Religieuze kunst van Maluku Tenggara - Museum Volkenkunde
Religieuze kunst van Maluku Tenggara - Museum Volkenkunde Religieuze kunst van Maluku Tenggara - Museum Volkenkunde
Religieuze kunst van Maluku Tenggara Topstukken van het RMV en hun culturele context Nico de Jonge © Introductie 1. Collectie en verzamelaars 2. Maluku Tenggara 3. Bootsymboliek - Ordening van de wereld - Boodschap van de bootsymboliek - Vorming van een gezin - Bootbouwritueel - Vorming van de samenleving - Huisbouwritueel 4. Vruchtbaarheid, status en voorouders 5. Voorouders verbeeld 6. Eerste voorouders - Stammoeders van Lakor - Plankbeelden van Damar - Tanimbarese familie-altaren - Dorpsstichters van Kai - Eigenaren en bewakers 7. Latere voorouders - Westelijk Maluku Tenggara - Oostelijk Maluku Tenggara 8. Goden verbeeld - Symbolen van hemel en aarde - Vernieuwing van de schepping Literatuur Colofon Auteur Nico de Jonge © Redactie Paul L.F. van Dongen & Marlies Jansen Fotoredactie Nico de jonge Foto's museum objecten Ben Grishaaver Tekeningen Nico de Jonge Museum website www.rmv.nl e-mail Nico de Jonge nico@rmv.nl / De conservator Indonesië Pieter J. ter Keurs (e-mail: terkeurs@rmv.nl)
- Page 2 and 3: RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGAR
- Page 4 and 5: RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGAR
- Page 6 and 7: RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGAR
- Page 8 and 9: RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGAR
- Page 10 and 11: RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGAR
- Page 12 and 13: RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGAR
- Page 14 and 15: RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGAR
- Page 16 and 17: RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGAR
- Page 18 and 19: RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGAR
- Page 20 and 21: RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGAR
- Page 22 and 23: RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGAR
- Page 24 and 25: RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGAR
- Page 26 and 27: RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGAR
- Page 28 and 29: RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGAR
- Page 30 and 31: RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGAR
- Page 32 and 33: RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGAR
- Page 34 and 35: RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGAR
- Page 36 and 37: RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGAR
<strong>Religieuze</strong> <strong>kunst</strong> <strong>van</strong> <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong><br />
Topstukken <strong>van</strong> het RMV en hun culturele context<br />
Nico de Jonge ©<br />
Introductie<br />
1. Collectie en verzamelaars<br />
2. <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong><br />
3. Bootsymboliek<br />
- Ordening <strong>van</strong> de wereld<br />
- Boodschap <strong>van</strong> de bootsymboliek<br />
- Vorming <strong>van</strong> een gezin<br />
- Bootbouwritueel<br />
- Vorming <strong>van</strong> de samenleving<br />
- Huisbouwritueel<br />
4. Vruchtbaarheid, status en voorouders<br />
5. Voorouders verbeeld<br />
6. Eerste voorouders<br />
- Stammoeders <strong>van</strong> Lakor<br />
- Plankbeelden <strong>van</strong> Damar<br />
- Tanimbarese familie-altaren<br />
- Dorpsstichters <strong>van</strong> Kai<br />
- Eigenaren en bewakers<br />
7. Latere voorouders<br />
- Westelijk <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong><br />
- Oostelijk <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong><br />
8. Goden verbeeld<br />
- Symbolen <strong>van</strong> hemel en aarde<br />
- Vernieuwing <strong>van</strong> de schepping<br />
Literatuur<br />
Colofon<br />
Auteur Nico de Jonge ©<br />
Redactie Paul L.F. <strong>van</strong> Dongen & Marlies Jansen<br />
Fotoredactie Nico de jonge<br />
Foto's museum objecten Ben Grishaaver<br />
Tekeningen Nico de Jonge<br />
<strong>Museum</strong> website www.rmv.nl<br />
e-mail Nico de Jonge nico@rmv.nl /<br />
De conservator Indonesië Pieter J. ter Keurs (e-mail: terkeurs@rmv.nl)
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
Inleiding<br />
De traditionele materiële cultuur <strong>van</strong> <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong>, de Zuidoost-Molukken, wordt gerekend tot de<br />
meest fascinerende <strong>van</strong> Indonesië. Vooral de religieuze <strong>kunst</strong> heeft altijd de aandacht getrokken. Veel<br />
beelden <strong>van</strong> goden en voorouders kennen een aansprekende, expressieve vormgeving en zijn<br />
inmiddels al meer dan een eeuw gewilde verzamelobjecten.<br />
1. Collectie en verzamelaars<br />
De <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong>-collectie <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong> is bijzonder rijk aan juist deze<br />
religieuze beelden. Het merendeel is eind 19e, begin 20e eeuw naar Leiden overgebracht. De<br />
verzameling vertegenwoordigt, los <strong>van</strong> de esthetische kwaliteiten, een grote volkenkundige waarde.<br />
Veel belangrijke objecten zijn verworven door Nederlandse bestuursambtenaren. Twee hier<strong>van</strong>, J.G.F.<br />
Riedel en M.C. Schadee, verdienen een nadere bespreking. Een derde collectioneur die moet worden<br />
genoemd is A.J. Gooszen. De volkenkundige interesse <strong>van</strong> deze gedreven KNIL-militair heeft er voor<br />
gezorgd dat duizenden voorwerpen uit Oost-Indonesië het museum bereikten.<br />
Riedel<br />
J.G.F. Riedel was sedert 1853 op diverse plaatsen in Nederlandsch-Indië werkzaam. In 1880 werd hij<br />
benoemd tot Resident <strong>van</strong> Ambon. Destijds vielen hieronder ook de honderden kilometers zuidelijker<br />
gelegen eilanden <strong>van</strong> <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong>. De door Riedel verzamelde objecten zijn zowel afkomstig uit<br />
westelijk als oostelijk <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong> (de vroegere Zuidwester- en Zuidooster-eilanden). Diverse<br />
verzamelde voorwerpen worden besproken in zijn veelomvattende werk ‘De sluik- en kroesharige<br />
rassen tusschen Selebes en Papua’, uitgegeven in 1886. Dit boek leverde Riedel zowel de doctorstitel<br />
als forse kritiek op. Veel <strong>van</strong> de onnauwkeurigheden in het werk zijn waarschijnlijk een gevolg <strong>van</strong> de<br />
wijze waarop de gegevens werden verzameld. Riedel bezocht de meeste eilanden niet zelf. Hij liet zijn<br />
informanten, met hun voorwerpen, naar zijn verblijf in Ambon komen (Nutz 1959: 8). 1<br />
Schadee<br />
Over de persoon <strong>van</strong> M.C. Schadee is veel minder bekend. Wel weten we dat hij in 1902 dienst deed<br />
als Controleur <strong>van</strong> Tual op de Kai-eilanden. In deze functie ressorteerden ook Tanimbar en Babar<br />
onder hem (Drabbe 1940: 225). Schadee schijnt met harde hand te hebben bestuurd. Diverse keren<br />
dwong hij met geweld vrede af in het door oorlogen geteisterde gebied.<br />
In 1907 voerde de koloniale overheid een strafexpeditie uit tegen de inwoners <strong>van</strong> het dorp Wakpapapi op het eiland Babar. Na<br />
afloop poseert bestuursambtenaar Schadee (in het witte uniform) bij de gebruikte stormladder.<br />
Later in zijn loopbaan was hij actief in Kalimantan (Indonesisch Borneo). De <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong>collectie<br />
<strong>van</strong> Schadee is bijeengebracht tijdens dienstreizen naar zowel de vroegere Zuidwester- als<br />
1 In april 1883 werden de door Riedel verzamelde objecten ingeschreven als RMV-serie 355.<br />
1
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
Zuidooster-eilanden. Een door hem verzamelde reeks luli-beelden <strong>van</strong> het eiland Lakor, behorend tot<br />
de Leti-groep, is uniek door de relatieve zeldzaamheid. 2<br />
Gooszen<br />
A.J. Gooszen arriveerde in 1890 als beroepsmilitair in Nederlandsch-Indië. In 1907 leidde hij het<br />
eerste exploratie-detachement voor Zuid-Nieuw-Guinea.<br />
Staf <strong>van</strong> het eerste militaire exploratie-detachement dat Nederlands Nieuw-Guinea verkende. Zittend met muts A.J. Gooszen.<br />
Ook zijn latere carrière hield hem in Oost-Indonesië. Als Militair Commandant <strong>van</strong> Ambon en Ternate<br />
liet hij – zowel uit militaire als wetenschappelijke interesse – op grote schaal etnografica verzamelen.<br />
In totaal bereikten door zijn inspanningen meer dan 6000 objecten, waaronder veel wapens, het<br />
museum (Lamme 1987: 144). Van de voorwerpen afkomstig uit <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong> is het merendeel<br />
verzameld op de vroegere Zuidooster-eilanden. 3 Internationale vermaardheid geniet het door Gooszen<br />
op Kai Kecil verzamelde beeld dat bekend staat als Werwat (RMV 1889-2).<br />
Links RMV 1889-2. Midden: beeld <strong>van</strong> Werwat, geflankeerd door zijn of haar dochter, in 1911/12 gefotografeerd in het rituele<br />
centrum <strong>van</strong> het dorp Gelanit op Kai Kecil. Rechts RMV 1889-15.<br />
2 Schadee's Molukken-verzameling werd in maart 1905 als RMV-serie 1476 geregistreerd.<br />
3 Het door Gooszen bijeengebrachte materiaal bevat aanzienlijke collecties <strong>van</strong> Kai en Tanimbar. Gooszen's verzameling is<br />
ingeschreven als RMV-serie 1889 (in juni 1914) en RMV-serie 1971 (in juli 1919).<br />
2
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
Door de intrigerende vormgeving en de afwezigheid <strong>van</strong> ‘harde’ gegevens is er een waas <strong>van</strong><br />
geheimzinnigheid rond de identiteit <strong>van</strong> de sculptuur ontstaan (zie ook hoofdstuk VI.4). Helaas gaat<br />
vrijwel de gehele collectie Gooszen mank aan een goede documentatie.<br />
In dit overzicht kunnen we slechts een kleine greep uit het door deze drie verzamelaars<br />
bijeengebrachte materiaal voor het voetlicht brengen en ook <strong>van</strong> de overige in Leiden aanwezige<br />
Zuidoost-Molukse goden- en voorouderbeelden kan slechts een fractie worden getoond.<br />
3
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
2. <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong><br />
Verspreid over de Banda-zee liggen tussen Irian Jaya in het oosten en Timor in het westen de<br />
Zuidoost-Molukse eilanden.<br />
Kaart <strong>van</strong> de Zuidoost-Molukken (boven) en <strong>van</strong> de Babar eilanden (onder).<br />
Gelegen aan de periferie <strong>van</strong> de Indonesische archipel strekt de keten zich uit over een lengte <strong>van</strong><br />
bijna duizend kilometer. Bestuurlijk maakt het gebied deel uit <strong>van</strong> de provincie <strong>Maluku</strong>, dat uit drie<br />
districten (kabupaten) is samengesteld. Van noord naar zuid: <strong>Maluku</strong> Utara (Noord-Molukken), <strong>Maluku</strong><br />
Tengah (Midden-Molukken) en <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong> (Zuidoost-Molukken). 4 In het jaar 2000 werd <strong>Maluku</strong><br />
<strong>Tenggara</strong> bewoond door ongeveer 300.000 eilanders.<br />
Het gebied herbergt een aantal afzonderlijke eilandengroepen. De grootste daar<strong>van</strong> zijn de Aru, de<br />
Tanimbar- en de Kai-archipel, alle gelegen in het oostelijke deel <strong>van</strong> het district. Onder Nederlands<br />
bestuur stonden deze eilandengroepen tezamen bekend als de Zuidooster-eilanden. Westelijk hier<strong>van</strong><br />
4 In 1999 is een proces <strong>van</strong> bestuurlijke herindeling gestart, dat inmiddels in een ver gevorderd stadium is. De nieuwe provincie<br />
Molukken omvat nog slechts de Midden- en Zuidoost-Molukken. De nieuwe provincie zal zijn samengesteld uit vier districten:<br />
Buru, Midden-Molukken, Zuidoost-Molukken en Zuidwest-Molukken.<br />
4
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
liggen de Babar-archipel, Luang-Sermata, de Leti-groep , Damar, Roma, Kisar en Wetar, vroeger<br />
tezamen de Zuidwester-eilanden vormend.<br />
Luang-Sermata <strong>van</strong>af het water. Door de gebrekkige infrastructuur doen westerlingen de eilanden <strong>van</strong> <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong> zelden<br />
