Harde kazen - Nice
Harde kazen - Nice
Harde kazen - Nice
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Hilde De Geeter<br />
Projectmanager NICE<br />
Het is een bekende televisiespot: op de woorden "Een stukje van<br />
elk" glijdt de camera over een lange tafel rijkelijk gevuld met<br />
Belgische <strong>kazen</strong>. De tafel is zo lang omdat er op dit ogenblik meer<br />
dan 300 soorten Belgische <strong>kazen</strong> op de markt zijn. In oorsprong,<br />
vele eeuwen geleden, was de bereiding van kaas vooral een<br />
manier om van de zeer bederfbare melk een langer houdbaar<br />
product te maken. De wetenschappers hebben door de eeuwen<br />
heen meer inzicht gekregen in de ingewikkelde biochemische<br />
processen die bij de bereiding van kaas optreden. Deze kennis<br />
maakte een sturing van deze processen mogelijk en zorgde<br />
ervoor dat kaas kon evolueren naar een gevarieerd en<br />
gastronomisch product zoals we het vandaag kennen.<br />
Nutrinews april 2000<br />
Slechts weinigen lusten geen kaas. De Belg verbruikt per jaar gemiddeld 17 kg kaas (omgerekend ongeveer 47<br />
g per dag). Hij evenaart hiermee het verbruik van de Nederlander. Koploper inzake de kaasconsumptie is de<br />
Fransman (24 kg). De Brit bengelt aan de staart met 10 kg kaas per jaar.<br />
Hoewel België tot enkele decennia geleden niet de naam had een kaasland te zijn, hebben de Belgische<br />
kaasproducenten in sneltempo hun achterstand ingehaald. De Belgische <strong>kazen</strong> hebben bovendien een goede<br />
reputatie opgebouwd. Hun imago blijft volgens de consument nog wat achter op dat van de meer elitaire Franse<br />
<strong>kazen</strong>, maar stijgt wel uit boven dat van de meer alledaagse Hollandse <strong>kazen</strong>.<br />
Waar komen de verschillende kaasvariëteiten vandaan? Hoe worden ze bereid en hoe verschillend is hun<br />
samenstelling. Een overzicht.<br />
De bereiding van kaas<br />
Kaas maken is een mooi staaltje van biotechnologie. Dankzij het gebruik van geschikte micro-organismen en<br />
enzymen wordt een eindproduct bekomen met een hoge toegevoegde waarde, economisch maar ook wat<br />
houdbaarheid en smaak betreft.<br />
De eerste stap is de voorbereiding van de melk. De artisanale kaasmaker zal deze voorbereiding tot een<br />
minimum beperken. Vaak gaat hij zelfs meteen van start met de rauwe melk als dusdanig. Bij de industriële<br />
bereiding van kaas omvat de voorbereiding meestal verschillende handelingen. Variaties in vetgehalte worden<br />
weggewerkt door de melk te standaardiseren op een gewenst en constant vetgehalte. Hogere vetgehaltes<br />
worden bekomen door volle melk te mengen met room, lagere vetgehaltes door de melk af te romen.<br />
Vervolgens wordt de melk gepasteuriseerd, dit wil zeggen ongeveer vijftien seconden lang verhit tot een<br />
temperatuur van 65°C. Bij de productie van rauw-melkse <strong>kazen</strong> wordt geen pasteurisatie uitgevoerd.<br />
Pasteurisatie zorgt ervoor dat de meeste bederfveroorzakende bacteriën en alle ziekteverwekkende bacteriën<br />
uit de melk worden verwijderd. De sporenvormende bacteriën worden door pasteurisatie niet onschadelijk<br />
gemaakt. Wanneer zij later in de kaas tot ontwikkeling komen, kunnen zij de kaas doen bederven. Deze<br />
bacteriën kunnen echter wel via bactofugatie, een procédé waarbij de melk door een soort centrifuge (de<br />
bactofuge) gaat, uit de melk worden gehaald.<br />
De eigenlijke kaasproductie, schematisch weergegeven in figuur 1, verloopt in 3 fasen.<br />
Figuur 1: Schematische weergave van de kaasbereiding<br />
Nutrinews - p. 1
