Negen lessen van de Community of Practice
Negen lessen van de Community of Practice
Negen lessen van de Community of Practice
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Lokale Duurzame<br />
Energie Bedrijven<br />
<strong>Negen</strong> <strong>lessen</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>Community</strong> <strong>of</strong> <strong>Practice</strong>
Voorwoord<br />
Een<br />
opwekken<strong>de</strong><br />
boodschap<br />
De negen<br />
<strong>lessen</strong> in<br />
het kort<br />
Voorwoord<br />
In dit e-boek vindt u ’een opwekken<strong>de</strong> boodschap’.<br />
Een boodschap die gaat over energie<br />
en een boodschap die energie geeft.<br />
44 44 44 44<br />
Energie om samen aan <strong>de</strong> slag te gaan. Aan <strong>de</strong><br />
slag met het opwekken <strong>van</strong> duurzame energie<br />
en het besparen <strong>van</strong> energie.<br />
Energie in samenwerkingsverban<strong>de</strong>n die nieuw<br />
zijn. In <strong>de</strong> energieke samenleving komen on<strong>de</strong>rnemen<strong>de</strong><br />
en energieke burgers, bedrijven en<br />
overhe<strong>de</strong>n in nieuwe netwerken bij elkaar.<br />
Daarbij bepaalt niet <strong>de</strong> overheid alles, maar<br />
wordt ie<strong>de</strong>rs kracht optimaal benut.<br />
In <strong>de</strong> <strong>Community</strong> <strong>of</strong> <strong>Practice</strong> (CoP) hebben<br />
koplopen<strong>de</strong> gemeenten hun ervaringen ge<strong>de</strong>eld,<br />
inspiratie opgedaan, hun nek uitgestoken en<br />
zijn ze ver<strong>de</strong>r gegaan. Nieuwe kennis is door<br />
ontwikkeld. Er is terug gegrepen op ou<strong>de</strong><br />
concepten en <strong>de</strong>ze zijn opnieuw en hernieuwd<br />
1 2 3 4 5 6 7 8 9<br />
toegepast. De burger is hierbij betrokken en <strong>de</strong><br />
on<strong>de</strong>rnemer wor<strong>de</strong>n nieuwe economische<br />
kansen gebo<strong>de</strong>n.<br />
In dit e-boek leest u over <strong>de</strong>ze nieuwe mogelijkhe<strong>de</strong>n<br />
en ontwikkelingen. We hopen dat het<br />
inspiratie geeft om zelf aan <strong>de</strong> slag te gaan.<br />
Want er is nog een lange weg te gaan naar een<br />
klimaatneutrale samenleving. Deze samenleving<br />
heeft een 100 procent duurzame energieopwekking<br />
nodig. Dit e-boek geeft hoop dat we<br />
op <strong>de</strong> goe<strong>de</strong> weg zijn.<br />
Augustus 2012<br />
Ministerie Infrastructuur en Milieu<br />
Joke <strong>de</strong> Vroom<br />
Af<strong>de</strong>lingsho<strong>of</strong>d Klimaat
Voorwoord<br />
44 4<br />
44<br />
Een<br />
opwekken<strong>de</strong><br />
boodschap<br />
De negen<br />
<strong>lessen</strong> in<br />
het kort<br />
Een opwekken<strong>de</strong><br />
boodschap<br />
Lokale Duurzame Energiebedrijven (LDEB’s) zijn ‘hot’. Overal in Ne<strong>de</strong>rland<br />
ontstaan initiatieven <strong>van</strong>uit particulieren, gemeenten en bedrijven. Er is een<br />
grote dynamiek. Verschillen<strong>de</strong> initiatieven bun<strong>de</strong>len zich in <strong>de</strong> vereniging<br />
E-<strong>de</strong>centraal. Gemeenten krijgen verzoeken voor me<strong>de</strong>werking aan burgerinitiatieven.<br />
Er wor<strong>de</strong>n Kamervragen gesteld over belemmeren<strong>de</strong> regelgeving<br />
zoals sal<strong>de</strong>ring. Kortom <strong>de</strong> wereld rond lokale duurzame energie-opwekking<br />
is in beweging.<br />
Gemeenten volgen <strong>de</strong>ze ontwikkeling om verschillen<strong>de</strong><br />
re<strong>de</strong>nen met grote belangstelling.<br />
De vergaan<strong>de</strong> ambitie om klimaat neutraal te<br />
wor<strong>de</strong>n vraagt om een innovatieve aanpak.<br />
Een lokaal duurzaam energiebedrijf kan daar<br />
invulling aan geven.<br />
Daarnaast wor<strong>de</strong>n gemeenten ‘geconfronteerd’<br />
met particuliere initiatieven, waarbij een rol <strong>van</strong><br />
hen wordt gevraagd.<br />
1 2 3 4 5 6 7 8 9<br />
44<br />
44<br />
Bij gemeenten is er behoefte aan informatie<br />
over dit on<strong>de</strong>rwerp. Niet alleen wat betreft<br />
kennis over juridische, technische en financiële<br />
aspecten. Deze nieuwe ontwikkelingen vragen<br />
ook om reflectie op <strong>de</strong> rol <strong>van</strong> <strong>de</strong> gemeenten in<br />
dit soort processen. Het is een gezamenlijke<br />
zoektocht.<br />
44<br />
44
Voorwoord<br />
44<br />
Een<br />
opwekken<strong>de</strong><br />
boodschap<br />
De negen<br />
<strong>lessen</strong> in<br />
het kort<br />
Om gemeenten te on<strong>de</strong>rsteunen bij die zoektocht<br />
is op initiatief <strong>van</strong> Agentschap NL in het<br />
voorjaar <strong>van</strong> 2010 een <strong>Community</strong> <strong>of</strong> <strong>Practice</strong><br />
gestart, <strong>de</strong> CoP LDEB. De <strong>de</strong>elnemen<strong>de</strong> gemeenten<br />
zijn pioniers op het gebied <strong>van</strong> lokale<br />
duurzame energiebedrijven. Door <strong>de</strong> CoP zijn<br />
belemmeringen benoemd en kernvragen<br />
gesteld. Kennis en ervaringen zijn ge<strong>de</strong>eld<br />
en ver<strong>de</strong>r ontwikkeld over hoe een LDEB<br />
succesvol opgezet kan wor<strong>de</strong>n. Eind 2011 is<br />
<strong>de</strong> CoP afgerond. De belangrijkste ervaringen<br />
zijn vervolgens gebun<strong>de</strong>ld in dit e-boek.<br />
Dit geeft inzicht in <strong>de</strong> <strong>lessen</strong> die geleerd zijn.<br />
Het geeft <strong>de</strong> opbrengst weer <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze CoP, een<br />
beschouwing <strong>van</strong>uit <strong>de</strong>ze groep gemeenten.<br />
Het is dan ook uitdrukkelijk geen handleiding.<br />
Daarvoor is ie<strong>de</strong>re situatie te specifiek. Maar<br />
<strong>de</strong> <strong>lessen</strong> uit <strong>de</strong>ze CoP zijn wel handig voor<br />
ie<strong>de</strong>reen die vaart wil zetten achter <strong>de</strong> lokale<br />
energieproductie zon<strong>de</strong>r zelf alles opnieuw uit<br />
te hoeven vin<strong>de</strong>n.<br />
De gemeenten die <strong>de</strong>elnamen aan <strong>de</strong> CoP waren<br />
allen, op een <strong>of</strong> an<strong>de</strong>re manier, betrokken bij<br />
een LDEB. Tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> CoP bleek dat <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rlinge<br />
verschillen groot zijn. Het ene LDEB komt<br />
voort uit particulier initiatief, bij an<strong>de</strong>ren is <strong>de</strong><br />
lokale politiek lei<strong>de</strong>nd.<br />
Een LDEB kan een on<strong>de</strong>rneming zijn, maar ook<br />
een samen werkingsverband tussen partners in<br />
duurzame energie.<br />
Lokale duurzame energieproductie is door <strong>de</strong><br />
le<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> CoP opgevat als: opwekking met<br />
behulp <strong>van</strong> lokale bronnen voor niet-fossiele<br />
energie (zonne-energie, windturbines, biomassa,<br />
biogas, warmtekracht koppeling en<br />
warmte kou<strong>de</strong> opslag).<br />
1 2 3 4 5 6 7 8 9<br />
44<br />
“Een LDEB kan een on<strong>de</strong>rneming zijn,<br />
maar ook een samen werkingsverband<br />
tussen partners in duurzame energie.”<br />
44<br />
De belangrijkste les <strong>van</strong> <strong>de</strong> CoP voor ons als<br />
<strong>de</strong>elnemers was dat lokale energieproductie<br />
<strong>de</strong>el is <strong>van</strong> een bre<strong>de</strong>re ontwikkeling<br />
in <strong>de</strong> samenleving. Dat is <strong>de</strong> opwekken<strong>de</strong> boodschap:<br />
lokale duurzame energie wordt opgewekt<br />
in een nieuw samenspel <strong>van</strong> on<strong>de</strong>rnemen<strong>de</strong><br />
burgers, bedrijven en overhe<strong>de</strong>n. Een energiek<br />
samenspel met nieuwe mogelijkhe<strong>de</strong>n.<br />
Irma Straath<strong>of</strong>, Agentschap NL<br />
Marc Coen<strong>de</strong>rs, Netwerk Leerarchitectuur<br />
Jeroen Saris, De Stad BV<br />
44
Voorwoord<br />
44<br />
Een<br />
opwekken<strong>de</strong><br />
boodschap<br />
De negen<br />
<strong>lessen</strong> in<br />
het kort<br />
1 Vier functies<br />
Een lokaal duurzaam energiebedrijf (LDEB) is<br />
een zelfstandige organisatie die klanten in haar<br />
verzorgingsgebied duurzame energie levert en<br />
helpt bij het besparen <strong>van</strong> energie. Een LDEB<br />
kan vier functies vervullen: makelaar, producent,<br />
leverancier en dienstverlener. Deze vier<br />
functies wor<strong>de</strong>n lokaal ingevuld.<br />
1 2 3 4 5 6 7 8 9<br />
<strong>Community</strong> <strong>of</strong> <strong>Practice</strong> Lokale<br />
Duurzame Energiebedrijven<br />
<strong>Negen</strong> <strong>lessen</strong> in het kort<br />
44<br />
44<br />
2 On<strong>de</strong>rnemerschap in <strong>de</strong> samenleving<br />
Het LDEB is een mid<strong>de</strong>l om <strong>de</strong> opwekking en<br />
het gebruik <strong>van</strong> lokale duurzame energie te<br />
bevor<strong>de</strong>ren. Dat LDEB kan op vele manieren<br />
gestalte krijgen. Lan<strong>de</strong>lijke en lokale overhe<strong>de</strong>n<br />
kunnen een bijdrage leveren in het ontstaan <strong>van</strong><br />
verschillen<strong>de</strong> varianten. On<strong>de</strong>rnemerschap in<br />
<strong>de</strong> samenleving is daarbij lei<strong>de</strong>nd. De lokale<br />
overheid kan één <strong>van</strong> <strong>de</strong> partners zijn en is zeker<br />
niet <strong>de</strong> enige risicodragen<strong>de</strong> partij.<br />
3 Transitie vraagt om een lange<br />
termijn visie<br />
Duurzame energieproductie vereist een<br />
in grijpen<strong>de</strong> systeem transitie met een grote<br />
impact op <strong>de</strong> hele energieketen. Beslissingen<br />
en investeringen vragen een visie op <strong>de</strong> lange<br />
termijn. Institutionele en sociale innovatie<br />
zullen doorslag gevend zijn om grote instellingen<br />
en bedrijven te laten meebewegen.<br />
44
Voorwoord<br />
Een<br />
opwekken<strong>de</strong><br />
boodschap<br />
De negen<br />
<strong>lessen</strong> in<br />
het kort<br />
44 4 Van regels dicteren naar speelveld<br />
creëren<br />
Om on<strong>de</strong>rnemen<strong>de</strong> burgers meer ruimte te<br />
geven in <strong>de</strong> energiemarkt, is het nodig dat zowel<br />
lokaal als nationaal wordt ingespeeld op dit<br />
on<strong>de</strong>rnemerschap. De lan<strong>de</strong>lijke en lokale over -<br />
