HEKSenVUUR - Gemeente Laarne
HEKSenVUUR - Gemeente Laarne
HEKSenVUUR - Gemeente Laarne
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>HEKSenVUUR</strong><br />
• De eerste Laarnse heks<br />
• Heksenwaan onder Albrecht en Isabella (1599-1621)<br />
• Heksenwaan in de regio Dendermonde-Gent<br />
• De Laarnse heksenjagers<br />
• De slachtoffers<br />
• De Laarnse heksenprocessen van 1607<br />
• Het vonnis van Passheyne Neyts<br />
• Nabeschouwing<br />
• Bronnen<br />
• Tradities<br />
De heksenwaan, die heel Europa drie eeuwen lang teisterde begon omstreeks 1450 en duurde in sommige<br />
streken tot 1750. De vervolgingen kenden een eerste hoogtepunt in de periode 1480-1520, vooral onder<br />
invloed van de heksenbul van paus Innocentius VIII (1484) en de verspreiding ervan samen met de<br />
beruchte "Heksenhamer" van Sprenger en Institoris (1486).<br />
Vanaf 1520 leek de heksenwaan stilaan uit te doven. Er waren weinig heksenprocessen, maar<br />
de kettervervolging woedde in alle hevigheid. Mogelijk is er een verband tussen beide: de<br />
inquisitierechtbanken hadden zoveel werk met de ketterprocessen, dat er geen tijd meer overbleef om zich<br />
met de heksen bezig te houden.<br />
De eerste Laarnse heks<br />
Toch werd een Laarnse "heks", een zekere Annekin van Laerne, die in Gent woonde, in 1527 veroordeeld,<br />
echter niet als "heks", maar als "misdadiger". Niet dat hij er veel beter van af kwam: "Den VI September<br />
1527 was blent Annekin, van Laerne, ghewezen te biddene de scepenen up zijnen knie verghiffenesse, ende<br />
moeste daernaer commen totter weduwe Impins up een schavaut, daer hij gebonden stondt aan enen staek<br />
met zijn delicht (opschrift) an zijnen boeseme, ende wart gegheeselt totten bloede, ende daernaer gheleet in<br />
de gevanghenesse.<br />
Den VII September was hem terzelverplaetse zijn haer afgheberrent ende met een gloyende ijsere, cruus<br />
wijs, was hij ghesluetely opzijn cake, ende daarna gebannen drij jaer in de stede te blijvenen en alle<br />
donderdaghe, een jaer lanck, te gane ter St.Jans Sacramentprocessie, met eene wassen keerse, omme dat<br />
hij verclaert hadde in de torture en de exame, dat hij diverse persoonen gherooft hadde met waersegghene,<br />
ende hadde zijn ziel overghegheven den viant, omme dat hij hem helpen saude waersegghen ." Een<br />
dergelijke bekentenis zou twintig jaar eerder of zestig jaar later zeker een veroordeling tot de brandstapel<br />
als gevolg gehad hebben.<br />
"Blent Annekin" was waarschijnlijk een arme sukkelaar, die door zijn handicap met niet veel anders dan<br />
waarzeggen in zijn bestaan kon voorzien, want zeven jaar later werd hij voor dezelfde feiten veroordeeld,<br />
en kwam hij er niet zo "goedkoop" meer van af: "In dit scependom wart 't smaendachs Sacramentsdach<br />
(1534), een blendt man, geboren van Laerne, up tpellerijn ghestelt, up de Vischmarkt, ende zijn haer<br />
afgheberrent ende sekeren tijd daerna onthoofd up de Veerleplaetse, ende datte omme tooverie en<br />
waerseggherijnghen, daaromme hij tot ander stonden tweemael ghecorrigeert hadde geweest."<br />
Ondanks de " tooverie" alleen maar "onthoofd"... In die tijd een normale straf voor misdadigers. Toch<br />
neemt Fernand Vanhemelryck in zijn boek "Het gevecht met de duivel" ons Annekin op in zijn lijst van<br />
terechtgestelde "heksen", met de vermelding: "onthoofd".<br />
<strong>HEKSenVUUR</strong> 1<br />
ID: 4783-www | Versie: 10 | Datum: 1/03/12 16:55:36
Heksenwaan onder Albrecht en Isabella (1599-1621)<br />
Omstreeks 1580 veranderde de sfeer. Voordien werden de heksen (als trawanten van de duivel) vooral<br />
om religieuze redenen veroordeeld door de inquisitie. In 1532 kwam de Carolina tot stand, waarin Karel<br />
V het wereldlijk strafrecht uiteenzette. Daarin werd bepaald dat personen die toverij plegen mogen<br />
gearresteerd en gefolterd worden en degenen die door toverij schade berokkenen de doodstraf door het vuur<br />
verdienen. Keizer Karel durfde echter de Carolina niet afkondigen in de Nederlanden. Pas met de criminele<br />
ordinnantie van 1570, onder Filips II, die een eenvormige wetgeving in de Nederlanden beoogde, eiste het<br />
centrale gezag strenge straffen tegen "sortilèges, devins, enchanteurs, charmeurs" ("heksen, waarzeggers,<br />
tovenaars"). Hekserij werd steeds meer als een staatsondermijnend misdrijf gezien dat door wereldlijke<br />
rechtbanken behandeld werd. De kerkelijke rechtbanken hadden in die tijd (einde 16 e - begin 17 e eeuw)<br />
reeds veel van hun bevoegdheden verloren ten voordele van de wereldlijke rechtbanken. Omdat hekserij<br />
ook een staatsondermijnend karakter had, eisten deze eveneens bevoegdheid over dit misdrijf. Zij werden<br />
