Tweeluik Madonna met Kind en Moorten van Nieuwenhove, 52,5 x 4 ...
Tweeluik Madonna met Kind en Moorten van Nieuwenhove, 52,5 x 4 ...
Tweeluik Madonna met Kind en Moorten van Nieuwenhove, 52,5 x 4 ...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Hans Memling (actief co. /465-<br />
1494 ), <strong>Tweeluik</strong> <strong>Madonna</strong> <strong>met</strong> <strong>Kind</strong><br />
<strong>en</strong> Moort<strong>en</strong> <strong>van</strong> Nieuw<strong>en</strong>hove,<br />
<strong>52</strong>,5 x 41,5 cm<br />
MUSEA BRUGGE, HOSPITAALMUSEUM, SINT<br />
JANSHOSPITAAL, BRUGGE
<strong>Tweeluik</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> Vlaamse Primitiev<strong>en</strong><br />
Inleiding<br />
e t<strong>en</strong>toonstelling Vlaamse Primitiev<strong>en</strong>. De mooiste<br />
D<br />
tweeluik<strong>en</strong> in het Koninklijk Museum voor Scho<br />
ne Kunst<strong>en</strong> te Antwerp<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> kunsthistorisch<br />
liefdesverh aal. Voor het eerst sinds eeuw<strong>en</strong> is e<strong>en</strong><br />
vijf<strong>en</strong>dertigtal diptiek<strong>en</strong> her<strong>en</strong>igd. Er was al lang<br />
e<strong>en</strong> vermoed<strong>en</strong> dat vele <strong>van</strong> die vijfti<strong>en</strong>de-eeuwse panel<strong>en</strong> die nu<br />
los <strong>van</strong> elk aar in diverse muse a te zi<strong>en</strong> zijn, sam<strong>en</strong> hor<strong>en</strong> als e<strong>en</strong><br />
diptiek. Vel<strong>en</strong> zijn in de loop der tijd<strong>en</strong> gescheid<strong>en</strong>. Vooral in de<br />
neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw hebb<strong>en</strong> kunsth andel aars de paneel-par<strong>en</strong> uit el<br />
kaar geh aald om te voldo<strong>en</strong> aan de groei<strong>en</strong>de vraag naar Vlaamse<br />
Primitiev<strong>en</strong>. Weinig tweeluik<strong>en</strong> zijn<br />
altijd sam<strong>en</strong>geblev<strong>en</strong>, zoals de Dip<br />
tiek <strong>van</strong> Maart<strong>en</strong> <strong>van</strong> Nieuw<strong>en</strong>hove<br />
in het Brugse Memlingmuseum. In<br />
t<strong>en</strong>sief technisch onderzoek naar<br />
aanleiding <strong>van</strong> deze t<strong>en</strong>toonstel<br />
ling, die eerder ook Washington<br />
aandeed, heeft nu uitgem aakt welke<br />
panel<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> hor<strong>en</strong> <strong>en</strong> welke niet.<br />
Het mooiste <strong>van</strong> de expositie is de<br />
tweeluik<strong>en</strong> eindelijk weer sam<strong>en</strong> te<br />
zi<strong>en</strong>.<br />
Het idee om twee panel<strong>en</strong> <strong>van</strong> het<br />
zelfde form aat sam<strong>en</strong> te voeg<strong>en</strong> ont<br />
stond niet in de Nederl and<strong>en</strong>, maar<br />
het zijn wel schilders <strong>van</strong> de Lage<br />
Land<strong>en</strong> die in de vijfti<strong>en</strong>de eeuw <strong>en</strong><br />
de eerste helft <strong>van</strong> de zesti<strong>en</strong>de eeuw<br />
het pot<strong>en</strong>tieel <strong>van</strong> tweeluik<strong>en</strong> volle<br />
dig hebb<strong>en</strong> b<strong>en</strong>ut. De t<strong>en</strong>toonstel<br />
ling pres<strong>en</strong>teert verschill<strong>en</strong>de types<br />
<strong>van</strong> diptiek<strong>en</strong>. Er zijn devotionele<br />
portrett<strong>en</strong>, <strong>met</strong> aan de <strong>en</strong>e zijde e<strong>en</strong> hed<strong>en</strong>d aags persoon (meestal<br />
de opdr achtgever) <strong>en</strong> aan de andere zijde e<strong>en</strong> heilig figuur (voor al<br />
Maria <strong>en</strong> <strong>Kind</strong>). Andere them a's <strong>van</strong> de schilderij<strong>en</strong>-p ar<strong>en</strong> zijn: de<br />
Heilige Maagd <strong>met</strong> Christus, e<strong>en</strong> heilige <strong>met</strong> e<strong>en</strong> heilige, portret<br />
t<strong>en</strong> <strong>van</strong> man <strong>en</strong> vrouw of portrett<strong>en</strong> <strong>van</strong> twee vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong>. Nog an<br />
dere tweeluik<strong>en</strong> plaats<strong>en</strong> taferel<strong>en</strong> <strong>van</strong> het Oude <strong>en</strong> <strong>van</strong> het Nieuwe<br />
Test am<strong>en</strong>t naast elk aar. Wat ook het onderwerp is, beide panel<strong>en</strong><br />
staan in rel atie <strong>met</strong> elkaar. Ze voer<strong>en</strong> e<strong>en</strong> di aloog <strong>en</strong> nodig<strong>en</strong> de<br />
toeschouwer uit om er aan deel te nem<strong>en</strong>.<br />
jessica Buskirk<br />
Inhoud<br />
4 Van de Griek<strong>en</strong> tot de Vlaamse Primitiev<strong>en</strong><br />
I 0 De religieuze functie <strong>van</strong> diptiek<strong>en</strong><br />
20 Meesters <strong>van</strong> de geschilderde dialoog<br />
30 Wat hoort sam<strong>en</strong>?<br />
36 Diego, de <strong>Madonna</strong> <strong>en</strong> het tafelkleed<br />
40 Praktisch
Van<br />
tot<br />
•<br />
r1e <strong>en</strong><br />
e V aamse<br />
Primitiev<strong>en</strong><br />
De geschied<strong>en</strong>is <strong>en</strong> de vele vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> diptiek<strong>en</strong><br />
4 <strong>Tweeluik</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> Vlaamse Primitiev<strong>en</strong><br />
<strong>Tweeluik</strong><strong>en</strong> of diptiek<strong>en</strong> zijn object<strong>en</strong> die bestaan uit twee pa<br />
nel<strong>en</strong> <strong>met</strong> dezelfde vorm <strong>en</strong> af<strong>met</strong>ing<strong>en</strong> die sch arnier<strong>en</strong>, zo<br />
dat m<strong>en</strong> ze kan op<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> sluit<strong>en</strong>. Het form aat k<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> lan<br />
ge traditie. De Griek<strong>en</strong> gebruikt<strong>en</strong> diptiek<strong>en</strong> al in de zesde<br />
eeuw voor Christus. Het Griekse woord diptukhos kunn<strong>en</strong><br />
we vert al<strong>en</strong> als 'in twee gevouw<strong>en</strong>'. De tablett<strong>en</strong> war<strong>en</strong> gem aakt <strong>van</strong> hout,<br />
ivoor, be<strong>en</strong> of <strong>met</strong> aal <strong>en</strong> war<strong>en</strong> langs de buit<strong>en</strong>kant vaak mooi versierd<br />
<strong>met</strong> snijwerk. De binn<strong>en</strong>k ant<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> meest al e<strong>en</strong> hoogopstaande rand<br />
<strong>en</strong> war<strong>en</strong> bedekt <strong>met</strong> e<strong>en</strong> laagje was, waarin <strong>met</strong> behulp <strong>van</strong> e<strong>en</strong> stylus<br />
leestek<strong>en</strong>s kond<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gekrast. Het principe om e<strong>en</strong> dr ager <strong>met</strong> tekst<br />
te vouw<strong>en</strong> in plaats <strong>van</strong> hem op te roll<strong>en</strong> moet in de oudheid e<strong>en</strong> nieuwig<br />
heid zijn geweest. Mogelijk ligt deze e<strong>en</strong>voudige manier om e<strong>en</strong> oppervlak<br />
tot de helft te reducer<strong>en</strong> aan de basis <strong>van</strong> het formaat <strong>van</strong> boek<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
diptiek<strong>en</strong>.<br />
In de vierde <strong>en</strong> vijfde eeuw <strong>van</strong> onze tijdrek<strong>en</strong>ing groeide e<strong>en</strong> onderscheid<br />
tuss<strong>en</strong> profane diptiek<strong>en</strong> <strong>en</strong> diptiek<strong>en</strong> voor gebruik in de kerkelijke liturgie.<br />
De eerste soort ontstond in opdracht <strong>van</strong> de keizer of <strong>van</strong> hooggepl aatste<br />
function ariss<strong>en</strong>. Andere diptiek<strong>en</strong> herd acht<strong>en</strong> bel angrijk mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in het<br />
lev<strong>en</strong>, zoals het huwelijk. Mogelijk zijn de seculiere portretdiptiek<strong>en</strong> uit de<br />
vijfti<strong>en</strong>de <strong>en</strong> zesti<strong>en</strong>de eeuw verre erfg<strong>en</strong> am<strong>en</strong> <strong>van</strong> deze consulaire twee<br />
luik<strong>en</strong>. In vroegchristelijke tijd<strong>en</strong> groeide de gewoonte om de nam<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
lev<strong>en</strong>de <strong>en</strong> dode led<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> kerkgeme<strong>en</strong>te op diptiek<strong>en</strong> in te schrijv<strong>en</strong>.<br />
M<strong>en</strong> kan deze tweeluik<strong>en</strong> beschouw<strong>en</strong> als doopregisters a<strong>van</strong>t la lettre.<br />
•<br />
•<br />
•<br />
Vorige pagina's:<br />
Atbrecht Bouts,<br />
Mater Dotorosa,<br />
3 7,5 x 26,7 cm<br />
HARVARD UNIVERSITY ART<br />
MUSEUMS, FOGG ART MUSEUM,<br />
THE KATE, MAUCE R. AND<br />
MELVIN R. SEIDEN SPECIAL<br />
PURCHASE FUND IN HONOR OF<br />
MAR)OCE B. COHN, HARVARD<br />
Atbrecht Bouts,<br />
Man <strong>van</strong> Smart<strong>en</strong>,<br />
37,5 x 26,7 cm<br />
HARVARD UNIVERSITY ART<br />
MUSEUMS, FOGG ART MUSEUM,<br />
THE KATE, MAUCE R. AND<br />
MELVIN R. SEIDEN SPECIAL<br />
PURCHASE FUND IN HONOR OF<br />
MAR)OCE B. COHN, HARVARD
Frans kunst<strong>en</strong>aar, De Kroning<br />
<strong>van</strong> Maria <strong>en</strong> Het Laatste<br />
Oordeel, ca. 1260-1270, ivoor<br />
THE CLOISTERS COLLECTION<br />
<strong>Tweeluik</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> Vlaamse Primitiev<strong>en</strong> 5
6 <strong>Tweeluik</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> Vlaamse Primitiev<strong>en</strong><br />
Ivor<strong>en</strong> diptiek<strong>en</strong> <strong>en</strong> pl akett<strong>en</strong> duik<strong>en</strong> spor adisch op in de kunst uit de Ka<br />
rolingische (circ a 751 - 987) <strong>en</strong> Ottoonse (circ a 951 -10 24) tijd. Later in de<br />
middeleeuw<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> ivor<strong>en</strong> diptiek<strong>en</strong> in grotere hoeveelhed<strong>en</strong> gesned<strong>en</strong>.<br />
In de derti<strong>en</strong>de <strong>en</strong> veerti<strong>en</strong>de eeuw bereik<strong>en</strong> de kleine gotische tweeluik<strong>en</strong><br />
uit de Parijse ateliers e<strong>en</strong> zeldzaam raf finem<strong>en</strong>t. Aan deze ivoorsnijproductie<br />
kwam e<strong>en</strong> einde door de honderdj arige oorlog tuss<strong>en</strong> Frankrijk <strong>en</strong> Engeland<br />
(1337- 1453). Nadi<strong>en</strong> leefde de tweeluikvorm e<strong>en</strong> laatste keer op in de Vroeg<br />
nederl andse boekverluchting<strong>en</strong> <strong>en</strong> paneelschilderij<strong>en</strong>. Jan <strong>van</strong> Eyck, Rogier<br />
<strong>van</strong> der Weyd<strong>en</strong>, Hugo <strong>van</strong> der Goes <strong>en</strong> Hans Memling schi lderd<strong>en</strong> hun in<br />
tiemste werk<strong>en</strong> op dit formaat. Deze devotiestukk<strong>en</strong> vond<strong>en</strong> hun weg naar<br />
e<strong>en</strong> publiek <strong>van</strong> hoveling<strong>en</strong>, geestelijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> burgers. In de zesti<strong>en</strong>de eeuw<br />
beleeft het tweeluik haar zwan<strong>en</strong>z ang : eerst geraakt de vorm uit de mode <strong>en</strong><br />
vervolg<strong>en</strong>s in onbruik.<br />
Kunsthistoricus Lome CampbeU merkte op dat het woord diptiek niet voor<br />
komt in schriftelijke bronn<strong>en</strong> <strong>van</strong> de veerti<strong>en</strong>de tot de zesti<strong>en</strong>de eeuw. In de<br />
sterfhuisinv<strong>en</strong>taris <strong>van</strong> Filips de Stoute uit 140 4 is wel spr ake <strong>van</strong> "ung petit<br />
table au de bois carré, ouvr ant à deux feuillés, dont a l'un des costés a ung<br />
Rogier <strong>van</strong> der Weyd<strong>en</strong><br />
(ca. 139911400·1464),<br />
<strong>Madonna</strong> <strong>met</strong> <strong>Kind</strong>,<br />
15,8 x 1 1,4 cm<br />
MUSEO THYSSEN-BORNEMISZA,<br />
MADRID<br />
Rogier <strong>van</strong> der Weyd<strong>en</strong><br />
(ca. 139911400·1464),<br />
De heilige Joris <strong>met</strong> de draak,<br />
15,2 x 1 1,8 cm<br />
NATIONAL GALLERY OF ART,<br />
AILSA MELLON BRUCE FUND,<br />
WASHINGTON
Gerard David<br />
(ca. 1460-1<strong>52</strong>3), <strong>Madonna</strong><br />
<strong>met</strong> <strong>Kind</strong> <strong>en</strong> <strong>en</strong>gel<strong>en</strong>,<br />
11,5 x8cm<br />
KUNSTMUSEUM BASEL, SCHENKING<br />
VAN MAX GELDNER, BASEL<br />
Gerard David<br />
(ca. 1460- 1<strong>52</strong>3), Christus<br />
neemt afscheid <strong>van</strong> zijn<br />
moeder, I I ,5 x 7 cm<br />
KUNSTMUSEUM BASEL, SCHENKING<br />
VAN MAX GELDNER, BASEL<br />
ymaige de Nostre Dame et de l'autre costé feu mondit seigneur et monseig<br />
neur de Flandres" <strong>en</strong> e<strong>en</strong> inv<strong>en</strong>t aris uit 150 5 <strong>van</strong> eig<strong>en</strong>domm<strong>en</strong> <strong>van</strong> Cornelis<br />
Haveloes, ambt<strong>en</strong> aar <strong>van</strong> financiën in Br abant, maakt melding <strong>van</strong> "e<strong>en</strong><br />
cleyn geschildert tavereelk<strong>en</strong> mit twee doerk<strong>en</strong>s op e<strong>en</strong> sluyt<strong>en</strong>de, op d'e<strong>en</strong><br />
onse lieve Vrouwe, <strong>en</strong>de op d'andere sinte Katerine ge figureert." Aangezi<strong>en</strong><br />
tweeluik<strong>en</strong> niet <strong>met</strong> deze term werd<strong>en</strong> omschrev<strong>en</strong>, zou m<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> opma<br />
k<strong>en</strong> dat m<strong>en</strong> ze in de vijfti<strong>en</strong>de <strong>en</strong> zesti<strong>en</strong>de eeuw niet beschouwde als e<strong>en</strong><br />
ap art 'type' devotiestuk. Toch is de band tuss<strong>en</strong> dit schilderij<strong>en</strong>form aat <strong>en</strong><br />
de privé-devotie overduidelijk. Niet toevallig bevond<strong>en</strong> zich meerdere diptie<br />
k<strong>en</strong> in het paleis <strong>van</strong> de vrome Marg aretha <strong>van</strong> Oost<strong>en</strong>rijk in Mechel<strong>en</strong>.<br />
SOORTEN EN GROOTTES<br />
Iconografisch onderscheid<strong>en</strong> we m de diptiek<strong>en</strong>familie v1er soort<strong>en</strong>. Drie<br />