heid heeft vooral een taak in het herformuleren<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> regels <strong>van</strong> het spel. Op die manier ontstaat<br />
een nieuwe markt met voldoen<strong>de</strong> massa.<br />
Zolang <strong>de</strong> lan<strong>de</strong>lijke overheid concurrentievoor<strong>de</strong>el<br />
geeft aan <strong>de</strong> grootverbruikers ontstaat<br />
er geen level playing field.<br />
5 Consument = producent<br />
De burgers veran<strong>de</strong>ren door hun betrokkenheid<br />
bij <strong>de</strong> lokale energie bedrijven <strong>van</strong> consument<br />
in producent: ze gaan hun eigen energie<br />
produceren en leveren. Dat biedt kansen voor<br />
meer sociale cohesie. Er ontstaat meer lokale<br />
sociale samenhang en verantwoor<strong>de</strong>lijkheidsgevoel<br />
voor <strong>de</strong> omgeving.<br />
6 Me<strong>de</strong> eigenaarschap<br />
Nieuwe maatschappelijke vraagstukken, zoals<br />
duurzaamheid en energie, wor<strong>de</strong>n niet meer<br />
auto matisch neer gelegd bij <strong>de</strong> overheid.<br />
Initiatiefrijke burgers tre<strong>de</strong>n steeds autonomer<br />
op om <strong>de</strong>ze kwesties zelf aan te pakken.<br />
Me<strong>de</strong> eigenaarschap versterkt <strong>de</strong> duurzame<br />
samenleving.<br />
7 De heront<strong>de</strong>kking <strong>van</strong> <strong>de</strong> coöperatie<br />
als on<strong>de</strong>rnemingsvorm<br />
In een traditionele coöperatie komen gelijke<br />
belangen samen. In <strong>de</strong> he<strong>de</strong>n-daagse coöperatie<br />
komen ook verschillen<strong>de</strong> belangen samen die<br />
verenigbaar zijn. Door <strong>de</strong>ze invulling lijkt <strong>de</strong><br />
coöperatie een geschikte on<strong>de</strong>rnemingsvorm<br />
voor <strong>de</strong> lokale duurzame energie bedrijven.<br />
1 2 3 4 5 6 7 8 9<br />
44<br />
44<br />
8 De energieke samenleving<br />
De on<strong>de</strong>rnemen<strong>de</strong> burger laat zich niet dwingen<br />
tot duurzame energie. Voor een systeemveran<strong>de</strong>ring<br />
in <strong>de</strong> energiehuishouding is meer<br />
ruimte nodig <strong>van</strong>uit <strong>de</strong> maatschappij.<br />
9 De drive <strong>van</strong> <strong>de</strong> innovator<br />
De voorlopers in <strong>de</strong> ontwikkeling <strong>van</strong> Lokale<br />
Duurzame Energie Bedrijven hebben in <strong>de</strong><br />
Comunity <strong>of</strong> <strong>Practice</strong> een ruimte gevon<strong>de</strong>n<br />
om <strong>de</strong> pr<strong>of</strong>essionele grenzen te verleggen.<br />
De innovator heeft zo’n ruimte nodig om in<br />
<strong>de</strong> eenzaamheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> zoektocht een nieuwe<br />
taal en nieuwe expertise te ontwikkelen.<br />
De CoP werkt als een ‘opwerkingsfabriek’ voor<br />
experts voor wie kennisoverdracht alleen niet<br />
meer werkt.<br />
44
Voorwoord<br />
1<br />
Een<br />
opwekken<strong>de</strong><br />
boodschap<br />
De negen<br />
<strong>lessen</strong> in<br />
het kort<br />
Vier functies<br />
Een lokaal duurzaam energiebedrijf (LDEB) is een zelfstandige<br />
organisatie die klanten in haar verzorgingsgebied duurzame energie<br />
levert en helpt bij het besparen <strong>van</strong> energie. Een LDEB kan vier<br />
functies vervullen: makelaar, producent, leverancier en dienst verlener.<br />
Deze vier functies wor<strong>de</strong>n lokaal ingevuld.<br />
Vlak voor het begin <strong>van</strong> <strong>de</strong> CoP LDEB stond er<br />
een artikel in het Financieel Dagblad 1 (FD) met<br />
<strong>de</strong> vraag waarom gemeenten die nog maar net<br />
hun aan<strong>de</strong>len in <strong>de</strong> energiebedrijven verkocht<br />
hebben, nu overheidsgeld steken in lokale<br />
energie opwekking. Dat heeft te maken met<br />
ambitieuze klimaatdoelstellingen die gemeenten<br />
zichzelf hebben gesteld. Wethou<strong>de</strong>rs en<br />
ambtenaren die <strong>de</strong>ze ambitie serieus nemen,<br />
hebben het LDEB bedrijf hoog op <strong>de</strong> agenda<br />
gezet. Uit het artikel bleek dat niet ie<strong>de</strong>reen in<br />
<strong>de</strong> energiesector daar even gelukkig mee is. Het<br />
i<strong>de</strong>e is dat energieproductie beter aan <strong>de</strong> NUON<br />
en Essents kan wor<strong>de</strong>n overgelaten, aangezien<br />
<strong>de</strong>ze toch niet voor niets geprivatiseerd zijn.<br />
Ook werd in het artikel <strong>de</strong> twijfel uitgesproken<br />
<strong>of</strong> ambtenaren wel goe<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rnemers kunnen<br />
wor<strong>de</strong>n. Moet <strong>de</strong> gemeente wel een <strong>de</strong>rgelijk<br />
risico willen lopen? De kritische kanttekeningen<br />
bij <strong>de</strong> ontwikkelingen <strong>van</strong> LDEB’s wer<strong>de</strong>n niet<br />
1 Financieel dagblad 25/5/2010: “Gemeenten op glad ijs met nieuwe energie”<br />
1 2 3 4 5 6 7 8 9<br />
alleen in het FD gezet. Ook in veel gemeentera<strong>de</strong>n<br />
werd getwijfeld aan <strong>de</strong> wenselijkheid<br />
<strong>van</strong> LDEB’s.<br />
De <strong>de</strong>elnemen<strong>de</strong> gemeenten aan <strong>de</strong> CoP zien<br />
grote kansen in <strong>de</strong> ontwikkelingen, maar zijn<br />
ook reëel over hun mogelijkhe<strong>de</strong>n.<br />
In <strong>de</strong> praktijk maken zij verschillen<strong>de</strong> keuzes<br />
over <strong>de</strong> rol die zij oppakken.
Voorwoord<br />
Een<br />
opwekken<strong>de</strong><br />
boodschap<br />
De negen<br />
<strong>lessen</strong> in<br />
het kort<br />
Tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> CoP LDEB hebben voorlopers op<br />
het gebied <strong>van</strong> het oprichten <strong>van</strong> LDEB’s een<br />
analyse gemaakt <strong>van</strong> <strong>de</strong> (maatschap pelijke)<br />
ontwikkelingen die ten grondslag liggen aan<br />
het ontstaan <strong>van</strong> <strong>de</strong>rgelijke lokale initiatieven.<br />
Dui<strong>de</strong>lijk werd daarbij dat lokale energieproductie<br />
<strong>de</strong>el is <strong>van</strong> een bre<strong>de</strong>re ontwikkeling<br />
in <strong>de</strong> samenleving. Burgers wor<strong>de</strong>n steeds<br />
on<strong>de</strong>rnemen<strong>de</strong>r en nemen het heft in eigen<br />
han<strong>de</strong>n. De rol <strong>van</strong> <strong>de</strong> lokale overheid veran<strong>de</strong>rt<br />
<strong>van</strong> regisseur naar facilitator. Zo ontstaat een<br />
nieuw samenspel <strong>van</strong> on<strong>de</strong>rnemen<strong>de</strong> burgers,<br />
bedrijven en overhe<strong>de</strong>n.<br />
“De mogelijkheid om zelf energie te<br />
produceren is sterk afhankelijk <strong>van</strong><br />
lokaal beschikbare bronnen”<br />
LDEB’s variëren sterk wat betreft <strong>de</strong> verschijnings -<br />
vorm <strong>van</strong>wege lokale mogelijkhe<strong>de</strong>n en <strong>de</strong><br />
vindingrijkheid <strong>van</strong> lokale initiatiefnemers.<br />
De overeenkomst is dat het bij een LDEB altijd<br />
om lokale duurzame energie gaat. Zowel bij<br />
opwekking als levering staan lokale hernieuwbare<br />
bronnen in <strong>de</strong> regio centraal: wind molens,<br />
zonnepanelen, biomassacentrale, warmtekracht<br />
koppeling en warmte kou<strong>de</strong> opslag <strong>of</strong> een combinatie<br />
daar<strong>van</strong>.<br />
In het bonte palet <strong>van</strong> huidige kleinere en<br />
grotere LDEB’s zijn vier functies te on<strong>de</strong>rschei<strong>de</strong>n<br />
die wor<strong>de</strong>n vervuld:<br />
• Makelen en schakelen tussen (lokale) partijen.<br />
• Produceren <strong>van</strong> duurzame energie.<br />
• Leveren <strong>van</strong> duurzame energie.<br />
• Dienstverlener en ontzorgen.<br />
Niet elk LDEB verenigt <strong>de</strong>ze vier functies.<br />
Sommige LDEB’s beginnen als makelaar om<br />
lokale initiatiefnemers te verbin<strong>de</strong>n om het<br />
LDEB op te zetten en ver<strong>de</strong>r uit te bouwen.<br />
De mogelijkheid om zelf energie te produceren<br />
is sterk afhankelijk <strong>van</strong> lokaal beschikbare<br />
bronnen. De gemeente Apeldoorn heeft een<br />
overvloed aan mogelijkhe<strong>de</strong>n. Op Texel betekent<br />
het leveren <strong>van</strong> duurzame energie zoals<br />
dat nu gebeurd on<strong>de</strong>r meer inkoop voor<strong>de</strong>el.<br />
Er ligt ook een taak voor LDEB’s om aandacht<br />
te beste<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n <strong>van</strong><br />
energiebesparing. Want ook duurzame energie<br />
moet niet verspild wor<strong>de</strong>n. On<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re in<br />
<strong>de</strong> bestaan<strong>de</strong> bouw zijn nog gigantische besparingsmogelijkhe<strong>de</strong>n.<br />
‘Ontzorgen’ is in zo’n<br />
traject belangrijk. Mensen krijgen dan een<br />
‘<strong>of</strong>fer they can’t refuse.’ Het kost min<strong>de</strong>r<br />
moeite en het levert geld op.<br />
Dordrecht: Energie Coöperatie Dordrecht<br />
In Dordrecht is gekozen voor een combinatie <strong>van</strong> opwekken <strong>van</strong> duurzame energie en het<br />
verlei<strong>de</strong>n <strong>van</strong> burgers en bedrijven met een dienstenpakket. De gemeente werkt voor <strong>de</strong><br />
productie <strong>van</strong> energie samen met HVC, het afvalverwerkingsbedrijf produceert tegelijk stroom.<br />
Daarnaast wordt door HVC een dienstverleningsconcept uitgewerkt dat over een groot gebied<br />
met lokale partners kan wor<strong>de</strong>n uitgevoerd.<br />
Kijk hier voor meer informatie<br />
1 2 3 4 5 6 7 8 9
Voorwoord<br />
2<br />
Een<br />
opwekken<strong>de</strong><br />
boodschap<br />
De negen<br />
<strong>lessen</strong> in<br />
het kort<br />
On<strong>de</strong>rnemerschap in<br />
<strong>de</strong> samenleving<br />
Het LDEB is een mid<strong>de</strong>l om <strong>de</strong> opwekking en het gebruik <strong>van</strong> lokale duurzame<br />
energie te bevor<strong>de</strong>ren. Dat LDEB kan op vele manieren gestalte krijgen.<br />
Lan<strong>de</strong>lijke en lokale overhe<strong>de</strong>n kunnen een bijdrage leveren in het ontstaan<br />
<strong>van</strong> verschillen<strong>de</strong> varianten. On<strong>de</strong>rnemerschap in <strong>de</strong> samenleving is daarbij<br />