De eerste fase is het stremmen van de melk. De homogene vloeistof verandert hierbij in een mengsel van vaste<br />
deeltjes (de wrongel) en een lichtgele vloeistof (de wei). Om de melk te laten stremmen worden een zuursel en<br />
een stremsel toegevoegd.<br />
Het zuursel is een concentraat van melkzuurbacteriën, met als voornaamste functie het omzetten van de<br />
aanwezige lactose in melkzuur waardoor de zuurheidsgraad (pH) van de melk daalt. Deze verzuring werkt<br />
enerzijds de stremming in de hand en zorgt er anderzijds voor dat ziekteverwekkende en technologisch<br />
schadelijke bacteriën worden onderdrukt. Dit laatste is vooral ook belangrijk bij de bereiding van rauw-melkse<br />
<strong>kazen</strong>. Andere belangrijke effecten van het zuursel zijn de ontwikkeling van de smaak en het aroma, de<br />
gasvorming (vorming van ogen in de kaas) en de opbouw van de consistentie en de textuur. De keuze van het<br />
zuursel en meer bepaald van de soorten melkzuurbacteriën, is dan ook in grote mate bepalend voor de<br />
eigenschappen van de kaas.<br />
Het stremsel is een extract uit de maag van jonge kalveren dat het enzym "chymosine" bevat. Dit enzym zorgt<br />
ervoor dat de caseïne-eiwitten die normaal in de vorm van kleine bolletjes (micellen) in de melk zweven, gaan<br />
coaguleren of samenklonteren.<br />
De tweede fase in de kaasbereiding omvat het bewerken van de wrongel tot kaas.<br />
Wanneer de wrongel voldoende stevig is, wordt hij door middel van een voortdurend ronddraaiend raamwerk<br />
gesneden. Dit snijden is vooral bedoeld om de wei gemakkelijker te laten uittreden door vergroting van het<br />
oppervlak. Afhankelijk van het kaastype wordt de wrongel na het snijden en het afvoeren van een deel van de<br />
wei in lauw water gewassen en soms ook nog verwarmd. Als gevolg van de hogere temperatuur treedt nog<br />
meer vocht uit en worden <strong>kazen</strong> met een lager vochtgehalte bekomen.<br />
Wanneer de afgescheiden wei is verwijderd, bezinkt de wrongelkoek. Deze wordt vervolgens in stukken<br />
gesneden en overgebracht in een vorm die overeenkomt met de uiteindelijke vorm van de kaas. De laatste<br />
overtollige wei wordt geleidelijk uit de wrongel geperst. Het persen zorgt er eveneens voor dat de<br />
wrongeldeeltjes beter aansluiten en vergroeien, zodat een homogene kaasstructuur ontstaat en gesloten<br />
korstvorming mogelijk wordt. Na het ontvormen worden de verse kaasblokken ondergedompeld in een<br />
pekelbad. Het zout dat tijdens het pekelen in de kaas wordt gebracht, is van belang voor de houdbaarheid, de<br />
smaak, de textuur, de rijpingssnelheid en de korstvorming van de kaas.<br />
De derde en laatste fase in de kaasbereiding is de rijping of affinage in speciaal daartoe ingerichte en<br />
Nutrinews - p. 2
geklimatiseerde rijpingskamers. De duur van de rijping of de zogenaamde leeftijd van de kaas (tabel 1)<br />
beïnvloedt zeer sterk de smaak. Tijdens de rijping vinden een groot aantal omzettingsprocessen plaats die de<br />
kaas zijn uiteindelijke aroma, smaak en textuur geven. Elk rijpingsproces is zeer specifiek voor elk type kaas.<br />
Het feit dat het rijpingsproces tot op vandaag nog niet volledig is ontrafeld, biedt bovendien perspectieven op<br />
nog nieuwe kaassoorten. Tijdens de rijping worden ten slotte nog vaak een aantal handelingen doorgevoerd<br />
zoals het aanbrengen van een laagje paraffine of plastiek coating op de korst, het wassen van de kaas, het<br />
inenten van het oppervlak met schimmel- of bacterieculturen en het regelmatig keren van de kaas.<br />
Tabel 1: Indeling van kaas op basis van zijn leeftijd.<br />