daarin gesteund door een reeks specifieke wetten die hen deze bevoegdheid uitdrukkelijk toekenden.<br />
Sommige vorsten waren echte heksenjagers. Niet de minste onder hen was onze Filips II.<br />
In zijn ordinantie van 20 juli 1592 werd een inventaris opgemaakt van alle vormen van hekserij en werden<br />
de wereldlijke en kerkelijke overheden opgeroepen om al degenen die als waarzeggers, tovenaars of heksen<br />
bekend stonden, op te sporen en streng en onbarmhartig te bestraffen. Hun vergrijpen waren misdaden<br />
tegen God en vorst; de doodstraf was de enige strafmaat. Drie jaar later herhaalde Filips II zijn aansporing<br />
in een brief aan het hoogste gerechtshof in Vlaanderen, de Raad van Vlaanderen (die sedert 1498 in Gent<br />
zetelde).<br />
Van 1599 tot 1621 waren de zeer katholieke aartshertogen Albrecht en Isabella belast met het bestuur<br />
van de Zuidelijke Nederlanden. Zij voerden de ordinanties van Filips II tot in de puntjes uit. Tijdens hun<br />
regering bereikten de heksenprocessen in de Zuidelijke Nederlanden een hoogtepunt. In dezelfde periode<br />
publiceerden een aantal zeer vooraanstaande geleerden hun demonologische werken, zoals de befaamde<br />
jurist Jean Bodin ( La démonomanie des sorciers, 1580) en de hoogst gewaardeerde jezuïet Martin del Rio<br />
( Disquisitiones Magicarum, 1593 ). Dit laatste werk werd in verschillende Europese steden gedrukt en<br />
herdrukt tot diep in de 17de eeuw. In Leuven verschenen herdrukken in 1599, 1601 en 1624.<br />
Men kan zeggen dat ten tijde van de Laarnse heksenprocessen de demonologie juridisch en theoretisch op<br />
punt stond. Bodin en del Rio werden ook aangehaald in de Laarnse processen.<br />
Heksenwaan in de regio Dendermonde-Gent<br />
Door de heksenwaan in <strong>Laarne</strong> toesloeg, had hij in de streek Gent-Dendermonde reeds flink huisgehouden.<br />
De vervolgingen startten na 1592, het jaar waarin Filips II de heksenjacht voor geopend verklaarde.<br />
Het eerste ophefmakende proces was dat van Elisabeth Vlamyncx uit Ninove die in 1595 te Gent werd<br />
terechtgesteld na een vonnis van de Raad van Vlaanderen. In Dendermonde stierven datzelfde jaar Jenne<br />
Sbleissers en Anna Scoocx op de brandstapel. Tussen 1598 en 1604 werden in Gent nog tien heksen<br />
terechtgesteld.<br />
De Laarnse heksenjagers<br />
niveau stond het leenhof, bestaande uit de schepenen en de leenmannen, die zich lieten bijstaan door een<br />
meier, een griffier en een cipier. De hoogste gerechtelijke autoriteiten op het lokale vlak waren de heer van<br />
<strong>Laarne</strong> en zijn baljuw.<br />
De heer van <strong>Laarne</strong>, Jonkheer Charles van Zuylen, bezat de drie graden van rechtspraak: hoge, middelbare<br />
en lage justitie. Door de hoge justitie beschikte hij over de bevoegdheid om doodstraffen, lijfstraffen en<br />
zware boetes uit te spreken. Hij woonde bijna elk getuigenverhoor en elke ondervraging bij, wat voor een<br />
<strong>HEKSenVUUR</strong> 2<br />
ID: 4783-www | Versie: 10 | Datum: 1/03/12 16:55:36
plaatselijke heer in die tijd vrij uitzonderlijk was. De baljuw, Jan Schepens, trad op als gerechtsofficier en<br />
openbaar aanklager.<br />
Op 10 april 1606 kreeg de Raad van Vlaanderen van de aartshertogen de opdracht een aantal raadsheren of<br />
advocaten aan te duiden, die de lagere rechtbanken moesten raadplegen in geval van hekserij. Eerst werden<br />
zes en later tien advocaten, van wie sommigen vertrouwd waren met heksenprocessen, aangesteld als<br />
heksenmeesters. Die raadsheren werden door het Laarnse leenhof bij iedere belangrijke stap geraadpleegd<br />
en hun advies werd steeds opgevolgd.<br />
Een niet onbelangrijke rol speelde ook de beul (eufemistisch de "scerprechtere" genoemd). Hij luisterde<br />
naar de naam Boudewyn Waelspeck en was sinds 1594 de stadsbeul van Gent. Hij ging echter ook op het<br />
platteland zijn lugubere taken vervullen: lichaamsonderzoeken, folteringen en de uitvoering van lijfstraffen<br />
en doodsvonnissen. Hij moest de beklaagden door tortuur tot bekentenissen doen overgaan.<br />
De slachtoffers<br />
Wat voor mensen waren de zes "heksen van <strong>Laarne</strong>"?<br />
Janne Callens was afkomstig van Oostakker, waar haar ouders, Pieter Callens en Stevenynen de Beele,<br />
overleden en begraven waren. Ze werd geboren in 1546, want ten tijde van haar proces gaf zij de leeftijd<br />
van 61 jaar op. Janne huwde minstens tweemaal, een eerste keer met een van Hoisele, de tweede keer met<br />
Michiel de Coene, een smid in <strong>Laarne</strong>. Michiel de Coene was een vechtersbaas die regelmatig dronk. In<br />