aan.<br />
De oude namen refereren aan de ligging <strong>van</strong> de eilanden ten opzichte <strong>van</strong> Banda (Midden-Molukken),<br />
destijds voor de Nederlanders een belangrijk economisch centrum.<br />
Infrastructuur<br />
Door de gebrekkige infrastructuur zijn grote delen <strong>van</strong> het district zeer moeilijk bereikbaar, waardoor<br />
toeristen de eilanden zelden aandoen. De enige westerlingen die het gebied gedurende langere tijd<br />
hebben bezocht, waren Nederlandse bestuursambtenaren, militairen, wetenschappers <strong>van</strong> diverse<br />
pluimage, zendelingen en missionarissen. Eind 20 e eeuw waren westelijke eilanden als Leti en Kisar<br />
zelfs lange tijd geheel <strong>van</strong> de buitenwereld afgesloten. Dit als gevolg <strong>van</strong> de Indonesische inlijving <strong>van</strong><br />
Oost-Timor in 1975 en de daaropvolgende oorlogstoestand die aanhield tot in 1999.<br />
Economie<br />
De beperkte infrastructurele voorzieningen zijn een direct gevolg <strong>van</strong> de geringe economische<br />
betekenis <strong>van</strong> het gebied. Afgezien <strong>van</strong> enkele Buginese en Makassaarse handelaren op zoek naar<br />
rifproducten, bestond er slechts gedurende het bewind <strong>van</strong> de Vereenigde Oost-Indische Compagnie<br />
(VOC) enige belangstelling voor de eilanden. De monocultuur in het nootmuskaatcentrum Banda<br />
noodzaakte toen tijdelijk tot de aanvoer <strong>van</strong> sago <strong>van</strong> Tanimbar en Kai. Damar was het enige specerijproducerende<br />
eiland in de regio. De machtspolitiek <strong>van</strong> de VOC reduceerde de uitvoer echter tot nul<br />
en sindsdien is de handel beperkt gebleven. Slechts Aru, waar enkele Japanse firma’s parels<br />
cultiveren en bovendien een levendige handel in zeeproducten bestaat, kan – zij het met moeite – een<br />
economisch centrum worden genoemd.<br />
Kleinschalige ruilhandel floreert traditioneel in de hete stille tijd, voorafgaand aan de westmoesson.<br />
Dan ruilen de eilandbewoners onderling voedsel tegen bijvoorbeeld vlechtwerk of sopi, lokaal<br />
gestookte sterke drank <strong>van</strong> palmwijn.<br />
‘Eilandbogen’<br />
De weinig florissante economische positie kan niet los worden gezien <strong>van</strong> de lokale bodemstructuren.<br />
In geologisch opzicht zijn twee typen eilanden te onderscheiden, in samenhang met evenzovele<br />
‘eilandbogen’. Een kleine, noordwestelijk gelegen reeks eilanden vormt de zogeheten Binnen-Bandaboog.<br />
Deze loopt <strong>van</strong> Wetar over Roma, Damar, Teun en Nila naar Serua, en vervolgens richting<br />
Banda. De eilanden behorend tot deze boog bestaan uit vulkanisch gesteente en hebben een relatief<br />
vruchtbare bodem.<br />
Het merendeel <strong>van</strong> de Zuidoost-Molukse eilanden maakt echter deel uit <strong>van</strong> de Buiten-Banda-boog,<br />
die begint bij Kisar en via Luang, Babar, Tanimbar en Kai richting Seram gaat.<br />
5
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
Dorpsgezicht op een <strong>van</strong> de Kai-eilanden, behorend tot de zogeheten 'Buiten-Banda-boog'.<br />
Deze eilanden bestaan uit opgeheven koraalsteen en zijn tamelijk onvruchtbaar. Veel kleinere<br />
eilanden zijn inmiddels ontbost en voor een deel zelfs geërodeerd. Zo bieden de heuvels op Luang en<br />
Leti de aanblik <strong>van</strong> een kaal maanlandschap.<br />
Levensstandaard<br />
Uiteraard zijn de geologische factoren ook <strong>van</strong> invloed op het leven <strong>van</strong> de eilanders zelf. De<br />
opbrengst <strong>van</strong> de tuinen is vaak ternauwernood voldoende om <strong>van</strong> te leven en de levensstandaard is<br />
over het algemeen laag. Het heersende klimaat speelt hierbij eveneens een rol. Geregeld blijven<br />
moessonregens uit en mislukken de oogsten. Op de kleinere koraaleilanden – waar maïs het<br />
hoofdvoedsel is - treedt bijna jaarlijks hongersnood op. In veel gevallen betrekt men in dergelijke<br />
gevallen rijst <strong>van</strong> lokale (vaak Chinese) kooplieden. Het geld dat hiervoor nodig is, wordt waar<br />
mogelijk verdiend met de verkoop <strong>van</strong> zeeproducten en kopra. Meestal wordt echter schuld op schuld<br />
gestapeld en zijn hele dorpen voor hun primaire levensbehoeften afhankelijk <strong>van</strong> de goedheid <strong>van</strong> de<br />
handelaren.<br />
Migratie<br />
Gezien de moeilijke leefsituatie hebben veel eilandbewoners de laatste decennia hun woongebied<br />
verlaten en hun heil elders gezocht. Ook de beperkte medische voorzieningen en<br />
scholingsmogelijkheden noopten velen hiertoe. Grote aantallen mensen afkomstig uit <strong>Maluku</strong><br />
<strong>Tenggara</strong> wonen inmiddels in Zuid-Seram, waar ze werken in de hout- en kruidnagelindustrie, en het<br />
kans op emplooi biedende Ambon. Bang voor de steeds weer oplaaiende religieuze conflicten met<br />
moslims, zijn in de loop <strong>van</strong> de laatste jaren echter veel christelijke Zuidoost-Molukkers teruggekeerd<br />
naar hun eilanden <strong>van</strong> herkomst. Naar men zegt op tijdelijke basis; het verloop <strong>van</strong> de gebeurtenissen<br />
wordt in veilige haven afgewacht.<br />
Religie<br />
Meer dan driekwart <strong>van</strong> de bevolking <strong>van</strong> <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong> belijdt het christelijk geloof. Ruim de helft<br />
is protestant en ongeveer een kwart is katholiek. Het christendom deed zijn intrede in de regio met de<br />
komst <strong>van</strong> de Nederlanders in de 17 e eeuw. De eerste kersteningspogingen mislukten; pas begin 20 e<br />
eeuw kreeg men enige voet aan de grond. De rooms-katholieke missie concentreerde zich op de<br />
oostelijke eilanden (met name Tanimbar en Kai), terwijl de protestantse zending min of meer het<br />
monopolie op de vroegere Zuidwester-eilanden opeiste. De zendelingen kerstenden de bevolking op<br />
vaak dwingende wijze, waarbij vooral de bestaande vooroudercultus het moest ontgelden. Veel<br />
beelden <strong>van</strong> voorouders belandden in zee of werden demonstratief verbrand. Ironisch genoeg is juist<br />
het vooroudergeloof echter ook nu nog overal zeer levend. Het functioneert – weliswaar zonder de<br />
vroegere sculpturen – naast het geloof in de christelijke god Tuhan Allah, die de plaats heeft<br />
ingenomen <strong>van</strong> de lokale goden.<br />
Bedreigde cultuur<br />
6
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
In de huidige tijd staan andere traditionele cultuuruitingen onder druk. De Indonesische overheid heeft<br />
in het kader <strong>van</strong> de Panca Sila, de staatsfilosofie met democratie en rechtvaardigheid hoog in het<br />
vaandel, het aloude kastenstelsel (bestaande uit een adellijke toplaag, een midden- en een<br />
slavenstand) op diverse eilanden officieel verboden. En ook de verschillende eilandtalen, op een<br />
uitzondering op Kisar na alle behorend tot de Austronesische taalgroep, worden in hun bestaan<br />
bedreigd. Op de basisschool is slechts de officiële landstaal (het Bahasa Indonesia) toegestaan en<br />
buiten school rukt overal het Moluks Maleis als lingua franca op.<br />
Eveneens bedreigd, maar door zijn veelzijdigheid veerkrachtig, is de op veel Zuidoost-Molukse<br />
eilanden voorkomende bootsymboliek. Waarschijnlijk is deze symboliek al sinds prehistorische tijden<br />
in <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong> aanwezig en ofschoon de uitingsvormen door de toenemende modernisering<br />
steeds meer afnemen, zijn veel eilandculturen er nog steeds <strong>van</strong> doordesemd. De nautische<br />
symboliek domineerde de culturele context waarin de religieuze <strong>kunst</strong> op veel eilanden functioneerde<br />
in hoge mate. Siermotieven en vormgeving <strong>van</strong> diverse beelden kunnen er bovendien aan worden<br />
gerelateerd.<br />
7
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
3. Bootsymboliek<br />
De bootsymboliek uit zich op allerlei niveaus in de samenleving en reflecteert onder meer de<br />
belangrijkste sociale waarden – de kern <strong>van</strong> een cultuur. Een representief voorbeeld om de<br />
bootsymboliek inzichtelijk te maken is de cultuur <strong>van</strong> de eilanden Dawera en Dawelor, behorend tot de<br />
Babar-archipel.<br />
Dawelor, gezien <strong>van</strong>af Dawera. In de cultuur <strong>van</strong> beide eilanden speelt de bootsymboliek een prominente rol.<br />
Hier kunnen we zien hoe deze symboliek wordt gebruikt om de leefwereld te ordenen en daarnaast<br />
dient als middel <strong>van</strong> expressie, om een boodschap uit te dragen.<br />
Ordening <strong>van</strong> de wereld<br />
Elke bezoeker aan Dawera en Dawelor zal niet lang na aankomst ervaren dat een boot voor de<br />
eilanders meer is dan een vervoermiddel. Als ordeningsmodel speelt de boot een belangrijke rol in de<br />
lokale cultuur. Dit blijkt vooral uit de symboliek die betrekking heeft op het dorp. De nederzettingen zijn<br />
gebouwd volgens een eeuwenoud stramien, waarbij nautische begrippen als 'loods' en 'roerganger'<br />
fungeren als ruimtelijke categorieën. Het basispatroon heeft in de loop der jaren veel aanpassingen<br />
ondergaan, maar valt nog steeds goed te herkennen.<br />
'Arendsnesten'<br />
Uit de verhalen <strong>van</strong> vroeger blijkt dat de huidige situering <strong>van</strong> de dorpen – ze liggen vrijwel alle aan<br />
het strand – het gevolg is <strong>van</strong> een relatief recente ontwikkeling. Traditioneel lag elke nederzetting op<br />
een hooggelegen, moeilijk bereikbare rotskegel, in veel gevallen slechts toegankelijk via een of meer<br />
ophaalbare trappen. De reden <strong>van</strong> deze geïsoleerde ligging was de voortdurende oorlogsdreiging. Uit<br />
angst voor vijandige overvallen waren de meeste dorpen bovendien ommuurd.<br />
Binnen elk <strong>van</strong> dit soort ‘arendsnesten’ woonde slechts één grote afstammingsgroep in en om een<br />
indrukwekkende woning die men het ‘heilige’ of ‘grote huis’ noemde. Het bouwwerk zag eruit als een<br />
‘dak op poten’. Op ongeveer twee meter hoge palen was een bamboe woonvloer aangebracht,<br />
waarop zonder enige omwanding een dak <strong>van</strong> klapperbladeren rustte. Men werd in dit huis of in een<br />
<strong>van</strong> de bijgebouwen geboren, trouwde er met een familielid, kreeg er kinderen en stierf er. Het dorp, of<br />
beter gezegd het ‘grote huis’, vormde een gemeenschap die geheel zelfvoorzienend was. De leden<br />
<strong>van</strong> dergelijke huisgemeenschappen beschouwden zichzelf als de bemanning <strong>van</strong> een schip. Deze<br />
opvatting werkten zij op verschillende manieren uit.<br />
Architectuur<br />
De scheepsgedachte kreeg het meest in het oog springend gestalte in de architectuur. Aan<br />
weerszijden <strong>van</strong> de nokbalk <strong>van</strong> het ‘grote huis’ waren hoogoplopende verlengstukken aangebracht,<br />
waardoor de daklijn de basisvorm <strong>van</strong> een schip had.<br />
8
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
Het vroegere 'grote huis' <strong>van</strong> de afstammingsgroep Kapressy op Dawelor in 1913. Door de aan de nokbalk bevestigde<br />
hoogoplopende verlengstukken heeft de daklijn de basisvorm <strong>van</strong> een schip.<br />
De verlengstukken waren ‘gevorkt’ uitgevoerd, een kenmerkend motief <strong>van</strong> zowel de stevens <strong>van</strong><br />
zeilboten als boomstamkano’s op de eilanden.<br />
Ruimtelijke oriëntatie<br />
Minder zichtbaar was de uitwerking <strong>van</strong> het scheepsidee in de ruimtelijke oriëntatie. Men associeerde<br />
het ‘grote huis’ met een boot, ‘varend’ volgens de baan <strong>van</strong> de zon, <strong>van</strong> oost naar west. Binnenshuis<br />
werd deze denkbeeldige koers weerspiegeld in de namen <strong>van</strong> de woonruimten. Het interieur was<br />
verdeeld in twee woonhelften die waren gescheiden door een relatief smalle, centrale ruimte. In<br />
overeenstemming met de ‘vaarrichting’ heette de oostelijke woonhelft het 'roergangersgedeelte', terwijl<br />