Jonge kaas 4 weken rijping<br />
Jong belegen 8 weken rijping<br />
Belegen 4 maanden rijping<br />
Extra belegen 7 maanden rijping<br />
Oude kaas 10 maanden rijping<br />
Verschillende soorten kaas<br />
De productietechniek bepaalt het type kaas dat wordt bekomen. Door het grote aantal variëteiten is het niet<br />
eenvoudig een sluitende indeling van de verschillende soorten kaas te maken. De volgende indeling wordt in<br />
België het meest gebruikt.<br />
Verse kaas<br />
Verse kaas is het oudst bekende kaastype. Bij de bereiding ervan laat men de wrongel op een doek "uitlekken",<br />
zodat de wei er vanzelf kan uittreden. Het vochtgehalte van verse kaas is daarom ook hoger dan van de verder<br />
genoemde kaassoorten. Soms wordt de kaas achteraf gemixt of fijngemalen. De wrongel ondergaat geen<br />
verdere rijping. Het vetgehalte geeft aan of de kaas uit volle melk met of zonder roomtoevoeging is bereid, dan<br />
wel uit magere of halfvolle melk.<br />
Gerijpte kaas<br />
● Zachte kaas<br />
Voor de productie van zachte <strong>kazen</strong> wordt meer vocht uit de wrongel verwijderd en laat men de wrongel<br />
na het persen verder rijpen. In de groep van de zachte <strong>kazen</strong> onderscheidt men 4 groepen:<br />
❍ Zachte <strong>kazen</strong> met een gewassen korst<br />
De <strong>kazen</strong> worden tijdens de rijping veelvuldig met pekel gewassen of bevochtigd, waardoor<br />
tijdens de rijping een korst ontstaat.<br />
Bijvoorbeeld: Herve, Trou d’Sottai, Bou d’Fagne, Schepkaas ...<br />
❍ Zachte <strong>kazen</strong> met een schimmelkorst<br />
Voor het zouten en het rijpen van de kaas wordt de massa ingeënt met eetbare<br />
schimmelculturen, die tijdens het rijpen voor de typische korst zorgen.<br />
De meest bekende <strong>kazen</strong> van dit type zijn van Franse oorsprong (bijvoorbeeld Camembert en<br />
Brie). Belgische varianten zijn bijvoorbeeld Bouquet des Moines, Paillardin, ...<br />
❍ Zachte <strong>kazen</strong> met een rode korst<br />
De typische roodgele korst wordt bekomen door de zogenaamde roodbacteriën (Brevibacterium<br />
limens).<br />
Bijvoorbeeld: Wijnendale, Brigand ...<br />
Nutrinews - p. 3
❍ Zachte <strong>kazen</strong> zonder korst<br />
De geperste kaasmassa wordt gezouten, licht gepeperd en gerijpt op een vrij hoge temperatuur.<br />
Ten slotte wordt de kaas verbrokkeld en krijgt hij de kans om te "gisten".<br />
Bijvoorbeeld: Brusselse kaas.<br />
● Halfharde kaas<br />
In deze groep vinden we de grootste keuze aan Belgische <strong>kazen</strong>: van de aloude abdij- of paters<strong>kazen</strong><br />
tot tal van nieuwigheden die de jongste vijftien jaar op de markt zijn gebracht. Bij de productie van deze<br />
<strong>kazen</strong> wordt de wei in de kaasvorm uit de wrongel geperst. Omdat de wrongel niet wordt opgewarmd,<br />
bedraagt het resterende vochtgehalte ongeveer 50 %. Deze <strong>kazen</strong> zijn licht gezouten, hebben een<br />
gewassen korst en weinig openingen.<br />
Bijvoorbeeld: Passendale, Echte Loo, Rubens, Damme, Père Joseph, Affligem, Belgomilk, Corsendonk,<br />
Westmalle, Postel, Chimay, Floreffe, Orval, Maredsous, ...<br />
● <strong>Harde</strong> kaas<br />
Indien de wrongel wordt opgewarmd, is het resultaat een harde kaas. De consistentie van deze <strong>kazen</strong> is<br />
steviger, de korst is hard en droog. Door het geringer vochtgehalte kunnen deze <strong>kazen</strong> beter worden<br />
bewaard en zijn zij goed geschikt om te laten verouderen. Men onderscheidt 2 categorieën:<br />
❍ <strong>Harde</strong> <strong>kazen</strong> met ongekookte zuivel<br />