daar<strong>van</strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> devotioneel karakter. E<strong>en</strong> eerste type tweeluik best aat<br />
uit e<strong>en</strong> voorstelling <strong>van</strong> e<strong>en</strong> Mater Dolorosa, gekoppeld aan e<strong>en</strong> Ecce Homo<br />
of e<strong>en</strong> Man <strong>van</strong> Smart<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> tweede type verbindt de <strong>Madonna</strong> <strong>en</strong> het por<br />
tret <strong>van</strong> e<strong>en</strong> opdrachtgever of koper. In de derde groep is er spr ake <strong>van</strong> twee<br />
•<br />
•<br />
•<br />
<strong>Tweeluik</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> Vlaamse Primitiev<strong>en</strong> 7
Adria<strong>en</strong> ls<strong>en</strong>brant,<br />
Linkerluik <strong>van</strong> de diptiek <strong>van</strong><br />
Onze-Lieve-Vrouw der Zev<strong>en</strong><br />
Weeën <strong>van</strong> de Onze-Lieve<br />
Vrouwekerk te Brugge,Joris<br />
<strong>van</strong> de Velde, burgemeester<br />
<strong>van</strong> Brugge, zijn vrouw<br />
Barbara Ie maire <strong>en</strong> hun<br />
kinder<strong>en</strong> <strong>met</strong> de heilige<br />
Joris <strong>en</strong> de heilige Barbara,<br />
144 x l43 cm<br />
KONINKLIJKE MUSEA VOOR<br />
SCHONE KUNSTEN VAN BELGIË,<br />
BRUSSEL<br />
Adria<strong>en</strong> ls<strong>en</strong>brant, Linkerluik<br />
<strong>van</strong> de diptiek <strong>van</strong> Onze<br />
Lieve-Vrouw der Zev<strong>en</strong> Weeën<br />
<strong>van</strong> de Onze-Lieve-Vrouwekerk<br />
te Brugge, keerzijde:<br />
Onze-Lieve-Vrouw der Zev<strong>en</strong><br />
Weeën, 144 x 143 cm<br />
KONINKLIJKE MUSEA VOOR<br />
SCHONE KUNSTEN VAN BELGIË,<br />
BRUSSEL
Adria<strong>en</strong> ls<strong>en</strong>brant<br />
Rechterluik <strong>van</strong> de diptiek <strong>van</strong><br />
Onze-Ueve-Vrouw der Zev<strong>en</strong><br />
Weeën <strong>van</strong> de Onze-Ueve<br />
Vrouwekerk te Brugge, 1<strong>52</strong>1,<br />
144 x /43 cm<br />
ONZE-UEVE-VROUWEKERK,<br />
BRUGGE<br />
sch arnier<strong>en</strong>de voorstelling<strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> religieus onderwerp. Die categorie noemt<br />
m<strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> Duitse term Andachtsbilder. E<strong>en</strong> vierde categorie vorm<strong>en</strong> de por<br />
tretdiptiek<strong>en</strong>, die buit<strong>en</strong> de religieuze sfeer vall<strong>en</strong>.<br />
Diptiek<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong> onderling zeer sterk <strong>van</strong> grootte. Het Base/se diptiekje <strong>van</strong><br />
Gerard David past in twee handpalm<strong>en</strong> <strong>en</strong> staat in groot contrast <strong>met</strong> monu<br />
m<strong>en</strong>tale werk<strong>en</strong> als het beroemde Melun-diptiek <strong>van</strong> Jean Fouquet (Antwerp<strong>en</strong>/<br />
Berlijn) of het Van de Velde-tweeluik <strong>van</strong> Adri aan Is<strong>en</strong>brandt (Brugge/Brussel).<br />
Grootte <strong>en</strong> mobiliteit <strong>van</strong> schilderij<strong>en</strong> zijn onlosm akelijk <strong>met</strong> elk aar verbond<strong>en</strong>.<br />
Dat het <strong>en</strong>e diptiek handz aam is <strong>en</strong> het andere slechts <strong>met</strong> moeite kan word<strong>en</strong><br />
afgeh aakt, is niet het gevolg <strong>van</strong> e<strong>en</strong> esthetische beslissing. Net als bij andere cul<br />
tusvoorwerp<strong>en</strong> bepaalt de functie de grootte <strong>van</strong> e<strong>en</strong> diptiek.<br />
Er zijn verschill<strong>en</strong>de red<strong>en</strong><strong>en</strong> waarom e<strong>en</strong> opdrachtgever voor e<strong>en</strong> tweeluik koos<br />
<strong>en</strong> niet voor de meer voorkom<strong>en</strong>de drieluikvorm. Misschi<strong>en</strong> was er te weinig plaats<br />
in de familiekapel? Het formaat was ook geschikt voor ongehuwde person<strong>en</strong>. Op<br />
triptiek<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> beide echtg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> immers e<strong>en</strong> luik voor hun rek<strong>en</strong>ing, al dan<br />
niet vergezeld <strong>van</strong> patroonheilig<strong>en</strong>, zon<strong>en</strong> <strong>en</strong> dochters. Geestelijk<strong>en</strong> di<strong>en</strong>d<strong>en</strong> ge<strong>en</strong><br />
derde luik te voorzi<strong>en</strong> omd at er ge<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>sp artner moest word<strong>en</strong> afgebeeld.<br />
<strong>Tweeluik</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> Vlaamse Primitiev<strong>en</strong> 9<br />
•
•<br />
unctie <strong>van</strong><br />
• •<br />
_tptte <strong>en</strong><br />
E<strong>en</strong> intieme ervaring voor persoonlijke devotie<br />
10<br />
<strong>Tweeluik</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> Vlaamse Primitiev<strong>en</strong><br />
e vijfti<strong>en</strong>de- <strong>en</strong> zesti<strong>en</strong>de-eeuwse tweeluik<strong>en</strong> uit de Neder<br />
D<br />
land<strong>en</strong> getuig<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> periode <strong>van</strong> religieuze ver anderin<br />
g<strong>en</strong>. Het concept (twee panel<strong>en</strong> die aan elk aar verbond<strong>en</strong><br />
zijn) <strong>en</strong> de godsdi<strong>en</strong>stige inhoud (vooral Mari a <strong>en</strong> Christus)<br />
<strong>van</strong> tweeluik<strong>en</strong> ontstond<strong>en</strong> niet in de vijfti<strong>en</strong>de eeuw. Maar<br />
de manier waarop in deze periode de onderwerp<strong>en</strong> zijn afgebeeld, verschilt<br />
wel <strong>van</strong> vroegere voorbeeld<strong>en</strong>. Het toont de drang naar e<strong>en</strong> int<strong>en</strong>sieve per<br />
soonlijke ervaring, die karakteristiek is voor de religieuze pr aktijk in de<br />
Noordelijke <strong>en</strong> Zuidelijke Nederl and<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s de vijfti<strong>en</strong>de eeuw.<br />
Diptiek<strong>en</strong> zijn bijzonder geschikt voor persoonlijke devotie. Kleine tweelui<br />
k<strong>en</strong> zijn e<strong>en</strong>voudig op te stell<strong>en</strong> <strong>en</strong> ev<strong>en</strong> gem akkelijk terug opgeborg<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />
fluwel<strong>en</strong> draagtas uit de vijfti<strong>en</strong>de eeuw geeft e<strong>en</strong> idee hoe de eig<strong>en</strong> aars ze<br />
bewaard<strong>en</strong> <strong>en</strong> vervoerd<strong>en</strong>. <strong>Tweeluik</strong><strong>en</strong> war<strong>en</strong> alleszins handiger dan <strong>en</strong>kel<br />
voudige panel<strong>en</strong>, die aan de muur moest<strong>en</strong> bevestigd word<strong>en</strong>, of triptiek<strong>en</strong><br />
die moeilijk te transporter<strong>en</strong> war<strong>en</strong>.<br />
Elk tweeluik geeft aan de toeschouwer e<strong>en</strong> afgebak<strong>en</strong>de ruimte voor devo<br />
tie, e<strong>en</strong> hoekje waarin hij e<strong>en</strong> intieme band kan creër<strong>en</strong> <strong>met</strong> de afgebeelde<br />
figur<strong>en</strong>. De vijfti<strong>en</strong>de-eeuwse kijker wilde in de nabijheid vertoev<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn<br />
of haar voorwerp <strong>van</strong> devotie. Zelfs de meest geraf fineerde <strong>en</strong> elegante ivo<br />
r<strong>en</strong> diptiek<strong>en</strong> kond<strong>en</strong> niet diezelfde 'aanwezigheid' suggerer<strong>en</strong> als de olie<br />
verfschilderij<strong>en</strong> op paneel. De ontwikkeling <strong>van</strong> deze techniek in de Neder-<br />
Fluwel<strong>en</strong> draagtas voor het<br />
tweeluik <strong>met</strong> de portrett<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> R<strong>en</strong>é d'Anjou ( 1409-<br />
1480) <strong>en</strong> zijn vrouw jeanne<br />
de Laval<br />
land<strong>en</strong> leidde tot verbazingwekk<strong>en</strong>de effect<strong>en</strong> op het gebied <strong>van</strong> textuur <strong>en</strong> MUSÉE ou LOUVRE, PARIJS<br />
ruimte. E<strong>en</strong> kruisiging, geschilderd in olieverf, kan zowel de druppel bloed FOTO RMN, © FRANCK RAux<br />
•<br />
•<br />
•
Atbrecht Bouts<br />
Ecce Homo, 45,5 x 31 cm<br />
Mater Do/orosa,<br />
45,3 x31,1 cm<br />
SUERMONDT -LUDWIGMUSEUM, AKEN
op Christus' voorhoofd ton<strong>en</strong> als het wijde landsch ap achter het kruis. Schil <br />
ders gebruikt<strong>en</strong> de mogelijkhed<strong>en</strong> <strong>van</strong> olieverf om <strong>van</strong> hun figur<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> vlees <strong>en</strong> bloed te mak<strong>en</strong>. Zo kreg<strong>en</strong> de toeschouwers e<strong>en</strong> weelde aan<br />
inform atie over <strong>en</strong> het gevoel <strong>van</strong> nabijheid bij het onder-<br />
werp <strong>van</strong> hun devotie.<br />
LEKENBROEDERS EN ROZENKRANS<br />
In deze periode ontstond<strong>en</strong> vele devotionele lek<strong>en</strong>bewe<br />
ging<strong>en</strong>. Aan de basis lag e<strong>en</strong> onvrede <strong>met</strong> de traditionele<br />
vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> aanbidding, al blev<strong>en</strong> de meeste lek<strong>en</strong>bewe<br />
ging<strong>en</strong> in de schoot <strong>van</strong> de Kerk werk<strong>en</strong> onder begelei<br />
ding <strong>van</strong> kloosterord<strong>en</strong>. De reguliere kapittelher<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
Windesheim, bek<strong>en</strong>de aanh angers <strong>van</strong> de devotio mo<br />
derna, schrev<strong>en</strong>, kopieerd<strong>en</strong> <strong>en</strong> vert aald<strong>en</strong> boek<strong>en</strong> in de<br />
moedertaal <strong>van</strong> de lek<strong>en</strong>-lezers.<br />
De francisc an<strong>en</strong>orde steunde lek<strong>en</strong>geme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> die<br />
toegewijd war<strong>en</strong> aan de Heilige Maagd of de Passie <strong>van</strong><br />
Christus <strong>en</strong> die liefd adigheidswerk verrichtt<strong>en</strong> <strong>en</strong> geld in<br />
zameld<strong>en</strong> voor de ziel<strong>en</strong>miss<strong>en</strong> <strong>van</strong> hun led<strong>en</strong>. De domi<br />
nic an<strong>en</strong> stimuleerd<strong>en</strong> de cultus <strong>van</strong> de roz<strong>en</strong>krans, wat<br />
zou uitgroei<strong>en</strong> tot de grootste lek<strong>en</strong>broedersch ap. De le<br />
d<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> aangezet tot medit atie tijd<strong>en</strong>s het opzegg<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> het Weesgegroet, e<strong>en</strong> gebed waarv an de woord<strong>en</strong> te<br />
rugg aan naar de annunci atie <strong>en</strong> de begroeting <strong>van</strong> Maria<br />
door de <strong>en</strong>gel Gabriël.<br />
De cultus <strong>van</strong> de roz<strong>en</strong>krans ontstond pas in het laat<br />
ste kw art <strong>van</strong> de vijfti<strong>en</strong>de eeuw, maar haar ontwikke<br />
ling is typisch voor de devotiebeweging<strong>en</strong> in die tijd. De<br />
basistekst <strong>van</strong> het Weesgegroet komt uit het ev angelie<br />
<strong>van</strong> Luc as. Het maakte deel uit <strong>van</strong> de liturgische di<strong>en</strong>st<br />
Klein Of ficie <strong>van</strong> de Maagd vóór het e<strong>en</strong> persoon lijk ge<br />
bed werd. Sinds de twaalfde eeuw is het Weesgegroet e<strong>en</strong><br />
vorm <strong>van</strong> persoonlijke devotie, opgezegd in repetitieve<br />
cycli die werd<strong>en</strong> bijgehoud<strong>en</strong> <strong>met</strong> behulp <strong>van</strong> bolletjes<br />
aan e<strong>en</strong> bidsnoer. Deze pr aktijk werd later gecombineerd<br />
<strong>met</strong> de medit atie over het lev<strong>en</strong> <strong>van</strong> Christus. In de vijf<br />
ti<strong>en</strong>de eeuw gebruikte de cultus <strong>van</strong> de roz<strong>en</strong>krans als<br />
st and aard cycli <strong>van</strong> ti<strong>en</strong> Weesgegroet<strong>en</strong> <strong>en</strong> één Onze Va<br />
der, terwijl de gelovige mediteerde over welbepaalde epi<br />
sodes uit het lev<strong>en</strong> <strong>van</strong> Maria <strong>en</strong> Christus. Met deze ge<br />
bedsoef<strong>en</strong>ing kreeg de leek de mogelijkheid om de kracht<br />
<strong>van</strong> de schrift <strong>en</strong> de liturgie op te roep<strong>en</strong> <strong>en</strong> ze cultiveerde<br />
de innerlijke devotie. Dat is e<strong>en</strong> emotionele toest and <strong>van</strong><br />
liefde voor én medelijd<strong>en</strong> <strong>met</strong> Jezus, waar<strong>van</strong> de int<strong>en</strong>siteit afh angt <strong>van</strong> de<br />
individuele conc<strong>en</strong>tratie.<br />
Individuele int<strong>en</strong>siteit <strong>en</strong> conc<strong>en</strong>tr atie was de ide ale ingesteldheid om de<br />
diptiek<strong>en</strong> uit de Nederland<strong>en</strong> te bekijk<strong>en</strong>. M<strong>en</strong> kon de roz<strong>en</strong>krans bidd<strong>en</strong><br />
vóór het tweeluik waar<strong>van</strong> de beeld<strong>en</strong> in olieverf het hart <strong>en</strong> de geest <strong>van</strong><br />
12 <strong>Tweeluik</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> Vlaamse Primitiev<strong>en</strong><br />
jan <strong>van</strong> Eyck,<br />
(actief ca. 1440),<br />
De <strong>en</strong>gel Gabriël,<br />
38,8 x 23,3 cm<br />
MUSEO THYSSEN·BORNEMISZA,<br />
MADRID
jan <strong>van</strong> Eyck,<br />
(actief ca. 1440),<br />
De Annunciatie,<br />
38,8 x 23,4 cm<br />
MUSEO THYSSEN-BORNEMISZA,<br />
MADRJD<br />
de gelovige richtt<strong>en</strong> op devotie. In het midd<strong>en</strong> <strong>van</strong> de vijfti<strong>en</strong>de eeuw intro<br />
duceerde Rogier <strong>van</strong> der Weyd<strong>en</strong> het devotioneel diptiek <strong>met</strong> portrett<strong>en</strong> in<br />
halve l<strong>en</strong>gte. Hij br acht e<strong>en</strong> portret in halve l<strong>en</strong>gte <strong>van</strong> e<strong>en</strong> hed<strong>en</strong>d aags per-<br />
soon sam<strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> icoon in halve l<strong>en</strong>gte <strong>van</strong> de Maagd<br />