1587 liet hij haar zonder levensmiddelen en goederen in de steek, zodat zij moest bedelen om aan de kost<br />
te komen. Later had Janne een paar koeien en verwerkte ook vlas dat zij op de markt in Lokeren kocht<br />
en verkocht. Zij had onder meer een zwingelkot. Ze volgde in de streek verschillende bevallingen als<br />
vroedvrouw. Het echtpaar woonde op de Meerskant en had minstens twee kinderen, waaronder een zoon,<br />
Frans.<br />
Passcheyne Neyts was de dochter van Pauwel Neyts. Ze werd geboren in 1556 en was ten tijde van haar<br />
proces dus 51 jaar oud. Ze woonde een tijdje in Zuiddorpe in Zeeuws- Vlaanderen en verhuisde omstreeks<br />
1585 naar <strong>Laarne</strong>. Zij huwde met Pieter Tweecruys. Die kocht in 1591 de herberg de Roscam op de<br />
noordzijde van de Heirweg. Pieter Tweecruys was een onverbeterlijke dronkaard die Passcheyne nu en<br />
dan bont en blauw sloeg. Op een dag takelde hij haar zo erg toe dat zij voor de rest van haar leven haar<br />
rechterarm niet meer kon gebruiken. In 1605 nam hij dienst in het leger dat Oostende belegerde, en liet zijn<br />
vrouw achter met een nest kinderen en zonder bestaansmiddelen. Door oorlogsomstandigheden brandde<br />
Passcheyne's huis tweemaal volledig af. Het echtpaar had verschillende kinderen, o.a. een zoon en twee<br />
dochters. Een van hen, Vyntken, werkte als dienstmeisje bij Michiel Schepens en Janneke Scheers.<br />
Josyne Celis was de dochter van Lieven Celis. Ze huwde Matheus De Wullemakere en woonde in het<br />
Mageret, ter hoogte van het huidige Klein Gent. Zij stond bekend als vroedvrouw. Zij verdiende ook wat<br />
geld bij door het spinnen van garen, maar beschikte over weinig geldmiddelen. Veel meer biografische<br />
gegevens zijn over haar niet bekend.<br />
Willemyne Sveermans was de dochter van Ghisebrecht de Veerman en Lysbette Schattemans,<br />
landbouwers uit <strong>Laarne</strong>. Willemyne werd geboren in 1556, in 1607 had ze dus de leeftijd van 51 jaar.<br />
Zij was gehuwd met Jan Baert, eveneens landbouwer, die een knecht in dienst had en zes koeien bezat.<br />
Hierdoor werd het gezin als tamelijk welvarend beschouwd.Willemyne maakte nu en dan fel ruzie met de<br />
buren.<br />
Lieven Lammens was de zoon uit het tweede huwelijk van Lysbette Schattemans met Jan Lammens,<br />
landbouwer te <strong>Laarne</strong>, beiden aldaar overleden en begraven. Hij werd geboren in 1566/1567. In 1607 was<br />
hij dus ongeveer 40 jaar. Willemyne Sveermans was zijn halfzuster. Hij was een tamelijk welstellende<br />
landbouwer, die kon schrijven en wat Latijn kende. Hij had in <strong>Laarne</strong> verschillende keren als "scepene in<br />
wette gheseten". Baljuw Jan Schepens beschreef hem als een robuust gebouwde man.<br />
<strong>HEKSenVUUR</strong> 3<br />
ID: 4783-www | Versie: 10 | Datum: 1/03/12 16:55:36
Josyne Luycx kwam uit een vooraanstaand gezin. Haar vader Jan Luyckx was koster van <strong>Laarne</strong> geweest.<br />
Haar moeder luisterde naar de naam van Elisabeth Nauts. Beiden werden te <strong>Laarne</strong> begraven. Josyne werd<br />
geboren omstreeks 1554, in 1607 was ze dus ongeveer 53 jaar. In 1595 aanvaardde ze het meterschap<br />
over een kind van de griffier van <strong>Laarne</strong>. Zij was ook actief als vroedvrouw. Haar man Adriaan De<br />
Schaepmeestere was een landbouwer die behoorlijk wat percelen beheerde en meerdere schapen had. Hij<br />
was in ieder geval welstellend genoeg om een procureur te betalen en borg te staan voor het betalen van de<br />
proceskosten.<br />
De Laarnse heksenprocessen van 1607<br />
Overmere, 16 augustus 1607: Maeyken van Cutsenroeye wordt in Overmere terechtgesteld door de<br />
vuurdood op de brandstapel.<br />
Zoals gebruikelijk bij dergelijke gelegenheden worden prominenten uit naburige parochies uitgenodigd<br />
om de terechtstelling bij te wonen, en daarna op een etentje getrakteerd in de herberg. Ook Jan Schepens,<br />
baljuw van <strong>Laarne</strong> is er bij en verneemt daar belangrijk nieuws: Maeyken heeft tijdens haar ondervragingen<br />
ook Laarnse ‘tooveressen’ (het woord ‘heks’ bestond nog niet) verklikt.<br />
Janne Callens, Passcheyne Neyts, Josine Celis aangehouden<br />
De volgende dag begint in <strong>Laarne</strong> de heksenjacht. Drie vrouwen worden opgesloten in de kelders van<br />
het kasteel van <strong>Laarne</strong>: Janne Callens, Passcheyne Neyts en Josine Celis. Reeds dezelfde dag begint de<br />
baljuw de ondervragingen. Janne, Passcheyne en Josyne ontkennen alle aantijgingen. Zoals wettelijk<br />
voorgeschreven raadpleegt het hof van <strong>Laarne</strong> de gespecialiseerde raadsheren van de Raad van Vlaanderen<br />
