18. Temperatuurbeelden - Kees Floor
18. Temperatuurbeelden - Kees Floor
18. Temperatuurbeelden - Kees Floor
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Opmaak-Satelliet-pam 21-06-2005 08:57 Pagina 121<br />
<strong>18.</strong> <strong>Temperatuurbeelden</strong><br />
De meeste afbeeldingen in dit boek zijn zichtbaarlichtbeelden,<br />
gebaseerd op metingen van instrumenten<br />
op satellieten. Ze tonen een momentopname van<br />
het aardoppervlak en eventuele bewolking daarboven.<br />
Mogelijk wordt daarmee de suggestie gewekt dat<br />
satellieten slechts ordinaire, zij het kwalitatief hoogwaardige,<br />
fototoestellen in de ruimte zijn. Ze blijken<br />
echter tot veel meer in staat en hebben meer taken<br />
dan alleen foto’s maken. Daartoe bevinden zich aan<br />
boord van de satellieten verschillende instrumenten<br />
die ons in staat stellen de aarde op allerlei manieren te<br />
bekijken. Zo vormen bijvoorbeeld infraroodbeelden<br />
Temperatuurafwijkingen °C<br />
een zeer gangbaar product van weersatellieten. Deze<br />
beelden tonen de temperatuur van het landoppervlak<br />
(foto’s pag. 123 boven en pag. 125) en het zeewater<br />
(pag. 126 boven) op het moment van overkomst van<br />
de satelliet. Infraroodbeelden kunnen ook in de nacht<br />
worden gemaakt. Door alle temperatuurgegevens<br />
over een periode van dagen, maanden of jaren te verzamelen<br />
en te middelen, ontstaan kaarten met bijvoorbeeld<br />
gemiddelde zeewatertemperatuur (pag.<br />
123 onder). Ook kunnen temperaturen van verschillende<br />
jaren worden vergeleken, zoals is gedaan bij het<br />
beeld hieronder.<br />
Hittegolf in Frankrijk: verschil in gemiddelde maandtemperatuur van het aardoppervlak in juli 2003 en juli 2001. Satelliet: Terra. Bron:<br />
NASA/Earth Observatory/ MODIS Land Science Team.<br />
TEMPERATUURBEELDEN 121
Opmaak-Satelliet-pam 21-06-2005 08:57 Pagina 122<br />
Dikke laag zand en stof boven het zuiden van Afghanistan en het noorden van Pakistan, 14 juni 2004. Het zand stroomt rond de Chagai Hills,<br />
de donkere plek in het midden. Aan de zuidzijde voorkomt de Siahan Mountain Range in Pakistan dat het stof verder oprukt. Meer informatie<br />
over stofstormen is te vinden in hoofdstuk 11, Stofstormen. Zichtbaarlichtbeeld in ware kleuren. Satelliet: Aqua. Bron: NASA/GSFC MODIS<br />
Land Rapid Response Team.<br />
MODIS, SeaWiFS en AVHRR<br />
Het leeuwendeel van de gedetailleerde satellietbeelden<br />
in dit boek is afkomstig van een instrument dat<br />
wordt aangeduid als MODIS. Het acroniem staat voor<br />
Moderate Resolution Imaging Spectroradiometer.<br />
MODIS is het belangrijkste instrument op de Terra en<br />
de Aqua, twee geavanceerde satellieten van het Earth<br />
Observation Program. Ook de beelden van de voorloper<br />
van de MODIS, de Sea-viewing Wide Field-of-view<br />
Sensor (SeaWiFS) op de satelliet Seastar, tonen veel<br />
detail en niet alleen op zee, zoals de naam van het<br />
instrument ten onrechte doet vermoeden. Daarnaast<br />
zijn er beelden geplaatst van de Advanced High Resolution<br />
Radiometers (AVHRR) op de operationele<br />
NOAA-weersatellieten.<br />
De satellietbeelden van MODIS en SeaWiFS onder-<br />
122 HET WEER OP SATELLIETBEELDEN<br />
scheiden zich op verscheidene punten van de klassieke<br />
