Beredeneerde bibliografie van de vrijdenkersbeweging binnen en ...
Beredeneerde bibliografie van de vrijdenkersbeweging binnen en ...
Beredeneerde bibliografie van de vrijdenkersbeweging binnen en ...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
gedur<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong> eerste jar<strong>en</strong> <strong>van</strong> De Dageraad <strong>en</strong> aan <strong>de</strong> lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke <strong>en</strong> filosofische<br />
context waar<strong>binn<strong>en</strong></strong> <strong>de</strong> eerste vrij<strong>de</strong>nkers opereer<strong>de</strong>n. Het werk <strong>van</strong> Siebe<br />
Thiss<strong>en</strong>, De Spinozist<strong>en</strong>. Wijsgerige beweging in Ne<strong>de</strong>rland (I850- I 9 07). D<strong>en</strong> Haag<br />
(Sduuitgevers) 2000, conc<strong>en</strong>treert zich op <strong>de</strong> receptie <strong>van</strong> <strong>de</strong> joods-dissi<strong>de</strong>nte wijsgeer<br />
Spinoza in Ne<strong>de</strong>rland <strong>van</strong>af medio neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong> eeuw<strong>en</strong> in het bijzon<strong>de</strong>r op <strong>de</strong><br />
rol <strong>van</strong> vrij<strong>de</strong>nkers als Johannes <strong>van</strong> Vlot<strong>en</strong>, Alexan<strong>de</strong>r Sifflé, Willem Meijer <strong>en</strong> Bernard<br />
Damme.<br />
Hans Moors schreef verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> artikel<strong>en</strong> over <strong>de</strong> beginperio<strong>de</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> vrij<strong>de</strong>nkersbeweging:<br />
'Vrij<strong>de</strong>nkers over vrouw<strong>en</strong>. Sekseverhouding<strong>en</strong> in lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke<br />
maatschappijkritiek (1855-1898)', in: Mineke Bosch e.a. (ed.), Feminisme <strong>en</strong><br />
verbeelding. jaarboek voor vrouw<strong>en</strong>geschie<strong>de</strong>nis 14 (1994), pp. 61-85; 'Oud Frans<br />
bloed. De Saint-Simonisrische uitgav<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> firma R.e. Meijer', in: jaarboek voor<br />
<strong>de</strong>Ne<strong>de</strong>rlandse Boekgeschie<strong>de</strong>nis 3 (1996), pp. 87-110; 'Helpt vrij<strong>de</strong>nk<strong>en</strong>? Vrij<strong>de</strong>nkersorganisaties<br />
in neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong>-eeuws Ne<strong>de</strong>rland <strong>en</strong> België: naar e<strong>en</strong> comparatieve<br />
b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>ring', in: Brood & Roz<strong>en</strong>. Tijdschrift voor <strong>de</strong> Geschie<strong>de</strong>nis <strong>van</strong> Sociale Beu/eging<strong>en</strong>,3<br />
(1998) nr. 2, pp. 13-29; <strong>en</strong> 'Bijbels <strong>en</strong> bo<strong>en</strong>was. Over <strong>de</strong> plaats <strong>van</strong> <strong>de</strong> vrij<strong>de</strong>nkersbeweging<br />
in neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong><strong>de</strong>-eeuws Ne<strong>de</strong>rland', in: Kleio 42 (2001) nr. 6, pp. 8-<br />
13.Tristan Haan schetst e<strong>en</strong> beeld <strong>van</strong> <strong>de</strong> beginperio<strong>de</strong> <strong>van</strong> ver<strong>en</strong>iging De Dageraad<br />
in het artikel: 'E<strong>en</strong> principieel <strong>de</strong>bat over Multatuli in De Dageraad (1867)', in: M.<br />
Campf<strong>en</strong>s e.a. (ed.), Op e<strong>en</strong> beter<strong>en</strong> weg. Amsterdam 1985, pp. 39-59.<br />
Behalve De Dageraad zijn ook <strong>en</strong>kele an<strong>de</strong>re vrij<strong>de</strong>nkersorganisaties on<strong>de</strong>rwerp<br />
<strong>van</strong>studie geweest. On<strong>de</strong>r meer: Jannes Houkes, 'Willem M<strong>en</strong>g <strong>en</strong> zijn ver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong><br />
"Het Vrije Woord" <strong>en</strong> "Wie <strong>de</strong>nkt overwint"', in: Bul/etin Ne<strong>de</strong>rlandse Arbei<strong>de</strong>rsbeweging<br />