in Gent. In hun advies zetten de heksenprocureurs nauwkeurig uiteen hoe het hof de drie processen verder<br />
moet afhandelen. Baljuw Schepens moet de verdachten afzonderlijk en schriftelijk meedelen welke feiten<br />
hij hen ten laste legt en die met getuigenissen bewijzen.<br />
Janne Callens ontsnapt<br />
Als de cipier op 22 augustus Janne komt halen voor ondervraging, blijkt zij uit haar cel ontsnapt te zijn. Het<br />
hof begint dan maar met het verhoren van de getuigen tegen Passcheyne en Josyne.<br />
Bekentenissen Passcheyne en Josine<br />
Het proces-verbaal van de getuigenverhoren wordt overgemaakt aan de Raad van Vlaanderen in Gent.<br />
Die beslissen dat het leenhof de vrouwen aan een lichaamsonderzoek op duivelsmerken mag onderwerpen<br />
en hen vervolgens onder tortuur kan ondervragen. Op 29 augustus begint het leenhof van <strong>Laarne</strong> met de<br />
uitvoering van deze adviezen. Zij doen hiervoor beroep op de Gentse stadsbeul Boudewijn Waelspeck,<br />
die beide vrouwen aan een lichaamsonderzoek op duivelsmerken onderwerpt. Bij Passcheyne Neyts vindt<br />
de beul vier duivelsmerken, bij Josyne Celis twee. Daarop besluit het hof over te gaan tot de door de<br />
Raad van Vlaanderen voorgestelde tortuur. Dit betekent dat ze ononderbroken wakker moeten blijven<br />
in de nabijheid van een hoog oplaaiend vuur. Om te beletten dat ze in slaap vallen wordt rond hun hals<br />
een halsband met aan de binnenkant scherpe pinnen geplaatst, die via strakgespannen koorden aan de<br />
zijwanden is vastgemaakt, zodat bij de minste beweging de pinnen in de hals dringen. In die houding<br />
moeten ze ononderbroken ondervraagd worden gedurende vijf dagen en nachten of tot ze bekennen. Na één<br />
nacht en één dag bekent Passcheyne Neyts alles waarvan het hof haar beschuldigt, Josyne Celis reeds na<br />
enkele uren. Bekentenissen afgelegd onder de pijnen van de tortuur hebben op zichzelf geen bewijskracht.<br />
Om rechtsgeldig te zijn moeten ze met een tussentijd van minstens 24 uur herhaald worden buiten de<br />
folterkamer. Bij herroepen van de bekentenissen vindt een nieuwe ondervraging onder tortuur plaats. Op 1<br />
september bevestigen Passcheyne en Josyne buiten tortuur al hun verklaringen.<br />
Lieven Lammens en Willemyne Sveermans aangehouden, Janne Callens opgepakt<br />
De bekentenissen van Passcheyne en Josyne veroorzaken een sneeuwbaleffect: Lieven Lammens en<br />
zijn halfzuster Willemyne Sveermans worden nog dezelfde dag opgepakt en in de gevangenis van het<br />
kasteel van <strong>Laarne</strong> opgesloten Op 9 september wordt Janne Callens na een zwerftocht van drie weken te<br />
<strong>HEKSenVUUR</strong> 4<br />
ID: 4783-www | Versie: 10 | Datum: 1/03/12 16:55:36
Assenede gevangen genomen. Ze was op de vlucht naar Nederland, waar geen heksen vervolgd worden.<br />
Ze wordt onmiddellijk teruggebracht naar haar cel in het slot van <strong>Laarne</strong>. Zij ontkent op naïeve wijze alle<br />
beschuldigingen: “Ik ging niet met de duivel om, het was de engel Gabriël die mij kwam troosten toen ik<br />
in de miserie zat. Onze-Lieve-Vrouw van Scherpenheuvel hielp mij ontsnappen. Ze liet me lopen dwars<br />
door de muren van het slot en over het water van de wal, maar later spoorde zij mij aan om naar hier terug<br />
te keren om vergiffenis te vragen voor mijn zonden. Och mijne heren, ik bidde u om gratie. Laat mij vrij<br />
en los, ik zal alle dagen mijns levens goed doen en penitentie doen en kruipende op mijn knieën naar<br />
Scherpenheuvel pelgrimage doen.”<br />
Passcheyne en Josine terechtgesteld<br />
Op 11 september 1607 spreekt het leenhof van <strong>Laarne</strong> het doodsvonnis uit over Passcheyne Neyts en Josine<br />
Celis. Dezelfde dag worden beiden naar het Galgenveld gebracht waar zij door de beul van Gent worden<br />
verbrand.<br />
Bekentenissen Willemyne en Janne<br />
Op 13 september 1607, na drie dagen en nachten ondervraging onder tortuur, bekent Willemyne Sveermans<br />
alles waarvan ze beschuldigd wordt: dat haar duivel Simoen heet en haar twee jaar geleden voor de<br />
eerste keer verscheen toen zij op een morgen de koeien aan het melken was. Hij zei haar dat ze met haar<br />
hand over de koeien van de buren moest wrijven. Zij deed dat bij twee koeien en een vaars van Willem<br />
Mathijs, die onmiddellijk ziek werden en kort daarna stierven. De duivel nam haar tweemaal mee naar een<br />
heksensabat. Op die bijeenkomsten zag ze Passcheyne Neyts, Josyne Celis, Janne Callens en Josyne van de<br />
Kerckhove uit Kalken. Op 20 september 1607 wordt Janne Callens ondervraagd onder tortuur. Na twaalf<br />
uur foltering bekent ze alle beschuldigingen.<br />