men de westelijke huishelft het 'loodsgedeelte' noemde.<br />
Figuur 1: Schematische indeling <strong>van</strong> een traditioneel huis op Dawera/Dawelor. Hierbij zijn A de deuren, B de hoofdpaal, C de<br />
rechter loodskamer, D de kookplaatsen, E de linker loodskamer, F de rechter roergangerskamer en G de linker<br />
roergangerskamer.<br />
Beide woonhelften waren op hun beurt onderverdeeld in een tweetal ‘kamers’, <strong>van</strong> elkaar gescheiden<br />
door een stookplaats. De namen <strong>van</strong> de aldus ontstane vier afdelingen reflecteerden eveneens de<br />
symbolische koers. Staande met de rug naar het oosten - dus kijkend in westelijke richting - waren<br />
9
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
aan de rechterkant <strong>van</strong> het ‘grote huis’ de ‘rechter roergangerskamer’ en ‘rechter loodskamer’ te<br />
vinden. Aan de linkerzijde de ‘linker roergangerskamer’ en ‘linker loodskamer’.<br />
Heer <strong>van</strong> het dorp<br />
De leiding <strong>van</strong> de symbolische scheepsbemanning lag in handen <strong>van</strong> een symbolische roerganger,<br />
het hoofd <strong>van</strong> de afstammingsgroep. Het was een man die traditioneel met een specifieke kamer <strong>van</strong><br />
het ‘grote huis’ was verbonden.<br />
Elk <strong>van</strong> de kamers representeerde een afstammingslijn die terugging tot de stichter <strong>van</strong> de<br />
afstammingsgroep. De onderlinge verhouding vergeleek men met die tussen oudere en jongere<br />
broers, waarbij de ‘rechter roergangerskamer’ werd aangemerkt als oudste afstammingslijn. Deze linie<br />
leverde <strong>van</strong>ouds de leider <strong>van</strong> de huisgemeenschap, de man die alle leden <strong>van</strong> de afstammingsgroep<br />
naar de buitenwereld vertegenwoordigde en in naam <strong>van</strong> de groep voorging in rituelen. Hij werd in de<br />
lokale taal aangesproken met orletol, ‘heer <strong>van</strong> het dorp’; in het Moluks Maleis noemde men hem tuan<br />
tanah, ‘heer <strong>van</strong> de grond’.<br />
De superioriteit <strong>van</strong> de rechter roergangerskamer kwam ook in de huisconstructie tot uiting. De<br />
hoofdpaal, de stijl die bij de bouw <strong>van</strong> een huis als eerste wordt opgericht, stond in deze kamer en<br />
werd mekamulol, ‘degene die het roer hanteert’, genoemd. Hier bewaarde men ook de heilige<br />
erfstukken <strong>van</strong> de huisgemeenschap. Deze in het Moluks Maleis met pusaka aangeduide goederen<br />
bestonden hoofdzakelijk uit gouden sieraden en zogeheten basta, geïmporteerde katoenen doeken,<br />
versierd met door blokdruk verkregen motieven.<br />
Detail <strong>van</strong> een basta, een door de VOC verhandelde katoenen doek, versierd met door blokdruk verkregen motieven.<br />
Nieuwe dorpen<br />
Tot welk tijdstip de rotskegels als vestigingsplaats voor de op nautische leest geschoeide<br />
gemeenschappen dienden, is onbekend. Om redenen waar we slechts naar kunnen gissen, moet in<br />
een ver verleden (waarschijnlijk eeuwen her) de continuïteit <strong>van</strong> de afstammingsgroepen evenwel<br />
gevaar hebben gelopen. Een meerderheid brak met het geïsoleerde bestaan en ging bijeenwonen op<br />
grotere rotsplateaus. Hier ontstonden dorpen <strong>van</strong> drie of vier oorspronkelijk alleenwonende<br />
huisgemeenschappen, samenlevingen die zich elk opnieuw formeerden tot een symbolische boot,<br />
opnieuw in westelijke richting varend.<br />
In plaats <strong>van</strong> de vier huiskamers vormden nu het aantal bij elkaar geplaatste ‘grote huizen’ de boot,<br />
waarbij de situering <strong>van</strong> het ‘grote huis’ <strong>van</strong> iedere afstammingsgroep de symbolische rol binnen het<br />
grotere geheel liet zien. De oostelijk wonende groepen fungeerden als roergangers, westelijk<br />
woonden de loodsen en bovendien werd in de dorpen, ten behoeve <strong>van</strong> centraal wonende<br />
afstammingsgroepen, de functie <strong>van</strong> 'waterhozer' gecreëerd.<br />
10
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
Figuur 2: Schematische indeling <strong>van</strong> een traditioneel dorp op Dawera/Dawelor: A ingangen, B loods, C waterhozer, D rechter<br />
roerganger en E linker roerganger.<br />
Dubbelfunctie<br />
Ook deze nieuwe nederzettingen kenden de functie <strong>van</strong> ‘heer <strong>van</strong> het dorp’. Het leveren <strong>van</strong> de rituele<br />
leider was voorbehouden aan de afstammingsgroep die zich als eerste op het plateau had gevestigd<br />
en als stichter <strong>van</strong> de nieuwe nederzetting kon worden beschouwd. De leider <strong>van</strong> deze groep ging<br />
hierdoor een dubbelfunctie vervullen: hij was zowel de symbolische roerganger <strong>van</strong> zijn groep als <strong>van</strong><br />
de nieuw gevormde gemeenschap.<br />
In de dorpsinrichting werd de rol <strong>van</strong> de ‘heer <strong>van</strong> het (nieuwe) dorp’ weerspiegeld. Het ‘grote huis’<br />
<strong>van</strong> zijn afstammingsgroep stond gewoonlijk aan de oostrand: zijn groep fungeerde binnen het grotere<br />
geheel als symbolische roerganger. Op het niveau <strong>van</strong> de grotere dorpen bleef hierdoor het<br />
traditionele ordeningspatroon <strong>van</strong> de huisgemeenschap gehandhaafd: er was sprake <strong>van</strong> een fictieve<br />
scheepsbemanning onder leiding <strong>van</strong> een symbolische roerganger.<br />
Naar het strand<br />
Inmiddels is echter ook deze situatie al lang verleden tijd. Ondanks het verlaten <strong>van</strong> de ‘arendsnesten’<br />
bleef het voeren <strong>van</strong> oorlogen deel uitmaken <strong>van</strong> het normale leefpatroon en ook de dorpen op de<br />
rotsplateaus waren daarom voorzien <strong>van</strong> indrukwekkende vestingwerken. In 1890 schreef de<br />
Hollandse bestuursambtenaar Van Hoëvell hierover: “De negorijen op de verschillende eilanden die<br />
de Babargroep vormen, zijn met uitzondering <strong>van</strong> de hoofdplaats Tepa en een paar negorijen op<br />
Wetang, allen op steile hoogten aangelegd en <strong>van</strong> zware muren voorzien, hetgeen bij den<br />
onophoudelijken oorlogstoestand dan ook nodig is. Nergens evenwel zag ik zulke zware en hoge<br />
muren als op de eilanden Dawera en Dawelor. De negorij Angkoeki o.a. bezit wallen <strong>van</strong> 3 meter dikte<br />
en 6 meter hoog, geheel <strong>van</strong> opgestapelde zandsteenblokken gebouwd en <strong>van</strong> deuren voorzien”. 5<br />
Deze situatie was de koloniale overheid een doorn in het oog en eind 19 e , begin 20 e eeuw werden de<br />
eilanden gepacificeerd. Alle op de rotsplateaus gelegen nederzettingen werden ontruimd en langs de<br />
kust verrezen op goed te controleren plaatsen de huidige dorpen. Als leidraad voor de indeling hier<strong>van</strong><br />
diende het in gebruik zijnde bootmodel: men kopieerde aan het strand simpelweg de hooggelegen<br />
nederzettingen. Tijdens de gedwongen verhuizingen werden in sommige gevallen enkele dorpen<br />
samengevoegd. Ook in de zo ontstane grotere woongemeenschappen bleef men echter vasthouden<br />
aan de eigen, vertrouwde bootfiguratie: de dorpen werden opgebouwd als twee of drie ‘bijeenvarende<br />
schepen’.<br />
De huidige tijd<br />
Tijdens het proces <strong>van</strong> schaalvergroting – <strong>van</strong> de geïsoleerde huisgemeenschappen tot de dorpen<br />
aan het strand – is het endogame huwelijksprincipe opgegeven, hoewel de neiging met een<br />
‘huisgenoot’ te trouwen voortdurend is blijven bestaan. Onder invloed <strong>van</strong> de zending veranderde in<br />
de loop <strong>van</strong> de 20 e eeuw daarnaast de huisconstructie zelf. Naast het terugbrengen <strong>van</strong> de lengte en<br />
breedte werden de palen minder hoog, terwijl tegelijkertijd de vloer en kap <strong>van</strong> elkaar werden<br />
5 Van Hoëvell 1890: 191.<br />
11
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
gescheiden door een steeds hogere omwanding <strong>van</strong> bamboe. Het eindresultaat is te zien in de recent<br />
gebouwde huizen: de aarde is woonvloer geworden en de kap wordt aangebracht op manshoge<br />
wanden. In eengezinshuizen wonen de leden <strong>van</strong> een afstammingsgroep nu rondom hun sterk<br />
verkleinde en <strong>van</strong> het oorspronkelijke interieur ontdane ‘grote huis’.<br />
Het laatste 'grote huis' op (lage) palen, Dawelor 1981. Het interieur laat nog de traditionele indeling zien. Links <strong>van</strong> de<br />
stookplaats de 'linker loodskamer'; rechts er<strong>van</strong> de 'rechter loodskamer'.<br />
Gewoonlijk wordt dit bewoond door de leden <strong>van</strong> nog slechts een enkele afstammingslijn, die <strong>van</strong> de<br />
rechter roerganger. Zij waken hier, evenals vroeger, over de voorouderlijke erfgoederen; deze taak<br />
zullen de leden <strong>van</strong> de oudste linie niet gauw veronachtzamen.<br />
Het dorp Welora op Dawera. Het traditionele ‘grote huis’is er niet meer te vinden; wel een gemoderniseerde versie waaromheen<br />
de Welorezen wonen in kleinere huizen met losstaande keukens.<br />
De ‘heer <strong>van</strong> het dorp’ is in de tweede helft <strong>van</strong> de 20 e eeuw meer en meer in de schaduw <strong>van</strong> het<br />
christendom komen te staan. Steeds vaker fungeert een protestantse dominee als de symbolische<br />
roerganger <strong>van</strong> de nederzetting. Alleen bij de viering <strong>van</strong> het (westerse) nieuwjaarsfeest, gebaseerd<br />
op een oud vruchtbaarheidsritueel (zie hierna), treedt in sommige dorpen de oude tuan tanah nog op<br />
de voorgrond.<br />
Boodschap <strong>van</strong> de bootsymboliek<br />
Naast de toepassing als ordeningsmodel functioneert het beeld <strong>van</strong> de boot nog op geheel andere<br />
wijze in de eilandcultuur. Op verschillende niveaus wordt door het gebruik <strong>van</strong> de termen boot en<br />
roerganger, als samenstellende delen <strong>van</strong> een geheel, een afhankelijkheidsrelatie tot uitdrukking<br />
gebracht. Iets creëren wordt op de eilanden bij diverse gelegenheden verwoord of verbeeld met iets<br />
‘in de vaart’ brengen. En er kan pas worden uitgevaren als aan een tweetal voorwaarden is voldaan:<br />
er moet zowel een boot als een roerganger voorhanden zijn. Wat dit in de praktijk betekent, zullen we<br />
illustreren aan de hand <strong>van</strong> de bootsymboliek zoals deze speelt bij de stichting <strong>van</strong> een gezin en de<br />
schepping <strong>van</strong> de samenleving.<br />
12
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
Vorming <strong>van</strong> een gezin<br />
Om een gezin ‘in de vaart’ te brengen is het aangaan <strong>van</strong> een seksuele relatie noodzakelijk, iets dat<br />
hoort plaats te vinden in het kader <strong>van</strong> een huwelijk. Door middel <strong>van</strong> de bootsymboliek wordt deze<br />
‘voorwaarde’ voor de creatie <strong>van</strong> nageslacht tot uitdrukking gebracht.<br />
Een <strong>van</strong> de vormen waarin de symboliek is gegoten, is beeldspraak. Hierin wordt de vrouw gewoonlijk<br />
vergeleken met een boot die met een open loosgat op het strand ligt, wachtend op een man die wil<br />
gaan varen. Pas als de man, de roerganger, aan boord komt en – zoals men stelt – het loosgat dicht,<br />
kan er worden uitgevaren, dat wil zeggen: kan er een gezin ontstaan.<br />
Leven en dood<br />
Ofschoon het geschetste beeld misschien heel vertrouwd overkomt - het <strong>van</strong> wal stekende<br />
‘huwelijksbootje’- is er een gedachte mee verbonden die voor buitenstaanders niet eenvoudig valt te<br />
begrijpen. In de ideologie <strong>van</strong> de eilanders is de creatie <strong>van</strong> nieuw leven namelijk gerelateerd aan het<br />
doden <strong>van</strong> bestaand leven. Dit is een oud religieus denkbeeld dat wijd verspreid is in Indonesië. Het<br />
denkbeeld komt tot uiting in de traditie dat een man, alvorens te kunnen huwen en kinderen te<br />
verwekken, in de ‘buitenwereld’ aanwezig leven moet hebben gedood. Hiermee levert hij zijn bijdrage<br />
