalistisch<br />
enthousiasme maar ook op <strong>de</strong> zucht <strong>naar</strong> avontuur en<br />
glorie. Moeilijker wordt het wanneer <strong>de</strong> auteurs <strong>de</strong><br />
oorlogsellen<strong>de</strong> als verklaring voor het snel wegebben<br />
Hermes | Jaargang 11 | nr. 42 | september 2007<br />
van het enthousiasme hanteren. Indien in<strong>de</strong>rdaad zuiver<br />
enthousiasme, ingegeven door nationalisme, zin<br />
voor avontuur of wat dan ook, <strong>de</strong> jongemannen <strong>naar</strong><br />
<strong>de</strong> oorlog dreef, wordt het voortduren van <strong>de</strong> oorlog in<br />
alle leed en ellen<strong>de</strong> compleet onbegrijpbaar. Zelfs het<br />
meest repressieve militaire regime, kan geen hon<strong>de</strong>rdduizen<strong>de</strong>n<br />
mensen tegen hun zin aan het vechten<br />
hou<strong>de</strong>n. Wanneer we aanvaar<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> massa<br />
van <strong>de</strong> soldaten uit plicht, verbetenheid, uit een<br />
gevoel van noodzaak maar zon<strong>de</strong>r verlangen <strong>naar</strong> of<br />
opwinding over oorlogsgeweld vertrok, wordt het<br />
voortduren van het geweld beter begrijpbaar. Zelfs bij<br />
momenten van extreem ongenoegen, het best geken<strong>de</strong><br />
voorbeeld zijn uiteraard <strong>de</strong> Franse ‘muiterijen’ van<br />
1917, bleef <strong>de</strong> bereidheid om <strong>de</strong> vijand te verslaan,<br />
overeind. In een studie van <strong>de</strong> Franse vijf<strong>de</strong> infanteriedivisie<br />
toon<strong>de</strong> Leonard Smith dit overvloedig aan. In<br />
die zin was <strong>de</strong> opstand van <strong>de</strong> soldaten eer<strong>de</strong>r een<br />
‘werkstaking’ dan een ‘muiterij’. (Smith)<br />
Besluit<br />
De besproken studies tonen aan dat het beeld van oorlogsenthousiasme<br />
als dominant sentiment in <strong>de</strong> oorlogvoeren<strong>de</strong><br />
lan<strong>de</strong>n onhoudbaar is. Eer<strong>de</strong>r dan ‘enthousiasme’<br />
zijn termen als ‘verbetenheid’,‘plichtsgevoel’,‘gevoel<br />
van noodzaak’ naast ‘angst’,‘vertwijfeling’,‘onzekerheid’<br />
van toepassing. Dit belet niet dat er uitzinnige tafelen<br />
geweest zijn. De bewijzen daarvan zijn er en in overvloed.<br />
Vooral foto’s spreken tot <strong>de</strong> verbeelding.<br />
Toch overheerst in onze handboeken het beeld van<br />
algemeen enthousiasme en oorlogsbegeestering in<br />
alle lan<strong>de</strong>n. Het on<strong>de</strong>rzoek voor Engeland en Duitsland<br />
is van recentere datum maar Becker publiceer<strong>de</strong><br />
zijn werk al twintig jaar gele<strong>de</strong>n. Van een echte doorstroming<br />
van zijn bevindingen is geen sprake. <strong>Een</strong><br />
beperkte steekproef van enkele handboeken leert ook<br />
dat <strong>de</strong> voorkeur aan fotografisch materiaal wordt<br />
gegeven. Met uitzon<strong>de</strong>ring van Historia 5, gebruikt<br />
geen enkel handboek tekstuele bronnen om <strong>de</strong> sfeer<br />
bij het begin van <strong>de</strong> oorlog te dui<strong>de</strong>n. De keuze van <strong>de</strong><br />
foto’s is eenzijdig. Ze dienen hetzij als illustratie van<br />
een gegeven stelling, hetzij als representatief voor een<br />
algemeen ge<strong>de</strong>eld enthousiasme. Elke vraagstelling<br />
over <strong>de</strong> foto als historische bron ontbreekt. Ook foto’s<br />
zijn gecreëerd, een fotograaf kiest een on<strong>de</strong>rwerp,<br />
focust op een gebeuren en snijdt achteraf <strong>de</strong> foto<br />
veelal nog bij. De vraag wat <strong>de</strong> foto niet toont, is op<br />
zich even relevant als wat <strong>de</strong> foto wel toont. 9 Maar<br />
––––––––––<br />
9 Over het gebruik van foto’s als bron in <strong>de</strong> klas zie Arie<br />
Wischut, ea, Geschie<strong>de</strong>nisdidactiek. Handboek voor <strong>de</strong><br />
vakdocent, Bussum, 2004, 127-158.<br />
53