beelden van operationele weersatellieten. Zo zijn er<br />
beelden beschikbaar in ‘ware kleuren’; de klassieke<br />
zichtbaarlichtbeelden van de operationele NOAAweersatellieten<br />
tonen slechts grijstinten of zijn kunstmatige<br />
ingekleurd op basis van aanvullende informatie<br />
uit het infraroodkanaal van de AVHRR (false color, de<br />
NOAA-beelden bij de voorgaande hoofdstukken, bijvoorbeeld<br />
pag. 11 boven). Daarnaast tonen de beelden<br />
van de nieuwe generatie satellieten veel meer detail: de<br />
resolutie van MODIS-beelden bedraagt zelfs 250 meter,<br />
tegen een kilometer of meer bij de meeste operationele<br />
weersatellieten. MODIS heeft elke plaats op aarde bij<br />
daglicht dagelijks in beeld, als tenminste de satellieten<br />
Terra en Aqua beide actief zijn. Mocht een van de satellieten<br />
buiten bedrijf zijn, dan vallen er gaten in de dekking<br />
en zijn sommige plekken slechts om de andere dag
Opmaak-Satelliet-pam 21-06-2005 08:58 Pagina 123<br />
Temperatuur van het aardoppervlak en van stof en zand tijdens de zandstorm van 14 juni 2004 (foto links).<br />
Als het zand en stof omhoog wordt gevoerd, koelt het sterk af. De temperatuur van het aardoppervlak is<br />
op de heetste plekken 57 graden; aan de bovenkant van de stoflaag ligt de temperatuur maar liefst veertig<br />
graden lager. Satelliet: Aqua. Bron: NASA/GSFC MODIS Land Rapid Response Team.<br />
Temperatuur van het zeewater,<br />
gemiddeld over de maand mei<br />
2001. Satelliet: Terra. Bron:<br />
NASA/GSFC MODIS Ocean<br />
Group.<br />
TEMPERATUURBEELDEN 123
Opmaak-Satelliet-pam 21-06-2005 08:58 Pagina 124<br />
Spanje en Portugal op 1 juli 2004. Alleen langs de noordkust zit wat schaduwgevende bewolking; elders schijnt de zon volop. Ten westen van<br />
de Straat van Gibraltar is een strook met zonneglinstering zichtbaar (zie hoofdstuk 16, Zonneglinstering). Satelliet: Aqua. Bron: NASA/GSFC<br />
MODIS Land Rapid Response Team.<br />
te zien (vergelijk de foto op pag. 11 onder). Hetzelfde<br />
geldt voor de beelden van de SeaWiFS, die op slechts<br />
één satelliet wordt meegevoerd (pag. 126 onder). De<br />
AVHRR van traditionele weersatellieten die vergelijkbare<br />
banen rond de aarde volgen en waarvan er twee<br />
tegelijkertijd operationeel zijn, heeft elk punt op aarde<br />
enkele malen per dag in het vizier.<br />
Missie<br />
De lagere frequentie van de MODIS- en SeaWiFSbeelden<br />
hangt samen met het beoogde gebruik, de<br />
zogeheten missie, van de satellieten. De gegevens zijn<br />
niet in eerste instantie bedoeld voor de dagelijkse<br />
weersverwachting, maar veeleer voor het klimaaton-<br />
124 HET WEER OP SATELLIETBEELDEN<br />
derzoek. Daarvoor is eerst nodig het huidige klimaatsysteem<br />
in kaart te brengen, inclusief de rol van menselijke<br />
activiteiten daarin.<br />
De MODIS bekijkt de aarde door 36 verschillende brillen;<br />
satellietontwerpers spreken van 36 kanalen of<br />
vensters. Door het grote aantal kanalen en door de<br />
aanwezigheid van aanvullende instrumenten, kunnen<br />
de Terra en de Aqua veel meer informatie opleveren<br />
dan alleen maar beelden met de posities van<br />
bewolking en weersystemen. Boven land sporen de<br />
Terra en de Aqua gemakkelijk brandhaarden op. Deze<br />