De wrongel wordt opgewarmd tot een temperatuur van maximaal 35°C. Deze <strong>kazen</strong> zijn <strong>kazen</strong><br />
van het type Gouda.<br />
Bijvoorbeeld: Breugelkaas, Fagnar, Beauvoorde, ...<br />
Blauwschimmelkaas<br />
❍ <strong>Harde</strong> <strong>kazen</strong> met gekookte zuivel<br />
Om de kaas zeer droog te krijgen wordt de wrongel opgewarmd tot een temperatuur boven de<br />
35°C (ongeveer 50°C). Deze extra harde <strong>kazen</strong> behoren tot het type Cheddar.<br />
Bijvoorbeeld: Nazareth, Ardennetal, Belgische Cheddar, ...<br />
De typische blauwe aders in deze <strong>kazen</strong> worden bekomen door de schimmels Penicilium glaucum of Penicilium<br />
roquefortii, die na het draineren van de wei en voor het invormen van de wrongel als sporen in de kaasmassa<br />
worden gemengd. De schimmels hebben ongeveer een maand nodig om de kaas volledig te doorgroeien en<br />
aan de kaas de typische smaak en aroma te geven.<br />
Belgische voorbeelden van dit type kaas zijn de zachte <strong>kazen</strong> Chateau d’Arville en Bleu de Franchimont en de<br />
harde kaas Pas de Bleu.<br />
Geiten- en schapenkaas<br />
De productie van geiten- en schapenkaas neemt in ons land verder toe. Vandaag telt België enkele tientallen<br />
kaasmakerijen die op professionele basis een rijk gamma aan geiten<strong>kazen</strong> produceren. Geitenkaas bestaat in<br />
harde en zachte variëteiten. Ook schapenkaas is in opgang, wellicht mede dankzij de verhoogde interesse voor<br />
de mediterrane voeding. De Fetakaas uit Griekenland is een bekend voorbeeld van zachte kaas op basis van<br />
schapenmelk.<br />
Smeltkaas<br />
Smeltkaas wordt gemaakt van normaal gerijpte kaas (hard, halfhard of zacht), die eerst wordt vermalen en<br />
fijngeplet. Vervolgens wordt de massa opgewarmd tot ongeveer 100°C, met toevoeging van een<br />
emulgeermiddel en/of smeltzout, zodat een homogeen, goed smeerbaar product wordt verkregen. Voorbeelden<br />
van smeltkaas zijn de talrijke zogenaamde smeer<strong>kazen</strong> voor op de boterham maar ook de <strong>kazen</strong> die in de vorm<br />
van plakjes verkocht worden en doordat zij gemakkelijk smelten geschikt zijn om pizza’s en andere warme<br />
bereidingen te garneren.<br />
Ongeveer 1/3 van alle kaas die in België wordt geproduceerd is van het type smeltkaas.<br />
Nutrinews - p. 4
De aanduiding van het vetgehalte<br />
Het vet dat aanwezig is in melk blijft bij de bereiding van kaas achter in de wrongel. Hoe hoger het vetgehalte<br />
van de gebruikte melk, hoe meer vet de wrongel en dus uiteindelijk de kaas zal bevatten. Zoals eerder<br />
beschreven wordt naargelang het gevolgde productieproces meer of minder vocht uit de wrongel verwijderd. De<br />
oorspronkelijke hoeveelheid vet in de wrongel verandert hiermee echter niet. Met andere woorden, hoe minder<br />
restvocht de kaas bevat of hoe hoger het gehalte aan droge stof, hoe hoger het absolute vetgehalte. Bovendien<br />
daalt het vochtgehalte in kaas naarmate deze ouder wordt. Het vetgehalte van kaas wordt daarom steeds<br />
aangeduid als het percentage vet op de droge stof (g vet/100 g DS), een vaste waarde in tegenstelling tot het<br />
absolute vetgehalte (g vet/100 g kaas).<br />
Een Ministerieel Besluit van 1947 stelt dat het vetgehalte (per droge stof) van alle harde en halfharde <strong>kazen</strong><br />
moet worden weergeven met een cijfer en een plusteken. De verschillende categorieën worden samengevat in<br />
tabel 2. Deze aanduiding is voor de consument die het werkelijke vetgehalte van zijn sneetje kaas wenst te<br />