Josyne Luycx aangehouden, Janne en Willemyne terechtgesteld<br />
Op 1 oktober 1607 wordt ook Josyne Luycx aangehouden: de andere heksen verklaarden dat ze ook<br />
aanwezig was op hun bijeenkomsten. Op 2 oktober 1607 veroordeelt het leenhof van <strong>Laarne</strong> Janne Callens<br />
en Willemyne Sveermans tot de vuurdood. Zij worden dezelfde dag terechtgesteld.<br />
Lieven verbannen, Josyne vrij<br />
De twee andere beschuldigden ontlopen de brandstapel. Lieven Lammens herroept tweemaal zijn<br />
bekentenissen die hij onder tortuur deed, en blijft tijdens een ultieme foltering op de pijnbank in het<br />
Gravensteen te Gent zijn onschuld staande houden. Hij wordt veroordeeld tot tien jaar verbanning uit<br />
Vlaanderen. De echtgenoot van Josyne Luycx liet haar verdedigen door een procureur. Zij ontliep zowel de<br />
tortuur als de brandstapel, en werd voorwaardelijk vrijgelaten.<br />
Het vonnis van Passheyne Neyts<br />
Hier volgt het vonnis van het leenhof van <strong>Laarne</strong>, op 11 september 1607 uitgesproken over<br />
Passcheyne Neyts. Om de leesbaarheid te verbeteren hebben we de spelling en enkele woorden en<br />
zinswendingen aangepast.<br />
Om dieswille dat gij, Passcheyne Neyts, filia Pauwels, huisvrouw van Pieter Tweecruysen of zo gij anders<br />
genaamd zijt, u zoverre hebt vergeten als dat gij, verlatende God Almachtig uwen Heer en Schepper, en<br />
aanhangende den duivel van de helle, vijand van het menselijk geslacht, die hem u heeft geopenbaard over<br />
enige jaren in de gedaante van een kalf, zo gij te wege waart naar den huize van Michiel Schepens, om uw<br />
dochterke, aldaar dienende, te gaan bezoeken in hare ziekte, haar meedragende enige appelen en een pinte<br />
bier.<br />
Als wanneer gij van den bozen vijand in de voorgenoemde gedaante aanvaard hebt ene appel, dewelke gij<br />
ten zijnen bevele hebt gestreken tegen uwen buik of voorschoot, en bij zijn beding hebt dien gepresenteerd<br />
aan Janneken Scheers, huisvrouwe van voorgenoemde Michel Schepens, dewelke daarvan gegeten<br />
<strong>HEKSenVUUR</strong> 5<br />
ID: 4783-www | Versie: 10 | Datum: 1/03/12 16:55:36
hebbende, is kort daarna ziendelijk bedgegaan, en na grote ellende en miserie dezer wereld overleden, altijd<br />
klagende en te kennen gevende haar hetzelfde met de voorgenoemde appel gedaan geweest hebbende.<br />
Zijt gij ook daarna, uwen man afwezig zijnde als soldaat in de bende van ordonantiën voor de stede van<br />
Oostende, en gij droevig zijnde en mistroostig ten opzichte van uwen last van kinderen en verlies van uw<br />
tijdelijke goederen, hebt gij denzelfden bozen vijand ziendelijk bij u laten komen in de voorgenoemde<br />
gedaante van een kalf, daar gij in uw bedde lag, hij hebbende een stem van een manspersoon, hij zeggende<br />
te zijn ‘Hans drinkt uit’.<br />
En u vertroostende, belovende dat hij u wel er door helpen zoude en geen gebrek laten lijden, u latende<br />
tezelfdertijd van hem in de voorgenoemde gedaante vleselijk bekennen.<br />
Dewelke u ook getekend heeft achter op uw rechter heup en elders. En hebt op zijn aandringen, verzakende<br />
God Almachtig uwen Schepper en Verlosser, de voorgenoemde boze u aangezworen en van hem ontvangen<br />
een zeker poederken in een groen doeksken, hetwelk gij daarna aan zeker uwe complice hebt overgeleverd.<br />
Zo gij ook met uwen boele tot twee stonden geweest zijt bij nacht in de vergadering van de voorgenoemde<br />
boze geesten ontrent den hove van Willem de Moerloose en ontrent thof van Pieter Dierinck binnen<br />
Kalken, en aldaar nadat gij hommage had gedaan en offerande, al kruipende en kussende zijn achterste,<br />
hebt u alzo andermaal laten bekennen.<br />
En bovendien hebt gij betoverd de persoon van Jacques Clauwaert, knape van de baljuw van deze parochie,<br />
met hem overeind te steken, door raad van de voorgenoemde, uwen boel, omdat hij, Jacques, in de avond<br />
gij en zeker ander vrouwpersoon in geschil zijnde, kwam om ulieden te scheiden. Hebbend hem ook<br />
te zijndert gegeven zekere boekweitkoek, hebbende daarop tevoren een poederken gestrooid, van welk<br />
aanraken of steken en eten van voorgenoemde boekweitkoek de voorgenoemden Jacques lange tijd<br />
heeft gequollen en miserabel ziek gelegen, hoewel gij zegt en volhoudt hem daarna met enen andere<br />
boekweitkoek en poederken te hebben genezen.<br />
Zijnde bovendien gij over vele jaren berucht geweest van de voorgenoemde abominabele crim van toverij,<br />
zodat hetgeen voorschreven mannen en schepenen voor voldongen is gebleken, zowel bij uw eigen<br />
bekentenis in tortuur, en daarna in behoorlijke tijd geratificeerd en anderszins naar rechte omme genoegen,<br />