aan het scheppingsproces. Eenmaal terug met zijn jachtbuit kan hij in het huwelijk treden en is de<br />
echtgenote vervolgens in staat haar bijdrage te leveren aan het proces <strong>van</strong> creatie: het ontwikkelen en<br />
baren <strong>van</strong> nieuw leven. Anders dan in de beeldspraak komt dit in een ritueel waarin de stichting <strong>van</strong><br />
een gezin op nautische wijze wordt voorgesteld, zeer expliciet tot uiting.<br />
Bootbouwritueel<br />
De in de beeldspraak gehanteerde bootsymboliek staat niet op zichzelf, maar is terug te vinden in de<br />
constructieregels voor op de eilanden gebouwde schepen. Op Dawera en Dawelor worden twee typen<br />
schepen gebouwd. Naast boomstamkano’s, in gebruik voor de kustvisserij, bouwt men ongeveer<br />
zeven meter lange boten <strong>van</strong> planken, hoofdzakelijk bedoeld voor bezoeken aan andere eilanden.<br />
Vroeger diende dit laatste model ook als oorlogsprauw.<br />
On Dawera a plank boat is launched for a visit to the island of Babar.<br />
De voorschriften<br />
Vooral de bouw <strong>van</strong> de plankenboot is aan voorschriften gebonden: het bouwritueel reflecteert<br />
volgens de eilanders de stichting <strong>van</strong> het gezin. Kort gezegd komt dit neer op het volgende: de boot<br />
wordt – door verschillende regels in acht te nemen – beschouwd als ware het een vrouw,<br />
uitgezonderd een constructie-onderdeel dat als de mannelijke roerganger wordt afgeschilderd. Tijdens<br />
de bouw wordt met dit mannelijk deel ‘het loosgat gedicht’. In overdrachtelijke zin beeldt men hiermee<br />
de seksuele vereniging <strong>van</strong> man en vrouw – het huwelijk - uit. Tegelijkertijd wordt duidelijk dat de<br />
symbolische man een succesvol jager is, iemand die heeft gedood. Hij is in het bezit <strong>van</strong> een jachtbuit<br />
en de rituele rol hier<strong>van</strong> illustreert op prachtige wijze dat er geen leven is zonder dood.<br />
De praktijk<br />
13
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
In de praktijk gebeurt het volgende. Uit een recht deel <strong>van</strong> de stam <strong>van</strong> een boom wordt een kielbalk<br />
gekapt. Deze wordt aan weerszijden verlengd met twee andere stukken hout, kromhouten, waaruit<br />
met behulp <strong>van</strong> een meetlint een mooi oplopende boegbalk en een omhooglopende achterstevenbalk<br />
worden gekapt.<br />
Keel beam with prow and stern post of a boat under construction.<br />
De naam <strong>van</strong> het meetlint, lerlol, is afgeleid <strong>van</strong> de naam <strong>van</strong> de ceintuur waarmee de vrouwen op de<br />
eilanden traditioneel hun sarong ophouden. De boot als geheel krijgt hierdoor bij het begin <strong>van</strong> de<br />
bouw al een vrouwelijk stempel opgedrukt.<br />
Aan weerszijden <strong>van</strong> de kielbalk worden vervolgens de eerste planken <strong>van</strong> de romp geplaatst. Deze<br />
planken noemt men in het Moluks Maleis papan pomali, woorden die zoiets als ‘heilige planken’<br />
betekenen. Hoewel al het werk aan de bouw <strong>van</strong> een boot door mannen wordt verricht, is het<br />
voorschrift dat deze twee planken op ceremoniële wijze door een vrouw tegen de kielbalk worden<br />
gelegd. Men zegt dat ze, tezamen met de kielbalk, de vagina <strong>van</strong> de boot vormen. Hier zien we een<br />
expliciete vergelijking <strong>van</strong> de boot met een vrouw.<br />
Zon, hitte, jacht<br />
Het constructie-onderdeel dat symbolisch de man voorstelt, is de achterstevenbalk. Deze associeert<br />
men met de roerganger. De mannelijke identiteit <strong>van</strong> de balk komt op verschillende manieren tot<br />
uiting. Hierbij gaat het vrijwel steeds om een vereenzelviging met de zon. Dit hemellichaam wordt<br />
beschouwd als een ‘groot jager’, een denkbeeld dat is gebaseerd op diens ‘hitte’. Hitte is in <strong>Maluku</strong><br />
<strong>Tenggara</strong> een kwaliteit met een sterk associatieve betekenis en is in zijn algemeenheid verbonden<br />
met noties <strong>van</strong> dood. We zien dit onder meer terug bij een jachtpartij. Voor aan<strong>van</strong>g worden jagers<br />
met magische middelen in een ‘hete’ toestand gebracht, een sfeer waar<strong>van</strong> men zegt dat hun<br />
dodelijke krachten gaan overheersen.<br />
De vereenzelviging <strong>van</strong> roerganger en zon blijkt onder meer uit de oriëntatie <strong>van</strong> de boot in aanbouw:<br />
de achterstevenbalk moet zijn gericht naar het oosten, de plaats waar de zon opkomt. Bovendien komt<br />
de identificatie traditioneel tot uiting in de versieringen op het schegbord aan het boveneinde <strong>van</strong> de<br />
balk. Hierop is in veel gevallen een zonnerad aanwezig.<br />
14
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
Schegbord met zonnerad-motief, bevestigd aan de achterstevenbalk <strong>van</strong> een boot op Dawera.<br />
Vroeger stelde men de roerganger ook door andere schegbordmotieven voor als een ‘groot jager’.<br />
Meestal was hierbij sprake <strong>van</strong> een afbeelding <strong>van</strong> een haan, een vogel die wordt geassocieerd met<br />
de zon, of een hond, een dier dat men voor de jacht houdt. Daarnaast werd ook de slang, in het<br />
bijzonder een soort waterslang, wel op het schegbord afgebeeld.<br />
De huwelijkssluiting<br />
Het huwelijk <strong>van</strong> de symbolische vrouw, de boot als geheel, en de symbolische jager, de<br />
achterstevenbalk, komt in de constructie zeer plastisch tot uiting: het ondereinde <strong>van</strong> de<br />
achterstevenbalk wordt door middel <strong>van</strong> een pen- en gatverbinding in de kielbalk gestoken, waarbij<br />
nadrukkelijk wordt gerefereerd aan een seksuele vereniging. De symboliek <strong>van</strong> de beeldspraak wordt<br />
hierdoor als het ware gevisualiseerd. De verbondenheid <strong>van</strong> ‘boot’ en ‘roerganger’, vrouw en man,<br />
brengt het gezin ‘in de vaart’.<br />
Jachtbuit als zaad<br />
Door de mannelijke partij als een ‘groot jager’ voor te stellen, is de religieuze relatie tussen leven en<br />
dood min of meer impliciet in het bouwritueel verwerkt. Meer uitgesproken komt dit idee tot uiting door<br />
enkele sieraden. Op het verbindingspunt tussen kiel- en achterstevenbalk, het punt <strong>van</strong> vereniging<br />
<strong>van</strong> man en vrouw, wordt traditioneel een paar gouden oorhangers gebonden. De bedoeling hier<strong>van</strong><br />
weet tegenwoordig niemand meer. De symbolische betekenis <strong>van</strong> de hangers, gevoegd bij een aantal<br />
tradities op omliggende eilanden, doet echter een uitwerking <strong>van</strong> het oude religieuze concept omtrent<br />
de relatie tussen leven en dood vermoeden.<br />
Op diverse plaatsen in <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong>, zoals Tanimbar, wordt dit denkbeeld verwoord door het<br />
zaad <strong>van</strong> de man te vergelijken met de buit <strong>van</strong> een jacht. Gedood leven wordt als een bron voor<br />
nieuw leven voorgesteld. Waarschijnlijk zien we hier<strong>van</strong> bij de bouw <strong>van</strong> de boot op Dawera en<br />
Dawelor een rituele vertaling. Op de eilanden symboliseren de sieraden namelijk gesnelde koppen en<br />
de plaats waar ze worden gesitueerd, wijst sterk op een uitbeelding <strong>van</strong> zaad.<br />
Tewaterlating<br />
Het bouwritueel wordt afgesloten met de tewaterlating <strong>van</strong> de boot. Vlak voor dit moment komt de<br />
bijdrage <strong>van</strong> de vrouw aan het scheppingsproces tot uiting. De boot, de symbolische vrouw die het<br />
zaad heeft ont<strong>van</strong>gen, wordt dan ‘afgekoeld’ door een besprenkeling met klapperwater. Koelte heeft<br />
evenals hitte een sterk associatieve betekenis. Het begrip staat voor een rustige, veilige situatie<br />
waarin leven gedijt en kan groeien. Het gezin kan tot ontwikkeling komen.<br />
15
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
Vorming <strong>van</strong> de samenleving<br />
De nautische symboliek waarmee de stichting <strong>van</strong> een gezin wordt weergegeven, functioneert ook op<br />
het niveau <strong>van</strong> de samenleving. In mythen waarin de schepping <strong>van</strong> de maatschappij wordt<br />
behandeld, vindt gewoonlijk een huwelijk plaats tussen een meisje <strong>van</strong> het eiland en een immigrant.<br />
Het meisje wordt hierbij vaak afgeschilderd als een vrouw die nog met één been in de natuur staat. Ze<br />
is als het ware vergroeid met de eilandbodem, een beeld dat haar bestempelt tot bron <strong>van</strong><br />
vruchtbaarheid. De man <strong>van</strong> buiten daarentegen is gewoonlijk in het bezit <strong>van</strong> gouden sieraden en is<br />
op basis <strong>van</strong> de symbolische betekenis hier<strong>van</strong> (gesnelde koppen) een succesvol jager. Met hun<br />
huwelijk leggen zij het fundament <strong>van</strong> de maatschappij.<br />
Deze mythische huwelijkssluiting wordt op Dawera en Dawelor uitgebeeld door middel <strong>van</strong> de<br />
bootsymboliek. Het scheppingsverhaal wordt weerspiegeld in het bouwritueel <strong>van</strong> het 'grote huis’, het<br />
bouwwerk dat in de traditionele situatie de gehele gemeenschap representeerde en dat, zoals<br />
vermeld, een symbolische boot met roerganger – de hoofdstijl <strong>van</strong> het huis – voorstelt. In essentie<br />
stemt het huisbouwritueel overeen met het bootbouwritueel en de daarmee samenhangende<br />
beeldspraak <strong>van</strong> de seksuele vereniging. De eerste vrouwelijke voorouder is opnieuw een boot<br />
waar<strong>van</strong> het ‘loosgat wordt gedicht’ door een roerganger, de eerste mannelijke voorouder. De<br />
seksuele vereniging – het huwelijk – <strong>van</strong> de stamouders wordt uitgebeeld, waardoor de maatschappij<br />
‘in de vaart’ wordt gebracht.<br />
Huisbouwritueel<br />
De bouw <strong>van</strong> het ‘grote huis’ begint met het uitzetten <strong>van</strong> een stuk grond en hierbij wordt, evenals bij<br />
de bouw <strong>van</strong> een echte boot, een meetlint gebruikt waar<strong>van</strong> de naam, lerlol, is afgeleid <strong>van</strong> de<br />
ceintuur <strong>van</strong> een vrouw. Er is echter een belangrijk verschil: bij het huis gaat het om de ceintuur <strong>van</strong><br />
de stammoeder. Het meetlint wordt traditioneel afgewikkeld <strong>van</strong> een klein houten beeldje dat deze<br />
vrouw voorstelt. De uitgezette grond, de ruimte ‘binnenboord’, representeert hierdoor zeer nadrukkelijk<br />
de eerste vrouwelijke voorouder.<br />
De hoofdstijl<br />
Alle delen <strong>van</strong> de huisconstructie worden gezien als ‘boot’-onderdelen. Een uitzondering hierop is de<br />
hoofdstijl. Deze neemt in symbolisch opzicht een aparte positie in. Dit blijkt onder meer uit de naam<br />
die de paal draagt. Men noemt de stijl – zie ook hiervoor – mekamulol, ‘degene die het roer hanteert’.<br />
De hoofdpaal is als het ware de roerganger <strong>van</strong> de denkbeeldige boot. Het is de representant <strong>van</strong> de<br />
eerste mannelijke voorouder, de jager met de jachtbuit.<br />
Dit laatste komt tijdens het ritueel vooral tot uiting in de fase waarin de hoofdstijl wordt geplaatst in het<br />
door het meetlint afgebakende stuk grond. Om te beginnen wordt de paal voorafgaand aan de<br />
plaatsingsceremonie omwikkeld met een basta, een geïmporteerde, meterslange katoenen doek die,<br />
door de vreemde herkomst, wel met de buit <strong>van</strong> een jager wordt vergeleken. Tevens worden in naam<br />
<strong>van</strong> de hoofdstijl een groot aantal varkens en geiten geslacht. Hierbij wordt ‘lwamat’ gezegd: ‘hij [de<br />
hoofdpaal] steekt [de dieren] dood’. Op duidelijke wijze wordt zo kenbaar gemaakt dat de eerste<br />
mannelijke voorouder iemand is met indrukwekkende dodelijke vermogens.<br />
‘Groot jager’<br />
Daarnaast is ook in dit geval sprake <strong>van</strong> een vereenzelviging met de zon als ‘groot jager’. De stijl moet<br />
gelijktijdig met het boven de horizon rijzen <strong>van</strong> het hemellichaam worden opgericht. De identificatie<br />