kennen echter niet altijd duidelijk. In tabel 3 vindt u ter illustratie enkele rekenvoorbeelden. De modale<br />
consument kent het exacte vochtgehalte van de diverse <strong>kazen</strong> niet. Om alsnog een idee te hebben van het<br />
vetgehalte van de kaas kan volgend vuistregeltje helpen: het vochtgehalte van de meeste <strong>kazen</strong>, verse kaas<br />
uitgezonderd, bedraagt 40 tot 50 %. Het absolute vetgehalte is daarom ongeveer gelijk aan het vetgehalte op<br />
droge stof gedeeld door twee.<br />
Tabel 2: Verplichte vermelding van het vetgehalte voor harde en halfharde <strong>kazen</strong> (MB 16/08/1947).<br />
Vermelding Vetgehalte (g vet/100 g DS)<br />
Mager minder dan 20<br />
20 + tussen 20 en 30<br />
30 + tussen 30 en 40<br />
40 + tussen 40 en 45<br />
45 + tussen 45 en 48<br />
48 + tussen 48 en 50<br />
50 + tussen 50 en 60<br />
60 + meer dan 60<br />
Tabel 3: Enkele rekenvoorbeelden van het vetgehalte per droge stof naar het werkelijke vetgehalte per sneetje<br />
kaas.<br />
● 48+ Gouda kaas bevat per 100 g<br />
42 g vocht en 58 g droge stof<br />
48+ wil zeggen: 48 g vet per 100 g droge stof<br />
Deze Gouda bevat dus 28 g vet per 58 g droge stof en per 100 g kaas.<br />
1 sneetje 48+ Gouda van 30 g bevat dus 8,5 g vet.<br />
Nutrinews - p. 5
● 50+ Passendale bevat per 100 g<br />
47 g vocht en 53 g droge stof<br />
50+ wil zeggen: ongeveer 50 g vet per 100 g droge stof<br />
Deze Passendale bevat dus ± 26,5 g vet per 53 g droge stof of per 100 g kaas.<br />
1 sneetje 50+ Passendale van 30 g bevat dus 8 g vet.<br />
Dit voorbeeld toont aan dat hoewel een kaas een hoger vetgehalte heeft per droge stof toch een<br />
lager absoluut vetgehalte kan hebben omwille van een hoger vochtgehalte.<br />
Naast het Ministerieel Besluit van 1947 bestaat er ook een Koninklijk Besluit van 1932 dat een bijkomende<br />
indeling van de kaas op basis van zijn vetgehalte toelaat. Deze indeling kan eveneens worden toegepast voor<br />
verse en zachte <strong>kazen</strong> (tabel 4).<br />
De benamingen "double crème" en "triple crème" zijn niet vastgelegd in de Belgische wetgeving, maar worden<br />
soms vermeld op verse kaassoorten met een vetgehalte van meer dan 60 g/100 g DS.<br />
Tabel 4: Toegelaten benamingen op basis van het vetgehalte (KB 15/012/1932).<br />
Benaming Vetgehalte (g vet/100 g DS)<br />
Mager minder dan 35<br />
Halfvet tussen 20 en 35<br />
Vet meer dan 35<br />
Roomkaas meer dan 45<br />
De voedingswaarde van kaas<br />
De belangrijkste pluspunten van kaas met betrekking tot de voedingswaarde zijn het hoge eiwitgehalte, de<br />
aanwezigheid van belangrijke hoeveelheden calcium en bepaalde vitaminen. Minder positieve aspecten van<br />
kaas zijn het vetgehalte en het zoutgehalte.<br />
De eiwitten in kaas leveren zoals deze in melk een belangrijke bijdrage in de voorziening van essentiële<br />
aminozuren. Kaaseiwitten zijn bijgevolg van een uitstekende biologische kwaliteit. De hoeveelheid eiwit in kaas<br />
varieert tussen 5 en 10 % voor verse kaassoorten en 25 en 30 % voor harde <strong>kazen</strong>.<br />
Kaas is een zeer rijke bron van calcium. Calcium aanwezig in melk wordt tijdens het stremmen gebonden aan<br />
de caseïnes en komt zo in de kaas terecht. Bij de meeste kaasbereidingen wordt tijdens het stremmen een<br />
oplossing van calciumchloride toegevoegd, wat de hoeveelheid calcium nog verhoogt. De aanwezigheid van<br />
eiwitten en de goede fosfor/calciumverhouding zou de opname van de aangeboden hoeveelheid calcium<br />
bovendien bevorderen. Verse kaas bevat ongeveer 100 mg calcium per 100 g, extra harde kaas zoals<br />