lei<strong>de</strong>nd. De lokale overheid kan één <strong>van</strong> <strong>de</strong> partners zijn en is zeker niet <strong>de</strong><br />
enige risicodragen<strong>de</strong> partij.<br />
Burgers en on<strong>de</strong>rnemers zoeken naar ruimte<br />
voor eigen initiatief. De overheid kan en wil niet<br />
langer alles bepalen voor <strong>de</strong> burger. De behoefte<br />
om lokaal duurzame energie te produceren en<br />
leveren, heeft geresulteerd in een waaier aan<br />
oplossingen die gebaseerd zijn op lokale mogelijkhe<strong>de</strong>n<br />
en allianties. In elke gemeente gaat<br />
het om maatwerk. Dat geeft ruimte voor sociale<br />
innovatie. Samen met lokale partijen wor<strong>de</strong>n<br />
on<strong>de</strong>rnemen<strong>de</strong> coalities gevormd, die een<br />
business case voor het lokale duurzame energiebedrijf<br />
ontwikkelen. De gemeente is daarbij<br />
zeker niet <strong>de</strong> enige die investeert. Er is niet één<br />
beeld <strong>van</strong> hoe een LDEB er uit zou moeten zien.<br />
Wel is er een dui<strong>de</strong>lijke verschuiving te zien <strong>van</strong><br />
het beeld <strong>van</strong> een gemeentelijk bedrijf dat een<br />
dienstverleningsfunctie combineert met een<br />
productietaak, naar een beeld <strong>van</strong> <strong>de</strong> gemeente<br />
als bemid<strong>de</strong>laar.<br />
De terugtrekken<strong>de</strong> overheid biedt kansen voor<br />
initiatieven uit <strong>de</strong> samenleving, <strong>van</strong> burgers <strong>of</strong><br />
private partijen. De veran<strong>de</strong>ren<strong>de</strong> rol <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
1 2 3 4 5 6 7 8 9<br />
“De terugtrekken<strong>de</strong> overheid biedt kansen<br />
voor initiatieven uit <strong>de</strong> samenleving, <strong>van</strong><br />
burgers <strong>of</strong> private partijen.”<br />
lokale overheid is daarbij geen belemmering,<br />
maar past juist bij het opzetten <strong>van</strong> LDEB, waarbij<br />
<strong>de</strong> gemeente één <strong>van</strong> <strong>de</strong> gelijkwaardige<br />
partners is. Het gevoel <strong>van</strong> urgentie bij <strong>de</strong> voorlopers<br />
wordt niet ingegeven door angst, maar<br />
uit een ‘sense <strong>of</strong> opportunity’. Voor pr<strong>of</strong>essionals<br />
met een passie voor <strong>de</strong> publieke zaak en<br />
expertise op het terrein <strong>van</strong> duurzaamheid en<br />
energie biedt een terug trekken<strong>de</strong> overheid een<br />
kans. Duurzame energieproductie is een maatschappelijke<br />
innovatie die niet meer alleen door<br />
overheidssturing tot stand kan komen, maar wel<br />
door samenwerken<strong>de</strong> pr<strong>of</strong>essionals, zowel <strong>van</strong><br />
buiten als binnen <strong>de</strong> lan<strong>de</strong>lijke en lokale<br />
overheid.
Voorwoord<br />
Een<br />
opwekken<strong>de</strong><br />
boodschap<br />
De negen<br />
<strong>lessen</strong> in<br />
het kort<br />
Nieuwveense Lan<strong>de</strong>n in Meppel: productie en levering<br />
Op 26 januari 2012 heeft, in aanwezigheid <strong>van</strong> staatssecretaris Atsma, <strong>de</strong> oprichtingshan<strong>de</strong>ling <strong>van</strong><br />
MeppelEnergie plaatsgevon<strong>de</strong>n. Gemeente Meppel en Rendo Duurzaam vormen samen het lokaal<br />
duurzaam energiebedrijf voor Nieuwveense Lan<strong>de</strong>n, <strong>de</strong> wijk <strong>van</strong> <strong>de</strong> toekomst! Duurzaamheid wordt<br />
gezien als een extra kwaliteit die <strong>de</strong> wijk aantrekkelijk maakt voor haar bewoners. Vandaar dat het<br />
project het predicaat ‘aangenaam duurzaam’ meekrijgt. De toelevering <strong>van</strong> duurzame energie aan<br />
<strong>de</strong> bewoners is ‘ingebouwd’ in het plan. De wethou<strong>de</strong>r speelt het spel hard en dui<strong>de</strong>lijk, een nieuwe<br />
wijk moet toekomstbestendig en dus duurzaam zijn. Wanneer <strong>de</strong> business case niet sluit, gaan we<br />
opnieuw aan <strong>de</strong> slag om hem sluitend te krijgen.<br />
De markttest was positief maar met een slag om <strong>de</strong> arm. De terughou<strong>de</strong>ndheid zit <strong>de</strong>els in <strong>de</strong> lange<br />
terugverdientijd (marktpartijen hanteren kortere terugverdientij<strong>de</strong>n), maar ook in <strong>de</strong> hoge ambities<br />
met lagere maandlasten en het opzetten <strong>van</strong> een revolving fund. Daarnaast in <strong>de</strong> planning en fasering.<br />
Vandaar dat gekozen is om het LDEB in een aparte BV on<strong>de</strong>r te brengen met Rendo Duurzaam<br />
en <strong>de</strong> gemeente als aan<strong>de</strong>elhou<strong>de</strong>rs. Deze partijen willen het commitment voor een lange termijn<br />
aangaan. In <strong>de</strong> tussentijd zullen er allerlei nieuwe uitdagingen opdoemen. De provincie blijft via <strong>de</strong><br />
Drentse Energie Organisatie betrokken bij het LDEB, door het bedrijf in financiële zin te faciliteren.<br />
Het Waterschap wordt energieleverancier <strong>van</strong> biogas en effluent (water) en zal om <strong>de</strong>ze re<strong>de</strong>n eveneens<br />
niet direct <strong>de</strong>elnemen in het LDEB.<br />
De succesfactoren zitten vooral in <strong>de</strong> samenwerking, <strong>de</strong> aanwezige competenties bij <strong>de</strong> partners en<br />
<strong>de</strong> ambitie <strong>van</strong> <strong>de</strong> wethou<strong>de</strong>r en ambtenaren. De wethou<strong>de</strong>r en <strong>de</strong> ambtenaren <strong>van</strong> <strong>de</strong> gemeente<br />
Meppel en <strong>de</strong> projectlei<strong>de</strong>r <strong>van</strong>uit Rendo Duurzaam zagen <strong>de</strong> komst <strong>van</strong> <strong>de</strong> CoP als een manier<br />
om <strong>de</strong> uitgangspunten en het technologisch concept te laten toetsen. Is ‘aangenaam duurzaam’<br />
in<strong>de</strong>rdaad het splijten<strong>de</strong> concept waar <strong>de</strong> nieuwe bewoners voor zullen gaan?<br />
Vraag aan <strong>de</strong> wethou<strong>de</strong>r: Waar haalt u <strong>de</strong> bestuurlijke moed <strong>van</strong>daan om een <strong>de</strong>rgelijk project<br />
ondanks <strong>de</strong> crisis in <strong>de</strong> woningbouw overeind te hou<strong>de</strong>n. Laat <strong>de</strong> gemeenteraad dat toe?<br />
Ton Dohle: “Bestuurlijke lef is niet waar het om gaat. Je moet eerst zorgen voor draagvlak.<br />
De i<strong>de</strong>eën in <strong>de</strong> week leggen, toetsen, kritiek verwelkomen en als je dan een koers hebt: <strong>de</strong> rug<br />
recht hou<strong>de</strong>n en een termijn stellen. Kleine groepen aan het werk zetten en tegelijk zelf het hele<br />
netwerk bespelen, <strong>van</strong> Energy Valley tot <strong>de</strong> Crisis en Herstel wet.”<br />
Kijk hier voor meer informatie<br />
“De succesfactoren zitten vooral in <strong>de</strong><br />
samenwerking, <strong>de</strong> aanwezige compe-<br />
tenties bij <strong>de</strong> partners en <strong>de</strong> ambitie <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> wethou<strong>de</strong>r en ambtenaren.”<br />
1 2 3 4 5 6 7 8 9
Voorwoord<br />
3<br />
Een<br />
opwekken<strong>de</strong><br />
boodschap<br />
De negen<br />
<strong>lessen</strong> in<br />
het kort<br />
Transitie vraagt om<br />
een lange termijn visie<br />
Duurzame energieproductie vereist een ingrijpen<strong>de</strong> systeemtransitie met een<br />
grote impact op <strong>de</strong> hele energieketen. Beslissingen en investeringen vragen<br />
een visie op <strong>de</strong> lange termijn. Institutionele en sociale innovatie zullen doorslaggevend<br />
zijn om grote instellingen en bedrijven te laten meebewegen.<br />
Voor een succesvolle grootschalige duurzame<br />
energieproductie is visie op <strong>de</strong> lange termijn<br />
nodig. Zo zal een netbeheer<strong>de</strong>r zich nu al af<br />
moeten vragen wat <strong>de</strong> behoeftes en technologie<br />
over ongeveer 40 jaar zijn. Stel dat <strong>de</strong> energiemarkt<br />
grondig veran<strong>de</strong>rt, wat is dan <strong>de</strong> behoefte?<br />
Bij zelfproduceren<strong>de</strong> lokale energie<br />
be drijven is een net nodig dat <strong>de</strong>ze energie kan<br />
toelaten. Wat is daar voor nodig en wat is nodig<br />
om <strong>de</strong> pieken en dalen op te <strong>van</strong>gen?<br />
Peter Molengraaf, algemeen directeur <strong>van</strong><br />
Allian<strong>de</strong>r, is <strong>van</strong> mening dat een netwerkbeheer<strong>de</strong>r<br />
zich op zijn minst moet afvragen welke<br />
beslissingen on<strong>de</strong>r alle omstandighe<strong>de</strong>n goed<br />
zijn. Zijn advies is <strong>de</strong> no-regrets op te zoeken, dat<br />
wil zeggen rekening hou<strong>de</strong>n met ontwik kelingen<br />
die straks geaccommo<strong>de</strong>erd moeten wor<strong>de</strong>n.<br />
Lokale duurzame energie productie is zo’n ontwikkeling<br />
die <strong>de</strong> netbeheer<strong>de</strong>r mogelijk wil<br />
maken. Daarom zoekt Allian<strong>de</strong>r naar samenwerking<br />
met gemeenten, bedrijven en bewoners.<br />
In Europees verband wordt hard gewerkt aan<br />
1 2 3 4 5 6 7 8 9<br />
peak shaving, waarbij <strong>de</strong> pieken in vraag verlaagd<br />
wor<strong>de</strong>n. Smart grids is een interessante ontwikkeling,<br />
omdat <strong>de</strong> vraag naar energie makkelijker<br />
te sturen is dan <strong>de</strong> opwekking er<strong>van</strong>. De verwachting<br />
is dat in 2050 vooral elektriciteit gebruikt<br />
wordt, het gebruik <strong>van</strong> gas en olie neemt af.<br />
Alleen als nu een lange termijn visie wordt<br />
ontwikkeld, kan ingespeeld wor<strong>de</strong>n op <strong>de</strong><br />
komen<strong>de</strong> ontwikkelingen.<br />
Een lange termijn visie met een gevoel voor <strong>de</strong><br />
grote schaal waarop <strong>de</strong> energietransitie nodig<br />
is, is volgens Peter Oei, Programmadirecteur<br />
Stichting Innovatie Glastuinbouw <strong>van</strong> het<br />
InnovatieNetwerk, cruciaal. Hij betwijfelt <strong>of</strong> een<br />
optelsom <strong>van</strong> kleine initiatieven <strong>van</strong> on<strong>de</strong>rop<br />
wel genoeg tegenkracht kan bie<strong>de</strong>n aan <strong>de</strong><br />
fossiele dominantie. Het gaat bovendien om<br />
meer dan alleen maar energie.