blijkt eveneens uit de plaatsingslocatie: binnen de afgebakende ruimte moet de hoofdpaal worden<br />
gesitueerd in het oosten, de plaats <strong>van</strong> zonsopkomst. Bovendien is nu ook een vereenzelviging met<br />
de volle maan aan de orde. Ook deze wordt als een ‘groot jager’ beschouwd. De status berust voor<br />
een deel op de rijke nachtelijke <strong>van</strong>gst <strong>van</strong> zeedieren bij deze maanstand. De volle maan, en in het<br />
bijzonder de ‘volle maan met ringen’ (halo’s) wijst, naar men zegt, een man op zee de weg naar zijn<br />
prooi. De identificatie komt tot uiting in het moment waarop de stijl moet worden opgericht: bij volle<br />
maan.<br />
Door het plaatsen <strong>van</strong> de hoofdpaal in een gat binnen het uitgezette stuk grond stapt de symbolische<br />
roerganger als het ware aan boord <strong>van</strong> de boot en wordt de seksuele vereniging – het huwelijk – <strong>van</strong><br />
de eerste vrouwelijke en mannelijke voorouder uitgebeeld. De boot kan in beweging komen: de basis<br />
voor het ontstaan <strong>van</strong> de samenleving is gelegd.<br />
16
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
Goud als zaad<br />
Interessant is dat, naast de uitbeelding <strong>van</strong> de stamvader als ‘groot jager’, de relatie tussen leven en<br />
dood opnieuw expressie vindt in het gebruik <strong>van</strong> sieraden. Vlak voor het plaatsen <strong>van</strong> de hoofdstijl in<br />
de grond, wordt in het paalgat traditioneel een paar gouden oorhangers gelegd. Uitgaande <strong>van</strong> de<br />
symbolische betekenis <strong>van</strong> de sieraden en de situering in het paalgat lijkt hier, evenals bij het<br />
bootbouwritueel, het mannelijk zaad door een jachtbuit te worden gerepresenteerd.<br />
Afwerking<br />
De afwerking <strong>van</strong> het huis, na de plaatsingsceremonie, staat geheel in het teken <strong>van</strong> koelte. Alle<br />
bouwvoorschriften zijn gericht op het bereiken <strong>van</strong> een gesteldheid waarin het leven in de<br />
symbolische boot kan groeien, dat wil zeggen: de maatschappij tot ontwikkeling kan komen. Een<br />
situatie, identiek aan de eindfase <strong>van</strong> de bouw <strong>van</strong> een plankenboot.<br />
17
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
4. Vruchtbaarheid, status en voorouders<br />
Door middel <strong>van</strong> de bootsymboliek geven de eilanders aan dat voor hen de voortgang <strong>van</strong> het leven<br />
afhankelijk is <strong>van</strong> het huwelijk tussen man en vrouw, waarbij tevens hun bijdragen aan het<br />
scheppingsproces zichtbaar worden. Mannen ‘produceren’ door te doden, vrouwen door middel <strong>van</strong><br />
hun levengevend vermogen.<br />
Vruchtbaarheid en status - door te doden - zijn zo de belangrijkste waarden <strong>van</strong> de Zuidoost-Molukse<br />
eilandculturen. Beide zijn <strong>van</strong> cruciaal belang voor het voortbestaan <strong>van</strong> de samenleving, een<br />
constatering die ons brengt bij het vooroudergeloof.<br />
Bij het realiseren <strong>van</strong> de twee kernwaarden spelen de voorouders namelijk een hoofdrol. In de ogen<br />
<strong>van</strong> de eilanders zijn zij het die bepalen of vruchtbaarheid en status (de jachtbuit) ter beschikking<br />
komen. Zonder hulp <strong>van</strong> de voorouders kan de vrucht in de vrouw zich niet ontwikkelen en zal een<br />
man nooit een jachtbuit verkrijgen. De voorouders bepalen het lot <strong>van</strong> de samenleving.<br />
Stronk en top<br />
Op veel eilanden komt de afhankelijkheid <strong>van</strong> en de verbondenheid met de voorouders tot uitdrukking<br />
in botanische termen. De voorouders worden beschouwd als de ‘stronk’ <strong>van</strong> een boom waar<strong>van</strong> de<br />
levenden de ‘top’ representeren. En zoals de ontwikkeling <strong>van</strong> nieuwe loten afhankelijk is <strong>van</strong> het<br />
functioneren <strong>van</strong> de basis <strong>van</strong> een boom, is het voortbestaan <strong>van</strong> de mens in handen <strong>van</strong> de<br />
voorouders. Logischerwijs worden de eerste voorouders <strong>van</strong> de afstammingsgroepen het meest<br />
aanbeden. Zij vertegenwoordigen voor hun nakomelingen de ultieme bronnen <strong>van</strong> vruchtbaarheid en<br />
dodelijke vermogens. Los daar<strong>van</strong> vormen zij een belangrijke morele macht. De meest imposante<br />
beelden in een Zuidoost-Molukse gemeenschap betreffen dan ook gewoonlijk de stamouders.<br />
18
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
5. Voorouders verbeeld<br />
Sterk gesimplificeerd wordt de mens in <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong> gezien als een lichaam waarin twee<br />
elementen zijn samengegaan: een soort ‘levenskracht’ die zich openbaart in een fysieke vorm en bij<br />
de mens tot uiting komt in de groei en bewegingen <strong>van</strong> het lichaam, en iets wat het ‘eigene’ <strong>van</strong><br />
iemand kan worden genoemd, een element dat minder aan het lichaam is gebonden en betrekking<br />
heeft op zijn of haar identiteit.<br />
De aanwezigheid <strong>van</strong> ‘levenskracht’ in de mens uit zich vooral in de ademhaling en het kloppen <strong>van</strong><br />
het hart. Deze component wordt daarnaast sterk geassocieerd met bloed. Het moeilijk te omschrijven<br />
‘eigene’ werd door vroegere zendelingen wel vergeleken met de ‘ziel’ of ‘geest’. Het karakter er<strong>van</strong><br />
verschilt evenwel wezenlijk <strong>van</strong> het zielsbegrip zoals dat bestaat in de westerse wereld.<br />
Schaduwbeeld<br />
De praktijk leert dat er twee belangrijke aspecten aan kleven. Om te beginnen refereert het ‘eigene’<br />
aan persoonskenmerken en wordt hierdoor geassocieerd met iemands naam en bijvoorbeeld de<br />
gelaatstrekken, stem, lichaamsvormen en de schaduw en weerspiegeling hier<strong>van</strong>. Naar aanleiding<br />
<strong>van</strong> dit laatste spreekt men in de volksmond ook wel <strong>van</strong> iemands ‘schaduwbeeld’. Veel meer gewicht<br />
in de schaal legt echter het feit dat de component betrekking heeft op de sociale identiteit <strong>van</strong> een<br />
persoon. Het ‘schaduwbeeld’ is zeer nauw verbonden met iemands imago, met het beeld dat <strong>van</strong><br />
iemand in de gemeenschap bestaat.<br />
Onvergankelijk<br />
Een belangrijk verschil tussen beide bestanddelen is dat iemands ‘schaduwbeeld’, in tegenstelling tot<br />
de levenskracht, onvergankelijk is. Na de dood blijft het voortbestaan in de samenleving, terwijl de<br />
levenskracht, met het vergaan <strong>van</strong> het lichaam, wegebt. Als nieuw aanspreekpunt voor de dode werd<br />
tot halverwege de 20 e eeuw een houten beeldje gesneden. Het ‘schaduwbeeld’ kon hierin<br />
plaatsnemen, waardoor de communicatie met de overledene kon worden gecontinueerd. De beeldjes<br />
werden op de meeste eilanden vervaardigd door iemand die was bedreven in de houtsnij<strong>kunst</strong>. Als<br />
houtsoort werd in veel gevallen kayu kenawa (Moluks Maleis voor Cordia subcordata Lamk.) gebruikt.<br />
Meestal waren de figuren niet groter dan zo’n 40 cm. Alleen voor bijzondere voorouders werden<br />
grotere beelden gemaakt; vaak hadden deze ook een afwijkende vormgeving. In de onderstaande<br />
bespreking komt deze laatste categorie als eerste aan bod .<br />
19
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
6. Eerste voorouders<br />
Veel bijzondere voorouders waren verbonden met de oorsprong en stichting <strong>van</strong> de<br />
afstammingsgroepen op de eilanden. Overal hadden deze voorouders een aparte status, iets dat<br />
naast de grootte en vormgeving tevens in de standplaatsen <strong>van</strong> de beelden tot uiting kwam. Het<br />
merendeel stond op een opvallende plaats in het dorp of huis, waardoor de stamouders generaties na<br />
hun dood nog prominent in de samenleving aanwezig waren.<br />
Stammoeders <strong>van</strong> Lakor<br />
De afstammingsgroepen op Leti en Lakor worden gekenmerkt door matrilinealiteit. Bij afstamming telt<br />
de vrouwelijke lijn en het is dan ook niet vreemd dat aan de beelden <strong>van</strong> stammoeders op deze<br />
eilanden bijzondere aandacht is geschonken. De beelden <strong>van</strong> de eerste vrouwelijke voorouders, in de<br />
lokale taal luli (‘heilig’) geheten, zijn vaak dermate fraai dat wij ze, samen met onder meer de<br />
Tanimbarese tavu (zie onder), tot de hoogtepunten <strong>van</strong> de Zuidoost-Molukse sculptuur mogen<br />
rekenen.<br />
De luli laten wat betreft hun vormgeving twee opvallende uitersten zien. Enerzijds kan het gaan om<br />
een vrij realistisch uitgebeeld vrouwspersoon, voorzien <strong>van</strong> versieringsmotieven die verwijzen naar de<br />
rol <strong>van</strong> de stammoeder als bron <strong>van</strong> vruchtbaarheid. Aan de andere kant kan een luli volledig worden<br />
gedomineerd door deze motieven, waarbij de vrouwfiguur niet of nauwelijks meer valt te herkennen.<br />
Tussen deze realistische en abstracte luli komen allerlei mengvormen voor.<br />
Realistisch<br />
Als een stammoeder realistisch is weergegeven, houdt zij gewoonlijk de armen hoog opgeheven,<br />
enigszins zijwaarts in de lucht. De handpalmen kunnen hierbij naar het hoofd of naar voren zijn<br />
gericht. In het laatste geval zijn ze, evenals het bovenlichaam, dikwijls voorzien <strong>van</strong> decoraties. Op de<br />
realistische luli zijn twee versieringsmotieven dominant aanwezig: de boot en de boom. De boot is<br />
gewoonlijk uitgevoerd met sterk naar binnen gekrulde stevens. Vaak is het motief ter hoogte <strong>van</strong> de<br />
(onder)buik op het beeld aangebracht, hoewel het ook op andere plaatsen, bijvoorbeeld op de<br />
handpalmen, kan worden aangetroffen. Meestal is de voorstelling in het hout gekerfd. Soms is het<br />
motief evenwel in een rode tint op de buik <strong>van</strong> de stammoeder geschilderd; voorbeelden daar<strong>van</strong> zijn<br />
te zien op RMV 1476-11 en 1476-9.<br />
RMV 1476-9 en 1476-11.<br />
Boot en baarmoeder<br />
Het op de beelden aangebrachte bootmotief is waarschijnlijk het belangrijkste vruchtbaarheidssymbool<br />
in westelijk <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong>. In het voorgaande is omstandig aan de orde geweest hoe de<br />
bootsymboliek – als middel <strong>van</strong> expressie – op de eilanden wordt gebruikt om de stichting <strong>van</strong> het<br />
gezin en de samenleving weer te geven. In beide gevallen staat de boot voor een vrouw waarin, na de<br />
conceptie, nieuw leven in een sfeer <strong>van</strong> koelte kan gedijen en tot ontwikkeling komen. Uit haar<br />
ontspruiten de kinderen <strong>van</strong> het gezin, de leden <strong>van</strong> de samenleving. In essentie kunnen we de boot<br />
zelfs met een baarmoeder vergelijken, iets waaraan het bootmotief op de beelden lijkt te refereren. De<br />
20
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
situering <strong>van</strong> het motief ter hoogte <strong>van</strong> de onderbuik op diverse luli zou hierdoor kunnen worden<br />
verklaard en ook de vorm waarin het op veel beelden is weergegeven – met sterk naar binnen<br />
gekrulde stevens – wordt zo begrijpelijk.<br />
Rood<br />
De kleur rood waarin het motief op de onderbuik <strong>van</strong> sommige luli is geschilderd, verwijst eveneens<br />
naar groei en nieuw leven. Deze kleur heeft op de eilanden een dubbele betekenis. Rood, gebruikt in<br />
een context <strong>van</strong> oorlog, verwijst naar een toestand <strong>van</strong> ‘hitte’, de sfeer waarin dodelijke vermogens<br />
dominant zijn. In een door koelte gedomineerde context staat rood – geassocieerd met<br />
menstruatiebloed – echter voor het tegenovergestelde.<br />
Boom<br />
De verwijzing naar vruchtbaarheid komt ook naar voren uit het tweede prominent aanwezige<br />
versieringsmotief: de boom. Soms is de stammoeder uitgebeeld tegen de achtergrond <strong>van</strong> een<br />
hoogoprijzende boom en een veelheid aan bladeren (1476-11 en 9) die als symbool <strong>van</strong> nieuw leven<br />