<strong>met</strong> <strong>Kind</strong> (zie de Philippe de Croy-diptiek blz. 20). Deze<br />
versie was heel popul air op het einde <strong>van</strong> de vijfti<strong>en</strong>de <strong>en</strong><br />
in het begin <strong>van</strong> de zesti<strong>en</strong>de eeuw. De eig<strong>en</strong> aar kon op<br />
twee manier<strong>en</strong> dicht bij het onderwerp <strong>van</strong> zijn devotie<br />
kom<strong>en</strong>. Hij kon elk det ail op Maria's gel aat aflez<strong>en</strong>, ge<br />
schilderd in olieverf in het intieme halve-l<strong>en</strong>gte-formaat,<br />
<strong>en</strong> hij kon de vergelijking mak<strong>en</strong> <strong>met</strong> zichzelf, bidd<strong>en</strong>d<br />
afgebeeld naast haar. De tweeluik<strong>en</strong> uit de Nederl an<br />
d<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> meer <strong>en</strong> meer verpersoonlijkt, wat de toe<br />
schouwer hielp bij e<strong>en</strong> meer intieme <strong>en</strong> int<strong>en</strong>se devotie<br />
er<strong>van</strong>ng.<br />
Drie werk<strong>en</strong> uit de zesti<strong>en</strong>de eeuw die te zi<strong>en</strong> zijn op<br />
de t<strong>en</strong>toonstelling verteg<strong>en</strong>woordig<strong>en</strong> het hoogtepunt<br />
<strong>van</strong> personi fic atie: het Willem <strong>van</strong> Bibaut-diptiek, het<br />
<strong>Tweeluik</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> franciscaner monnik door Jan Pro<br />
voost, <strong>en</strong> Quint<strong>en</strong> Massijs' Portrett<strong>en</strong> <strong>van</strong> Erasmus <strong>en</strong><br />
Peter Gil/is.<br />
ZONDER LICHAAM<br />
Voor de hed<strong>en</strong>d aagse toeschouwer komt de buit<strong>en</strong>kant<br />
<strong>van</strong> de kleine Willem <strong>van</strong> Bibaut-diptiek over als e<strong>en</strong> sur<br />
re alistisch tafereel. De opstelling is wel vertrouwd: het<br />
kruis st aat op e<strong>en</strong> lage, gro<strong>en</strong>e heuvel; in de bl auwe lucht<br />
kom<strong>en</strong> wolk<strong>en</strong> aandrijv<strong>en</strong> als boodsch appers <strong>van</strong> Chris<br />
tus' sterv<strong>en</strong>. Maar voor het kruis dol<strong>en</strong> <strong>van</strong> het lich aam<br />
ontdane gewonde hand<strong>en</strong>, voet<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> hart. Aan de<br />
voet <strong>van</strong> het kruis, naast de doodskop <strong>van</strong> Ad am, staat<br />
e<strong>en</strong> kelk gevuld <strong>met</strong> bloed. Rond de top <strong>van</strong> het kruis<br />
hangt e<strong>en</strong> doorn<strong>en</strong>kroon. Kortom, het gehele lichaam<br />
<strong>van</strong> Christus is niet aanwezig, maar alle accessoires <strong>van</strong><br />
zijn dood zijn er. De verz amelde object<strong>en</strong> op het schilderij<br />
zijn de mysteries <strong>van</strong> het geloof, dit zijn mirakels die het<br />
verst and te bov<strong>en</strong> gaan. Ze verteg<strong>en</strong>woordig<strong>en</strong> de verlos <br />
sing door Christus' dood. De zwev<strong>en</strong>de band<strong>en</strong>, voet<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> hart vorm<strong>en</strong> de Vijf Wond<strong>en</strong> <strong>van</strong> Christus <strong>en</strong> de beker<br />
verwijst naar het Heilig Bloed, dat nog steeds wordt ver<br />
eerd in Brugge. Sam<strong>en</strong> <strong>met</strong> de doorn<strong>en</strong>kroon <strong>en</strong> bet kruis<br />
zijn deze beeld<strong>en</strong> de 'hoogtepunt<strong>en</strong>' <strong>van</strong> Christus' dood.<br />
Voor Willem <strong>van</strong> Bib aut zijn het geheug<strong>en</strong>steun<strong>en</strong> die<br />
hem stimuler<strong>en</strong> om het passieverh aal voor de geest te hal<strong>en</strong>. Het zijn ook<br />
onderwerp<strong>en</strong> <strong>van</strong> persoonlijk gebed. De combinatie <strong>van</strong> volledig gekleurde<br />
<strong>en</strong> abstracte motiev<strong>en</strong> op de buit<strong>en</strong>k ant moet de w<strong>en</strong>s <strong>van</strong> de opdrachtge<br />
ver, e<strong>en</strong> kartuizer monnik, zijn geweest. Het is e<strong>en</strong> aanvulling bij de devotie<br />
die hij beoef<strong>en</strong>d voor de schilderij<strong>en</strong> aan de binn<strong>en</strong>zijde.<br />
<strong>Tweeluik</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> Vlaamse Primitiev<strong>en</strong> 13<br />
•<br />
•<br />
•
14 <strong>Tweeluik</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> Vlaamse Primitiev<strong>en</strong><br />
De buit<strong>en</strong>kant <strong>van</strong> het <strong>Tweeluik</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong> franciscaner monnik door Jan Pro<br />
voost toont e<strong>en</strong> doodskop in e<strong>en</strong> nis, e<strong>en</strong> onderwerp dat wel vaker voorkomt<br />
op de ommezijde <strong>van</strong> diptiek<strong>en</strong>. (zie de Bernba-diptiek blz. 24). Hier is het<br />
motief verpersoonlijkt. De schilder heeft e<strong>en</strong> rebus toegevoegd, e<strong>en</strong> raad<br />
sel verteld in beeld<strong>en</strong> <strong>en</strong> muzieknot<strong>en</strong> op de beschilderde lijst. De rebus is<br />
e<strong>en</strong> mysterie. Het is niet zozeer e<strong>en</strong> mysterie <strong>van</strong> het geloof, maar wel <strong>van</strong><br />
interpret atie want er is ge<strong>en</strong> e<strong>en</strong>sgezindheid over de betek<strong>en</strong>is, al bespeelt<br />
het waarschijnlijk het mem<strong>en</strong>to mori thema. De binn<strong>en</strong>k ant <strong>van</strong> het dip<br />
tiek wijkt nog meer af <strong>van</strong> de tr aditie. Anders dan de typische icoon <strong>van</strong><br />
de Maagd <strong>met</strong> het <strong>Kind</strong>, bidt de franciscaan voor e<strong>en</strong> afbeelding in halve<br />
l<strong>en</strong>gte <strong>van</strong> Christus die het kruis draagt. De imit atie <strong>van</strong> Christus, in ar<br />
moede <strong>en</strong> nederigheid, is e<strong>en</strong> bel angrijke regel voor de francisc an<strong>en</strong>. Hun<br />
stichter, Sint- Franciscus, ontving de stigm at a als tek<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn conformiteit<br />
<strong>met</strong> Christus.<br />
Technisch onderzoek bracht aan het licht hoe ernstig de Franciscaner mon<br />
nik zijn beloft<strong>en</strong> nam. Oorspronkelijk was zijn portret gepl aatst in e<strong>en</strong> gezel<br />
lig interieur, vergelijkbaar <strong>met</strong> dat <strong>van</strong> abt Christi aan de Hondt, maar het is<br />
later overschilderd. Dat gebeurde ook <strong>met</strong> de koord rond de hand<strong>en</strong> <strong>van</strong> de<br />
opdrachtgever, e<strong>en</strong> verwijzing naar het touw dat Christus' hand<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>bond.<br />
jan Provoost (ca. 1465·1<strong>52</strong>9),<br />
<strong>Tweeluik</strong>: Christus draagt het<br />
kruis <strong>en</strong> e<strong>en</strong> franciscanermonnik,<br />
50 x 40 cm<br />
MUSEA BRUGGE, HOSPITAAL<br />
MUSEUM, SINT -)ANSHOSPITAAL,<br />
BRUGGE<br />
Unks;<br />
jan Provoost (ca. 1465- 1<strong>52</strong>9),<br />
Schedel in e<strong>en</strong> nis op de<br />
keerzijde <strong>van</strong> Franciscanermonnik,<br />
50 x 40 cm<br />
MUSEA BRUGGE, HOSPITAAL<br />
MUSEUM, SINT -jANSHOSPITAAL,<br />
BRUGGE<br />
Rechts<br />
jan Provoost (ca. 1465-1<strong>52</strong>9),<br />
Porfierimitatie op de keerzijde<br />
<strong>van</strong> Christus draagt het kruis,<br />
50 x 40 cm<br />
MUSEA BRUGGE, HOSPITAAL<br />
MUSEUM, SINT -jANSHOSPITAAL,<br />
BRUGGE<br />
Unks:<br />
Meester <strong>van</strong> de<br />
Magdal<strong>en</strong>aleg<strong>en</strong>de<br />
(ca. 1475-1530),<br />
halfgeop<strong>en</strong>d<br />
Wi/lem <strong>van</strong> Biboutdiptiek<br />
PRIVÉ-VERZAMELING
Quint<strong>en</strong> Mossijs<br />
(ca. /465- 1 530), Portret <strong>van</strong><br />
Erasmus, 58,4 x 46 cm<br />
GALLERlA NAZJONALE o' ARTE<br />
ANTICA, PAlAllO BARBERJNI,<br />
ROME<br />
Quint<strong>en</strong> Mossijs<br />
(ca. /465- 1 530), Portret <strong>van</strong><br />
Peter Gil/is, 6/,3 x 47 cm<br />
KONINKLIJK MUSEUM VOOR<br />
SCHONE KUNSTEN VAN BELGI,<br />
ANTWERPEN<br />
De monnik wilde niet overkom<strong>en</strong> als iemand die trots is op wereldse bezitting<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> ook het voor hem te geforceerde beeld <strong>van</strong> id<strong>en</strong>ti ficatie <strong>met</strong> Christus liet hij<br />
wegschild er<strong>en</strong>.<br />
DIPTIEK VAN DE VRIENDSCHAP<br />
Het Portretdiptiek <strong>van</strong> Brasmus <strong>en</strong> Peter Gillis door Quint<strong>en</strong> Massijs heeft ge<strong>en</strong><br />
religieuze functie maar weerspiegelt ev<strong>en</strong>zeer e<strong>en</strong> gevoel <strong>van</strong> persoonlijke affectie<br />
<strong>en</strong> intimiteit. Het werd besteld door de grote humanistische theoloog Erasmus <strong>en</strong><br />
zijn vri<strong>en</strong>d Peter Gillis, e<strong>en</strong> am ateur humanist, voor e<strong>en</strong> derde vri<strong>en</strong>d, de Engelse<br />
schrijver <strong>en</strong> geestelijke Thom as More. Beide portrett<strong>en</strong> lijk<strong>en</strong> te zijn afgebeeld in<br />
e<strong>en</strong>zelfde schol astieke studiekamer die over de twee panel<strong>en</strong> doorloopt. De boe<br />
k<strong>en</strong> die de rekk<strong>en</strong> achter h<strong>en</strong> vull<strong>en</strong> <strong>en</strong> die onder hun hand<strong>en</strong> rust<strong>en</strong> herinner<strong>en</strong><br />
aan de gezam<strong>en</strong>lijke interesses <strong>van</strong> Erasmus <strong>en</strong> Gillis <strong>en</strong> ook aan hun band <strong>met</strong><br />
More, de ont<strong>van</strong>ger <strong>van</strong> het tweeluik. Net zoals e<strong>en</strong> devotioneel diptiek, is Mas<br />
sijs' 'tweeluik <strong>van</strong> de vri<strong>en</strong>dschap' e<strong>en</strong> geschilderde boodschap die aan de ont<strong>van</strong><br />
ger e<strong>en</strong> intieme visuele geme<strong>en</strong>schap bezorgde <strong>met</strong> de object<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn affectie.<br />
Ook al verblev<strong>en</strong> die aan de ander kant <strong>van</strong> de zee of in de andere wereld.<br />
jessica Buskirk<br />
<strong>Tweeluik</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> Vlaamse Primitiev<strong>en</strong> /5<br />
•
eesters <strong>van</strong><br />
e gesc 1<br />
___<br />
•<br />
•<br />
oog<br />
Ia ___<br />
Vijf tweeluik<strong>en</strong> geop<strong>en</strong>d voor de og<strong>en</strong> <strong>van</strong> de toeschouwer<br />
/6 <strong>Tweeluik</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> Vlaamse Primitiev<strong>en</strong><br />
Rogier <strong>van</strong> der Weyd<strong>en</strong> portretteerde zijn onderwerp<strong>en</strong> in<br />
e<strong>en</strong> toest and waar ged achte, verbeelding <strong>en</strong> wil onderge<br />
dompeld zijn in e<strong>en</strong> transc<strong>en</strong>d<strong>en</strong>te ervaring die, zij het in<br />
e<strong>en</strong> gesublimeerde vorm, de kw aliteit heeft <strong>van</strong> liefde; het<br />
is veelbetek<strong>en</strong><strong>en</strong>d dat deze diptiek<strong>en</strong> altijd uit e<strong>en</strong> man<br />
nelijk <strong>en</strong> e<strong>en</strong> vrouwelijk elem<strong>en</strong>t zijn sam<strong>en</strong>gesteld." Dit schreef Erwin<br />
Panofsky in 1953 in zijn boek Early Netherlandish Painting. lts Origins<br />
and Character.<br />
RIDDERLIJK ZILVER EN GODDELIJK GOUD<br />
Rogier <strong>van</strong> der Weyd<strong>en</strong> werkte aan het Bourgondische hof te Brussel <strong>en</strong><br />
was e<strong>en</strong> <strong>van</strong> de belangrijkste diptiek<strong>en</strong>schilders. In de jar<strong>en</strong> 1450 <strong>en</strong> 1460<br />
schilderde hij e<strong>en</strong> reeks tweeluik<strong>en</strong> <strong>met</strong> portrett<strong>en</strong> in halve l<strong>en</strong>gte voor de<br />
persoonlijke devotie <strong>van</strong> hoveling<strong>en</strong>, zoals Jean de Froimont (Koninklijke<br />
Muse a voor Schone Kunst<strong>en</strong> <strong>van</strong> België, Brussel).<br />
Bij het Philippe de Cmy-tweeluik voer<strong>en</strong> de panel<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bijzonder in<br />
tiem gesprek. Het rechterluik <strong>met</strong> het portret (Koninklijk Museum voor<br />
Schone Kunst<strong>en</strong>, Antwerp<strong>en</strong>) toont e<strong>en</strong> jonge man, de hand<strong>en</strong> in gebed<br />
gevouw<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> st ar<strong>en</strong>de blik, het hoofd gekeerd naar het andere paneel<br />
(Huntington Collection, San Marino Californië) waarop Mari a <strong>en</strong> <strong>Kind</strong><br />
zich naar hem richt<strong>en</strong>. De Maagd kijkt naar de bidd<strong>en</strong>de hand<strong>en</strong> <strong>van</strong> de<br />
devote man. Het kindje Jezus op<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> gebedsboek <strong>en</strong> het lijkt er op dat<br />
hij dit aan de jongeman zal overh andig<strong>en</strong>.<br />
•<br />
•<br />
•<br />
Rogier <strong>van</strong> der Weyd<strong>en</strong><br />
(ca. /399-/464), <strong>Madonna</strong><br />
<strong>met</strong> <strong>Kind</strong>, 50,8 x 33 cm<br />
HUNTINGTON ART GALLERY,<br />
SAN MARJNO<br />
Rogier <strong>van</strong> der Weyd<strong>en</strong><br />
(ca. /399-/464), Philippe de<br />
Croy, 51,5 x 33,6 cm<br />
KONINKUJK MUSEUM VOOR<br />
SCHONE KUNSTEN VAN BELGIË,<br />
ANTWERPEN
To<strong>en</strong> dit tweeluik in de late jar<strong>en</strong> 1450 tot stand kwam, behoorde<br />
Philippe de Croy tot e<strong>en</strong> <strong>van</strong> de machtigste families in het Bourgon<br />
dische rijk. Zijn vader <strong>en</strong> oom stond<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> goed blaadje bij Filips<br />
de Goede. Phillipe was al op 24-jarige leeftijd tot baljuw <strong>van</strong> H<strong>en</strong>e<br />
gouw<strong>en</strong> aangesteld. Wat later kwam aan het licht dat de Croy was<br />
omgekocht door de Franse koning, de vijand <strong>van</strong> de Bourgondische<br />
hertog, <strong>en</strong> de familie moest naar Nederland vlucht<strong>en</strong>.<br />
Op het tweeluik verschijnt Philippe echter als e<strong>en</strong> fiere jonge ridder.<br />