Voorwoord<br />
Een<br />
opwekken<strong>de</strong><br />
boodschap<br />
De negen<br />
<strong>lessen</strong> in<br />
het kort<br />
In het plan voor Schiebroek wordt <strong>de</strong> hele<br />
omgeving meegenomen in een grote fundamentele<br />
transformatie <strong>van</strong> een verou<strong>de</strong>r<strong>de</strong><br />
naoorlogse wijk, naar een wijk waar geluk en<br />
gezondheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> bewoners lei<strong>de</strong>nd is; stadslandbouw<br />
en lokaal opgewekte energie zijn daar<br />
een invulling <strong>van</strong>.<br />
Peter Oei stelt dat <strong>de</strong> technologie <strong>de</strong> schaal<br />
bepaalt waarop het LDEB kan werken. “Wil je<br />
iets met warmtenetten dan heb je minimaal een<br />
blok <strong>van</strong> vijftig woningen nodig. Op dit moment<br />
is er wel nieuwe technologie ontwikkeld, waarbij<br />
tuin<strong>de</strong>rs warmte in een soort rubber zak<br />
on<strong>de</strong>r <strong>de</strong> grond opslaan. Dan zou, net als bij<br />
zonnepanelen, het particulier initiatief weer<br />
meer in beeld komen.” Oei ziet een gevaar als<br />
beleidsmakers teveel <strong>van</strong> <strong>de</strong> techniek uitgaan.<br />
“Je moet aansluiten bij <strong>de</strong> behoeften <strong>van</strong><br />
mensen. Mensen willen naar buiten kijken,<br />
meer rust <strong>of</strong> groter wonen. Dat soort behoeften<br />
dienen we met nieuwe duurzame technologie<br />
mogelijk te maken.” Oei pleit tegelijkertijd voor<br />
gedurf<strong>de</strong>r <strong>de</strong>nken met spectaculaire oplossingen,<br />
zoals het overkappen <strong>van</strong> ste<strong>de</strong>n. Op wijkniveau<br />
is dat nu mogelijk. “Als we blijven hangen in<br />
dubbel glas en isolatie komen we nooit bij een<br />
duurzame stad uit.” Buckminster Fuller bedacht<br />
het al in 1975; nu hebben we betaalbare technieken<br />
daarvoor. Dat leidt tot compleet an<strong>de</strong>re<br />
stadsbeel<strong>de</strong>n, waar je driekwart <strong>van</strong> het jaar<br />
‘buiten’ kunt zitten.<br />
Bron: visieboek ‘Mooi & Duurzaam Schiebroek-Zuid’<br />
Kijk hier voor meer informatie<br />
1 2 3 4 5 6 7 8 9<br />
“Je moet aansluiten bij <strong>de</strong> behoeften <strong>van</strong><br />
mensen. Mensen willen naar buiten kijken,<br />
meer rust <strong>of</strong> groter wonen.”<br />
Een <strong>de</strong>r<strong>de</strong> voorbeeld dat het belang <strong>van</strong> lange<br />
termijn <strong>de</strong>nken on<strong>de</strong>rstreept, wordt gegeven<br />
door <strong>de</strong> rol <strong>van</strong> <strong>de</strong> Unie <strong>van</strong> Waterschappen.<br />
De waterschappen hebben een klimaatakkoord<br />
gesloten over energieproductie en klimaatbeleid.<br />
Waterschappen willen meer in (eigen)<br />
energieproductie investeren. Een voorbeeld is<br />
<strong>de</strong> ontwikkeling <strong>van</strong> <strong>de</strong> rioolwaterzuivering tot<br />
Energiefabriek. De fabriek draait op vergisting<br />
<strong>van</strong> (riool)slib (ontlasting, urine, bedrijfsmatige<br />
lozingen). Daarmee hebben <strong>de</strong> waterschappen<br />
potentieel <strong>de</strong> capaciteit om energie te produceren<br />
vergelijkbaar met het stroom verbruik <strong>van</strong><br />
200.000 huishou<strong>de</strong>ns. Zij hebben hiervoor met<br />
het Rijk een Green Deal gesloten. De waterschappen<br />
vin<strong>de</strong>n duurzaamheid belangrijk en<br />
verwachten dat dit ook steeds belangrijker zal<br />
wor<strong>de</strong>n. Op welke wijze en met welke partij(en)<br />
kan <strong>de</strong> energieproductie wor<strong>de</strong>n geoptimaliseerd<br />
en hoe kan <strong>de</strong> vergisting het beste wor<strong>de</strong>n<br />
georganiseerd? Dit is vaak afhankelijk <strong>van</strong> lokale<br />
omstandighe<strong>de</strong>n. Energie kan wor<strong>de</strong>n geleverd<br />
aan het net, maar bijvoorbeeld ook aan het<br />
gemeentelijk vervoersbedrijf, voor stadsverwarming<br />
<strong>of</strong> een naburig bedrijf. Synergievoor<strong>de</strong>len<br />
met huishou<strong>de</strong>lijk afval en mest zijn <strong>de</strong>nkbaar.<br />
Decentrale concepten wor<strong>de</strong>n eveneens<br />
verkend.<br />
De waterschappen zoeken steeds meer <strong>de</strong><br />
ruimte om samen te werken met lokale<br />
initiatieven voor duurzame energie productie.<br />
De gemeenten zijn een <strong>van</strong> <strong>de</strong> belangrijkste<br />
partners.