worden vaak als rode stippen in de ‘gewone’ satellietbeelden<br />
opgenomen (zie diverse beelden bij hoofdstuk<br />
13, Rook van bosbranden en andere vormen van<br />
luchtverontreiniging). Verder leveren de satellieten
Opmaak-Satelliet-pam 21-06-2005 08:58 Pagina 125<br />
Temperatuurbeeld van Spanje en Portugal tijdens een hittegolf van hetzelfde moment als de foto hiernaast, 1 juli 2004. Het landoppervlak is<br />
plaatselijk 59 graden. Waarneemstations rapporteerden een luchttemperatuur van meer dan veertig graden. Satelliet: Aqua. Bron:<br />
NASA/GSFC MODIS Land Rapid Response Team.<br />
informatie over landgebruik en veranderingen daarin<br />
door verstedelijking of door de omzetting van bossen<br />
en regenwoud in landbouwgrond. De temperatuur<br />
van het landoppervlak en de vochtigheid van de<br />
bodem worden eveneens gemeten. Daarnaast helpen<br />
de satellietgegevens bij het in kaart brengen van de<br />
toestand van de vegetatie en bij het signaleren van<br />
eventuele vulkaanuitbarstingen (zie hoofdstuk 12, As<br />
van vulkanen bedreigt vliegveiligheid). Ook de oceaan<br />
is geregeld in beeld. De satelliet meet zeewatertemperatuur<br />
(foto pag. 126 boven), bepaalt windrichting en<br />
-snelheid nabij het zeeoppervlak en legt de kleur van<br />
de oceaan vast (zie hoofdstuk 17, Kleurrijk oceaanwater).<br />
De kleur van de oceaan hangt onder andere af<br />
van de hoeveelheid fytoplankton en is daarmee een<br />
maat voor de ‘gezondheid’ van de oceaan. Op verschillende<br />
niveaus in de atmosfeer bepalen de satellieten<br />
de temperatuur en vochtigheid. Tevens worden<br />
de karakteristieken van stofdeeltjes in de atmosfeer,<br />
het zogeheten aerosol, en van bewolking onderzocht<br />
met meetgegevens afkomstig van de MODIS. Datzelfde<br />
geldt voor de stralingshuishouding van de atmosfeer<br />
en voor neerslag. Ten slotte wordt ook de sneeuwbedekking<br />
en de aanwezigheid van zee-ijs met behulp<br />
van de MODIS gemeten en bestudeerd.<br />
Wetenschappers hebben hun handen vol aan het<br />
interpreteren van alle gegevens die de satellieten naar<br />
de aarde sturen. Ze doen hun best de metingen om te<br />
TEMPERATUURBEELDEN 125
Opmaak-Satelliet-pam 21-06-2005 16:42 Pagina 126<br />
zetten in beelden en de interessantste daarvan voor<br />
alle belangstellenden beschikbaar te maken. Dankzij<br />
hun inspanningen kan iedereen nu zelf de aarde van-<br />
Momentopname van de temperatuur<br />
van de Warme Golfstoom<br />
voor de oostkust van de<br />
Verenigde Staten, 8 mei 2000.<br />
De Warme Golfstroom begint<br />
in de Golf van Mexico, loopt<br />
langs de oostkust van de<br />
Verenigde Staten en steekt<br />
vervolgens de Atlantische<br />
Oceaan over naar de Britse<br />
Eilanden. De temperaturen<br />
variëren in dit beeld van 7 tot<br />
22 graden.<br />
Bron NASA/University of<br />
Miami.<br />
126 HET WEER OP SATELLIETBEELDEN<br />
uit de ruimte bekijken en werd de basis gelegd voor de<br />
vele beelden in dit boek.<br />
Saharastof boven de Atlantische<br />
Oceaan, 28 februari 2000.<br />
Het beeld toont het gebied dat<br />
de satelliet Seastar op een<br />
dag bestrijkt; niet alle plaatsen<br />
komen dagelijks in beeld.<br />
Bron: NASA/GSFC SeaWiFS<br />
Project.