Hij was in 1453 tot ridder geslag<strong>en</strong> na zijn deelname aan de succes<br />
volle Bourgondische campagne teg<strong>en</strong> G<strong>en</strong>t. Rogier <strong>van</strong> der Weyd<strong>en</strong><br />
portretteert Philippe, overlad<strong>en</strong> <strong>met</strong> symbol<strong>en</strong> <strong>van</strong> weelde <strong>en</strong> macht<br />
(de vele fijne goud<strong>en</strong> ketting<strong>en</strong> om de hals <strong>en</strong> het zwaard aan de zij<br />
de) <strong>en</strong> <strong>met</strong> de emblem<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn devotie voor Maria <strong>en</strong> <strong>Kind</strong> (het ge<br />
bedssnoer <strong>met</strong> kruisbeeld tuss<strong>en</strong> de hand<strong>en</strong>). De schilder sculpteert<br />
e<strong>en</strong> rijkelijk kleed in rood fluweel <strong>en</strong> creëert de indruk <strong>van</strong> massieve<br />
schouders <strong>en</strong> brede borst, die perfect pass<strong>en</strong> bij de materiële <strong>en</strong> spi<br />
rituele waard<strong>en</strong> die op het portret zijn afgebeeld. Deze diptiek leest<br />
als e<strong>en</strong> Arthur-roman: e<strong>en</strong> jonge ridder, sterk, ko<strong>en</strong> <strong>en</strong> nobel, offert<br />
zichzelf <strong>en</strong> zijn devotie aan zijn soeverein, de Maagd <strong>met</strong> <strong>Kind</strong>.<br />
De Philippe de Cmy-diptiek is e<strong>en</strong> bijzonder schilderij, uitgevoerd<br />
in olieverf op paneel <strong>met</strong> heel veel zorg <strong>en</strong> aandacht voor detail. Het<br />
technisch onderzoeksteam <strong>van</strong> de t<strong>en</strong>toonstelling ontdekte dat de<br />
goud<strong>en</strong> halsketting<strong>en</strong> zorgvuldig zijn geschilderd in drie lag<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
verschill<strong>en</strong>de kleur<strong>en</strong>, aangebracht in kleine puntjes, het <strong>en</strong>e bov<strong>en</strong><br />
het andere. Voor de kral<strong>en</strong> <strong>van</strong> het gebedssnoer gebruikte Van der<br />
Weyd<strong>en</strong> zelfs vier kleur<strong>en</strong> bov<strong>en</strong> elkaar.<br />
Sommige kunsthistorici twijfel<strong>en</strong> er aan dat deze twee panel<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
diptiek vorm<strong>en</strong>. Ze verwijz<strong>en</strong> naar de verschill<strong>en</strong>de achtergrond<br />
kleur<strong>en</strong>. Maria <strong>en</strong> <strong>Kind</strong> zijn geplaatst in e<strong>en</strong> heldere bladgoud<strong>en</strong><br />
zonnekrans die h<strong>en</strong> omhult <strong>met</strong> hemels licht, terwijl Philippe bidt<br />
voor e<strong>en</strong> stral<strong>en</strong>d gro<strong>en</strong> doek dat de kleur <strong>van</strong> de og<strong>en</strong> vat. Het on<br />
derzoek heeft echter e<strong>en</strong> verborg<strong>en</strong> overe<strong>en</strong>komst tuss<strong>en</strong> de achter<br />
grond<strong>en</strong> aangetoond. Onder de gro<strong>en</strong>e vernis <strong>van</strong> het portret-paneel<br />
bracht Van der Weyd<strong>en</strong> e<strong>en</strong> laag bladzilver aan. Door de transparante vernis<br />
reflecteert het licht op het zilver. Dat geeft glans aan het schilderij <strong>en</strong> is <strong>met</strong><br />
e<strong>en</strong> e<strong>en</strong> pass<strong>en</strong>d kader voor Philippe de Croy. Zilver is edel <strong>en</strong> kostbaar maar<br />
toch ondergeschikt aan het goddelijke goud<strong>en</strong> licht <strong>van</strong> het linkerpaneeL<br />
DE ABT WEET WAT HIJ WIL<br />
De Diptiek <strong>van</strong> Abt Christiaan de Handt door de Meester <strong>van</strong> 1499 is vol<br />
<strong>van</strong> lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> gelad<strong>en</strong> <strong>met</strong> kleine details uit het degelijks lev<strong>en</strong>. Het devotioneel<br />
portret-tweeluik, geschilderd rond 1500, toont de abt t<strong>en</strong> voet<strong>en</strong> uit, in zijn<br />
gezellige slaapkamer <strong>met</strong> e<strong>en</strong> luxueuze haard <strong>en</strong> e<strong>en</strong> slap<strong>en</strong>de hond. Maar<br />
schijn kan bedrieg<strong>en</strong>. Dit portret is niet 'naar het lev<strong>en</strong>' geschilderd. Beide<br />
panel<strong>en</strong> zijn gebaseerd op e<strong>en</strong> tweeluik dat Jan <strong>van</strong> Eyck meer dan zestig jaar<br />
eerder (1437- 1439) schilderde. Het rechterpaneel <strong>van</strong> Van Eycks diptiek is<br />
verlor<strong>en</strong> gegaan. Het linkerpaneel (nu in de Gemäldegalerie te Berlijn) stond<br />
model voor de De Handt-diptiek. Dit schilderij, <strong>met</strong> als titel De Maagd in<br />
18 <strong>Tweeluik</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> Vlaamse Primitiev<strong>en</strong><br />
Brugse Meester <strong>van</strong> 1499,<br />
<strong>Madonna</strong> <strong>met</strong> <strong>Kind</strong>,<br />
31,5 x 14,5 cm<br />
KONINKLIJK MUSEUM VOOR<br />
SCHONE KUNSTEN VAN BELGIË,<br />
ANTWERPEN<br />
Brugse Meester <strong>van</strong> 1499,<br />
Abt Robrecht De Clercq op de<br />
keerzijde <strong>van</strong> Abt Christiaan<br />
De Hond 3 I x 14,5 cm<br />
KONINKLIJK MUSEUM VOOR<br />
SCHONE KUNSTEN VAN BELGIË,<br />
ANTWERPEN
Brugse Meester <strong>van</strong> 1499,<br />
Abt Chrisvaan De Hondt,<br />
31 x 14,5 cm<br />
KONINKLIJK MUSEUM VOOR<br />
SCHONE KUNSTEN VAN BELGI,<br />
ANTWERPEN<br />
Brugse Meester <strong>van</strong> 1499,<br />
Salvator Mundi op de keerzijde<br />
<strong>van</strong> <strong>Madonna</strong> <strong>met</strong> <strong>Kind</strong>,<br />
31,5 x 14,5 cm<br />
KONINKLIJK MUSEUM VOOR<br />
SCHONE KUNSTEN VAN BELGIË,<br />
ANlWERPEN<br />
e<strong>en</strong> kerk, tek<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> ongelooflijk grote <strong>en</strong> statische <strong>Madonna</strong> in e<strong>en</strong><br />
licht-overgot<strong>en</strong> gotische kathedraal. Met het kleine <strong>Kind</strong>je Jezus in<br />
beide hand<strong>en</strong>, keert ze het aangezicht naar rechts <strong>en</strong> ont<strong>van</strong>gt het<br />
gebed <strong>van</strong> de figuur op het andere paneel. Het linkerluik <strong>van</strong> de De<br />
Handt-diptiek toont ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s Maria als e<strong>en</strong> mooie koningin <strong>en</strong> als<br />
e<strong>en</strong> meer dan lev<strong>en</strong>sgrote, m<strong>en</strong>selijke <strong>met</strong>afoor voor de Kerk, die de<br />
bewondering <strong>van</strong> één <strong>van</strong> haar gelovig<strong>en</strong> in ont<strong>van</strong>gst neemt.<br />
Rec<strong>en</strong>t onderzoek heeft aangetoond dat zelfs de huiselijke omgeving<br />
waarin de abt zich bevindt, gebaseerd is op het werk <strong>van</strong> Jan <strong>van</strong><br />
Eyck. Al is het rechterluik niet helemaal e<strong>en</strong> kopie, toch zijn er heel<br />
wat elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die aan Van Eyck zijn ontleed, zoals het hemelbed <strong>en</strong><br />
de sinaasappel<strong>en</strong> die in de kamer verspreid ligg<strong>en</strong>.<br />
Er is weinig gek<strong>en</strong>d over de Meester <strong>van</strong> 1499, maar in dit werk<br />
toont hij zich e<strong>en</strong> heel gesofisticeerd kunst<strong>en</strong>aar. Hij put uit het werk<br />
<strong>van</strong> Van Eyck <strong>en</strong> voegt ding<strong>en</strong> toe, bijvoorbeeld e<strong>en</strong> vaas <strong>met</strong> lelies<br />
op het Maria-paneel. Hij gebruikt og<strong>en</strong>schijnlijk gewone detail , zo<br />
als het op<strong>en</strong> boek <strong>en</strong> de stok teg<strong>en</strong> de muur, <strong>en</strong> geeft de indruk dat<br />
we e<strong>en</strong> bijzondere blik kunn<strong>en</strong> werp<strong>en</strong> in de kamer <strong>van</strong> de abt. De<br />
doodgewone details zijn ev<strong>en</strong>wel betek<strong>en</strong>isvolle motiev<strong>en</strong>. De stok is<br />
e<strong>en</strong> staf die, net zoals de mijter op het kuss<strong>en</strong>, symbool staat voor<br />
de kerkelijk <strong>en</strong> wereldlijke macht <strong>van</strong> de abt. Het boek heeft prach<br />
tige illustraties, k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d voor de G<strong>en</strong>tse <strong>en</strong> Brugse schol<strong>en</strong>, wat<br />
aangeeft dat de abt e<strong>en</strong> scherpzinnig k<strong>en</strong>ner <strong>van</strong> miniatur<strong>en</strong> is. De<br />
slap<strong>en</strong>de hond verwijst uiteraard naar de famili<strong>en</strong>aam <strong>van</strong> de gepor<br />
tretteerde.<br />
De dialoog tuss<strong>en</strong> de twee panel<strong>en</strong> <strong>van</strong> de De Handt-diptiek is zowel<br />
rijk aan spiritualiteit als aan schoonheid. Het bewijst hoe belang<br />
rijk de opdrachtgever, de originele toeschouwer, kan zijn voor het<br />
ontwerp <strong>van</strong> e<strong>en</strong> diptiek. Dit kleine werk is gemaakt voor de per<br />
soonlijke devotie <strong>van</strong> de abt <strong>en</strong> m<strong>en</strong> heeft de indruk dat elk elem<strong>en</strong>t<br />
voor hem <strong>van</strong> betek<strong>en</strong>is was. Christiaan de Hondt was e<strong>en</strong> kunstlief-<br />
hebber. Als abt <strong>van</strong> Ter Duin<strong>en</strong> schonk hij aan de abdijbibliotheek<br />
manuscript<strong>en</strong>, zoals er op het tweeluik één is afgebeeld, <strong>en</strong> hij gaf<br />
de opdracht voor e<strong>en</strong> kopie <strong>van</strong> het midd<strong>en</strong>paneel <strong>van</strong> de Heilige Johannes<br />
Triptiek <strong>van</strong> Hans Memling. Het was ongetwijfeld de keuze <strong>van</strong> De Hondt<br />
zelf om zijn tweeluik te baser<strong>en</strong> op het werk <strong>van</strong> Van Eyck. Allicht heeft de<br />
abt ook de Meester <strong>van</strong> 1499 ingefluisterd welke motiev<strong>en</strong> hij op het portret<br />
di<strong>en</strong>de af te beeld<strong>en</strong>.<br />
Al geeft dit diptiek e<strong>en</strong> heel persoonlijk voorstelling, er zijn aanwijzin<br />
g<strong>en</strong> dat het ook na de dood <strong>van</strong> Christiaan de Hondt erg geliefd <strong>en</strong> veel<br />
gebruikt is geweest. Margaretha <strong>van</strong> Oost<strong>en</strong>rijk bestelde bij de Meester<br />
<strong>van</strong> 1499 e<strong>en</strong> diptiek <strong>met</strong> op het rechterluik e<strong>en</strong> vrijwel id<strong>en</strong>tiek interieur.<br />
E<strong>en</strong> zesti<strong>en</strong>de-eeuwse opvolger <strong>van</strong> De Hondt, abt Robrecht de Clercq,<br />
zette zijn eig<strong>en</strong> zegel op het diptiek <strong>en</strong> liet zich op de buit<strong>en</strong>kant <strong>van</strong> het<br />
portretpaneel afbeeld<strong>en</strong> in dezelfde houding als De Hondt, voor e<strong>en</strong> boek,<br />
bidd<strong>en</strong>d tot Christus als Salvator Mundi, geschilderd op de ommezijde <strong>van</strong><br />
het MariapaneeL De Diptiek <strong>van</strong> Christiaan de Handt (Koninklijk Mu<br />
seum voor Schone Kunst<strong>en</strong>, Antwerp<strong>en</strong>) is e<strong>en</strong> <strong>van</strong> de weinige dat intact<br />
<strong>Tweeluik</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> Vlaamse Primitiev<strong>en</strong> /9<br />
•<br />
•<br />
•
in de originele lijst is geblev<strong>en</strong>. Daardoor geeft het inzicht in de manier<br />
waarop tweeluik<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> gebruikt <strong>en</strong> hergebruikt, gekopieerd <strong>en</strong> gekoes<br />
terd door hun vijfti<strong>en</strong>de- <strong>en</strong> zesti<strong>en</strong>de-eeuwse eig<strong>en</strong>aars.<br />
KASTIJDING EN EEN WARME WERELD<br />
Er heerst nog controverse over de opdrachtgever <strong>en</strong> de eig<strong>en</strong>aar <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
diptiek, geschilderd door Hans Memling <strong>en</strong> nu verdeeld over de Alte Pina<br />
kothek in Munch<strong>en</strong> <strong>en</strong> de National Gallery in Washington. Het werk toont<br />
de Heilige Johannes de Doper <strong>en</strong> de Heilige Veronica in e<strong>en</strong> landschap. Het<br />
is e<strong>en</strong> schitter<strong>en</strong>d voorbeeld <strong>van</strong> Memlings bedrev<strong>en</strong>heid in het schilder<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> lumineuze, idyllische kleinschalige landschapp<strong>en</strong>.<br />
Het paneel <strong>met</strong> Johannes de Doper draagt het opschrift 'H.V. D. Goes 1472'.<br />
Dat is allicht door e<strong>en</strong> niet al te eerlijk kunsthandelaar aangebracht to<strong>en</strong><br />
hij het in de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw, los <strong>van</strong> het Veronicapaneel, op de markt<br />
bracht <strong>en</strong> het aan Hugo <strong>van</strong> der Goes wilde toeschrijv<strong>en</strong>. In de zesti<strong>en</strong>de<br />
eeuw was het diptiek nog intact <strong>en</strong> erk<strong>en</strong>d als e<strong>en</strong> werk <strong>van</strong> Memling. E<strong>en</strong><br />
inv<strong>en</strong>taris uit 1502 vermeldt het onder de schilderij<strong>en</strong> die toebehoord<strong>en</strong><br />
aan de V<strong>en</strong>etiaanse ambassadeur <strong>en</strong> humanist Bernardo Bembo. Vandaar<br />
dat het de naam Bernba-diptiek kreeg.<br />
Van Bernardo Bembo wet<strong>en</strong> we dat hij in de vroege jar<strong>en</strong> 1470 de Neder<br />
land<strong>en</strong> bezocht <strong>en</strong> er zijn bewijz<strong>en</strong> dat hij bij Memling e<strong>en</strong> portret bestelde,<br />
het zog<strong>en</strong>aamde Man <strong>met</strong> e<strong>en</strong> Romeins muntstuk (Koninklijk Museum<br />
voor Schone Kunst<strong>en</strong>, Antwerp<strong>en</strong>). Daarom werd aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong> dat hij to<strong>en</strong><br />
ook het diptiek kocht.<br />
Technisch onderzoek heeft dit laatste in vraag gesteld. D<strong>en</strong>drochronolo<br />
gische analyse (e<strong>en</strong> <strong>met</strong>hode om schilderij<strong>en</strong> te dater<strong>en</strong> aan de hand <strong>van</strong><br />
de ouderdom <strong>van</strong> hun hout<strong>en</strong> panel<strong>en</strong>) toonde aan dat beide panel<strong>en</strong> uit<br />