Voorwoord<br />
4<br />
Een<br />
opwekken<strong>de</strong><br />
boodschap<br />
De negen<br />
<strong>lessen</strong> in<br />
het kort<br />
Van regels dicteren<br />
naar speelveld creëren<br />
1 2 3 4 5 6 7 8 9<br />
Om on<strong>de</strong>rnemen<strong>de</strong> burgers meer ruimte te geven in <strong>de</strong> energiemarkt, is het<br />
nodig dat zowel lokaal als nationaal wordt ingespeeld op dit on<strong>de</strong>rnemerschap.<br />
De lan<strong>de</strong>lijke en lokale overheid heeft vooral een taak in het herformuleren<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> regels <strong>van</strong> het spel. Op die manier ontstaat een nieuwe<br />
markt met voldoen<strong>de</strong> massa. Zolang <strong>de</strong> lan<strong>de</strong>lijke overheid concurrentievoor<strong>de</strong>el<br />
geeft aan <strong>de</strong> grootverbruikers ontstaat er geen level playing field.<br />
De vraag is hoe bij een terugtrekken<strong>de</strong><br />
overheid maatschappelijke innovatie<br />
bevor<strong>de</strong>rd kan wor<strong>de</strong>n. Het antwoord uit<br />
<strong>de</strong> praktijk luidt: geef ruimte aan burgers<br />
en on<strong>de</strong>rnemers die beginnen met lokale<br />
energieprojecten. Geef ze ruimte om te<br />
oefenen en te experimenteren en met<br />
nieuwe oplossingen te komen. Zo ontstaan<br />
goe<strong>de</strong> en creatieve oplossingen voor lastige<br />
problemen. Deze ervaringen kunnen<br />
wor<strong>de</strong>n gebruikt bij volgen<strong>de</strong> projecten in<br />
het sociale netwerk en <strong>de</strong> stad.<br />
De overheid kan hierin een faciliteren<strong>de</strong><br />
rol spelen door het <strong>de</strong>len <strong>van</strong> kennis, het<br />
verbin<strong>de</strong>n <strong>van</strong> initiatieven en het mee<strong>de</strong>nken<br />
over mogelijkhe<strong>de</strong>n. Er zijn talloze burgers<br />
en on<strong>de</strong>r nemers met kennis en expertise.<br />
Er is veel initiatief en on<strong>de</strong>r nemerschap in<br />
<strong>de</strong> maatschappij.<br />
De overheid <strong>de</strong>nkt nog vaak in termen <strong>van</strong><br />
draagvlak voor het beleid, maar tegenwoordig<br />
gaat het daar niet meer om.<br />
Interview Peter <strong>van</strong> Waveren<br />
Peter <strong>van</strong> Waveren (projectgroep ADEL), <strong>de</strong> initiatiefnemer voor Armhoe<strong>de</strong> evalueert:<br />
“De gemeente moet geen draagvlak willen creëren om een oplossing te ‘verkopen’. Betrek mensen<br />
<strong>van</strong> meet af aan bij <strong>de</strong> invulling <strong>van</strong> <strong>de</strong> doelstelling. Maak eerst samen een analyse en verkoop daarna<br />
pas <strong>de</strong> oplossing, dan voelen <strong>de</strong> mensen zich ook probleemeigenaar en dat levert betrokkenheid op.<br />
Betrokkenheid en sociale cohesie in het gebied zijn <strong>van</strong> enorme invloed op het slagen <strong>van</strong> dit project.<br />
Dit is een randvoorwaar<strong>de</strong> want meren<strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> mensen komt oorspronkelijk niet uit Lochem,<br />
maar het project bevor<strong>de</strong>rt absoluut <strong>de</strong> sociale cohesie.”<br />
Kijk hier voor meer informatie
Voorwoord<br />
Een<br />
opwekken<strong>de</strong><br />
boodschap<br />
De negen<br />
<strong>lessen</strong> in<br />
het kort<br />
Participatie <strong>van</strong> burgers is niet meer inge-<br />
ka<strong>de</strong>rd door het overheidsbeleid. De overheid<br />
heeft vooral een taak in het bepalen <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
regels <strong>van</strong> het spel en <strong>de</strong>ze af te stemmen op<br />
<strong>de</strong> maatschappelijke ontwikkelingen. Op <strong>de</strong>ze<br />
manier is er ruimte voor systeeminnovatie.<br />
“De uitdaging is om aan te tonen <strong>of</strong> <strong>de</strong><br />
beoog<strong>de</strong> verduurzaming <strong>van</strong> <strong>de</strong> lokale<br />
economie haalbaar is.”<br />
1 2 3 4 5 6 7 8 9<br />
Zolang <strong>de</strong> lan<strong>de</strong>lijke overheid grootverbruikers<br />
korting geeft op <strong>de</strong> energieprijs, ontneemt<br />
<strong>de</strong> overheid <strong>de</strong> financiële prikkel bij grootverbruikers<br />
om over te stappen op groene en<br />
duurzaam opgewekte energie. Er ontstaat geen<br />
level playing field waarin nieuwe initiatieven<br />
en on<strong>de</strong>r nemen<strong>de</strong> burgers kracht kunnen bijzetten<br />
aan een duurzaam en klimaatneutraal<br />
Ne<strong>de</strong>rland.<br />
Interview Thijs <strong>de</strong> La Court<br />
De logica <strong>van</strong> duurzame ontwikkeling<br />
“Wij betalen hier in Lochem met z’n allen 20 miljoen euro per jaar aan energie”, vertelt Thijs <strong>de</strong> la Court,<br />
wethou<strong>de</strong>r in Lochem. “Tegelijkertijd betalen onze boeren steeds hogere prijzen voor stikst<strong>of</strong> en<br />
fosfaat. De helft <strong>van</strong> onze agrarische bedrijven zal <strong>de</strong> komen<strong>de</strong> jaren beëindigd wor<strong>de</strong>n. We verliezen<br />
biodiversiteit, vogels, landschap en natuur. Hoe kunnen we energie besparen en zelf opwekken, hoe<br />
hou<strong>de</strong>n we <strong>de</strong> stikst<strong>of</strong> en fosfaat in ons systeem, hoe gebruiken we <strong>de</strong> mest en <strong>de</strong> grond duurzaam?<br />
Hoe kan Lochem ervoor zorgen dat ze die 20 miljoen<br />
euro in zijn eigen lokale economie behoudt?” Al <strong>de</strong>ze<br />
vragen lei<strong>de</strong>n naar het uitgangspunt ‘Niet duurzaam<br />
verdwijnt, duurzaamheid blijft’.<br />
De huidige financiële crisis is volgens De la Court<br />
ontstaan omdat het systeem niet duurzaam is in zichzelf.<br />
De uitdaging is om aan te tonen <strong>of</strong> <strong>de</strong> beoog<strong>de</strong> verduurzaming<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> lokale economie haalbaar is. Daarvoor zijn betere verdienmo<strong>de</strong>llen nodig. Veran<strong>de</strong>ring<br />
in regelgeving en structuur is noodzakelijk, duurzaamheid zit nog niet in <strong>de</strong> overheidsregels ‘ingebakken’.<br />
Weerstand kan overwonnen wor<strong>de</strong>n door kennis en macht - en dus ook projecten - over te dragen<br />
aan mensen. Zij zijn <strong>de</strong>genen die het ook daadwerkelijk kunnen uitvoeren.<br />
Wij krijgen kippen<br />
“Wij krijgen Kippen!” is een project waar initiatiefnemers, burgers, bedrijven en an<strong>de</strong>re organisaties<br />
én ambtenaren in stads<strong>de</strong>el Zuid samen werken en samen ont<strong>de</strong>kken hoe lokaal duurzame energie<br />
opgewekt kan wor<strong>de</strong>n. On<strong>de</strong>rnemen<strong>de</strong> burgers, bedrijven en instellingen brengen i<strong>de</strong>eën, kennis,<br />
plannen en/<strong>of</strong> mid<strong>de</strong>len in. Samen ont<strong>de</strong>kken ze waar haken en ogen en hin<strong>de</strong>rnissen op <strong>de</strong> loer<br />
liggen – die ze vervolgens met steun <strong>van</strong> elkaar oplossen <strong>of</strong> aankaarten bij bijvoorbeeld stads<strong>de</strong>el<br />
Zuid. Het is een bottom-up project: <strong>de</strong> behoefte <strong>van</strong> <strong>de</strong> energieproducenten in spé staat centraal.<br />
Het ‘wakker maken <strong>van</strong> <strong>de</strong> markt’ – <strong>de</strong> energieafnemers in stads<strong>de</strong>el Zuid – is on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el <strong>van</strong> het<br />
project. “Wij krijgen Kippen” werkt volgens <strong>de</strong> principes <strong>van</strong> open source: kennis is vrij toegankelijk<br />
en te gebruiken, en credits wor<strong>de</strong>n gegeven volgens het ‘ere wie ere toekomt’-principe. De doelstelling<br />
is dat in 2012 vijftig lokale initiatieven duurzame energie produceren.<br />
Kijk hier voor meer informatie
Voorwoord<br />
5<br />
Een<br />
opwekken<strong>de</strong><br />
boodschap<br />
De negen<br />
<strong>lessen</strong> in<br />
het kort<br />
Consument = producent<br />
De burgers veran<strong>de</strong>ren door hun betrokkenheid bij <strong>de</strong> lokale energie bedrijven<br />
<strong>van</strong> consument in producent: ze gaan hun eigen energie produceren en<br />
leveren. Dat biedt kansen voor meer sociale cohesie. Er ontstaat meer lokale<br />
sociale samenhang en verantwoor<strong>de</strong>lijkheidsgevoel voor <strong>de</strong> omgeving.<br />
Het LDEB brengt consument en producent dicht<br />
bij elkaar, het ene moment leverend en het<br />
an<strong>de</strong>re moment gebruikend. Dat vereist aanpassing<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> regels (wetten, belastingen,<br />
technische voorschriften) die juist op het on<strong>de</strong>rscheid<br />
tussen bei<strong>de</strong> gebaseerd zijn. De meerwaar<strong>de</strong><br />
<strong>van</strong> het LDEB wordt uitgedrukt in<br />
cyclische begrippen als zelflevering, smart grid,<br />
open netwerken, zelfvoorziening en behoud<br />
<strong>van</strong> waar<strong>de</strong>.<br />
Frans Stokman, hoogleraar sociologie in<br />
Groningen en één <strong>van</strong> <strong>de</strong> initiatiefnemers<br />
<strong>van</strong> GrunnegerPower, een project <strong>van</strong> buurtbewoners<br />
voor duurzame energie, stelt dat het<br />
beeld dat <strong>de</strong> burger een klant is achterhaald<br />
is. De burger is in <strong>de</strong>ze rol een co-producent,<br />
wat actief burgerschap tot stand brengt.<br />
Duurzame energievoorziening kan kleinschalig<br />
wor<strong>de</strong>n vormgegeven, waardoor het kansen<br />
biedt voor sociale cohesie. Volgens Stokman<br />
moeten we niet alleen in termen <strong>van</strong> energie en<br />
1 2 3 4 5 6 7 8 9<br />
duurzaamheid <strong>de</strong>nken, maar tegelijkertijd ook<br />
over sociale cohesie. Dat vraagt <strong>van</strong> pr<strong>of</strong>es-<br />
sionals dat ze <strong>van</strong>uit een geïntegreer<strong>de</strong> vraagstelling<br />
gaan <strong>de</strong>nken. De asymmetrische maatschappij<br />
(eenzijdige relatie met grote bedrijven)<br />
voldoet niet langer. Het gaat om het leveren <strong>van</strong><br />
een concrete bijdrage aan een duurzame samenleving<br />
en meedoen in <strong>de</strong> samenwerking.
Voorwoord<br />
Een<br />
opwekken<strong>de</strong><br />
boodschap<br />
De negen<br />
<strong>lessen</strong> in<br />
het kort<br />
Samenwerken in het<br />
creëren <strong>van</strong> Welzijn<br />
(‘Joint Production’)<br />
Sociale cohesie<br />
Solidariteit Gevoelens <strong>van</strong> betrokkenheid<br />
Figuur 2: Sociale cohesie<br />
Dit schema ziet niet <strong>de</strong> productie (<strong>van</strong> lokale<br />
energie) als beginpunt, maar <strong>de</strong> leefbaarheid<br />
binnen een wijk <strong>of</strong> het algemene welzijn <strong>van</strong><br />
Grunneger power<br />
Grunneger Power is een energiecoöperatie <strong>van</strong> burgers, organisaties en bedrijven in <strong>de</strong> gemeenten<br />
Groningen en Haren, een organisatie zon<strong>de</strong>r winstoogmerk. Grunneger Power wil <strong>de</strong> inwoners en<br />
organisaties in <strong>de</strong>ze gemeenten helpen duurzame energie op te wekken.<br />
Als burgerbeweging stelt zij zich <strong>de</strong> vraag: hoe kunnen wij zélf <strong>de</strong> schone energie opwekken die we<br />
gebruiken? Het doel <strong>van</strong> Grunneger Power is alle noodzakelijke informatie te verstrekken die burgers,<br />
bedrijven en organisaties in <strong>de</strong> gemeenten nodig hebben om met succes en zon<strong>de</strong>r onnodig<br />
risico over te schakelen op <strong>de</strong> eigen productie <strong>van</strong> schone energie: bijvoorbeeld via zonnepanelen.<br />
De eerste actie <strong>van</strong> Grunneger Power bestaat uit een aanbod zonnepanelen met aanzienlijke<br />
kortingen voor onze le<strong>de</strong>n. Extra korting wordt gegeven als le<strong>de</strong>n aanschaf samen met an<strong>de</strong>ren<br />
doen. Grote sociale effecten zijn vooral te verwachten als zelf-levering ook <strong>van</strong>uit an<strong>de</strong>re locaties<br />
dan achter <strong>de</strong> eigen elektriciteitsmeter mogelijk wordt.<br />
De volgen<strong>de</strong> stap zal bestaan uit inkoop <strong>van</strong> duurzame elektriciteit voor levering aan <strong>de</strong> le<strong>de</strong>n,<br />
waarbij wij <strong>de</strong> le<strong>de</strong>n garan<strong>de</strong>ren dat winsten uitsluitend wor<strong>de</strong>n besteed aan lokale projecten<br />
voor duurzame energieopwekking.<br />
Kijk hier voor meer informatie<br />
De film <strong>van</strong> Grunniger power is hier te bekijken<br />
1 2 3 4 5 6 7 8 9<br />
mensen. Als daarvoor energieproductie nodig<br />
is, dan komt het animo <strong>van</strong>zelf. Leefbaarheid<br />
en algemeen welzijn kan niet geheel voor<br />
mensen geregeld wor<strong>de</strong>n. Het vraagt betrokkenheid<br />
met <strong>de</strong> wijk en on<strong>de</strong>rlinge solidariteit.<br />
Stokman ziet hier een gedragsveran<strong>de</strong>ring bij<br />
<strong>de</strong> burger; <strong>van</strong> consumptief naar productief.<br />
Joint Production, met elkaar samenwerken in<br />
allerlei constellaties roept discussies op over<br />
welke organisatie daarvoor het meest geschikt<br />
is. Voor Stokman staat <strong>de</strong> burgercoöperatie<br />
voorop, bijvoorbeeld Grunneger Power. Maar<br />
er zijn verschillen<strong>de</strong> organisatievormen naast<br />
elkaar <strong>de</strong>nkbaar.