kunnen worden opgevat. Bij enkele beelden lijkt ze zelfs vergroeid met de vegetatie. Illustratief<br />
hiervoor is de luli, RMV 1476-12. De eerste vrouwelijke voorouder wordt door het motief voorgesteld<br />
als deel <strong>van</strong> een boom. Dit is een wijze <strong>van</strong> representeren die we ook tegenkomen in de lokale<br />
scheppingsmythen waarin een huwelijk plaatsvindt tussen een immigrant en een meisje <strong>van</strong> het eiland<br />
– de stammoeder – dat als het ware nog met één been in de natuur staat. Het meisje wordt door dit<br />
florale beeld bestempeld tot bron <strong>van</strong> vruchtbaarheid.<br />
Abstract<br />
De abstract vormgegeven luli zijn in feite niet veel meer dan een combinatie <strong>van</strong> de beide<br />
vruchtbaarheidssymbolen boot en boom. Opvallend is dat beide motieven vrijwel steeds volgens<br />
hetzelfde stramien zijn aangebracht: de boom rijst op uit de boot. Het idee <strong>van</strong> een baarmoeder<br />
waaruit nieuw leven ontspruit, krijgt hiermee nog duidelijker gestalte. Een typerend voorbeeld is RMV<br />
1476-8, een luli <strong>van</strong> Lakor, waarbij de ajour gesneden vegetatie hoog boven de boot uittorent. Slechts<br />
uit de aan weerszijden <strong>van</strong> het boommotief aangebrachte, opgestoken handen kan nog worden<br />
afgeleid dat het beeld een menselijk wezen voorstelt.<br />
RMV 1476-8<br />
Gemengd<br />
De luli-beelden die wij als een mengvorm beschouwen, tonen meer dan eens een bootvorm waaruit<br />
een vrouwfiguur, al dan niet als onderdeel <strong>van</strong> een floraal motief, oprijst. De stammoeder is hiermee<br />
onderdeel <strong>van</strong> het patroon, zoals aanwezig bij de abstracte luli, en representeert op prachtige wijze<br />
het nieuwe, ontluikende leven. Onze indruk is dat een realistisch weergegeven stammoeder door de<br />
houding <strong>van</strong> haar armen dit patroon eveneens uitbeeldt. De opgeheven, enigszins zijwaarts gestrekte<br />
armen kunnen wij opvatten als de basislijn <strong>van</strong> een boot, waaruit de stammoeder ontspruit. De<br />
detaillering <strong>van</strong> de abstracte luli (RMV 1476-8) met aan weerszijden aangebrachte handen<br />
ondersteunt deze gedachte.<br />
Al met al laten de luli-beelden zien dat men de stammoeder boven alles associeert met een<br />
levengevende potentie. Voor de leden <strong>van</strong> de afstammingsgroep fungeert zij traditioneel als een<br />
belangrijke bron <strong>van</strong> oorsprong: de vruchtbaarheid <strong>van</strong> de vrouwelijke groepsleden wordt op haar<br />
teruggevoerd.<br />
21
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
Status<br />
Veel beelden tonen daarnaast evenwel nog een geheel ander aspect <strong>van</strong> de eerste vrouwelijke<br />
voorouder. Als stichtster <strong>van</strong> een matrilineaire afstammingsgroep fungeert ze namelijk ook als een<br />
vertegenwoordiger <strong>van</strong> de groep. Ze vervult een belangrijke symboolfunctie.<br />
In deze hoedanigheid draagt ze de status <strong>van</strong> de afstammingsgroep uit, iets dat we bij de realistisch<br />
vormgegeven luli onder meer terugzien in de versierselen waarmee de figuur <strong>van</strong> de stammoeder is<br />
getooid. Zo zijn sommige beelden voorzien <strong>van</strong> een gouden hoofdtooi die aangeeft dat de draagster –<br />
en met haar de groep – behoort tot de marna, de lokale adelstand. Daarnaast is op diverse luli (RMV<br />
1476-11) een halssieraad zichtbaar dat in het Moluks Maleis mas tanduk (‘gouden horens’) wordt<br />
genoemd. Zoals alle gouden sieraden in westelijk <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong> stelt de mas tanduk een<br />
jachttrofee voor, waarmee aanzien wordt tentoongespreid.<br />
Tempeltje<br />
Traditioneel stond een luli-beeld op veel eilanden in een centraal gelegen tempeltje dat<br />
groepseigendom was. Na het opgaan <strong>van</strong> meerdere, oorspronkelijk solitair wonende<br />
afstammingsgroepen in grotere dorpen verhuisden de luli vaak naar een woonhuis. Van Leti weten we<br />
dat dit in een aantal gevallen het stamhuis <strong>van</strong> de oudste <strong>van</strong> vier matrilinies was. De situatie op het<br />
nabijgelegen Lakor zal hier<strong>van</strong> niet veel hebben afgeweken.<br />
Plankbeelden <strong>van</strong> Damar<br />
Een geheel eigen variant <strong>van</strong> stamouderbeelden was op het eveneens matrilineair georganiseerde<br />
Damar te vinden. Hoewel volledige zekerheid ontbreekt, menen we te kunnen stellen dat de stichtsters<br />
<strong>van</strong> de afstammingsgroepen op dit eiland tot de intrede <strong>van</strong> het christendom door plankbeelden <strong>van</strong><br />
ongeveer een meter hoogte werden voorgesteld (RMV 1476-5 en 5a).<br />
Vrouwelijk<br />
In het algemeen domineren op de planken waarop de vrouwfiguur is te vinden de florale<br />
voorstellingen, in combinatie met een – soms zeer gestileerd weergegeven – bootmotief met naar<br />
binnen gekrulde stevens. Zoals ook bij de luli-beelden het geval is, rijst bij dit bootmotief midscheeps<br />
een boomachtige figuur op.<br />
Op diverse aan vrouwen gewijde plankbeelden zijn hele series <strong>van</strong> met elkaar verbonden en direct<br />
boven elkaar geplaatste bootachtige vormen aanwezig. Boven op de planken keert het motief, vaak<br />
gestileerd en in ajour gesneden, terug (RMV 1476-5). Onze indruk is dat men het bootmotief op de<br />
plankbeelden <strong>van</strong> Damar op dezelfde wijze toepaste als bij de luli <strong>van</strong> Lakor: het stelde de<br />
stammoeder voor als bron <strong>van</strong> vruchtbaarheid.<br />
Mannelijk<br />
Interessant is dat op Damar, naast aan vrouwen gewijde plankbeelden, ook exemplaren voorkwamen<br />
met een `mannelijk' decoratiepatroon. Een inmiddels beroemd voorbeeld daar<strong>van</strong> is het mannelijke<br />
plankbeeld in de collectie <strong>van</strong> het Tropenmuseum te Amsterdam waarop motieven zijn aangebracht<br />
die aan jachtsuccessen refereren. Te zien is een serie boven elkaar geplaatste (karbouwen)horens,<br />
zoals die vroeger, bevestigd aan staken, op diverse eilanden in westelijk <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong> het<br />
aanzien <strong>van</strong> de afstammingsgroepen uitdroegen.<br />
22
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
Staak met karbouwenhorens waarmee vroeger de status <strong>van</strong> een afstammingsgroep werd uitgedragen, Babar 1913.<br />
Hoogstwaarschijnlijk beeldde dit motief de dodelijke vermogens uit <strong>van</strong> de op de plank aanwezige<br />
figuur: de stamvader.<br />
Waar de plankbeelden op Damar precies waren opgesteld, weten we niet. De bronnen geven aan dat<br />
ze zowel buitens- als binnenshuis waren gesitueerd. In het laatste geval ging het waarschijnlijk om het<br />
‘oudste huis’ <strong>van</strong> een afstammingsgroep.<br />
Tanimbarese familie-altaren<br />
Omtrent de plaats <strong>van</strong> de wereldberoemde Tanimbarese plankbeelden, tavu, bestaat geen enkele<br />
onzekerheid: deze waren, als dragend onderdeel <strong>van</strong> de fysieke constructie, gewoonlijk recht<br />
tegenover de ingang <strong>van</strong> een stamhuis gesitueerd. Alleen de onderkomens <strong>van</strong> adellijke families<br />
waren ermee uitgerust; de rijk gedecoreerde objecten straalden de roem en glorie <strong>van</strong> de betrokken<br />
families uit.<br />
Oorsprong<br />
De plankbeelden werden tot in het begin <strong>van</strong> de 20e eeuw in de Tanimbar-archipel gesneden. De<br />
hoogte was gemiddeld anderhalve meter en vaak was de basisvorm een staande mensfiguur met<br />
gespreide armen (RMV 2235-1a).<br />
23
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
De naam tavu, waaronder de sculpturen bekend zijn, werd gebruikt op het noordoostelijke eiland<br />
Fordate. De betekenis <strong>van</strong> de term is te herleiden tot begrippen als ‘begin’ en ‘oorsprong’. De<br />
benaming refereert aan de stichtende voorouders, als oorsprong <strong>van</strong> de familie, en aan de tijden<br />
waarin zij – soms nog in de gedaante <strong>van</strong> een dier – leefden en prestigieuze familie-erfstukken<br />
bemachtigden. In de decoraties komen deze aspecten eveneens tot uiting.<br />
Gemeenschappelijke zetel<br />
In tegenstelling tot de hierboven besproken beelden <strong>van</strong> Lakor en Damar, representeerde een tavu<br />
gewoonlijk geen specifieke stamouder, maar was het plankbeeld gewijd aan zowel de mannelijke als<br />
vrouwelijke stichters <strong>van</strong> een familie. Door de situering <strong>van</strong> schedels, nekwervels en beeldjes <strong>van</strong><br />
latere voorouders, walut geheten, op een balk boven de tavu, was het plankbeeld in feite echter de<br />
gemeenschappelijke zetel <strong>van</strong> alle overledenen <strong>van</strong> een verwantengroep, gerekend via de mannelijke<br />
lijn. Er was sprake <strong>van</strong> een soort familie-altaar waar het hoofd <strong>van</strong> de groep, als dat nodig was, kon<br />
offeren aan alle overleden familieleden tezamen en alle in de groep aanwezige voorouderlijke kracht<br />
kon oproepen. Om daarbij het hoofd een zitplaats te bieden was aan sommige tavu een bankje<br />
bevestigd.<br />
Tanimbarees familiehoofd, zittend voor de tavu, in het begin <strong>van</strong> de 20e eeuw.<br />
Tavu en luli<br />
Wat betreft de vormgeving tonen de Tanimbarese plankbeelden interessante raakvlakken met de lulibeelden<br />
<strong>van</strong> Lakor. Bij beide soorten sculpturen is namelijk sprake <strong>van</strong> vergelijkbare uitersten. Net als<br />
bij de luli-beelden kan het bij de tavu aan de ene kant gaan om een vrij realistisch vormgegeven<br />
menselijke gedaante, versierd met diverse ornamenten (RMV 2235-1), terwijl er anderzijds<br />
plankbeelden bestaan die volledig worden gedomineerd door de aangebrachte versieringsmotieven,<br />
waarbij de mensfiguur als het ware is opgelost in de ornamentiek (RMV 3600-3965). Evenals bij de<br />
luli-beelden komen tussen de realistisch en meer abstract vormgegeven familie-altaren diverse<br />
mengvormen voor.<br />
Versieringsmotieven<br />
Het meest dominante versieringsmotief op de tavu is ongetwijfeld de spiraalvorm. Deze is op vrijwel<br />
alle Tanimbarese plankbeelden aanwezig. Naast spiraalmotieven zijn, zoals al opgemerkt, soms<br />
afbeeldingen <strong>van</strong> de stichtende voorouders en de door hen vergaarde familie-erfstukken op de tavu te<br />
vinden. De voorouders kunnen daarbij zowel door een mens- als dierfiguur worden weergegeven.<br />
Bij deze laatste voorstellingswijze gaat het vaak om hanen, honden en visachtige wezens. Deze<br />
dieren associeert men in de Tanimbar-archipel – net als op veel andere plaatsen in <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong><br />
– met jagers en krijgers, de mannen die de reputatie <strong>van</strong> een familiegroep hoog dienen te houden. De<br />
symbolische betekenis <strong>van</strong> de dierfiguren sluit nauw aan bij de vaak voorkomende, veelal zeer<br />
gestileerde voorstellingen <strong>van</strong> nautilus-schelpen. Vroeger fungeerde dit type schelp op de eilanden als<br />
een belangrijk statussymbool waarmee men gesnelde koppen uitbeeldde. Naast dergelijke<br />
symbolische representaties zijn op diverse plankbeelden bovendien meer tastbare ‘jachttrofeeën’ te<br />
vinden: zo kunnen in de tavu gespijkerde tanden <strong>van</strong> verslagen vijanden eveneens getuigen <strong>van</strong> de<br />
glorie <strong>van</strong> de betrokken familiegroep.<br />
24
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
De afgebeelde familie-erfstukken, vergaard door de eerste voorouders, zijn meestal gouden borst- en<br />
oorhangers, lokaal bekende sieraden, elk met een eigennaam. Vanouds spelen deze kostbaarheden<br />
een belangrijke rol in de Tanimbarese cultuur, variërend <strong>van</strong> opsmuk tot bruidsprijsgoederen. De<br />
intrensieke betekenis <strong>van</strong> de objecten is op Tanimbar gelijk aan de functie die zij elders in de Zuidoost-Molukken<br />