dezelfde boom zijn gemaakt <strong>en</strong> dus sam<strong>en</strong> hor<strong>en</strong>. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> is vastgesteld<br />
dat het tweeluik niet vóór 1483 kan zijn geschilderd, lang na Bembo's<br />
reis naar de Nederland<strong>en</strong>. Het blijkt nu dat het diptiek in verband kan<br />
word<strong>en</strong> gebracht <strong>met</strong> e<strong>en</strong> andere versie <strong>van</strong> hetzelfde thema dat Memling<br />
jar<strong>en</strong> voordi<strong>en</strong> schilderde. Het betreft de afbeelding<strong>en</strong> <strong>van</strong> de Heilige Jo<br />
hannes <strong>en</strong> de Heilige Veronica op de geslot<strong>en</strong> deur<strong>en</strong> <strong>van</strong> het drieluik dat<br />
het Brugse Sint-Janshospitaal bestelde bij Hans Memling. E<strong>en</strong> inscriptie<br />
op het kader vermeldt broeder Jan Floreins, lid <strong>van</strong> de orde die het zie<br />
k<strong>en</strong>huis beheerde, als opdrachtgever <strong>van</strong> het altaarstuk. De Triptiek <strong>van</strong><br />
jan Floreins was e<strong>en</strong> gift <strong>van</strong> hem aan de geme<strong>en</strong>schap. De diptiek kan<br />
e<strong>en</strong> kleinere privé-teg<strong>en</strong>hanger zijn die Floreins liet schilder<strong>en</strong> voor zijn<br />
persoonlijke devotie.<br />
De buit<strong>en</strong>zijd<strong>en</strong> <strong>van</strong> het tweeluik confronter<strong>en</strong> de toeschouwer <strong>met</strong> kille<br />
voorstelling<strong>en</strong>. Het zijn sinistere stillev<strong>en</strong>s <strong>met</strong> e<strong>en</strong> doodskop <strong>en</strong> <strong>met</strong> e<strong>en</strong><br />
slang in e<strong>en</strong> beker. Op de ommezijde <strong>van</strong> het Johannespaneel is de bood<br />
schap <strong>van</strong> de doodskop nog versterkt <strong>met</strong> het woord 'Morieris' (je zal ster<br />
v<strong>en</strong>) <strong>en</strong> in de oogkass<strong>en</strong> zijn e<strong>en</strong> hamer <strong>en</strong> e<strong>en</strong> nagel, de emblem<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
Jezus' dood, afgebeeld. De beker op de achterzijde <strong>van</strong> het Veronicapaneel<br />
verwijst naar Johannes de Doper, waar<strong>van</strong> de leg<strong>en</strong>de zegt dat hij e<strong>en</strong> gif<br />
beker dronk om zijn geloof in Christus te bewijz<strong>en</strong>. Johannes overleefde<br />
de dronk <strong>en</strong> de beker herinnert er aan dat geloof garant staat voor eeuwig<br />
20 <strong>Tweeluik</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> Vlaamse Primitiev<strong>en</strong><br />
Hans Memling<br />
(actief ca. /465-1 494),<br />
Schedel in e<strong>en</strong> nis<br />
op de keerzijde<br />
<strong>van</strong> Johannes de Doper,<br />
3/,6 x 24,4 cm<br />
ALTE PINAKOTHEK, BAYERISCHE<br />
STAATSGEMÄLDESAMMLUNGEN,<br />
MÜNCHEN
Vorige pagina:<br />
Hans Memling<br />
(actief ca. /465-1494),<br />
Johannes de Doper,<br />
31,6 x 24,4 cm<br />
ALTE PINAKOTHEK, BAYERISCHE<br />
STAATSGEMÄLDESAMMLUNGEN,<br />
MÜNCHEN<br />
Hans Memling<br />
(actief ca. 1465-1494),<br />
Heilige Veronica,<br />
31,2 x 24,2 cm<br />
NATIONAL GALLERY OF ART,<br />
WASHINGTON<br />
Hans Memling<br />
(actiefca. 1465-1494),<br />
Man <strong>met</strong> e<strong>en</strong> Romeins<br />
muntstuk, 31,8 x 23,2 cm<br />
KONINKUJK MUSEUM VOOR<br />
SCHONE KUNSTEN, ANTWERPEN<br />
Hans Memling<br />
(actief ca. 1465-1494),<br />
Kelk <strong>van</strong> Johannes de<br />
E<strong>van</strong>gelist op de keerzijde<br />
<strong>van</strong> Heilige Veronica,<br />
31,2 x 24,2 cm<br />
NATIONAL GALLERY OF ART,<br />
WASHINGTON<br />
lev<strong>en</strong>. Beide object<strong>en</strong>, geschilderd in sombere kleur<strong>en</strong> <strong>en</strong> hard licht, zijn als<br />
kastijding<strong>en</strong> voor de toeschouwer, voor die de esthetische ervaring <strong>van</strong> de<br />
binn<strong>en</strong>zijde aanvat.<br />
Het tweeluik op<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> wereld <strong>van</strong> warme gele <strong>en</strong> frisse gro<strong>en</strong>e kleur<strong>en</strong>.<br />
Vele tijdg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> bewonderd<strong>en</strong> Memlings landschapp<strong>en</strong>. Misschi<strong>en</strong> heeft<br />
Raphael dit werk gezi<strong>en</strong> in de collectie <strong>van</strong> Bembo <strong>en</strong> inspireerde het hem<br />
voor de Sint-Joris die hij in 1506 schil<br />
derde (National Gallery, Washington).<br />
Memling tek<strong>en</strong>t Johannes de Doper <strong>en</strong><br />
Veronica temidd<strong>en</strong> <strong>van</strong> bloem<strong>en</strong>, plan<br />
t<strong>en</strong> <strong>en</strong> bom<strong>en</strong>. Beid<strong>en</strong> ton<strong>en</strong> de symbo<br />
l<strong>en</strong> <strong>van</strong> hun heiligheid. Johannes wijst<br />
naar het lam <strong>en</strong> refereert naar zijn<br />
aankondiging <strong>van</strong> Christus: "Zie het<br />
Lam Gods dat wegneemt de zond<strong>en</strong><br />
der wereld." De jonge, mooie Veronica<br />
ontvouwt haar sudarium, het zweet<br />
doek dat ze aanbood aan Jezus op weg<br />
naar Golgotha <strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> miraculeus<br />
beeld <strong>van</strong> di<strong>en</strong>s gelaat absorbeerde.<br />
De twee schilderij<strong>en</strong> bekor<strong>en</strong> op esthe<br />
tisch vlak, maar ook spiritueel stell<strong>en</strong><br />
ze de toeschouwer op het gemak. De<br />
heilig<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> duidelijk dat hij of zij<br />
op redding mag hop<strong>en</strong>. Het lam was<br />
e<strong>en</strong> sterke <strong>met</strong>afoor voor Christus' of<br />
fer <strong>en</strong> aan het Heilig Gelaat werd<strong>en</strong><br />
wonderlijke kracht<strong>en</strong> toegeschrev<strong>en</strong>,<br />
e<strong>en</strong> bewijs voor Gods aanwezigheid<br />
in de wereld <strong>van</strong> de vijfti<strong>en</strong>de-eeuwse<br />
christ<strong>en</strong>.<br />
De twee werk<strong>en</strong> <strong>van</strong> Memling pass<strong>en</strong><br />
bij elkaar als puzzelstukk<strong>en</strong>. In 1930,<br />
dec<strong>en</strong>nia vóór technische analyses<br />
aantoond<strong>en</strong> dat ze sam<strong>en</strong> hor<strong>en</strong>, was<br />
al geopperd dat de panel<strong>en</strong> e<strong>en</strong> diptiek<br />
vorm<strong>en</strong>. Argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> war<strong>en</strong>: de id<strong>en</strong><br />
tieke af<strong>met</strong>ing<strong>en</strong> <strong>en</strong> het doorlop<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
de rotspartij. Dit gedeelde landschap<br />
maakt één geheel <strong>van</strong> twee schilderij<br />
<strong>en</strong>, al is er ge<strong>en</strong> expliciete interactie tuss<strong>en</strong> de twee figur<strong>en</strong> zoals dat wel<br />
het geval is bij devotionele portrettweeluik<strong>en</strong>.<br />
SAMEN DICHTBIJ<br />
Christus aan het kruis <strong>en</strong> De verheerlijking <strong>van</strong> de <strong>Madonna</strong> door Geert<br />
g<strong>en</strong> tot Sint Jans vorm<strong>en</strong> e<strong>en</strong> diptiek, niet door de vormelijke e<strong>en</strong>heid of<br />
door de emotionele band tuss<strong>en</strong> de figur<strong>en</strong>. Ze hebb<strong>en</strong> uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de on<br />
derwerp<strong>en</strong> <strong>en</strong> de gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> plaats in totaal verschill<strong>en</strong>de ruimtes.<br />
<strong>Tweeluik</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> Vlaamse Primitiev<strong>en</strong> 25<br />
•<br />
•<br />
•
Het zijn de og<strong>en</strong> <strong>van</strong> de toeschouwer die de kleine panel<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
In het linkerluik, nu in Edinburgh, heeft Geertg<strong>en</strong> tot Sint Jans het verhaal <strong>van</strong><br />
de kruisdood sam<strong>en</strong>geperst op slechts 24,4 x 18,4 c<strong>en</strong>ti<strong>met</strong>er. Op de voorgrond<br />
is e<strong>en</strong> conv<strong>en</strong>tionele voorstelling <strong>van</strong> de kruisiging aangevuld <strong>met</strong> de boetvaar<br />
dige heilig<strong>en</strong> Hiëronymus <strong>en</strong> Dominicus, e<strong>en</strong> rott<strong>en</strong>d lijk <strong>en</strong> <strong>en</strong>kele ziel<strong>en</strong> in de<br />
hel. In het midd<strong>en</strong> <strong>en</strong> in de achtergrond illustrer<strong>en</strong> kleine tafereeltjes episodes<br />
uit de Passie (waaronder Veronica <strong>en</strong> het zweetdoek). In teg<strong>en</strong>stelling tot deze<br />
verhal<strong>en</strong>de scènes, verspreid over het golv<strong>en</strong>de landschap <strong>en</strong> in de stad, lijkt het<br />
beeld <strong>van</strong> het rechterpaneel (Museum Boijmans Van Beuning<strong>en</strong>, Rotterdam)<br />
tijd <strong>en</strong> ruimte te overstijg<strong>en</strong>. C<strong>en</strong>traal in de compositie zijn Maria <strong>en</strong> het <strong>Kind</strong>je<br />
Jezus omhuld door de warme cocoon <strong>van</strong> licht <strong>en</strong> conc<strong>en</strong>trische <strong>en</strong>gel<strong>en</strong>rin<br />
g<strong>en</strong> die overgaan naar het<br />
duister in de hoek<strong>en</strong> <strong>van</strong> het<br />
paneel. Het herinnert aan<br />
Johannes' voorstelling <strong>van</strong><br />
de apocalyptische vrouw in<br />
het boek Op<strong>en</strong>baring<strong>en</strong>: de<br />
vrouw, geïd<strong>en</strong>tificeerd als de<br />
Maagd, is gehuld in de zon,<br />
gekroond <strong>met</strong> twaalf ster<br />
r<strong>en</strong> <strong>en</strong> ze staat op de maan.<br />
Vanaf de veerti<strong>en</strong>de eeuw<br />
is het beeld <strong>van</strong> Maria als<br />
apocalyptische vrouw bij<br />
zonder populair in persoon<br />
lijke devoties. Geertg<strong>en</strong> tot<br />
Sint Jans versterkt het nog<br />
<strong>met</strong> andere motiev<strong>en</strong> die<br />
vaak terugkom<strong>en</strong> in devo<br />
tiepr<strong>en</strong>t<strong>en</strong>: de Arma Christi<br />
(de werktuig<strong>en</strong> <strong>van</strong> Chris<br />
tus' Passie), roz<strong>en</strong>krans<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> muziekinstrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, die<br />
allemaal gedrag<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
door de <strong>en</strong>gel<strong>en</strong> die rond<br />
Maria's hoofd zwev<strong>en</strong>.<br />
De twee panel<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> contraster<strong>en</strong>de thema's, het <strong>en</strong>e vertelt elke statie<br />
<strong>van</strong> Christus' kruisweg het andere pres<strong>en</strong>teert e<strong>en</strong> mystiek visio<strong>en</strong> <strong>van</strong> de<br />
Heilige Maagd. Maar beide gebruik<strong>en</strong> kleine, fijn geschilderde figur<strong>en</strong> die de<br />
toeschouwer uitnodig<strong>en</strong> dichterbij te kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> te kijk<strong>en</strong>. Pas dan kan m<strong>en</strong><br />
de doorn<strong>en</strong>kroon op het linkerluik <strong>en</strong> de rode bolletjes <strong>van</strong> het roz<strong>en</strong>kransje<br />
rechts zi<strong>en</strong>. De twee schilderij<strong>en</strong> zijn overlad<strong>en</strong> <strong>met</strong> dergelijke figur<strong>en</strong> <strong>en</strong> m<strong>en</strong><br />
moet dus elke vierkante c<strong>en</strong>ti<strong>met</strong>er zorgvuldig bestuder<strong>en</strong>. Dit proces vraagt<br />
langdurige conc<strong>en</strong>tratie <strong>en</strong> totale overgave, destijds sterk aangeprez<strong>en</strong> voor<br />
persoonlijke meditatie. De voorstelling<strong>en</strong> bied<strong>en</strong> e<strong>en</strong> brede waaier <strong>van</strong> thema's<br />
voor spirituele contemplatie, <strong>van</strong> het rott<strong>en</strong>de lijk als tek<strong>en</strong> <strong>van</strong> zonde <strong>en</strong> verval<br />
tot de vreugdevolle verheerlijking <strong>van</strong> <strong>en</strong>gel<strong>en</strong> die musicer<strong>en</strong> voor Maria <strong>en</strong><br />
Christus.<br />
26 <strong>Tweeluik</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> Vlaamse Primitiev<strong>en</strong><br />
Geert<strong>en</strong> tot Sint-Jans<br />
(actief ca. 1475- 1495),<br />
Christus aan het kruis,<br />
26,8 x 20,5 cm<br />
NATIONAL GALLERY OF<br />
SCOTLAND, EDINBURGH<br />
Geert<strong>en</strong> tot Sint-jans<br />
(actiefca. 1475- 1495),<br />
De verheerlijking <strong>van</strong> de<br />
<strong>Madonna</strong>, 26,8 x 20,5 cm<br />
MUSEUM BOIJMANS VAN<br />
BEUNINGEN, ROTTERDAM
LIEFDE OP TWEE GEZICHTEN<br />
Diptiek<strong>en</strong> zijn de ideale dragers om het verband tuss<strong>en</strong> de twee c<strong>en</strong>trale<br />
thema's uit het christ<strong>en</strong>dom, zonde <strong>en</strong> verlossing, te communicer<strong>en</strong>. Het<br />
scharnier tuss<strong>en</strong> de panel<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> concrete <strong>met</strong>afoor voor de onderlinge af<br />
hankelijkheid: zonder zondeval is redding onmogelijk. E<strong>en</strong> duidelijk <strong>en</strong> mooi<br />
voorbeeld is de zog<strong>en</strong>aamde We<strong>en</strong>se diptiek <strong>van</strong> Hugo <strong>van</strong> der Goes <strong>met</strong> De<br />
Zondeval <strong>en</strong> de Bew<strong>en</strong>ing <strong>van</strong> Christus. De kunst<strong>en</strong>aar onderstreept het<br />
verband tuss<strong>en</strong> het et<strong>en</strong> <strong>van</strong> de appel <strong>en</strong> de dood <strong>van</strong> Christus door de ser<strong>en</strong>e<br />
verleidster Eva <strong>en</strong> de rouw<strong>en</strong>de Maria Magdal<strong>en</strong>a hetzelfde gezicht te gev<strong>en</strong>.<br />
En Adam wordt de dode Christus (middeleeuwse theolog<strong>en</strong> noemd<strong>en</strong> Jezus<br />
vaak de Nieuwe Adam).<br />
Van der Goes gebruikt ook meer subtiele, vormelijke herhaling<strong>en</strong>, die <strong>van</strong> de<br />
panel<strong>en</strong> elkaars spiegelbeeld<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>. Het landschap <strong>van</strong> De Zondeval helt<br />