Voorwoord<br />
6<br />
Een<br />
opwekken<strong>de</strong><br />
boodschap<br />
De negen<br />
<strong>lessen</strong> in<br />
het kort<br />
Me<strong>de</strong> eigenaarschap<br />
Nieuwe maatschappelijke vraagstukken, zoals duurzaamheid en energie,<br />
wor<strong>de</strong>n niet meer automatisch neergelegd bij <strong>de</strong> overheid. Initiatiefrijke<br />
burgers en bedrijven tre<strong>de</strong>n steeds autonomer op om <strong>de</strong>ze kwesties zelf aan<br />
te pakken. Me<strong>de</strong>-eigenaarschap versterkt <strong>de</strong> duurzame samenleving.<br />
Initiatieven <strong>van</strong>uit burgers en bedrijven zijn in<br />
staat om een grote omslag in <strong>de</strong> maatschappij<br />
tot stand brengen. Op Texel speelt TexelEnergie<br />
in op het ‘Wij-Texel- gevoel’. Door aan te sluiten<br />
bij <strong>de</strong> i<strong>de</strong>ntiteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> lokale gemeenschap<br />
kunnen veran<strong>de</strong>ringen snel gaan. TexelEnergie<br />
is een kleinschalig energiebedrijf dat duurzame<br />
stroom en duurzaam gas levert aan particulieren<br />
en bedrijven op Texel en – zoals ze dat op Texel<br />
zeggen – ‘aan <strong>de</strong> overkant’. www.texelenergie.nl<br />
In Lochem is in 2010 samen met bewoners en <strong>de</strong><br />
gemeente een pilot gestart in het buurtschap<br />
Armhoe<strong>de</strong>. De rol <strong>van</strong> <strong>de</strong> bewoners in dit project<br />
zorgt voor zekerheid, een wethou<strong>de</strong>r kan<br />
immers elk moment ver<strong>van</strong>gen wor<strong>de</strong>n. Voor <strong>de</strong><br />
continuïteit is het <strong>van</strong> belang om <strong>de</strong> positie <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> bewoners veilig te stellen. Bewoners zijn een<br />
enorme bron <strong>van</strong> kennis. Gaan<strong>de</strong>weg is <strong>de</strong> rol<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> gemeente veran<strong>de</strong>rd. Bewoners, binnen<br />
<strong>de</strong> projectgroep, staan nu inhou<strong>de</strong>lijk en<br />
procesmatig aan het roer en <strong>de</strong> gemeente schept<br />
<strong>de</strong> bre<strong>de</strong> ka<strong>de</strong>rs.<br />
1 2 3 4 5 6 7 8 9<br />
Het samenspel tussen overheid, burgerinitiatieven<br />
en markt, daar draaien <strong>de</strong> projecten voor<br />
lokale duurzame energie om. Op <strong>de</strong> achtergrond<br />
spelen twee meer algemene trends. De eerste<br />
trend is <strong>de</strong> verschuiven<strong>de</strong> verhouding tussen<br />
overheid en burger. De twee<strong>de</strong> trend betreft<br />
<strong>de</strong> wijze waarop <strong>de</strong> burger zich organiseert in<br />
relatie tot <strong>de</strong> markt. De terugtre<strong>de</strong>n<strong>de</strong> overheid<br />
betekent niet <strong>van</strong>zelfsprekend een verschuiving<br />
naar <strong>de</strong> markt. On<strong>de</strong>rnemen<strong>de</strong> burgers, on<strong>de</strong>rnemers<br />
maar ook pr<strong>of</strong>essionals springen steeds<br />
meer in het gat dat terugtre<strong>de</strong>n<strong>de</strong> overheid<br />
achter laat. Dat vraagt om nieuwe <strong>de</strong>finities <strong>van</strong><br />
rollen en nieuwe vormen <strong>van</strong> samenwerking. In<br />
het verle<strong>de</strong>n zorg<strong>de</strong> <strong>de</strong> overheid voor <strong>de</strong> burger,<br />
waarbij <strong>de</strong>ze consument werd <strong>van</strong> overheidsbeleid.<br />
Ook in <strong>de</strong> energievoorziening was dat<br />
het geval tot <strong>de</strong> privatisering <strong>van</strong> <strong>de</strong> energie-<br />
bedrijven.
Voorwoord<br />
Een<br />
opwekken<strong>de</strong><br />
boodschap<br />
Verzorgen<strong>de</strong> overheid<br />
De negen<br />
<strong>lessen</strong> in<br />
het kort<br />
Op het terrein <strong>van</strong> duurzaamheid is een dui<strong>de</strong>lijke<br />
beweging waarneembaar waarbij <strong>de</strong> burger<br />
zoekt naar vormen om eigenaarschap te verwerven<br />
in <strong>de</strong> ruimte die <strong>de</strong> overheid daarvoor<br />
schept. De markt krijgt niet alleen meer te<br />
maken met <strong>de</strong> burger als consument, maar ook<br />
Initiatiefrijke burger<br />
Burger als consument Ruimte scheppen<strong>de</strong> overheid<br />
LochemEnergie<br />
Het initiatief LochemEnergie is ontstaan in september 2010. Het is binnen enkele maan<strong>de</strong>n gegroeid<br />
<strong>van</strong> zes initiatiefnemers naar 35 actieve vrijwilligers en 930 aspirant-le<strong>de</strong>n. Als eerste stap is er een<br />
business plan ontwikkeld voor een grootschalig zonne-energie park op een voormalige vuilstort.<br />
Door obstakels op het gebied <strong>van</strong> regelgeving is realisatie <strong>van</strong> dit park nu nog niet haalbaar, maar<br />
<strong>de</strong> noodzakelijke voorberei<strong>de</strong>n<strong>de</strong> stappen wor<strong>de</strong>n gezet. Om het businessplan rendabel te maken<br />
moet het mogelijk wor<strong>de</strong>n dat <strong>de</strong> opgewekte energie verrekend kan wor<strong>de</strong>n met <strong>de</strong> ingekochte<br />
stroom (sal<strong>de</strong>ring).<br />
De coöperatie is <strong>of</strong>ficieel opgericht in augustus 2011. Sindsdien zijn enkele mijlpalen bereikt:<br />
collectieve inkoop <strong>van</strong> zonnepanelen voor bedrijven en particulieren, het leveren <strong>van</strong> groene<br />
stroom en gas en het geven <strong>van</strong> tips en besparingsadviezen.<br />
An<strong>de</strong>re manieren om collectief in Lochem duurzame energie te produceren wor<strong>de</strong>n voortvarend<br />
aangepakt. In november 2011 is een klassieke korenmolen in het buurtschap Zwiep omgebouwd<br />
voor het produceren <strong>van</strong> elektriciteit. Het pro duceren <strong>van</strong> stroom door waterkracht in Berkel<br />
en Twente -kanaal wordt op haalbaarheid on<strong>de</strong>rzocht. Er is een routekaart ontwikkeld om als<br />
burgerinitiatief te komen tot realisatie <strong>van</strong> lokale win<strong>de</strong>nergie.<br />
LochemEnergie neemt <strong>de</strong>el aan een <strong>van</strong> <strong>de</strong> proeftuinen<br />
Intelligente Netwerken. In dat ka<strong>de</strong>r wordt een collectief<br />
zonnepark gerealiseerd, waardoor burgers zonnestroom<br />
kunnen afnemen als dat niet mogelijk is op het eigen<br />
dak. Op dit moment zijn zo’n 60 Lochemse burgers als<br />
vrijwil liger actief.<br />
Kijk hier voor meer informatie<br />
1 2 3 4 5 6 7 8 9<br />
als co-producent. Deze ontwikkeling is vergelijkbaar<br />
met <strong>de</strong> ontwikkelingen in <strong>de</strong> ICT. Daar is<br />
<strong>de</strong> relatie tussen <strong>de</strong> megacomputers en <strong>de</strong> consument<br />
drastisch veran<strong>de</strong>rd door het internet.<br />
Via het internet bepaalt <strong>de</strong> consument welke<br />
vragen hij stelt aan <strong>de</strong> informatievoorziening,<br />
maar ook mid<strong>de</strong>ls welke functionaliteiten hij<br />
bediend wil wor<strong>de</strong>n. In sommige gevallen<br />
(Linux) gaat dit zover dat <strong>de</strong> consument zelf <strong>de</strong><br />
programma’s mee schrijft. In an<strong>de</strong>re gevallen<br />
bepaalt hij <strong>de</strong> gebo<strong>de</strong>n content zoals bij wikipedia,<br />
<strong>of</strong> vormt zelf communities via socialmedia<br />
rond een gemeenschappelijke interesse.