hebben: ook hier is sprake <strong>van</strong> het sieraad als een ver<strong>van</strong>gend zege-teken waarmee<br />
het aanzien <strong>van</strong> de familiegroep wordt uitgedragen.<br />
‘Grootse daden’<br />
Ofschoon zij in diverse opzichten op de luli <strong>van</strong> Lakor lijken, staan de Tanimbarese familie-altaren<br />
door de gekozen siermotieven overduidelijk in het teken <strong>van</strong> een andere maatschappelijke waarde.<br />
Niet vruchtbaarheid, maar status is de dominante factor. Dit is een verschil dat uiteraard niet los kan<br />
worden gezien <strong>van</strong> de diversiteit in sociale organisatie op de eilanden. Draagt deze op Lakor een<br />
matrilineair karakter, met een overheersende rol voor de stammoeder als bron <strong>van</strong> vruchtbaarheid, in<br />
de Tanimbar-archipel verloopt de afstamming via de mannelijke lijn en zijn de ‘grootse daden’ <strong>van</strong> de<br />
stamvaders in veel plankbeelden vereeuwigd. Hoewel uitgegroeid tot een altaar voor alle<br />
voorouderlijke kracht, representeerde de tavu in oorsprong waarschijnlijk slechts de eerste mannelijke<br />
voorouder.<br />
Dorpsstichters <strong>van</strong> Kai<br />
Een laatste variant in de vormgeving <strong>van</strong> Zuidoost-Molukse beelden <strong>van</strong> stamouders vinden we op de<br />
Kai-eilanden. Traditioneel was midden in het dorp, bij een grote offersteen, de beeltenis <strong>van</strong> de<br />
stichter en beschermer <strong>van</strong> de dorpsgemeenschap te vinden. Van dergelijke beelden, in de lokale taal<br />
sedeu geheten, zijn helaas niet erg veel exemplaren bewaard gebleven. Uit de bronnen komt naar<br />
voren dat <strong>van</strong> een vooroudercultus, zich manifesterend in de vorm <strong>van</strong> beelden, op veel Kai-eilanden<br />
begin 20 e eeuw al niet veel meer restte.<br />
Niettemin weten we uit beschrijvingen en bewaard gebleven museumexemplaren hoe de sedeu er uit<br />
hebben gezien. De beelden konden <strong>van</strong> hout of steen zijn en stelden meestal de eerste mannelijke<br />
voorouder voor – op Kai bestaat een met Tanimbar vergelijkbare maatschappelijke organisatie. De<br />
stamouder was staande of in hurkhouding weergegeven en sommige sedeu waren <strong>van</strong> een wapen<br />
voorzien. Een voorbeeld <strong>van</strong> dit laatste toont een in de Leidse collectie aanwezige figuur (RMV 66-<br />
32), welke dateert uit het midden <strong>van</strong> de 19 e eeuw.<br />
Werwat<br />
Ook de eerdergenoemde sculptuur Werwat, voor het RMV verzameld door de militair-collectionneur<br />
Gooszen, is waarschijnlijk een sedeu. Hoewel Gooszen het beeld aanleverde zonder enige<br />
documentatie, weten we toch iets <strong>van</strong> de omgeving waarin het heeft gefunctioneerd. Voordat Gooszen<br />
– of een <strong>van</strong> zijn ondergeschikten - namelijk zijn verzamelactiviteiten op Kai ontplooide, bezochten<br />
diverse onderzoekers de standplaats <strong>van</strong> Werwat en berichtten zij over het beeld.<br />
Eind 19 e eeuw stond de figuur op de berg Masbait, naast een heilige steen, in wat eens het centrum<br />
<strong>van</strong> het dorpje Gelanit op Kai Kecil was. De naam Werwat waarnaar het luisterde, zou zijn opgebouwd<br />
uit de elementen ‘water’ (wer) en ‘steen’ (wat). De sculptuur zou de eerste voorouder en beschermer<br />
<strong>van</strong> de inwoners <strong>van</strong> Gelanit voorstellen. Ook vernamen de onderzoekers dat indien men Werwat <strong>van</strong><br />
zijn plaats zou verwijderen – iets wat Gooszen rond 1912-13 moet hebben gedaan – dit het einde <strong>van</strong><br />
Gelanit zou betekenen. De bevolking zou uitsterven en alles zou te gronde worden gericht.<br />
25
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
Het beeld is ruim anderhalve meter hoog, eenvoudig gesneden, met de armen kruiselings voor de<br />
buik, en slechts gedecoreerd met de afbeelding <strong>van</strong> een vogel. Onder de buik bevindt zich de voor<br />
offers bestemde holte, die met een schuif kan worden afgesloten.<br />
RMV 1889-2<br />
Interessant is dat de meningen over de sekse <strong>van</strong> Werwat uiteenlopen. Aangezien het beeld is<br />
voorzien <strong>van</strong> borsten, ging het volgens sommige bronnen om een vrouw, terwijl andere informanten<br />
het desondanks voor een mannelijke figuur hielden.<br />
Dochter<br />
Tijdens een studiereis in 1911-’12 fotografeerde Burger de sculptuur op zijn standplaats, waar het<br />
werd geflankeerd door een kleiner beeld, gesneden in dezelfde stijl en eveneens voorzien <strong>van</strong><br />
borsten.<br />
Links: Beeld <strong>van</strong> Werwat, geflankeerd door zijn of haar dochter, in 1911/12 gefotografeerd in het rituele centrum <strong>van</strong> het dorp<br />
Gelanit op Kai Kecil. Rechts RMV 1889-15.<br />
De indruk bestaat dat Werwat in het oude dorpscentrum <strong>van</strong> Gelanit werd vergezeld door een<br />
beeltenis <strong>van</strong> zijn of haar dochter. Ook dit beeld is door de verzamelactiviteiten <strong>van</strong> Gooszen<br />
uiteindelijk in de RMV-collectie beland (RMV 1889-15).<br />
Eigenaren en bewakers<br />
Een aparte groep beelden die we in dit hoofdstuk behandelen, representeert geen ‘eerste voorouders’<br />
in eigenlijke zin, maar stelt wezens voor die nauw met hen waren verbonden. Het gaat hierbij om<br />
‘verre voorouders’ die als verwanten <strong>van</strong> de stamouders zijn te beschouwen, en om leden <strong>van</strong> de<br />
samenleving die als helpers <strong>van</strong> de stichters optraden. Vertegenwoordigers <strong>van</strong> beide categorieën<br />
waren door middel <strong>van</strong> beelden op de eilanden aanwezig.<br />
Verre verwanten<br />
Verre voorouders die gelieerd waren aan de stamouders, konden op verschillende manieren zijn<br />
uitgebeeld. Betrof het wezens verbonden met de stammoeder, dan stond de vormgeving gewoonlijk in<br />
26
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
het teken <strong>van</strong> vruchtbaarheid. Ging het om familie <strong>van</strong> de eerste mannelijke voorouder, dan straalde<br />
de uitbeelding – soms onzichtbaar voor westerlingen- vaak kracht en grootsheid uit.<br />
In het algemeen wordt een stammoeder sterk geassocieerd met de aarde - als bron <strong>van</strong> alle<br />
vruchtbaarheid - en dienovereenkomstig afgeschilderd als iemand die de eilandbodem – als ware het<br />
een plant - is ontstegen. In diverse scheppingsmythen bijvoorbeeld, is haar lichaam met bladeren<br />
overdekt - de luli <strong>van</strong> Lakor zijn in dit verband goede voorbeelden.<br />
In de ogen <strong>van</strong> de eilanders behoort de stammoeder samen met haar verwanten tot een categorie <strong>van</strong><br />
wezens die de eilanden, voorafgaand aan de mens, bewoonden en de eigenlijke ‘eigenaren <strong>van</strong> de<br />
aarde’ zijn. Bij het aanleggen <strong>van</strong> een nieuwe tuin vraagt men deze eigenaren om toestemming voor<br />
het gebruik <strong>van</strong> het land en offert men aan hen voor de groei <strong>van</strong> het gewas. Hiervoor werd op veel<br />
eilanden een speciale offersteen - als symbool <strong>van</strong> de aarde - gebruikt, buiten het dorp bij de velden<br />
gelegen; vroeger werden de ‘eigenaren <strong>van</strong> de aarde’ ook wel in steen uitgebeeld (RMV 1971-347).<br />
Om de tuinproducten tegen diefstal te beschermen deed men in veel eilandculturen eveneens een<br />
beroep op verre verwanten, maar dan <strong>van</strong> de kant <strong>van</strong> de stamvader. Langs de velden, op goed<br />
zichtbare locaties, plaatste men dierfiguren die deze verwanten en de hen toegeschreven krachten<br />
uitbeeldden. Daarnaast waren – bijvoorbeeld op Babar en Tanimbar – gevorkte boomtakken of delen<br />
<strong>van</strong> boomstammen in gebruik, voorzien <strong>van</strong> een grof gesneden gezicht. De boodschap was duidelijk<br />
voor de goede verstaander: bij diefstal zou de voorouder hard optreden.<br />
Babarees beeld <strong>van</strong> een 'verre voorouder'. Deze beelden plaatste men bij de velden om de landbouwproducten tegen diefstal te<br />
beschermen.<br />
Helpers<br />
Op vrijwel alle eilanden waren ook helpers <strong>van</strong> de stichtende voorouders in de vorm <strong>van</strong> beelden<br />
aanwezig. In veel gevallen ging het hierbij om de bewaker <strong>van</strong> de ingang <strong>van</strong> een dorp; tot het<br />
takenpakket <strong>van</strong> deze assistent behoorde gewoonlijk ook de functie <strong>van</strong> oorlogsleider. In veel dorpen<br />
werd deze helper beschouwd als een ‘verlengstuk’ <strong>van</strong> de stamvader. Hij trad op in zijn naam en de<br />
dodelijke vermogens <strong>van</strong> de stamvader waren in zijn beeltenis zichtbaar. Zowel op de oostelijke als<br />
westelijke eilanden was de sculptuur <strong>van</strong> de dorpsbewaker vaak opgesteld bij de ingang <strong>van</strong> het dorp,<br />
soms samen met een beeld <strong>van</strong> zijn echtgenote.<br />
27
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
7. Latere voorouders<br />
Zijn de beelden <strong>van</strong> eerste voorouders (en hun assistenten) door hun aard slechts in geringe<br />
hoeveelheden gemaakt, dit geldt niet voor de kleinere sculpturen <strong>van</strong> latere voorouders. Van sommige<br />
Zuidoost-Molukse eilanden zijn enige tientallen exemplaren in de museumcollectie aanwezig. De<br />
beeldjes zijn grofweg te verdelen in twee categorieën: figuren die een vaste standplaats hadden en<br />
beeldjes welke op het lichaam of in een tas werden meegedragen. Van beide categorieën zullen we<br />
enkele karakteristieke voorbeelden uit westelijk en oostelijk <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong> behandelen.<br />
Westelijk <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong><br />
Door hun esthetische kwaliteiten zijn vooral de voorouderbeeldjes afkomstig uit westelijk <strong>Maluku</strong><br />
<strong>Tenggara</strong> bekend geworden. In het bijzonder de figuren die hier een vaste standplaats hadden, zijn<br />
door hun vormgeving al vrij vroeg verzameld. Over deze beelden is daarom relatief veel informatie<br />
beschikbaar.<br />
Identiteit<br />
In veel gevallen weerspiegelden de beeldjes de identiteit <strong>van</strong> een overledene. Geslacht en<br />
persoonlijkheidskenmerken kunnen zijn verwerkt en soms is ook het beroep of een specialiteit <strong>van</strong> de<br />
dode weergegeven. Op Babar is bijvoorbeeld een beeldje <strong>van</strong> een ijzersmid verzameld, gesneden<br />
rondom een vooraf in het hout geslagen spijker, de smid tonend met het ijzer in zijn handen.<br />
Kasten<br />
Op plaatsen waar een kastenstelsel bestond (zoals op Leti en omstreken) gaven de beeldjes<br />
gewoonlijk de stand aan waartoe de overledene behoorde. Jacobsen (1896: 139) rapporteerde in zijn<br />
reisverslag over Leti, waar hij in 1888 verbleef, uitgebreid over dit onderwerp. In woord en beeld geeft<br />
hij aan dat leden <strong>van</strong> de hoogste kaste, de marna, zijn uitgebeeld met oorhangers en hoofdsieraden<br />
die ‘an Bischofsmützen erinnern‘. Met dit laatste bedoelt Jacobsen ongetwijfeld de gouden<br />
hoofdtooien die ook bij de bespreking <strong>van</strong> de luli-beelden al ter sprake kwamen en in onder meer de<br />
Leti-groep dienst doen als onderscheidingsteken.<br />
Vrouw <strong>van</strong> Sermata, behorend tot de adelstand. Haar gouden hoofdtooi doet dienst als onderscheidingsteken.<br />
Volgens Jacobsen werden de leden <strong>van</strong> de laagste stand (ate, de slaven) meestal zonder sieraden<br />
verbeeld en leden <strong>van</strong> de tussenstand (wusuru) met oorhangers in combinatie met een verentooi. Dit<br />
laatste zou dan uitsluitend mannen betreffen, daar een verenversiering duidt op een rol als krijger.<br />
Sekse<br />
Uit diverse bronnen valt af te leiden dat op Leti de houding waarin de benen werden uitgebeeld seksegebonden<br />
was. Overleden mannen verbeeldde men met opgetrokken benen, in hurkhouding, en<br />