af naar rechts, op dat <strong>van</strong> de Bew<strong>en</strong>ing staat de heuvel rechts. De blauwe<br />
lucht <strong>en</strong> de bloei<strong>en</strong>de boom op de voorgrond <strong>van</strong> De Zondeval zijn op de<br />
Bew<strong>en</strong>ing ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> sombere stormlucht <strong>en</strong> het naakte kruis in de<br />
achtergrond. De heldere kleur<strong>en</strong> <strong>van</strong> de roz<strong>en</strong> <strong>en</strong> de iriss<strong>en</strong> op De Zondeval<br />
kom<strong>en</strong> terug in de bloedrode wond<strong>en</strong> <strong>van</strong> Christus <strong>en</strong> het blauwe kleed <strong>van</strong><br />
de Maagd.<br />
De liefde in het tweeluik heeft niet alle<strong>en</strong> betrekking op Panofsky's manne<br />
lijke <strong>en</strong> vrouwelijke elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Of het nu gaat om vormelijke of thematische<br />
verband<strong>en</strong> in vijfti<strong>en</strong>de-eeuwse diptiek<strong>en</strong>, ze betrekk<strong>en</strong> de toeschouwer al<br />
tijd in e<strong>en</strong> dynamische kijkervaring die drie elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> telt: het linkerpaneel,<br />
het rechterpaneel <strong>en</strong> de persoon die ervoor staat. Deze relatie komt het best<br />
tot uiting in de We<strong>en</strong>se diptiek <strong>van</strong> Hugo <strong>van</strong> der Goes. Zelfs op het mom<strong>en</strong>t<br />
dat ze <strong>van</strong> de appel et<strong>en</strong>, kijk<strong>en</strong> Adam <strong>en</strong> Eva naar het rechterpaneel, waar<br />
de ultieme consequ<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> hun daad is afgebeeld. De treur<strong>en</strong>de figur<strong>en</strong><br />
rond Christus houd<strong>en</strong> di<strong>en</strong>s lichaam recht zodat de toeschouwer alle teke<br />
n<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn lijd<strong>en</strong> kan bekijk<strong>en</strong>. Alle<strong>en</strong> Maria Magdal<strong>en</strong>a zit aan de kant,<br />
de hand<strong>en</strong> in gebed gevouw<strong>en</strong>. Ze kijkt recht naar de toeschouwer om zeker<br />
te zijn dat we haar liefde <strong>en</strong> smart del<strong>en</strong>.<br />
28 <strong>Tweeluik</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> Vlaamse Primitiev<strong>en</strong><br />
Jessica Buskirk<br />
•<br />
Hugo <strong>van</strong> der Goes (ca. /440- 1482),<br />
De Zondeval, 32,3 x 21,9 cm<br />
KUNSTHISTORISCHES MUSEUM, WENEN<br />
Hugo <strong>van</strong> der Goes (ca./440- 1 482), Bew<strong>en</strong>ing<br />
<strong>van</strong> Christus, 3 4, 4 x 22,8 cm<br />
KUNSTHISTORISCHES MUSEUM, WENEN
oor<br />
Moderne techniek<strong>en</strong> m het onderzoek <strong>van</strong> oude meesterwerk<strong>en</strong><br />
30 <strong>Tweeluik</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> Vlaamse Primitiev<strong>en</strong><br />
de zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de <strong>en</strong> de achtti<strong>en</strong>de eeuw war<strong>en</strong> de nu zo gewaardeerde<br />
I<br />
Vlaamse Primitiev<strong>en</strong> nag<strong>en</strong>oeg volledig in vergetelheid geraakt. Jan <strong>van</strong><br />
Eyck is de <strong>en</strong>ige die de to<strong>en</strong>malige kunstliteratuur regelmatig vermeldde.<br />
De Oudnederlandse schilderkunst beantwoordde niet meer aan de heer<br />
<strong>en</strong>de smaak. E<strong>en</strong> onbek<strong>en</strong>d aantal kunstwerk<strong>en</strong> was reeds verlor<strong>en</strong> ge<br />
gaan door de beeld<strong>en</strong>storm<strong>en</strong> <strong>en</strong> bij het moderniser<strong>en</strong> <strong>van</strong> de kerkinterieurs. To<strong>en</strong><br />
de Franse revolutie het kerkelijk bezit onteig<strong>en</strong>de, verlor<strong>en</strong> de overgeblev<strong>en</strong> vijf<br />
ti<strong>en</strong>de-eeuwse altaarstukk<strong>en</strong> ook nog e<strong>en</strong>s hun liturgische functie.<br />
Pas in het begin <strong>van</strong> de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw herontdekte e<strong>en</strong> aantal verzamelaars<br />
de Vlaamse Primitiev<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> <strong>van</strong> h<strong>en</strong>, Sulpiz Boisserée, noteerde in 1862 hoe hij<br />
e<strong>en</strong> schilderij <strong>met</strong> e<strong>en</strong> Kruisdraging dat hij gekocht had naar huis bracht: "Om<br />
opzi<strong>en</strong> <strong>en</strong> spott<strong>en</strong>de opmerking<strong>en</strong> te vermijd<strong>en</strong>, beslot<strong>en</strong> we het stoffige heilige<br />
voorwerp via e<strong>en</strong> achterdeur ons ouderlijk huis binn<strong>en</strong> te smokkel<strong>en</strong>." Dit illu<br />
streert hoe weinig waardering de Oudnederlandse schilderkunst to<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oot. In<br />
het kielzog <strong>van</strong> de verzamelaars raakt<strong>en</strong> ook kunsthistorici geïnteresseerd. Zij<br />
zocht<strong>en</strong> in archiev<strong>en</strong> naar docum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> naar nam<strong>en</strong> <strong>van</strong> schilders, want slechts<br />
e<strong>en</strong> handvol <strong>van</strong> de oude schilderij<strong>en</strong> is gesigneerd. Zij werd<strong>en</strong> connaisseurs die<br />
anonieme stukk<strong>en</strong> trachtt<strong>en</strong> te ord<strong>en</strong><strong>en</strong> of toe te schrijv<strong>en</strong> aan bek<strong>en</strong>de nam<strong>en</strong> of<br />
aan meesters waarvoor ze noodnam<strong>en</strong> bedacht<strong>en</strong>.<br />
LIJSTEN, PANELEN EN ONDERTEKENINGEN<br />
Ook de Oudnederlandse diptiek<strong>en</strong> war<strong>en</strong> in vergetelheid geraakt. Vele ging<strong>en</strong> in<br />
de loop der jar<strong>en</strong> verlor<strong>en</strong>, werd<strong>en</strong> beschadigd, herwerkt of verdeeld. Dikwijls is<br />
•<br />
•<br />
•
Meester <strong>van</strong> de Brugse<br />
Ursula/eg<strong>en</strong>de (actief ca.<br />
1470-1500), Madanna <strong>met</strong><br />
<strong>Kind</strong>, 33,2 x 25,3 cm<br />
KONINKLIJK MUSEUM VOOR<br />
SCHONE KUNSTEN, AN"IWERPEN<br />
Meester <strong>van</strong> de Brugse<br />
Ursu/a/eg<strong>en</strong>de<br />
(actief ca. 1470-1500),<br />
Drie sch<strong>en</strong>kers, 28 x 21 cm<br />
KONINKLIJK MUSEUM VOOR<br />
SCHONE KUNSTEN VAN BELGIË,<br />
AN"IWERPEN<br />
<strong>Tweeluik</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> Vlaamse Primitiev<strong>en</strong> 31
Anoniem Meester (actief ca.<br />
1460-1500), diptiek <strong>met</strong> de<br />
<strong>Madonna</strong> <strong>en</strong> twee sch<strong>en</strong>kers<br />
KONINKLIJK MUSEUM VOOR<br />
SCHONE KUNSTEN, ANTWERPEN<br />
Anoniem Meester (actie( ca.<br />
1460-1 500), Maria <strong>met</strong> <strong>Kind</strong>,<br />
35 x 23,4 cm<br />
KONINKLIJK MUSEUM VOOR<br />
SCHONE KUNSTEN, ANTWERPEN<br />
INFRAROOD REFLECTOGRAM:<br />
CATHARJNA VAN DM LEN EN<br />
ADRIMN VERBURG<br />
@ PRESIDENT AND FELLOWS OF<br />
HARYARD COLLEGE<br />
de originele lijst ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong>, panel<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> ingekort of te ingrijp<strong>en</strong>d gerestau<br />
reerd. Hierdoor ging, sam<strong>en</strong> <strong>met</strong> waardevolle inform atie, ook de integriteit<br />
<strong>van</strong> deze kunstwerk<strong>en</strong> verlor<strong>en</strong>.<br />
Int act bew aarde tweeluik<strong>en</strong> zi jn e<strong>en</strong> zeldzaamheid. E<strong>en</strong> mooi voorbeeld is<br />
het werk <strong>van</strong> Jan Provoost <strong>met</strong> de Kruisdraging <strong>en</strong> het Portret <strong>van</strong> e<strong>en</strong> min<br />
derbroeder, bew aard in het Sint-Janshospit aal te Brugge. De li jst<strong>en</strong> zijn t<strong>en</strong><br />
dele verguld, gem armerd <strong>en</strong> <strong>van</strong> opschrift<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong>, ondermeer de datum<br />
1<strong>52</strong>2. Ook de oorspronkelijke sch arnier<strong>en</strong> <strong>en</strong> het originele sluitsysteem zijn<br />
bew aard.<br />
Qu a techniek verschill<strong>en</strong> de di ptiek<strong>en</strong> niet <strong>van</strong> andere schilderstukk<strong>en</strong> uit de<br />
vijfti<strong>en</strong>de <strong>en</strong> zesti<strong>en</strong>de eeuw. Het ambacht hield nauw toezicht op de kwaliteit<br />
<strong>van</strong> het afgeleverde werk.<br />
M<strong>en</strong> schilderde op panel<strong>en</strong> vervaardigd uit eik<strong>en</strong>hout <strong>van</strong> zeer goede kwali<br />
teit, ingevoerd uit de Baltische gebied<strong>en</strong>. Doek werd ook gebruikt als goed<br />
ko pe drager, maar er zijn ge<strong>en</strong> tweeluik<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d in deze techniek. De schrijn <br />
werker vervaardigde e<strong>en</strong> panee l <strong>met</strong> lijst. Bij kleinere stukk<strong>en</strong> zijn beide uit één<br />
<strong>en</strong>kele pl ank gesned<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> voorbeeld is de Diptiek <strong>met</strong> de <strong>Madonna</strong> <strong>en</strong> drie<br />
sch<strong>en</strong>kers, toegeschrev<strong>en</strong> aan de Meester <strong>van</strong> de Ursulaleg<strong>en</strong>de (Koninklijk<br />
Museum voor Schone Kunst<strong>en</strong>, Antwerp<strong>en</strong>). Grotere panel<strong>en</strong> zijn gem aakt<br />
uit verschill<strong>en</strong>de pl ank<strong>en</strong> die aan elk aar gelijmd werd<strong>en</strong> <strong>en</strong> gevat in e<strong>en</strong> li jst<br />
uit geprofileerde latt<strong>en</strong> <strong>met</strong> groev<strong>en</strong> waarin het paneel geschov<strong>en</strong> werd. De<br />
hoekverbinding<strong>en</strong> <strong>van</strong> de li jst werd<strong>en</strong> <strong>met</strong> p<strong>en</strong>n<strong>en</strong> vastgezet. De lijst<strong>en</strong> <strong>van</strong> het<br />
eerder aangeh aalde tweeluik <strong>van</strong> Jan Provoost zijn <strong>van</strong> dit type.<br />
De vijfti<strong>en</strong>de -eeuwse kunst<strong>en</strong> aars schilderd<strong>en</strong> dus op ingelijste panel<strong>en</strong>. Sint<br />
Lucas, hun patroonheilige, is dikwijls voorgesteld terwijl hi j e<strong>en</strong> portret <strong>van</strong><br />
Maria schildert op e<strong>en</strong> ingelijst paneel. De lijst vormt e<strong>en</strong> raam waarachter<br />
de geschilderde wereld ligt. Soms speelt de schilder <strong>met</strong> deze illusie, zoals de<br />
anonieme kunst<strong>en</strong> aar die, in de Diptiek <strong>met</strong> de <strong>Madonna</strong> <strong>en</strong> twee sch<strong>en</strong>kers<br />
(Koninklijk Museum voor Schone Kunst<strong>en</strong>, Antwer p<strong>en</strong>) e<strong>en</strong> hoek <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />
kleed op de lijst schilderde.<br />
<strong>Tweeluik</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> Vlaamse Primitiev<strong>en</strong> 33
Vóór de kunst<strong>en</strong>aar het paneel <strong>en</strong> de lijst kon beschilder<strong>en</strong> <strong>en</strong> polychrome<br />
r<strong>en</strong>, bracht hij of e<strong>en</strong> <strong>van</strong> zijn gezell<strong>en</strong> er e<strong>en</strong> gladde, meestal witte grondlaag<br />
op aan, e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>gsel <strong>van</strong> kalk <strong>en</strong> dierlijke lijm. Om de grondlaag minder<br />
absorber<strong>en</strong>d te mak<strong>en</strong> werkt<strong>en</strong> ze die af <strong>met</strong> e<strong>en</strong> dunne, meestal witte of<br />
lichtgekleurde verflaag 'primuersel '. Vervolg<strong>en</strong>s bracht de kunst<strong>en</strong>aar e<strong>en</strong> te<br />
k<strong>en</strong>ing aan waarin de compositie summier of meer gedetailleerd uitgewerkt<br />
is. M<strong>en</strong> gebruikte houtskool, zilverstift, krijt <strong>en</strong> inkt <strong>met</strong> p<strong>en</strong> of p<strong>en</strong>seel. Af<br />
<strong>en</strong> toe krast<strong>en</strong> ze ook omtreklijn<strong>en</strong> in de grondlaag.<br />
In sommige gevall<strong>en</strong> is deze ondertek<strong>en</strong>ing voor het blote oog zichtbaar<br />
doorhe<strong>en</strong> verflag<strong>en</strong> die in de loop <strong>van</strong> de tijd transparant werd<strong>en</strong>, bijvoor<br />
beeld in de Mem<strong>en</strong>to Mori op de keerzijde <strong>van</strong> de Heilige Johannes de Do<br />
per (Alte Pinakothek, Munch<strong>en</strong>) of in het habijt <strong>en</strong> de boekband <strong>van</strong> Abt<br />
Christiaan de Handt. Met infraroodfotografie <strong>en</strong> infraroodreflectografie<br />
kan m<strong>en</strong> e<strong>en</strong> deel <strong>van</strong> het spectrum dat niet zichtbaar is voor het m<strong>en</strong>selijk<br />
oog registrer<strong>en</strong>. Zo kan m<strong>en</strong> de ondertek<strong>en</strong>ing die onder de verflaag verbor<br />
g<strong>en</strong> is toch onderzoek<strong>en</strong>.<br />
VERGULDEN EN IN DE VERF ZETTEN<br />
Nadat de ondertek<strong>en</strong>ing aangebracht was, was het de beurt aan de del<strong>en</strong> die<br />
m<strong>en</strong> verguldde, zoals de lijst of de achtergrond. T<strong>en</strong>slotte zette de kunst<strong>en</strong>aar<br />
de compositie in verf. M<strong>en</strong> maakte gebruik <strong>van</strong> e<strong>en</strong> beperkt palet <strong>van</strong> zorg<br />
vuldig gekoz<strong>en</strong> pigm<strong>en</strong>t<strong>en</strong> : minerale pigm<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zoals loodwit, vermiljo<strong>en</strong>,<br />
azuriet, ultramarijn, malachiet, verdigris, aardekleur<strong>en</strong> <strong>en</strong> okers of organi<br />
sche pigm<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zoals ivoorzwart <strong>en</strong> rode lak, gewonn<strong>en</strong> uit de meekrapplant<br />
of <strong>van</strong>af de zesti<strong>en</strong>de eeuw uit bladluiz<strong>en</strong>, de kermes vermilio. De pigm<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
werd<strong>en</strong> <strong>met</strong> olie <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel wat eiwit of eigeel tot verf gewrev<strong>en</strong>.<br />