Emmental kan tot 1000 mg of meer calcium per 100 g bevatten. Gemiddeld levert 100 g kaas 750 mg calcium.<br />
Twee plakjes kaas (ongeveer 60 g) per dag, overeenkomstig de voedingsaanbevelingen voor België, leveren 50<br />
% van de aanbevolen hoeveelheid voor een volwassene.<br />
De wateroplosbare vitaminen B2 en B12 worden hoofdzakelijk door de kaasflora gesynthetiseerd tijdens de<br />
rijping. Gerijpte kaas vormt als bron van vitamine B12 een goede aanvulling op een vegetarische voeding.<br />
De belangrijkste vetoplosbare vitaminen in kaas zijn vitamine A en D. Het spreekt voor zich dat vette <strong>kazen</strong><br />
rijker zijn aan vitamine A en D dan magere <strong>kazen</strong>.<br />
Vette kaassoorten worden omwille van hun hoge vetgehalte en het sterk verzadigde karakter van de<br />
vetzuursamenstelling best met mate gebruikt. Magere en halfvette <strong>kazen</strong> en kaas waaraan bepaalde<br />
Nutrinews - p. 6
plantaardige vetten zijn toegevoegd waardoor de hoeveelheid verzadigd vet is verminderd, bieden een goed<br />
alternatief.<br />
Zout wordt niet alleen toegevoegd voor de smaak, maar ook om technische redenen. Kaas bevat gemiddeld 1,5<br />
gram zout per 100 g. Deze hoeveelheid kan echter oplopen tot 4 % bij blauwe schimmel<strong>kazen</strong>. Vandaag zijn<br />
echter ook diverse variëteiten op de markt met een verlaagd zoutgehalte.<br />
Omwille van het hogere vet- en zoutgehalte kan kaas melk als leverancier van calcium niet volledig vervangen.<br />
De gulden regel van de variatie geldt dus niet alleen voor de voeding in het algemeen maar ook binnen de<br />
groep van de zuivelproducten.<br />
Kaas bewaren<br />
Kaas is een levend product. De micro-organismen, die het rijpingsproces op gang brengen en zo<br />
verantwoordelijk zijn voor de gewenste smaakstoffen en de juiste kwaliteit, blijven in het eindproduct doorleven.<br />
Koel bewaren is dan ook nodig om bederf tegen te gaan. Veel van de waardevolle smaakstoffen gaan echter<br />
verloren wanneer kaas bij een te lage temperatuur wordt bewaard. Daarom de volgende tips:<br />
● Bewaar kaas best helemaal onderaan in de koelkast waar de temperatuur iets hoger is, indien mogelijk<br />
liefst in de groentebak.<br />
● Uitzonderingen zijn verse kaas, blauwschimmelkaas en sterk gerijpte kaas: zij moeten hoger in de<br />
koelkast worden bewaard waar de temperatuur lager is.<br />
● Net als alle zuivelproducten neemt kaas gemakkelijk geurtjes op, bijvoorbeeld van andere producten in<br />
de koelkast. Daarom is het aan te bevelen kaas altijd luchtdicht verpakt te bewaren, in hermetisch<br />
gesloten dozen, in aluminiumfolie of in de oorspronkelijke vacuümverpakking.<br />
● Neem kaas een half uur voor gebruik uit de koelkast. De kaas krijgt dan de tijd om te "chambreren" en al<br />
zijn smaakstoffen vrij te maken. Neem echter niet meer uit de koelkast dan nodig.<br />
Literatuur<br />
1. "Belgische <strong>kazen</strong> blijven verbazen" (1998), informatiedocument uitgegeven door VLAM<br />
2. "De bereiding van Nederlandse kaas", brochure uitgegeven door het Nederlands Zuivelbureau<br />
3. De Praeter H. (1994), "Produktie en voedingswaarde van diverse kaassoorten", De melk en wij, 3-1994,<br />
p.18-23<br />
4. Henderickx H. (1997), "Kaas: voedzaam en gevarieerd", De Eetbrief, 63, p. 3-5<br />
5. KB 15/12/1932, Warenwetgeving, Die Keure<br />
6. MB 16/08/1947, Warenwetgeving, Die Keure<br />
7. Test-Aankoop (1997), "Belgische <strong>kazen</strong>", Test-Aankoop Magazine, 404, p. 20-25<br />
8. Van Gaver D. (1997), "Van melk tot kaas", De Eetbrief, 44, p. 3-4<br />
Nutrinews - p. 7