Voorwoord<br />
7<br />
Een<br />
opwekken<strong>de</strong><br />
boodschap<br />
De negen<br />
<strong>lessen</strong> in<br />
het kort<br />
De heront<strong>de</strong>kking <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> coöperatie als<br />
on<strong>de</strong>rnemingsvorm<br />
In een traditionele coöperatie komen gelijke belangen samen. In <strong>de</strong> he<strong>de</strong>ndaagse<br />
coöperatie komen ook verschillen<strong>de</strong> belangen samen die verenigbaar<br />
zijn. Door <strong>de</strong>ze invulling lijkt <strong>de</strong> coöperatie een geschikte on<strong>de</strong>rnemingsvorm<br />
voor <strong>de</strong> lokale duurzame energie bedrijven.<br />
Initiatiefrijke burgers willen hun belangen<br />
verbin<strong>de</strong>n met die <strong>van</strong> an<strong>de</strong>re burgers om<br />
tot ‘joint production’ te komen (zie les 5).<br />
De coöperatie biedt hen <strong>de</strong> mogelijkhe<strong>de</strong>n<br />
om te on<strong>de</strong>rnemen met zeggenschap. In een<br />
coöperatie <strong>van</strong> burgers komt bovendien <strong>de</strong><br />
expertise beter tot zijn recht. De advocaat brengt<br />
bijvoorbeeld juridische expertise in, terwijl <strong>de</strong><br />
systeemanalist zijn passie voor smart grids kan<br />
bot vieren. De coöperatie biedt daarnaast meer<br />
mogelijkhe<strong>de</strong>n om samenwerking met an<strong>de</strong>re<br />
partijen structureel vorm te geven en daarmee<br />
energieproductie te koppelen aan doelen op<br />
het gebied <strong>van</strong> wonen, mobiliteit en groen.<br />
1 2 3 4 5 6 7 8 9<br />
Een coöperatie kent twee aspecten: het<br />
verenigings- en het on<strong>de</strong>rnemingsaspect.<br />
Een coöperatie is een organisatievorm waarmee<br />
mensen zich <strong>van</strong> een dienst <strong>of</strong> product voorzien,<br />
die zon<strong>de</strong>r coöperatie niet <strong>of</strong> lastig toegankelijk<br />
zou zijn. Een coöperatie gaat over rechten en<br />
plichten, waarbij men zowel lid als klant is.<br />
Je doet het voor elkaar en niet voor aan<strong>de</strong>elhou<strong>de</strong>rs,<br />
maar als het bedrijf failliet gaat dragen<br />
alle le<strong>de</strong>n het risico.<br />
De coöperatieve gedachte gaat uit <strong>van</strong> een<br />
aantal uitgangspunten:<br />
a. Het ‘Pareto-principle’: men heeft vaak het<br />
gevoel dat <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r er meer aan heeft. In het<br />
geval <strong>van</strong> een coöperatie kunnen <strong>de</strong> voor<strong>de</strong>len<br />
scheef liggen, maar het basis principe blijft<br />
dat ie<strong>de</strong>reen er beter <strong>van</strong> wordt, <strong>de</strong> een wellicht<br />
wat meer dan <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r.<br />
b. Een coöperatie kan bestaan uit verschillen<strong>de</strong><br />
cate gorieën <strong>van</strong> le<strong>de</strong>n, zoals <strong>de</strong> overheid,<br />
bedrijven, rechtspersonen en natuurlijke<br />
personen.
Voorwoord<br />
Een<br />
opwekken<strong>de</strong><br />
boodschap<br />
De negen<br />
<strong>lessen</strong> in<br />
het kort<br />
Er komt een nieuwe generatie coöperaties op<br />
met verschillen<strong>de</strong> soorten le<strong>de</strong>n, die ook heel<br />
verschillen<strong>de</strong> bijdragen leveren, maar ze hebben<br />
allen rechten en plichten.<br />
Het principe <strong>van</strong> toetsing is ook <strong>van</strong> groot<br />
belang voor een succesvolle coöperatie. Dat<br />
betekent eigenlijk toezicht op <strong>de</strong> macht, het<br />
is een <strong>de</strong>mocratisch aspect in <strong>de</strong> coöperatie.<br />
“Transparantie en verantwoording zijn<br />
sleutelwoor<strong>de</strong>n. Binnen een coöperatie<br />
zorgen actieve le<strong>de</strong>n voor een permanente<br />
dialoog.”<br />
“Zorg dat je zelf aansprakelijk blijft,<br />
elk lid <strong>van</strong> <strong>de</strong> coöperatie gaat<br />
aansprakelijkheid aan, dit is het<br />
principe <strong>van</strong> <strong>de</strong> coöperatie.”<br />
1 2 3 4 5 6 7 8 9<br />
Met toetsing wordt bedoeld dat <strong>de</strong> coöperatie<br />
ook bij toestroom <strong>van</strong> nieuwe le<strong>de</strong>n blijft doen<br />
waarvoor hij opgericht is. Transparantie en<br />
verantwoording zijn sleutelwoor<strong>de</strong>n.<br />
Binnen een coöperatie zorgen actieve<br />
le<strong>de</strong>n voor een permanente dialoog.<br />
Interview Gert <strong>van</strong> Dijk<br />
Gert <strong>van</strong> Dijk hoogleraar aan Nyenro<strong>de</strong> Business Universiteit over <strong>de</strong> actualiteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> coöperatie:<br />
Ne<strong>de</strong>rland heeft veel ervaring met coöperaties, maar in Lochem wor<strong>de</strong>n nieuwe ervaringen opgedaan<br />
met veel grotere heterogeniteit. Gert <strong>van</strong> Dijk geeft aan dat <strong>de</strong> balans in voor<strong>de</strong>len nooit in evenwicht<br />
is. Dat vraagt om zorgvuldig optre<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het bestuur en <strong>de</strong> directie. Daarnaast is het begrip <strong>van</strong><br />
we<strong>de</strong>rkerigheid <strong>van</strong> groot belang. De coöperatieve beginselen wor<strong>de</strong>n steeds populair<strong>de</strong>r in het<br />
bedrijfsleven. Een te grote heterogeniteit <strong>van</strong> belangen kan een punt bereiken waarop het privaatrecht<br />
geen oplossing meer biedt en dan moet <strong>de</strong> overheid<br />
inspringen. De overheid kan dan <strong>de</strong> macht <strong>van</strong> het woord<br />
toepassen en als dat niet werkt <strong>de</strong> macht <strong>van</strong> het zwaard<br />
inzetten.<br />
Gert <strong>van</strong> Dijk citeert Tocqueville: elke grens <strong>van</strong> eigen<br />
belang is te ver leggen door samen te werken, alleen is<br />
dit een lang proces. Een coöperatie doet dat op een<br />
gestructureer<strong>de</strong> manier. Het coöperatie mo<strong>de</strong>l is in 100 tot<br />
200 jaar geheel uitgerijpt. De ou<strong>de</strong> principes <strong>van</strong> het goed functioneren <strong>van</strong> een coöperatie blijken<br />
te passen in <strong>de</strong> mo<strong>de</strong>rne ‘gedrags economie’. Je kunt mensen keuzes voorleggen die zij kunnen<br />
be ïnvloe<strong>de</strong>n en an<strong>de</strong>rsom hen kunnen beïnvloe<strong>de</strong>n. Dat is wat je als bestuur<strong>de</strong>r altijd in <strong>de</strong> gaten<br />
moet blijven hou<strong>de</strong>n, hoe beïnvloedbaar mensen zijn.<br />
Tot slot een laatste advies, zorg dat je zelf aansprakelijk blijft, elk lid <strong>van</strong> <strong>de</strong> coöperatie gaat aansprakelijkheid<br />
aan, dit is het principe <strong>van</strong> <strong>de</strong> coöperatie. Er mag dus nergens UA (uitgesloten aansprakelijkheid)<br />
in <strong>de</strong> statuten <strong>of</strong> belangrijke documenten staan. Doe je dit toch, dan geef je aan<br />
dat je er zelf niet in gelo<strong>of</strong>t, dan gelo<strong>of</strong>t een bank er <strong>van</strong>zelfsprekend ook niet in en moet je het<br />
dus ook geen coöperatie noemen.
Voorwoord<br />
8<br />
Een<br />
opwekken<strong>de</strong><br />
boodschap<br />
De negen<br />
<strong>lessen</strong> in<br />
het kort<br />
De energieke samenleving<br />
De on<strong>de</strong>rnemen<strong>de</strong> burger laat zich niet dwingen tot duurzame energie.<br />
Voor een systeemveran<strong>de</strong>ring in <strong>de</strong> energiehuishouding is meer ruimte<br />
nodig voor innovatie <strong>van</strong>uit <strong>de</strong> maatschappij.<br />
Het verbin<strong>de</strong>n <strong>van</strong> lokale projecten aan <strong>de</strong><br />
schaal <strong>van</strong> <strong>de</strong> grote wereld is een kwestie <strong>van</strong><br />
gebruik maken <strong>van</strong> je hele netwerk.<br />
In Tilburg wordt dit gerealiseerd door <strong>de</strong><br />
Mid<strong>de</strong>n brabantse ontwikkelingsmaatschappij<br />
voor energie en duurzaamheid (MOED).<br />
MOED is een on<strong>de</strong>rneming die lokaal werk<br />
aflevert én een bovenlokaal netwerk waarin<br />
bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheid<br />
zorgen voor doorbraken die <strong>de</strong> projecten op <strong>de</strong><br />
markt gaan zetten. Social innovation noemen<br />
ze dat in Tilburg. Co-creatie is daar ook een<br />
vorm <strong>van</strong>. Waar het verschil tussen producenten<br />
en consumenten lijkt te vervagen, kunnen<br />
ou<strong>de</strong> on<strong>de</strong>r nemingsvormen als coöperaties<br />
opnieuw wor<strong>de</strong>n benut. Ook an<strong>de</strong>re projecten,<br />
zoals ‘Wij krijgen kippen’ in stads<strong>de</strong>el Amsterdam<br />
Zuid werken in op <strong>de</strong> sociale innovatie.<br />
1 2 3 4 5 6 7 8 9<br />
“MOED is een on<strong>de</strong>rneming die lokaal werk<br />
aflevert én een bovenlokaal netwerk waarin<br />
bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheid<br />
zorgen voor doorbraken die <strong>de</strong> projecten op<br />
<strong>de</strong> markt gaan zetten.”<br />
Onlangs verscheen ‘De Energieke samenleving.<br />
Op zoek naar een sturingsfilos<strong>of</strong>ie voor een<br />
schone eco nomie’, een publicatie <strong>van</strong> het<br />
Planbureau voor <strong>de</strong> Leefomgeving. In dit<br />
rapport wordt gesteld dat <strong>de</strong> overheid niet meer<br />
in staat is om een duurzame ontwikkeling af te<br />
dwingen. Grootschalige opwekking en gebruik<br />
<strong>van</strong> duurzame energie is geen kwestie <strong>van</strong> een<br />
paar grote technologische doorbraken die<br />
geïmplementeerd kunnen wor<strong>de</strong>n met zware<br />
overheidsinves teringen.