Eerst werd<strong>en</strong> de basiston<strong>en</strong> op het paneel aangebracht, waarbij m<strong>en</strong> de vlak<br />
k<strong>en</strong> uitspaarde die in e<strong>en</strong> andere kleur gezet moest<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Hierop bracht<br />
de kunst<strong>en</strong>aar vervolg<strong>en</strong>s transparante glacis aan, nu e<strong>en</strong>s dun, dan dik,<br />
om schaduw<strong>en</strong> weer te gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> diepe kleurschakering<strong>en</strong> te creër<strong>en</strong>. Som<br />
mige kleur<strong>en</strong> ontstond<strong>en</strong> door pigm<strong>en</strong>t<strong>en</strong> te m<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, andere door optische<br />
m<strong>en</strong>ging : bijvoorbeeld e<strong>en</strong> rode, transparante lak op e<strong>en</strong> blauwe grondlaag<br />
om purper weer te gev<strong>en</strong>. T<strong>en</strong>slotte werd<strong>en</strong> details afgewerkt <strong>met</strong> donkere<br />
acc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> hooglicht<strong>en</strong>.<br />
De verf ligt over het algeme<strong>en</strong> relatief dun <strong>en</strong> transparant op het paneel<br />
zodat het licht erdoorhe<strong>en</strong> valt <strong>en</strong> weerkaatst op de witte grondlaag. Hier<br />
aan dank<strong>en</strong> de schilderij<strong>en</strong> <strong>van</strong> de Vlaamse Primitiev<strong>en</strong> hun lichtwerking <strong>en</strong><br />
emailachtig oppervlak .<br />
In het Portret <strong>van</strong> Philippe de Croy, toegeschrev<strong>en</strong> aan Rogier <strong>van</strong> der Wey<br />
d<strong>en</strong> (Koninklijk Museum voor Schone Kunst<strong>en</strong>, Antwerp<strong>en</strong>) werd dit fe<br />
nome<strong>en</strong> nog versterkt door de achtergrond eerst <strong>met</strong> zilverblad te belegg<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> hierover e<strong>en</strong> gro<strong>en</strong>e glacislaag te zett<strong>en</strong>. De Diptiek <strong>van</strong> abt Christiaan<br />
de Handt illustreert ook hoe transparant de verflag<strong>en</strong> zijn, e<strong>en</strong> effect dat<br />
nog versterkt <strong>met</strong> de tijd. E<strong>en</strong> <strong>van</strong> de buit<strong>en</strong>kant<strong>en</strong> <strong>van</strong> dit tweeluikje was<br />
oorspronkelijk beschilderd <strong>met</strong> e<strong>en</strong> por fierimitatie. Hierop werd later het<br />
portret <strong>van</strong> Abt Robrecht de Clercq toegevoegd. De por fierschildering is<br />
duidelijk zichtbaar voor het blote oog, doorhe<strong>en</strong> de verflaag <strong>van</strong> het habijt<br />
<strong>en</strong> de hand<strong>en</strong>.<br />
34 <strong>Tweeluik</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> Vlaamse Primitiev<strong>en</strong><br />
Hans Memling (aàief<br />
ca. /465-1494), Schedel in<br />
e<strong>en</strong> nis op de keerzijde <strong>van</strong><br />
Johannes de Doper,<br />
3/,6 x 24,4 cm<br />
ALTE P1NAKOTHEK, BAYERJSCHE<br />
STAATSGEMÄLDESAMMLUNGEN,<br />
MÜNCHEN
Brugse Meester <strong>van</strong> 1499,Abt Robrecht De Clercq<br />
op de keerzijde <strong>van</strong> Abt Christiaan De Hondt (detail), 3/ x 14,5 cm<br />
KONINKUJK MUSEUM VOOR SCHONE KUNSTEN VAN BELGIË, ANlWERPEN<br />
Rogier <strong>van</strong> der Weyd<strong>en</strong> (ca. 1399-1464), Philippe de Croy, (detail) 51,5 x 33,6 cm<br />
KONINKLIJK MUSEUM VOOR SCHONE KUNSTEN VAN BELGIË, ANlWERPEN<br />
WELKE PAN ELEN HOREN SAMEN?<br />
Het Portret <strong>van</strong> Philippe de Croji, toegeschrev<strong>en</strong> aan Rogie r <strong>van</strong> der Weyd<strong>en</strong><br />
is hoogstwaarschijnlijk e<strong>en</strong> deel <strong>van</strong> e<strong>en</strong> tweeluik. Ridder Flor<strong>en</strong>t <strong>van</strong> Ertborn,<br />
voormalige bu rgemeester <strong>van</strong> Antwerp<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> ve rwoed verzamelaar <strong>van</strong><br />
oude schilderkunst, kocht het paneel in het begin <strong>van</strong> de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw in<br />
e<strong>en</strong> kasteel in de omgeving <strong>van</strong> Nam<strong>en</strong>. Pas veel late r, in 1923, associeerde de<br />
G<strong>en</strong>tse kunsthisto ricus, Hulin de Loo, het portret <strong>met</strong> de <strong>Madonna</strong> <strong>met</strong> <strong>Kind</strong><br />
(Huntington Art Collections, San Marino). De he rkomst <strong>van</strong> deze <strong>Madonna</strong><br />
kunn<strong>en</strong> we terugvind<strong>en</strong> tot het einde <strong>van</strong> de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw, to<strong>en</strong> het in e<strong>en</strong><br />
Engelse privé-verzameling was. De vraag die zich opd ringt is: hoe wet<strong>en</strong> we of<br />
deze beide panel<strong>en</strong> oorspronkelijk bij elkaar hoord<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> diptiek vormd<strong>en</strong> ?<br />
Philippe de Croy is bidd<strong>en</strong>d voo rgesteld <strong>en</strong> naar het voorwerp <strong>van</strong> zijn devotie,<br />
links <strong>van</strong> hem, toegekeerd. De keerzijde <strong>van</strong> het port ret is beschilderd <strong>met</strong> zijn<br />
wap<strong>en</strong>schild, het is dus duidelijk e<strong>en</strong> rechterluik dat geop<strong>en</strong>d <strong>en</strong> geslot<strong>en</strong> kon<br />
word<strong>en</strong>.<br />
In het sc hilderij <strong>van</strong> San Marino zijn de compositie <strong>en</strong> de blik <strong>van</strong> Maria naar<br />
rechts gericht, ongetwijfeld was dit e<strong>en</strong> linkerlui k Of de keerzijde ooit beschil<br />
derd is geweest, valt niet meer te achterhal<strong>en</strong> want het schilderij werd getrans<br />
poneerd. Dit is e<strong>en</strong> achterhaalde restau ratiebe handeling waarbij het paneel<br />
weggeschaafd wordt zodat de verflaag <strong>en</strong> de grondlaag op e<strong>en</strong> nieuwe drager,<br />
doek of paneel, gelijmd kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Beide sc hilderij<strong>en</strong> zijn ev<strong>en</strong> groot,<br />
word<strong>en</strong> toegesc hrev<strong>en</strong> aan Rogie r <strong>van</strong> der Weyd<strong>en</strong> <strong>en</strong> op basis <strong>van</strong> stijlk<strong>en</strong><br />
merk<strong>en</strong> of historisc he gegev<strong>en</strong>s omst reeks 1460 gedateerd. Het lijkt dus zeer<br />
waarschijnlijk dat beide schilderij<strong>en</strong> oorspronkelijk e<strong>en</strong> diptiek vormd<strong>en</strong>, maar<br />
echte bewijz<strong>en</strong> zijn er in dit geval niet.<br />
De originele lijst<strong>en</strong> <strong>van</strong> het Portret <strong>van</strong> Philippe de Croji <strong>en</strong> de <strong>Madonna</strong> <strong>van</strong><br />
San Marino zijn ve rlor<strong>en</strong> gegaan. Onderzoek <strong>van</strong> lijst<strong>en</strong> kan waardevolle in<br />
formatie opleve r<strong>en</strong>. Zo zijn er twee kleine paneeltjes die m<strong>en</strong> toesc hrijft aan<br />
Geertg<strong>en</strong> tot Sint Jans, de Verheerlijking <strong>van</strong> Maria (Boijmans Van Beunin<br />
g<strong>en</strong>, Rotterdam) <strong>en</strong> de Kruisiging (National Galleries of Scotland, Edinburg h)<br />
waar<strong>van</strong> m<strong>en</strong> aanneemt dat ze oorspronkelijk e<strong>en</strong> diptiekje vormd<strong>en</strong>, onder<br />
meer omdat beide paneeltjes e<strong>en</strong> id<strong>en</strong>tiek, e<strong>en</strong>voudig verguld lijstje hebb<strong>en</strong><br />
dat integraal deel uitmaakt <strong>van</strong> de drage r. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> zijn op de radiog rafieën<br />
<strong>van</strong> de Kruisiging aan de rechterkant spor<strong>en</strong> zichtbaar <strong>van</strong> de nagels waarmee<br />
scharnier<strong>en</strong> op de lijst bevestigd war<strong>en</strong>.<br />
De oorspronkelijke drager <strong>van</strong> de <strong>Madonna</strong> <strong>van</strong> San Marino is, to<strong>en</strong> het<br />
stuk get ransponeerd werd, vernield <strong>en</strong> d<strong>en</strong>d rochronologisch onderzoek is<br />
hiermee uitgeslot<strong>en</strong>. D<strong>en</strong>d rochronologie is e<strong>en</strong> moderne onderzoeks<strong>met</strong> ho<br />
de waarbij m<strong>en</strong> de jaarring<strong>en</strong> <strong>van</strong> het hout zorgvuldig opmeet <strong>en</strong> ve rgelijkt<br />
<strong>met</strong> e<strong>en</strong> standaardcu rve. Zo kan m<strong>en</strong> bepal<strong>en</strong> wanneer de boom waaruit<br />
plank<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> paneel afkomstig zijn, geveld is <strong>en</strong> bepal<strong>en</strong> <strong>van</strong>af welke<br />
datum e<strong>en</strong> paneel gebruikt kan zijn. Soms kan m<strong>en</strong> ook vaststell<strong>en</strong> dat twee<br />
panel<strong>en</strong> hout bevatt<strong>en</strong> dat afkomstig is uit dezelfde boom, zoals bij de Hei<br />
lige Johannes de Doper (Alte Pinakot hek, Munc h<strong>en</strong>) <strong>en</strong> de Heilige Veronica<br />
(National Gallery, Washington), beide toegeschrev<strong>en</strong> aan Memling. In dit<br />
geval zijn er bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> oude docum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die aanton<strong>en</strong> dat beide panel<strong>en</strong><br />
vroeger e<strong>en</strong> dipt iek vo rmd<strong>en</strong>.<br />
Griet Steyaert<br />
<strong>Tweeluik</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> Vlaamse Primitiev<strong>en</strong> 35<br />
•
Vele portrett<strong>en</strong> uit de vijfti<strong>en</strong>de eeuw beeld<strong>en</strong> e<strong>en</strong> persoon<br />
uit die de toeschouwer in de og<strong>en</strong> kijkt <strong>en</strong> de hand<strong>en</strong> laat<br />
rust<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> borstwering. Niet zeld<strong>en</strong> houdt de gepor<br />
tretteerde iets vast: e<strong>en</strong> stukje perkam<strong>en</strong>t , e<strong>en</strong><br />
ring , e<strong>en</strong> pijl , e<strong>en</strong> anjer , e<strong>en</strong> munt. Ook treff<strong>en</strong><br />
we in Europese <strong>en</strong> Amerikaanse musea heel wat portrett<strong>en</strong><br />
uit die tijd aan <strong>van</strong> mann<strong>en</strong> die naar links kijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun han<br />
d<strong>en</strong> he bb<strong>en</strong> gevouw<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> ge bed. Hun og<strong>en</strong> <strong>en</strong> hand<strong>en</strong><br />
zijn gericht op iets wat zich buit<strong>en</strong> het gezichtsveld lijkt te<br />
bevind<strong>en</strong> . We wet<strong>en</strong> niet waar ze naar kijk<strong>en</strong> want ze zijn<br />
gescheid<strong>en</strong> <strong>van</strong> de bijhor<strong>en</strong>de voorstelling<strong>en</strong> , het onderwerp<br />
<strong>van</strong> de verering. De tweeluik<strong>en</strong> zijn uit elkaar gehaald <strong>en</strong> af<br />
zonderlijk verkocht uit winstbejag.<br />
WASHINGTON EN BERLIJN<br />
In de National Gallery in Was hington bevindt zic h e<strong>en</strong> portret<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> wat oudere man die in diepe gedacht<strong>en</strong> is verzonk<strong>en</strong>.<br />
Hij draagt e<strong>en</strong> mantel <strong>met</strong> e<strong>en</strong> dikke bont<strong>en</strong> kraag (misschi<strong>en</strong><br />
wel lynx) die de schilder minutieus weergaf <strong>met</strong> be hulp <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> fijn p<strong>en</strong>seel. Met de <strong>en</strong>e hand rust hij op e<strong>en</strong> bank <strong>met</strong><br />
e<strong>en</strong> Oosters tafelkleed. De andere hand wijst naar zijn pak<br />
in goud brokaat , waarop e<strong>en</strong> roze kruis staat geborduurd , het<br />
tek<strong>en</strong> <strong>van</strong> de orde <strong>van</strong> Calatrava. Aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong> wordt dat het<br />
gaat om Diego de Guevara, die meer dan veertig jaar in di<strong>en</strong>st<br />
<strong>van</strong> de Bourgondische heersers was , ondermeer als diplomaat<br />
<strong>en</strong> maître d'hótel <strong>van</strong> Filips de Schone . Karel V had hem het<br />
kruis <strong>van</strong> Calatrava opgespeld in 1517. Guevara was ook e<strong>en</strong><br />
verwoed kunstverzamelaar. Zo bezat hij Van Eyck's Portret<br />
<strong>van</strong> Gio<strong>van</strong>ni (?) Arnolfini <strong>en</strong> zijn Vrouw (Lond<strong>en</strong> , National<br />
Gallery). Dat kleinood zou hij aan Margaret ha <strong>van</strong> Oost<strong>en</strong>rijk<br />
sch<strong>en</strong>k<strong>en</strong>.<br />
Het Oosterse tafelkleed <strong>van</strong> het portret in Washington loopt<br />
door op e<strong>en</strong> paneel <strong>met</strong> e<strong>en</strong> <strong>Madonna</strong> in Berlijn. Het is e<strong>en</strong><br />
ver bindingselem<strong>en</strong>t tuss<strong>en</strong> de twee luik<strong>en</strong> dat de schilder heeft<br />
overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>van</strong> Hans Memlings' <strong>Tweeluik</strong> <strong>van</strong> Maart<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
Nieuw<strong>en</strong>hove in Brugge. Het Christuskind raakt de kin aan<br />
<strong>van</strong> Maria <strong>en</strong> houdt e<strong>en</strong> goudvink in de rechterhand. Die vogel<br />
staat sym bool voor de Passie.<br />
Het is voor het eerst sinds lang dat deze paneeltjes weer sam<strong>en</strong><br />
zijn. Alle<strong>en</strong> daarom al is hun her<strong>en</strong>iging op de t<strong>en</strong>toonstelling<br />
Vlaamse Primitiev<strong>en</strong>. De mooiste tweeluik<strong>en</strong> e<strong>en</strong> heuglijke<br />
gebeurt<strong>en</strong>is.<br />
WAN NEER GESCHEIDEN ?<br />
Vermoedelijk kwam het tweeluikje na Guevara's dood in 1<strong>52</strong>0 via de<br />
erfg<strong>en</strong>am<strong>en</strong> in het bezit <strong>van</strong> M<strong>en</strong>cia de M<strong>en</strong>do ça y Foinseca, markie<br />
zin <strong>van</strong> C<strong>en</strong>ete (1508-1554). Die huwde in 1<strong>52</strong>4 <strong>met</strong> H<strong>en</strong>drik 111 <strong>van</strong><br />