(maart 1995) nr. 37, pp. 19-40; Jos <strong>van</strong> Waterschoot, 'Het Multatuli Museumte<br />
Amsterdam', in: Bul/etin Ne<strong>de</strong>rlandse Arbei<strong>de</strong>rsbeweging, (maart 1995) nr. 37,<br />
pp. 41-44; <strong>en</strong> Pszisko (Frans) Jacobs, De Vrije jeugdorganisatie (V.j. 0.). Bericht<strong>en</strong><br />
over het korte maar unieke bestaan <strong>van</strong> e<strong>en</strong> jeugdgroep. Utrecht 1984. Voor literatuur<br />
over <strong>de</strong> Vrij<strong>de</strong>nkers Radio Omroep, zie <strong>de</strong> paragraaf 'Publiciteit <strong>en</strong> propaganda'.<br />
Voorliteratuur over het Ne<strong>de</strong>rlandsch Vrij<strong>de</strong>nkers Fonds, De Weez<strong>en</strong>kas <strong>en</strong> Aurora,<br />
zie<strong>de</strong> paragraaf 'Sociale zekerheid, opvoeding <strong>en</strong> on<strong>de</strong>rwijs'.<br />
SPECIFIEKE ONDERWERPEN<br />
Desociale kwestie<br />
Verschill<strong>en</strong><strong>de</strong>, voornamelijk biografische, publicaties zijn gewijd aan het voor <strong>de</strong> vrij<strong>de</strong>nkers<br />
precaire on<strong>de</strong>rwerp 'De Dageraad <strong>en</strong> <strong>de</strong> sociale kwestie'. Precair omdat <strong>de</strong><br />
vrij<strong>de</strong>nkersbeweging sterk ver<strong>de</strong>eld was in <strong>en</strong>erzijds e<strong>en</strong> liberale <strong>en</strong> an<strong>de</strong>rzijds e<strong>en</strong><br />
meerrevolutionair socialistische vleugel.<br />
Het boek <strong>van</strong> Hans Ramaer, Pyrami<strong>de</strong> <strong>de</strong>r Tyrannie. Anarchist<strong>en</strong> in Ne<strong>de</strong>rland.<br />
Amsterdam 1977, hoort thuis in het revolutionaire kamp. De geschrift<strong>en</strong> <strong>van</strong> Clara<br />
Meijer-Wichmann uit het begin <strong>van</strong> <strong>de</strong> twintigste eeuw zijn nog steeds rele<strong>van</strong>t voor<br />
dit on<strong>de</strong>rwerp: on<strong>de</strong>r meer M<strong>en</strong>sch <strong>en</strong> maatschappij. Voordracht<strong>en</strong>. Arnhem (Van<br />
Loghum Slaterus & Visser) 1923; <strong>en</strong> Bevrijding. Opstel/<strong>en</strong>. Arnhem (Van Loghum<br />
Slaterus & Visser) 1924. Ook Anton Constandse behoor<strong>de</strong> tot <strong>de</strong> revolutionair<strong>en</strong><br />
met zijn Grondslag<strong>en</strong> <strong>van</strong> het anarchisme. Rotterdam (F.A.N.) 1938. E<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
voormann<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> socialistische vleugel <strong>van</strong> De Dageraad was Ferdinand Domela<br />
ieuw<strong>en</strong>huis, die ook jar<strong>en</strong>lang hoofd bestuurslid was. Over hem versche<strong>en</strong>: J. Meyers,E<strong>en</strong><br />
hemel op aar<strong>de</strong>. Lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> strev<strong>en</strong> <strong>van</strong> Ferdinand Domela Nieuw<strong>en</strong>huis. Amsterdam<br />
1993.<br />
E<strong>en</strong> meer neutraal <strong>en</strong> revisionistisch beeld over <strong>de</strong> sociale kwestie <strong>binn<strong>en</strong></strong> <strong>de</strong> vrij<strong>de</strong>nkersbeweging<br />
kan m<strong>en</strong>, verspreid, vin<strong>de</strong>n bij <strong>de</strong> beschrev<strong>en</strong> vrij<strong>de</strong>nkers in het Biografisch<br />
Woor<strong>de</strong>nboek <strong>van</strong> het Socialisme <strong>en</strong> <strong>de</strong> Arbei<strong>de</strong>rsbeweging. Amsterdam<br />
1986-2003,on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> redactie <strong>van</strong> P. J. Meert<strong>en</strong>s <strong>en</strong> an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> (thans digitaal: http://<br />
www.iisg.nl/bwsa/in<strong>de</strong>x.html). Ver<strong>de</strong>r kan m<strong>en</strong> terecht bij het historische overzicht<br />
<strong>van</strong>A.H. Gerhard: 'De Vere<strong>en</strong>iging "De Dageraad" 1856-1906', in: A.H. Gerhard<br />
275