wezende al gruwelijke en abominabele sticken en feiten niet lijdelijk zonder passende straf, anderen ten<br />
voorbeeld, en niet zonder sterke verdenking van veel andere delicten onder druk van voorgenoemde boze<br />
zoals hiervoor gecommitteerd hebbende.<br />
Daarom zo eisen de mannen en schepenen mijn heer jonker Charles de Zuylen, gezegd de Erpe, heer<br />
van Erpe, <strong>Laarne</strong>, Erondegem, Ottergem, Estomben enz; van zijn huis, hove en kasteel van <strong>Laarne</strong><br />
voorgenoemd, gemaand zijnde van rechte en hierop alvorens gehad hebbende advies van geleerden<br />
gecommitteerd op het feit van toverij door mijne heren van de Raad van Vlaanderen op last van hunne<br />
hoogheden de Aartshertogen, onze geduchte heren en prinsen, recht doende U, Passcheyne Neyts,<br />
veroordelen om geëxecuteerd te worden met het vuur verbrand te worden aan een staak zo dat de dood<br />
er op volgt. Verklarende al uw goed, hetzij leen, erf of cateyl, waar hetzelfde ook gestaan of gelegen is,<br />
geconfisqueerd tot ’s herens profijt, de kosten van justiciën tevoren afgetrokken.<br />
Actum dezen XI september 1607. Gepronuncheerd in gemaakten hove en vierschaar bij de kerk dezer<br />
parochie ter maninge van Jan Schepens, baljuw, en wijsdomme van Pieter van Hauweghem, Jacques<br />
Dhooge, Jan vanden Brande, hoofdmannen, en Cornelis Bracke, Paesschier van Damme, Jan Luevene, Jan<br />
Schepens Ooms, Frans Bracke, Pieter Schepere en Laurens van Damme, mannen en schepenen.<br />
Mij te oorkonden als griffier ter ordonnantie van de voorgenoemde mannen en schepenen.<br />
Appolonis Seghers, 1607.<br />
<strong>HEKSenVUUR</strong> 6<br />
ID: 4783-www | Versie: 10 | Datum: 1/03/12 16:55:36
Nabeschouwing<br />
De heksenprocessen in <strong>Laarne</strong> bevatten alle elementen die typisch zijn voor de heksenwaan in Vlaanderen<br />
einde 16de en begin 17de eeuw. De aanzet in alle zes de gevallen is verklikking, speciaal de beschuldiging<br />
van aanwezigheid op heksenbijeenkomsten, door andere heksen onder tortuur afgelegd. Dat steeds dezelfde<br />
personen genoemd worden, wijst erop dat ze reeds eerder de naam hadden een heks te zijn.<br />
Zijn penis was ijskoud<br />
Hoe de heksen de duivel ontmoetten en hoe het er op de heksenbijeenkomsten aan toe ging, volgt het<br />
patroon dat in de demonologische boeken beschreven wordt, zelfs de illustraties in deze boeken blijken de<br />
kloppen met de bekentenissen van de Laarnse heksen. Ook de vreemde bewering dat de penis van de duivel<br />
ijskoud was, vinden we ook terug in bijna alle andere heksenprocessen. Het is duidelijk dat de verklaringen<br />
over hun contacten met de duivel eerder het gevolg zijn van de suggestieve vragen van de rechters dan van<br />
de fantasie van de heksen.<br />
De aangeklaagde betoveringen zijn zeer klassiek: ziekte en dood van mannen, vrouwen of kinderen, ziekte<br />
en dood van paarden, koeien, varkens en kippen na een aanraking of zelfs een boze blik van een heks. De<br />
toverij werd afgeleid uit de slechte naam van de verdachte en de vaste overtuiging van de slachtoffers dat<br />
zij of hun dieren betoverd waren. Het onderscheid tussen gewone ziekte en betovering was heel subjectief.<br />
Voor allerlei onverklaarbare tegenslagen zochten de inwoners van <strong>Laarne</strong> zondebokken door bepaalde<br />
personen uit hun leefgemeenschap van toverij te beschuldigen. Dat gaf hen het gevoel dat ze er iets aan<br />
gedaan hadden.<br />
De rol van de Heer van <strong>Laarne</strong><br />
De initiatieven voor de vervolgingen gingen alle uit van de baljuw, maar de drijvende kracht achter hem<br />
was waarschijnlijk de heer van <strong>Laarne</strong>. Charles van Zuylen was een overtuigd katholiek en royalist. Zijn<br />
zoon Jean werd page aan het hof van de aartshertogen, wat alleszins wijst op zeer goede relaties met dit hof,<br />
dat zich zeer sterk heeft ingezet om de ordinanties van Filips II over de heksenbestrijding uit te voeren.<br />
Het leenhof van <strong>Laarne</strong> bestond uit mensen met weinig of geen juridische opleiding. Door de ordinnantie<br />
van 1606 waren ze verplicht, in geval van hekserij, advies te vragen aan de gespecialiseerde raadsheren van<br />
de Raad van Vlaanderen in Gent. Het leenhof heeft zich daar heel strikt aan gehouden. Het heeft bij iedere<br />
stap advies gevraagd, en dat advies ook strikt gevolgd.<br />
De rol van de kerk<br />
Niets wijst erop dat de geestelijkheid de heksenvervolgingen heeft aangewakkerd. Integendeel, Jan<br />
Schatteman, die op het moment van de heksenprocessen pastoor van <strong>Laarne</strong> was, is éénmaal tussen<br />
gekomen ten voordele van de beklaagde Josyne Luycx.<br />