Voorwoord<br />
Een<br />
opwekken<strong>de</strong><br />
boodschap<br />
De negen<br />
<strong>lessen</strong> in<br />
het kort<br />
De tijd <strong>van</strong> <strong>de</strong> topdown bena<strong>de</strong>ring <strong>van</strong> grote<br />
maatschappelijke vraagstukken is voorbij.<br />
De burger is daarvoor niet alleen te mondig<br />
gewor<strong>de</strong>n, maar is ook te goed geïnformeerd<br />
om zicht tot iets te laten dwingen. De in <strong>de</strong><br />
maatschappij aanwezige creativiteit en innovatiekracht<br />
<strong>van</strong> burgers en bedrijven biedt<br />
kansen voor groene groei, maar vraagt een<br />
nieuwe rol <strong>van</strong> <strong>de</strong> overheid.<br />
Kijk hier voor meer informatie<br />
De rol <strong>van</strong>uit <strong>de</strong> overheid is om voldoen<strong>de</strong><br />
aan knopingspunten in het nationale beleid te<br />
verwerken zodat ‘De Energieke samenleving’<br />
daadwerkelijk binnen <strong>de</strong> ka<strong>de</strong>rs aan <strong>de</strong> slag<br />
kunnen gaan.<br />
MOED en Klimaatschap Klimaat: makelaar <strong>van</strong> partijen<br />
In Tilburg is een bedrijf genaamd MOED opgericht. Het bedrijf heeft vooral een versnellingsfunctie<br />
toebe<strong>de</strong>eld gekregen. MOED berust op <strong>de</strong> samenwerking tussen overhe<strong>de</strong>n, on<strong>de</strong>rnemers en<br />
kennisinstellingen. MOED bemid<strong>de</strong>lt en makelt tussen private initiatieven, bedrijfsterreinen en<br />
energieproducenten <strong>of</strong> leveranciers <strong>van</strong> installaties voor duurzame energie. Het is een on<strong>de</strong>rnemend,<br />
dienstverlenend bedrijf op <strong>de</strong> schaal <strong>van</strong> Mid<strong>de</strong>n Brabant dat het gat opvult <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
‘sociale innovatie’ die nodig is om <strong>de</strong> duurzame energie <strong>van</strong> <strong>de</strong> grond te krijgen. Voor <strong>de</strong> samenwerking<br />
tussen <strong>de</strong> partijen heeft Tilburg een Klimaatschap opgezet.<br />
Hoe stoer kan MOED optre<strong>de</strong>n? Anita <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Looij (gemeente Tilburg) geeft aan hoe <strong>de</strong> overheid<br />
te werk gaat: “Door over hekjes heen samen te werken en alle zintuigen te gebruiken. Dat wil<br />
zeggen luisteren naar mensen, vragen verhel<strong>de</strong>ren, kansen opsporen, <strong>de</strong> dialoog faciliteren en<br />
belangen aan elkaar koppelen zodat uitein<strong>de</strong>lijk een levensvatbare business case ontstaat.”<br />
MOED is opgericht om effectief te kunnen opereren in een samen leving die initiatiefrijker wordt.<br />
Kijk hier voor meer informatie<br />
1 2 3 4 5 6 7 8 9
Voorwoord<br />
9<br />
Een<br />
opwekken<strong>de</strong><br />
boodschap<br />
De negen<br />
<strong>lessen</strong> in<br />
het kort<br />
De drive <strong>van</strong> <strong>de</strong> innovator<br />
De voorlopers in <strong>de</strong> ontwikkeling <strong>van</strong> Lokale Duurzame Energie Bedrijven<br />
hebben in <strong>de</strong> Comunity <strong>of</strong> <strong>Practice</strong> een ruimte gevon<strong>de</strong>n om <strong>de</strong> pr<strong>of</strong>essionele<br />
grenzen te verleggen. De innovator heeft zo’n ruimte nodig om in <strong>de</strong><br />
eenzaamheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> zoektocht een nieuwe taal en nieuwe expertise te<br />
ontwikkelen. De CoP werkt als een ‘opwerkingsfabriek’ voor experts voor<br />
wie kennisoverdracht alleen niet meer werkt.<br />
In <strong>de</strong> woor<strong>de</strong>n <strong>van</strong> Albert Anijs, gemeente<br />
Arnhem: “Het interessante aan <strong>de</strong> CoP was juist<br />
het toetsen <strong>van</strong> voorbeel<strong>de</strong>n in an<strong>de</strong>re situaties<br />
om dan te conclu<strong>de</strong>ren dat je toch bijna helemaal<br />
opnieuw moet beginnen met het doorgron<strong>de</strong>n<br />
<strong>van</strong> het speelveld. Met dit soort <strong>de</strong>nk<br />
oefeningen kun je je eigen proces versnellen.”<br />
1 2 3 4 5 6 7 8 9<br />
Het spannen<strong>de</strong> aan collectieve leerprocessen<br />
is dat er zoveel tegelijk en onvoorspelbaars<br />
gebeurt. Bijvoorbeeld op een zomernamiddag<br />
in Amsterdam-Zuid wordt gezamenlijk het<br />
initiatief genomen om in het ka<strong>de</strong>r <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
‘Green <strong>de</strong>al’ een voorstel rond zelfregeling in<br />
te dienen. Dit was in voorbereiding <strong>van</strong> dit<br />
leer traject en zelfs <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze specifieke expeditie<br />
naar ‘Wij krijgen kippen’ niet voorzien.<br />
Collectief leren in <strong>Community</strong> <strong>of</strong> <strong>Practice</strong><br />
verloopt niet als een georganiseer<strong>de</strong> reis, maar<br />
eer<strong>de</strong>r als een ont<strong>de</strong>kkingstocht. De gezamenlijke<br />
leerexpedities naar lokale projecten zijn<br />
‘<strong>de</strong>nkoefeningen’ voor <strong>de</strong> <strong>de</strong>elnemers. De<br />
inzichten die dat oplevert kunnen niet rechtstreeks<br />
toegepast wor<strong>de</strong>n in eigen projecten,<br />
maar ze kunnen wel het proces versnellen.
Voorwoord<br />
Een<br />
opwekken<strong>de</strong><br />
boodschap<br />
De negen<br />
<strong>lessen</strong> in<br />
het kort<br />
De CoP fungeert als een spiegel voor het eigen<br />
project. De an<strong>de</strong>re projecten dienen niet als<br />
voorbeeld, maar zijn eer<strong>de</strong>r een inspiratie tot<br />
een meer dynamisch proces.<br />
De voorlopers hebben zich tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> CoP LDEB<br />
verdiept in <strong>de</strong> nieuwe vragen waarvoor <strong>de</strong><br />
samenleving, <strong>de</strong> burgers, <strong>de</strong> on<strong>de</strong>rnemers en<br />
politici zich gesteld zien bij lokale duurzame<br />
energieproductie. De nieuwe vragen blijken<br />
vooral te liggen op het terrein <strong>van</strong> <strong>de</strong> co-<br />
productie, tussen disciplines, tussen burgers in<br />
hun verschillen<strong>de</strong> rollen als consument en<br />
producent, tussen bedrijven en overheid.<br />
“Het interessante aan <strong>de</strong> CoP was juist het<br />
toetsen <strong>van</strong> voorbeel<strong>de</strong>n in an<strong>de</strong>re situaties<br />
om dan te conclu<strong>de</strong>ren dat je toch bijna<br />
helemaal opnieuw moet beginnen met het<br />
doorgron<strong>de</strong>n <strong>van</strong> het speelveld. Met dit soort<br />
<strong>de</strong>nk oefeningen kun je je eigen proces<br />
versnellen.”<br />
De CoP heeft <strong>de</strong> weg verkend waarlangs <strong>de</strong><br />
energieke burger <strong>of</strong> on<strong>de</strong>rnemer en <strong>de</strong> overheid<br />
beter op elkaar kunnen inspelen.<br />
In elke sessie <strong>van</strong> <strong>de</strong> CoP on<strong>de</strong>rzoeken <strong>de</strong> <strong>de</strong>elnemers<br />
<strong>de</strong> specifieke verhoudingen en kwaliteiten<br />
<strong>van</strong> elk project mid<strong>de</strong>ls gestructureer<strong>de</strong><br />
intervisie. Elke casus geeft een specifiek antwoord<br />
op <strong>de</strong> vraag wat een LDEB is en daardoor<br />
leren alle <strong>de</strong>el nemers in een hoog tempo <strong>van</strong><br />
1 2 3 4 5 6 7 8 9<br />
elkaar, ook op terreinen waar zij zelfs nog niet<br />
over nagedacht hebben. “Ik kreeg veel antwoor<strong>de</strong>n<br />
op vragen die ik nog niet eens gesteld had,”<br />
zei een <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>de</strong>elnemers tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> evaluatie.<br />
In <strong>de</strong>ze CoP is gekozen voor leerexpedities op<br />
locatie, opgezet volgens een vergelijkbaar format.<br />
Een sessie duurt drie dag<strong>de</strong>len inclusief<br />
een overnachting. Om <strong>de</strong> blik te verruimen<br />
zijn externe experts als gast uitgenodigd, zoals<br />
<strong>de</strong> directeur <strong>van</strong> Allian<strong>de</strong>r, een hoogleraar in<br />
burgerschap en in coöperatieve samen werkingsvormen,<br />
een innovatie expert, een on<strong>de</strong>rnemen<strong>de</strong><br />
partner in crime en een wethou<strong>de</strong>r die<br />
blaakte <strong>van</strong> energie om een duurzame wijk te<br />
realiseren. Wat dit aan inzichten heeft opgeleverd<br />
vindt u terug in dit e-boek.
Col<strong>of</strong>on<br />
Deelnemen<strong>de</strong> gemeenten<br />
Almere: Ivo Booijink, Erwin Lin<strong>de</strong>ijer<br />
Stads<strong>de</strong>el Amsterdam Zuid: Marion Bloem, Heidi <strong>de</strong> Boer, Anne Stijkel,<br />
Pauline Westendorp en Siward Zomer<br />
Apeldoorn: Barbera <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Hoek, Carola Hoogland en Henk Kuijpers<br />
Arnhem: Albert Anijs<br />
Breda: Jan Dirk Geschiere, Barbet Hendriks-Punt en Frits Raaphorst<br />
Dalfsen: Melanie <strong>van</strong> <strong>de</strong>r Loo<br />
Deventer: Pieter <strong>van</strong> Bentum, Eric Mackay, Ben Voorhorst<br />
Dordrecht: Roosmarijn Sweers<br />
Eindhoven: Cor Luykx<br />
Groningen: Ferdi Hendriks<br />
Groningen (RUG): Frans Stokman<br />
Haarlem: Sjoerd An<strong>de</strong>la<br />
Heerhugowaard: Frank Schuitemaker<br />
Hoogeveen: Wilbert Hermans, Harry Kiers<br />
Lochem: Peter Kel<strong>de</strong>r en Henk Kieft<br />
Meppel: Frits Dijkstra, Kees Offringa<br />
Texel: Robbert Jan Piet<br />
Tilburg: Pieter Biemans<br />
Wageningen: Ine Botman, Rogier Coenraads en Sanne Meelker<br />
Begeleiding en on<strong>de</strong>rsteuning<br />
Ministerie <strong>van</strong> Infrastructuur en Milieu: Charlotte <strong>van</strong> Slagmaat<br />
Agentschap NL: Irma Straath<strong>of</strong><br />
De Stad B.V.: Jeroen Saris<br />
Netwerk Leerarchitectuur: Marc Coen<strong>de</strong>rs<br />
Dit e-boek is een uitgave <strong>van</strong>:<br />
Agentschap NL<br />
NL Energie en Klimaat<br />
Postbus 8242 | 3503 RE Utrecht<br />
t 088-60257000<br />
(ma t/m vrij 9.00 – 21.00 uur)<br />
Agentschap NL | juni 2012<br />
Publicatie-nr. 2FLOK1212