Nassau , e<strong>en</strong> oom <strong>van</strong> Willem de Zwijger <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s <strong>met</strong> Fernando<br />
38 <strong>Tweeluik</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> Vlaamse Primitiev<strong>en</strong><br />
Vorige pagina's:<br />
Michel Sittow (ca. 1469-<br />
1<strong>52</strong>5), <strong>Madonna</strong> <strong>met</strong> <strong>Kind</strong>,<br />
33, I x 25,6 cm<br />
GEMÄLDEGALERIE, BERUJN<br />
Michel Sittow (ca. 1469-<br />
1<strong>52</strong>5), Portret <strong>van</strong> Diego<br />
de Guevara, 33,6 x 23,7 cm<br />
NATIONAL GALLERY OF ART,<br />
ANDREW W. MELLON<br />
COLLECTION, WASHINGTON<br />
Bov<strong>en</strong>: Michel Sittow<br />
(ca. 1469-1<strong>52</strong>5), Portret <strong>van</strong><br />
Diego de Guevara (detail)<br />
NATIONAL GALLERY OF ART,<br />
ANDREW W. MELLON COLLEC<br />
TION, WASHINGTON<br />
Onder: Michel Sittow<br />
(ca. 1469-I <strong>52</strong>5), <strong>Madonna</strong><br />
<strong>met</strong> <strong>Kind</strong> (detail)<br />
GEMÄLDEGALERJE, BERUJN
Bov<strong>en</strong>: Michel Sittow<br />
(ca. 1469-1<strong>52</strong>5),<br />
<strong>Madonna</strong> <strong>met</strong> <strong>Kind</strong> (detail)<br />
GEMÄLOEGALERIE, BERLIJN<br />
Onder: Michel Sittow<br />
(ca. 1469-1<strong>52</strong>5), Catharina<br />
<strong>van</strong> Aragon ols de Heilige<br />
Magdal<strong>en</strong>a<br />
THE DETROIT INSTITVTE OF ARTS<br />
de Aragon, hertog <strong>van</strong> Calabrië <strong>en</strong> vice-koning <strong>van</strong> Val<strong>en</strong>cia. Het hier<br />
getoonde tweeluik beantwoordt aan beschrijving<strong>en</strong> <strong>van</strong> schilderijtjes<br />
in inv<strong>en</strong>tariss<strong>en</strong> <strong>van</strong> haar verblijf in Val<strong>en</strong>cia, het kasteel <strong>van</strong> Ayora, in<br />
1548 <strong>en</strong> 1554.<br />
Het is niet duidelijk wanneer de paneeltjes werd<strong>en</strong> gescheid<strong>en</strong>. De Ma<br />
donna zou zich omstreeks 1914 nog in Spanje hebb<strong>en</strong> bevond<strong>en</strong>, mo<br />
gelijk nabij Burgos. In dat jaar werd het schilderij aangekocht door het<br />
Kaiser-Friedrich-museu ms-Verein in Berlijn. Het portret bevond zich in<br />
het bezit <strong>van</strong> de Infante Don Sebasti án Gabrie t de Borbón y Braganza<br />
(gestorv<strong>en</strong> in 1875). In 1915 was het werkje in het bezit <strong>van</strong> <strong>en</strong>e Maurer<br />
in Madrid, waarna het jar<strong>en</strong> in de kunsthandel rondzwierf, achtere<strong>en</strong><br />
volg<strong>en</strong>s bij Leo Blu m<strong>en</strong>reich in Berlijn, P. & D. Colnaghi Ltd in Lond<strong>en</strong><br />
(1929) <strong>en</strong> M. Knoedler & Co. in Lond<strong>en</strong> <strong>en</strong> New York (1929-1930). In<br />
1930 werd het portret gekocht door de Amerikaanse bankier <strong>en</strong> olie-,<br />
ste<strong>en</strong>kool- <strong>en</strong> aluminiu mmagnaat Andrew Mellon. T<strong>en</strong> slotte vond het<br />
paneel onderdak in de National Gallery in Washington.<br />
MEESTER MICHEL SITTOW<br />
De schilder <strong>van</strong> het diptiek, Michel Sittow (1468 - 1<strong>52</strong>5/26) werd ge<br />
bor<strong>en</strong> in de hanz<strong>en</strong>stad Reval, het huidige Talinn, de hoofdstad <strong>van</strong><br />
Estland. Sittow begon zijn loopbaan in Brugge omstreeks 1484. M<strong>en</strong><br />
vermoedt dat hij leerling was <strong>van</strong> Hans Memling om dat hij di<strong>en</strong>s ma<br />
donna-types overnam. Zijn leertijd zou rond 1488 zijn beëindigd. Hij<br />
was ge<strong>en</strong> meester <strong>van</strong> het Brugse schildersgilde. In 1492 trad Sittow in<br />
di<strong>en</strong>st <strong>van</strong> Isabella de Katholieke, koningin <strong>van</strong> Castilië. Dat zou hij<br />
blijv<strong>en</strong> tot haar dood in 1504. In de rek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> <strong>van</strong> haar hofhouding<br />
vind<strong>en</strong> we de schilder ver meld als 'Melchoior Aleman'. Het is gewet<strong>en</strong><br />
dat Sittow sam<strong>en</strong> <strong>met</strong> Juan de Flandes voor de vorstin werkte aan e<strong>en</strong><br />
reeks kleine paneeltjes over het lev<strong>en</strong> <strong>van</strong> Christus <strong>en</strong> Maria. Hij ge<br />
noot echter grotere bek<strong>en</strong>dheid als portretschilder. Mogelijk bezocht<br />
hij kort na 1502 de hov<strong>en</strong> <strong>van</strong> Margaretha <strong>van</strong> Oost<strong>en</strong>rijk <strong>en</strong> <strong>van</strong> H<strong>en</strong><br />
drik VII. Het staat vast dat hij begin 1506 in Brabant werkte voor Fi<br />
lips de Schone. E<strong>en</strong> jaar later zou hij zich in zijn geboortestad vestig<strong>en</strong>.<br />
In 1514 werd hij uit Reval weggeroep<strong>en</strong> om het portret te schilder<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> Christiaan 11 <strong>van</strong> D<strong>en</strong>emark<strong>en</strong>, de toekomstige echtg<strong>en</strong>oot <strong>van</strong> het<br />
nichtje <strong>van</strong> Margaretha <strong>van</strong> Oost<strong>en</strong>rijk, Isabella. Hij zou nog e<strong>en</strong> korte<br />
periode aan het hof <strong>van</strong> Margaretha <strong>en</strong> de jonge Karel V verblijv<strong>en</strong>,<br />
maar omstreeks 1518 was Sittow terug in Estland. Daar leefde hij tot<br />
zijn dood als e<strong>en</strong> welgesteld burger.<br />
Het tweeluik <strong>van</strong> Diego de Guevara is e<strong>en</strong> <strong>van</strong> de mooiste werk<strong>en</strong> <strong>van</strong> de<br />
meester. Het gezichtstype <strong>van</strong> de <strong>Madonna</strong> vertoont veel gelijk<strong>en</strong>iss<strong>en</strong><br />
<strong>met</strong> dat <strong>van</strong> Sittows Heilige Magdal<strong>en</strong>a in het Detroit Institute of Arts.<br />
Van de heilig<strong>en</strong>voorstelling in Detroit wordt beweerd dat het eig<strong>en</strong><br />
lijk e<strong>en</strong> portret is <strong>van</strong> Catharina <strong>van</strong> Aragon (1485- 1536), de dochter<br />
<strong>van</strong> Isabella de Katholieke <strong>en</strong> de toekomstige echtg<strong>en</strong>ote <strong>van</strong> de Engelse<br />
koning H<strong>en</strong>drik VIII. Aanbidt Diego de Guevara op het tweeluik e<strong>en</strong><br />
<strong>Madonna</strong> <strong>met</strong> de fysiono mie <strong>van</strong> dezelfde Spaanse prinses ?<br />
Nico Van Hout<br />
<strong>Tweeluik</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> Vlaamse Primitiev<strong>en</strong> 39<br />
•
Praktisch<br />
AUTEURS<br />
Jessica Buskirk is doctorandus aan de University of California,<br />
Berkeley. Ze deed onderzoek in België <strong>en</strong> Nederland voor haar<br />
dissertatie lntimocy ond Anticipotion: the male subject in (ifte<strong>en</strong>th<br />
c<strong>en</strong>tury personaf devotionol portroits. Deze studie g<strong>en</strong>iet de steun<br />
<strong>van</strong> de Netherlands-America Foundation Fulbright <strong>en</strong> <strong>van</strong> de Bel<br />
gian-American Education Foundation.<br />
Nico Van Hout (0 1 967) behaalde het diploma <strong>van</strong> lic<strong>en</strong>tiaat in<br />
de Kunstgeschied<strong>en</strong>is aan de Universiteit G<strong>en</strong>t <strong>en</strong> het diploma<br />
Restauratie <strong>en</strong> Conservatie <strong>van</strong> Schilderij<strong>en</strong> aan het NHISK te<br />
Antwerp<strong>en</strong>. Hij doctoreerde aan de KULeuv<strong>en</strong> over Functies <strong>van</strong><br />
Doodverf <strong>met</strong> bijzondere aandocht voor de onderschildering <strong>en</strong> andere<br />
onderligg<strong>en</strong>de stadia in het werk <strong>van</strong> PP Rub<strong>en</strong>s (1995). Tuss<strong>en</strong> 1994<br />
<strong>en</strong> 1998 was hij als wet<strong>en</strong>schappelijk medewerker verbond<strong>en</strong> aan<br />
het Rub<strong>en</strong>ianum in Antwerp<strong>en</strong>. Nico Van Hout was betrokk<strong>en</strong><br />
bij het onderzoek <strong>en</strong> de restauratie <strong>van</strong> de Oranjezaal in Paleis<br />
Huis t<strong>en</strong> Bosch in D<strong>en</strong> Haag (1999). Zijn onderzoeksveld : onvol<br />
tooide schilderij<strong>en</strong>, doodverf, de schildertechniek <strong>van</strong> P.P. Rub<strong>en</strong>s,<br />
Rub<strong>en</strong>sgrafiek. Sinds 200 I is hij werkzaam als t<strong>en</strong>toonstellingsma<br />
ker <strong>en</strong> conservator in het Koninklijk Museum voor Schone Kunst<strong>en</strong><br />
Antwerp<strong>en</strong>.<br />
Griet Steyaert is kunsthistoricus <strong>en</strong> restaurateur. Ze werkte ver<br />
schill<strong>en</strong>de jar<strong>en</strong> in het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimo<br />
nium, eerst als stagiaire in het restauratieatelier <strong>van</strong> schilderij<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
later als wet<strong>en</strong>schappelijk attachée. Ze schreef e<strong>en</strong> doctoraalscrip<br />
tie over de Meester <strong>van</strong> de Sint Catharina Leg<strong>en</strong>de, e<strong>en</strong> navolger<br />
<strong>van</strong> Rogier <strong>van</strong> der Weyd<strong>en</strong> (2002-2003, Vrije Universiteit Brussel)<br />
<strong>en</strong> publiceerde artikels over deze anonieme Meester <strong>en</strong> tijdg<strong>en</strong>o<br />
t<strong>en</strong>. Zij restaureerde ondermeer het Schuttersfeest <strong>van</strong> de Meester<br />
<strong>van</strong> Frankfurt uit het Koninklijk Museum voor Schone Kunst<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
Antwerp<strong>en</strong> <strong>en</strong> behandelt er mom<strong>en</strong>teel de Triptiek <strong>met</strong> de Zev<strong>en</strong><br />
Sacram<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>van</strong> Rogier <strong>van</strong> der Weyd<strong>en</strong>.<br />
TENTOONSTELLING<br />
Vlaamse Primitiev<strong>en</strong>, de mooiste tweeluik<strong>en</strong><br />
Van 3 maart tot <strong>en</strong> <strong>met</strong> 27 mei 2007<br />
Op<strong>en</strong> <strong>van</strong> dinsdag tot <strong>en</strong> <strong>met</strong> zaterdag<br />
<strong>van</strong> I 0 tot 17 uur, zondag tot 18 uur<br />
Geslot<strong>en</strong> op maandag<br />
Koninklijk Museum voor Schone Kunst<strong>en</strong><br />
Leopold de Waelplaats<br />
2000 Antwerp<strong>en</strong><br />
Tel. 03 238 78 09<br />
www.kmska.be<br />
40 <strong>Tweeluik</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> Vlaamse Primitiev<strong>en</strong><br />
Belangrijke diptiek<strong>en</strong> in België<br />
IVOREN DIPTIEKEN<br />
Diptiek <strong>van</strong> de heilig<strong>en</strong> Petrus <strong>en</strong> Paulus, zesde eeuw,<br />
verdeeld tuss<strong>en</strong> Tonger<strong>en</strong>, Schatkamer <strong>van</strong> de Basiliek <strong>en</strong> Brussel,<br />
Koninklijke Musea voor Kunst <strong>en</strong> Geschied<strong>en</strong>is.<br />
Diptiek <strong>van</strong> G<strong>en</strong>oelselder<strong>en</strong>, einde achtste eeuw, Brussel,<br />
Koninklijke Musea voor Kunst <strong>en</strong> Geschied<strong>en</strong>is.<br />
Diptiek <strong>van</strong> de heilige Nicosius, (99 1-1 0 I 0) , Doornik,<br />
Schatkamer <strong>van</strong> de OL V-kathedraal.<br />
Byzantijns diptiekje, (I 000), Luik, Musée Curtius.<br />
DiptiekJe uit het Legoot Vermeersch, veerti<strong>en</strong>de eeuw, Brussel,<br />
Koninklijke Musea voor Kunst <strong>en</strong> Geschied<strong>en</strong>is.<br />
Diptiekje <strong>met</strong> Geseling <strong>en</strong> Kruisiging, veerti<strong>en</strong>de eeuw,<br />
Antwerp<strong>en</strong>, Museum Mayer <strong>van</strong> d<strong>en</strong> Bergh.<br />
Dubbelzijdig gehistorieerde diptiek, veerti<strong>en</strong>de eeuw,<br />
Antwerp<strong>en</strong>, Museum Mayer <strong>van</strong> d<strong>en</strong> Bergh.<br />
GESCHILDERDE DIPTIEKEN<br />
• Taddeo Gaddi ( 1300- 1 366) , Kroning <strong>van</strong> de Maagd <strong>en</strong> Kruisiging,<br />
Luik, Musée d'art religieux et d'art mosan.<br />
Diptiek <strong>van</strong> Wo/court, veerti<strong>en</strong>de eeuw, Annunciatie <strong>en</strong> Visitatie,<br />
Nam<strong>en</strong>, Musée des Arts anci<strong>en</strong>s du Namurois.<br />
Hans Memling (actief <strong>van</strong>af 1465- 1494), Van Nieuw<strong>en</strong>hove-diptiek,<br />
Brugge, Hospitaalmuseum, Sint-Janshospitaal.<br />
• Jan Provoost (ca. 1465 -1<strong>52</strong>9), Kruisdroging <strong>en</strong> Portret <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> franciscaan, Brugge, Hospitaalmuseum, Sint-Janshospitaal.<br />
• Meester <strong>van</strong> 1499, Diptiek <strong>van</strong> abt Christioon de Handt, 1499,<br />
Antwerp<strong>en</strong>, KMSKA.<br />
• Meester <strong>van</strong> 1499, Diptiek <strong>van</strong> Morgoretho <strong>van</strong> Oost<strong>en</strong>rijk, G<strong>en</strong>t, MSK.<br />
• Meester <strong>van</strong> de Heilige Ursulaleg<strong>en</strong>de,<br />
<strong>Madonna</strong> <strong>en</strong> Drie sch<strong>en</strong>kers, 1486, Antwerp<strong>en</strong>, KMSKA.<br />
• Anoniem Vlaams, omstreeks 1460- 1 500,<br />
• <strong>Madonna</strong> <strong>en</strong> Twee sch<strong>en</strong>kers, Antwerp<strong>en</strong>, KM SKA.<br />
• Adriaan ls<strong>en</strong>brandt (1500- 1551), Van de Velde-diptiek, 1<strong>52</strong>1,<br />
verdeeld tuss<strong>en</strong> Brugge, OL V-kerk <strong>en</strong> Brussel, Koninklijke Musea<br />
voor Schone Kunst<strong>en</strong> <strong>van</strong> België.<br />
• Quint<strong>en</strong> Massijs (ca. 1465/66- 1530), Christus als Verlosser <strong>en</strong><br />
Maria in gebed, Antwerp<strong>en</strong>, KMSKA.<br />
• Anoniem, omstreeks 1500, Satyrisch diptiek, Artistieke verzameling<strong>en</strong><br />
<strong>van</strong> de Universiteit <strong>van</strong> Luik, verzameling Wittert.<br />
VERDER LEZEN EN SURFEN<br />
• j. 0. Hand, C. A. Metzger <strong>en</strong> R. Spronk, Proyers ond Portroits,<br />
Unfolding the Netherlondish Diptych, Washington, New Hav<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> Lond<strong>en</strong>, 2006.<br />
• J. 0. Hand <strong>en</strong> R. Spronk (ed.), Essays in Context: Unfolding the<br />
Netherlondish Diptych, Cambridge, MA, New Hav<strong>en</strong> <strong>en</strong> Lond<strong>en</strong>, 2006.<br />
• www.nga.gov