Van zijn voorganger Jacob Bertram, getuigde Janne Callens dat hij haar van "haer dolynghe ende boose<br />
ghewercken hadde bekeert". Hij was blijkbaar geen heksenjager, maar eerder een herder die een verloren<br />
schaap terug bij de kudde probeerde te brengen.<br />
De verdediging<br />
De heksenprocessen in <strong>Laarne</strong> volgden de normale procesgang in criminele zaken. Het leenhof koos<br />
voor de extra-ordinaire procesgang , dat wil zeggen dat de verdachten zich bij hun verdediging niet lieten<br />
bijstaan door een procureur. Dit gold voor Passcheyne Neyts, Josyne Celis, Janne Callens en Willemyne<br />
Sveermans, die alle vier tot de brandstapel veroordeeld werden.<br />
Lieven Lammens deed in het begin wel beroep op een procureur maar zag er verder vanaf omwille van de<br />
kosten. Of dit hem veel baat bijbracht is niet duidelijk. Hij ontliep wel de brandstapel maar dat was vooral<br />
door de hardnekkigheid waarmee hij zijn onschuld staande hield, na en onder de tortuur.<br />
Zwakke mannen<br />
Josyne Luycx liet zich heel de tijd bijstaan door een procureur en wist zowel de tortuur als de brandstapel<br />
te ontlopen. Maar wat vooral opvalt is de steun van haar echtgenoot Adriaen Schaepmeesters. De<br />
<strong>HEKSenVUUR</strong> 7<br />
ID: 4783-www | Versie: 10 | Datum: 1/03/12 16:55:36
echtgenoten van de andere vrouwen speelden een zeer passieve rol in het gebeuren. Ze lagen dronken te<br />
slapen in bed terwijl hun vrouw naast hen gemeenschap had met de duivel, zonder dat ze daar iets van<br />
merkten, en nergens blijkt dat ze stappen ondernamen om hun vrouw te verdedigen. Josyne's echtgenoot<br />
Adriaen echter nam onmiddellijk een rechtsgeleerde aan om haar te verdedigen, zocht in <strong>Laarne</strong> zelf<br />
getuigen ten ontlaste (zelfs de pastoor getuigde ten gunste van Josyne) en was bereid de proceskosten te<br />
betalen.<br />
Wat uit de heksenprocessen, ook de Laarnse, duidelijk blijkt, is dat de heksenwaan in alle lagen van de<br />
bevolking zeer sterk was doorgedrongen. Zowel hoog als laag geloofde in de realiteit van de hekserij, zelfs<br />
de procureurs die de beschuldigden moesten verdedigen.<br />
tekst : Emiel Fack<br />
Bronnen<br />
De Potter - Broeckaert: Geschiedenis van de gemeenten van Oost-Vlaanderen - <strong>Laarne</strong><br />
Christine Van Damme-Lostrie: Te <strong>Laarne</strong> op het Zand zijn de heksen verbrand (1981)<br />
Fernand Vanhemelryck: Het gevecht met de duivel - Uitgave Davidsfonds (1999)<br />
Jos Monballyu: Heksenwaan en heksenvervolgingen in het westen<br />
Jos Monballyu: Heksenprocessen te <strong>Laarne</strong> in 1607-1608: een samenspel van "krachten van onderen" en<br />
"krachten van boven"<br />
Syllabus lezingen Universiteit Vrije Tijd Davidsfonds (1999)<br />
Johan R.J. De Wilde: Het faict van tooverie in <strong>Laarne</strong> - Castellum (december 2001)<br />
Jos Monballyu: Heksenprocessen te <strong>Laarne</strong> 1607-1608 - (30/1/2002) - Internet<br />
Tradities<br />
De Potter en Broekaert schreven in hun 'Geschiedenis van de <strong>Gemeente</strong>n van de Provincie Oost-<br />
Vlaanderen' (1889) dat <strong>Laarne</strong> een van de gemeenten van Vlaanderen is die het meest "toovereers en<br />
tooveressen" heeft opgeleverd. Zij schatten dat er rond 1600 minstens twaalf zijn veroordeeld en levend<br />
verbrand. Zij steunden zich daarvoor op " een bundel daaromtrent gevoerde rechtsgedingen, voortkomende<br />
van het archief der voormalige vierschaar dezer gemeente". Verder citeerden zij gedeelten uit de bundels<br />
van Janne Callens, Passcheyne Neyts en Josyne Celis. "Thans nog wijst men te <strong>Laarne</strong> de plaats aan,<br />
namelijk op 't Zand, waar de tooveressen verbrand werden ("Te <strong>Laarne</strong> op 't Zand, zijn de tooveressen<br />
verbrand", spreekwoord ons in den tijd medegedeeld door Dr. Snellaert) gelijk men ten kasteele nog de<br />
kerkers ziet, waar de misdadigers van alle slag werden opgesloten", besluiten zij.<br />
Zes bundels van Laarnse heksenprocessen werden in 1979 door Christine Lostrie teruggevonden in het<br />
Rijksarchief te Gent. Als er twaalf veroordeeld zijn, zoals De Potter en Broekaert beweren, dan is daar tot<br />
nu toe geen bewijs van gevonden. In 1981 publiceerde Christine Lostrie hierover een voorlopige studie<br />
in het tijdschrift Volkskunde en in Humo verscheen een artikel over dit onderwerp. Dat ging in <strong>Laarne</strong><br />
niet onopgemerkt voorbij en in 1983 brachten de Amateur Wijnmakers tijdens hun feest op het kasteel een<br />
reconstructie van het heksenproces van Janne Callens. Bij deze gelegenheid verscheen een brochure over<br />
"Het bewogen leven en de wrede dood van Janneke Callens, toverheks", van de hand van Christine Lostrie.<br />
Het succes van deze reconstructie was zo groot dat Christine Lostrie en haar echtgenoot Dirk Van Damme<br />
samen met Wim De Craene en Chris De Voldere en echtgenote Yvette Van De Velde, de vzw Mandragora<br />
oprichtten en een veel grootser opgezet 'heksenfeest' organiseerden, met een historische stoet van het<br />
dorp naar het kasteel en op de erekoer van het kasteel een veel omvangrijkere reconstructie van ditmaal<br />
twee heksenprocessen, en natuurlijk ook een (dubbele) heksenverbranding. Dat alles met de medewerking<br />
van verschillende Laarnse en Kalkense verenigingen. Het werd een reusachtig succes, en in 1985 trok de<br />
heksenstoet met evenveel succes voor de tweede keer door het dorp, terwijl ook een historische markt in de<br />
kasteeldreef en het dorp veel volk lokte.<br />
<strong>HEKSenVUUR</strong> 8<br />
ID: 4783-www | Versie: 10 | Datum: 1/03/12 16:55:36
In september 1989 kon men in het kasteel van <strong>Laarne</strong> de tentoonstelling 'Heksen in de Zuidelijke<br />
Nederlanden (16 de -17 de eeuw)' bezoeken. Deze tentoonstelling, die eerder dit jaar in het Algemeen<br />
Rijksarchief te Brussel werd gehouden, werd de bezoeker geconfronteerd met de werken van de<br />
rechtsgeleerden en heksenvervolgers en met de gruwelijke praktijken van de vervolging, maar de Laarnse<br />
heksenprocessen kwamen er niet specifiek aan bod.<br />
Vijf jaar later, in 1990, verrezen de Laarnse heksen terug uit hun graf, toen het openluchtspel 'De Heksen<br />
van <strong>Laarne</strong>' werd opgevoerd op de erekoer van het kasteel, met de voorkant van het kasteel als groots<br />
decor. Het spel werd geschreven door Gaston Van der Gucht en Frank Van Laecke voerde de regie.<br />
Het was geen historische reconstructie maar een geromantiseerde versie, waarin het hoofdthema de<br />
gewetensnood was van de Laarnse pastoor Jan Schatteman naar aanleiding van de heksenprocessen.<br />
In september 2000 werd op initiatief van Rudy De Buck in Taverne De Wastobbe de vereniging "De<br />
Tobbedragers" opgericht, met het doel een Laarnse reus te maken. Het werd een reuzin, een heks waarvoor<br />
de Tobbedragers de naam Marie Spreudel verzonnen. Tijdens de Sinksenkermis van 2001 werd Marie aan<br />
het publiek voorgesteld.<br />
Ondertussen hadden ook de onderzoekers niet stilgezeten. Johan De Wilde vond in het rijksarchief<br />
verschillende nieuwe archiefstukken, die tot nieuwe inzichten in de hele problematiek leidden. Zijn<br />
opzoekingen resulteerden in een uitgebreide studie, die onder de titel "Het faict van tooverie in <strong>Laarne</strong><br />
(1607-1608): enkele feiten en bedenkingen", in 2001 gepubliceerd werd in het nummer 4 van "Castellum",<br />
het driemaandelijks tijdschrift van de Vereniging voor lokale geschiedenis van Kalken en <strong>Laarne</strong>. Tijdens<br />
zijn opzoekingen in het rijksarchief ontmoette Johan De Wilde er professor Montballyu, een van de<br />
belangrijkste experten op het gebied van de hekserij in Vlaanderen, die met hetzelfde onderzoek bezig was.<br />
Zijn studie verscheen in 2002 onder de titel: "Heksenprocessen te <strong>Laarne</strong> 1607-1608 - Een samenspel van<br />
"krachten van onderen" en "krachten van boven".<br />
En in 2007 is het de 400ste verjaardag van de Laarnse heksenprocessen ... Om deze gebeurtenis te<br />
herdenken werd een werkgroep opgericht, die deze uitzonderlijke verjaring niet ongemerkt zal laten<br />
voorbijgaan. Op 13 februari 2004 werd een ‘Heksengilde’ voorgesteld, met het doel de traditie in <strong>Laarne</strong><br />
blijvend levend te houden, o.a. door samen met de middenstanders van <strong>Laarne</strong> en Kalken typische<br />
streekgerechten te ontwikkelen en promoten. Diezelfde avond gaf Johan De Wilde voor een zeer talrijk<br />
opgekomen publiek een uiteenzetting over de sociale en politieke omstandigheden waarin de processen<br />
doorgingen.<br />
Als aanloop naar de herdenking in 2007 brachten verschillende toneelverenigingen en dichtersgroep<br />
een aangepast repertoire. In 2006 en 2007 werd een 'Heksenkrant' uitgegeven. In Kalken is er nu het<br />
Kruidenpad en in <strong>Laarne</strong> het Heksenpad. Een aantal handelaars maken ambachtelijke heksenproducten. Het<br />
hoofdgebeuren van de herdenking was een spektakel rond het kasteel van <strong>Laarne</strong> in augustus 2007. Rudy<br />
De Vos stond in voor de productie en de regie. In de Kasteeldreef zwas een oud-Vlaamse markt opgebouwd<br />
met allerlei activiteiten.<br />
<strong>HEKSenVUUR</strong> 9<br />
ID: 4783-www | Versie: 10 | Datum: 1/03/12 16:55:36