overleden vrouwen met de benen gekruist in wat wel de bersila-houding wordt genoemd. Van<br />
28
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
omliggende eilanden is bekend dat men hierin minder consequent was. Wel zijn de ‘gewone’<br />
voorouders vrijwel overal zittend of gehurkt verbeeld.<br />
Christelijke figuren<br />
Markant is dat sommige beeldjes, gesneden tijdens de periode <strong>van</strong> overgang naar het protestantisme,<br />
de christelijke identiteit <strong>van</strong> de overledene weerspiegelen. In 1895 maakte Van Hoëvell (135) hierover<br />
de volgende opmerking: ‘Auch die Christen auf diesen Inseln verfertigen noch immer diese Figuren,<br />
jedoch dann mehr modernisirt, bemalt, bekleidet, mit hohen Hüten auf dem Kopf und auf Stühlen<br />
sitzend’. Van Hoëvell illustreerde zijn opmerking met tekeningen <strong>van</strong> beelden die hij verzamelde in<br />
het dorp Jerusu op Roma; vergelijkbare beelden zijn in de collectie <strong>van</strong> het RMV te vinden (RMV<br />
3109-1). Ook uit deze ‘moderne’ beeldjes spreekt de status <strong>van</strong> de overledenen. Door christen te<br />
worden, kwam men in zeker opzicht op gelijke voet met de Nederlandse overheerser en<br />
onderscheidde men zich in superieure zin. Het beschilderen en kleden <strong>van</strong> de beelden stond echter<br />
niet in directe relatie tot het christendom. Op veel eilanden was men <strong>van</strong> oudsher gewoon de beelden<br />
te voorzien <strong>van</strong> kleuren (of gekleurde motieven) en kleding (zie ook onder).Veel typerender zijn in dit<br />
verband de uitbeeldingen <strong>van</strong> overledenen met hoeden en gezeten op westerse stoelen. Hoed en<br />
stoel fungeerden in hun tijd als ’moderne’ onderscheidingstekens.<br />
‘Huisstichter’<br />
Hoewel behorend tot de ‘latere voorouders’ waren er op alle eilanden nakomelingen <strong>van</strong> stamouders<br />
die op een lager niveau als ‘stichters’ optraden en om deze reden na hun dood op bijzondere wijze<br />
zijn verbeeld. Voorbeelden hier<strong>van</strong> zijn de sculpturen <strong>van</strong> Leti, die de grondleggers representeren <strong>van</strong><br />
families die ooit gezamenlijk een huis bewoonden. Hierbij plaatste men de voorouderfiguren op - vaak<br />
prachtig bewerkte – zuilen. Als illustratie kan een beeldje dienen, dat eind 19 e eeuw op het eiland<br />
werd verzameld door de reeds genoemde Van Hoëvell. De ‘huisstichter’ is gezeten op een ronde<br />
houten zuil <strong>van</strong> ruim een halve meter hoogte (RMV 776-68) en behartigde volgens de verzamelaar de<br />
belangen <strong>van</strong> alle huisbewoners. (Van Hoëvell 1895: 134.)<br />
Standplaatsen<br />
De plek waar de beeldjes werden opgesteld, varieerde. In de Babar-archipel plaatste men ze<br />
overwegend in grotten in de buurt <strong>van</strong> het dorp. Hier, in het schemerduister, onderhielden de<br />
dorpelingen de band met de ‘schaduwen’ <strong>van</strong> hun voorouders. Slechts bij het grote<br />
vruchtbaarheidsritueel, het porka-feest, werden de beelden uit de grotten gehaald. De viering <strong>van</strong> dit<br />
feest vereiste de aanwezigheid in het dorp <strong>van</strong> alle leden <strong>van</strong> de gemeenschap, zowel de levenden<br />
als de doden. De laatsten kregen hierbij, in de vorm <strong>van</strong> de beelden, een plaats in het dorpscentrum.<br />
Meer naar het westen, op Leti, Moa en Lakor bijvoorbeeld, stonden de voorouderfiguren veelal op de<br />
huiszolder, soms gegroepeerd in een model <strong>van</strong> een boot (RMV 3090-3). Hier ‘lokte’ men de<br />
‘schaduw’ <strong>van</strong> een overledene in een nieuw vervaardigd beeldje door het op een gouden plaat te<br />
leggen en vervolgens naar de zolder te dragen. Op Roma, Damer en Kisar bestond een vergelijkbare<br />
situatie. De ‘schaduwen’ konden ook de huiszolder bereiken via openingen in de gevel of via speciaal<br />
voor dit doel aangebrachte luikjes.<br />
‘Naamgenoot’<br />
Niet alle beeldjes hadden echter een vaste standplaats. Van doden met wie een speciale band<br />
bestond (in het bijzonder de ‘naamgenoot’, de voorouder waarnaar iemand was vernoemd) maakte<br />
men, naast het beeldje dat in een grot of op zolder werd geplaatst, vaak nog een extra exemplaar,<br />
bedoeld om bij zich te dragen. Deze beeldjes hadden een aparte soortnaam (op Leti bijvoorbeeld<br />
rusna) en zijn slechts enkele centimeters groot (RMV 1139-9). Ze zijn vervaardigd <strong>van</strong> uiteenlopende<br />
materialen, zoals hout, ivoor en karbouwenhoorn. Er is zelfs sprake <strong>van</strong> het bestaan <strong>van</strong> figuurtjes <strong>van</strong><br />
goud en zilver.<br />
Hardheid<br />
Anders dan bij de op zolders en in grotten geplaatste beelden was bij dit kleine type de hardheid <strong>van</strong><br />
het materiaal erg belangrijk. Dit criterium had alles te maken met het gebruik als ‘krijgsamulet’. Men<br />
maakte de beeldjes om ze mee te dragen bij het voeren <strong>van</strong> oorlog. De krijgers droegen ze aan een<br />
ketting of in een korfje om de hals, of in een gordel om het lichaam. De beeldjes representeerden de<br />
mannelijke voorouders die hen in staat moesten stellen hun vijanden te doden.<br />
In de hardheid <strong>van</strong> de beeldjes kwam de grote reputatie <strong>van</strong> de hulpverlenende voorouders tot uiting.<br />
Op de eilanden is hardheid een symbool <strong>van</strong> de kracht en onoverwinnelijkheid <strong>van</strong> een krijger. In<br />
29
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
liederen worden de krijgers vaak met harde houtsoorten vergeleken, en ook in andere materiële<br />
cultuuruitingen kwam deze relatie tot uiting. Zo werden de beelden die de vroegere hemelgodheid –<br />
een ‘groot jager’- voorstellen, op diverse eilanden aangeduid met de soortnaam aitiehra, een term die<br />
letterlijk ‘hard hout’ betekent (zie ook onder).<br />
Aankleding<br />
De dodelijke vermogens <strong>van</strong> de voorouders konden eveneens tot uitdrukking komen in de rode lapjes<br />
geïmporteerde stof waarmee sommige beeldjes waren ‘aangekleed’. Het rood <strong>van</strong> de lapjes houdt<br />
verband met de dubbele betekenis die men in <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong> aan de kleur toekent. Enerzijds<br />
refereert rood in een context <strong>van</strong> ‘koelte’ aan vruchtbaarheid en nieuw leven (zie de luli). Anderzijds<br />
verwijst de kleur in een context <strong>van</strong> oorlog (‘hitte’) naar de dodelijke kracht <strong>van</strong> krijgers. Deze laatsten<br />
droegen daarom tijdens de strijd vaak een rode band <strong>van</strong> geïmporteerde stof om het hoofd. Lokaal<br />
gemaakte weefsels werden nooit gebruikt om ‘hitte’ uit te dragen; dergelijke doeken associeert men<br />
met ‘koelte’. In plaats <strong>van</strong> rode lappen stof werd ook wel gebruik gemaakt <strong>van</strong> via de VOC verkregen<br />
basta-doeken, bedrukt met rode patronen (RMV 1241-321).<br />
Oostelijk <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong><br />
De uitbeelding <strong>van</strong> ‘latere voorouders’ op de oostelijke eilanden komt op hoofdpunten overeen met<br />
hetgeen we met betrekking tot westelijk <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong> hebben gezien. Ook hier valt een<br />
onderscheid te maken tussen voorouderbeelden met en zonder vaste standplaats, terwijl ook de wijze<br />
waarop de twee categorieën beelden in de samenleving functioneerden, grote overeenkomsten<br />
vertoont.<br />
Verschillen<br />
Verschillen zijn er echter ook. Op de eerste plaats de vormgeving, die in oostelijk <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong> in<br />
het algemeen minder gedetailleerd en wat robuuster was. Verfijnd houtsnijwerk als <strong>van</strong> Leti of Lakor<br />
viel op Tanimbar, Kai en Aru nauwelijks waar te nemen. Een tweede verschil is dat de beeldjes <strong>van</strong><br />
latere voorouders met een vaste standplaats niet alleen <strong>van</strong> hout, maar ook <strong>van</strong> steen konden zijn<br />
gemaakt. Vooral het zachte, alom aanwezige koraalsteen werd hiervoor gebruikt. Een laatste verschil<br />
betreft de kleine ‘meeneembeeldjes’, die in het westen <strong>van</strong> de regio dienst deden als krijgsamuletten.<br />
In oostelijk <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong> waren, naast deze met dodelijke ‘hitte’ geassocieerde mannelijke<br />
figuurtjes, ook draagbare vrouwelijke beeldjes aanwezig. Ze waren eigendom <strong>van</strong> vrouwen, die ze in<br />
een mand bij zich droegen, en dienden waarschijnlijk de vruchtbaarheid <strong>van</strong> de eigenaressen te<br />
bevorderen. Genoemde overeenkomsten en verschillen zullen we illustreren aan de hand <strong>van</strong> de<br />
cultuur <strong>van</strong> Tanimbar, waar beelden <strong>van</strong> latere voorouders op grote schaal werden gemaakt, en<br />
waarover we relatief goed zijn geïnformeerd.<br />
Tanimbarese walut<br />
De meest bekende Tanimbarese beeldjes <strong>van</strong> latere voorouders staan bekend onder de naam walut.<br />
Het gaat hierbij meestal om voorouderfiguren <strong>van</strong> enkele decimeters groot (RMV 2235-1c/1d).<br />
Gewoonlijk waren de walut te vinden op de balk boven het familie-altaar tavu of stonden ze opgesteld<br />
op een speciale plaats boven in huis. Evenals op sommige westelijke eilanden waren in de Tanimbararchipel<br />
de huizen voorzien <strong>van</strong> een opening in het dak waardoor de voorouderlijke ‘schaduw’ de<br />
woning kon betreden en zijn/haar intrek kon nemen in het voor hem/haar vervaardigde beeldje.<br />
Walut konden <strong>van</strong> hout of steen zijn en gewoonlijk was de voorouder in een gehurkte houding<br />
uitgebeeld. In veel gevallen steunen de ellebogen hierbij op de knieën, terwijl de opgeheven handen<br />
een offerbakje omklemmen (RMV 1348-22). Het geslacht kon zijn weergegeven en door het<br />
aanbrengen <strong>van</strong> enige summiere details – meestal sieraden - werd soms verwezen naar de status <strong>van</strong><br />
de overledene. Het aantal gedecoreerde voorouderfiguren op Tanimbar is evenwel betrekkelijk<br />
beperkt is gebleven. Interessant is dat men in de periode <strong>van</strong> de overgang tot het christendom op<br />
Tanimbar de beelden voorzag <strong>van</strong> dezelfde onderscheidingstekens als in westelijk <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong>.<br />
Hoofddeksel en stoel dienden kennelijk op alle zuidelijke eilanden de christelijke identiteit <strong>van</strong> de<br />
overledene – en diens bijbehorende superieure maatschappelijke positie - te weerspiegelen (RMV<br />
1296-59).<br />
‘Hete’ beeldjes<br />
Kleine draagbare beeldjes <strong>van</strong> ‘onoverwinnelijke’ mannelijke voorouders waren in allerlei<br />
materiaalsoorten op Tanimbar aanwezig. Men maakte ze onder meer <strong>van</strong> hout, ivoor en zeekoe-been;<br />
30
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
evenals op de westelijke eilanden was het merendeel slechts enkele centimeters groot. De figuurtjes<br />
werden bewaard in speciale tassen die aan de tavu hingen en alleen door de eigenaren mochten<br />
worden aangeraakt – een ‘onbevoegde’ zou door de ‘hitte’ <strong>van</strong> de beeldjes worden gedood. Naast de<br />
beeldjes <strong>van</strong> ‘sterke’ voorouders fungeerde de ‘dodentas’ als opbergplaats voor andere ‘hete’<br />
middelen (voornamelijk wortels en bladeren) en ook de nekwervels <strong>van</strong> de voorouder naar wie de<br />
eigenaar was vernoemd, waren gewoonlijk in de tas aanwezig.<br />
Het meenemen <strong>van</strong> de tas vol voorouderlijke kracht was onontbeerlijk voor het welslagen <strong>van</strong> elke<br />
gevaarlijk geachte onderneming, in het bijzonder een sneltocht of jachtpartij. Bij deze laatste activiteit<br />
droeg men vooral de zogeheten wandrar mee, circa vijf centimeter hoge, uit een enkel stuk hout<br />
gesneden dubbelbeeldjes. De beide voorouderfiguren stelden verre voorvaderen voor met een<br />
indrukwekkende reputatie op jachtgebied.<br />
‘Dode’ moeders<br />
Op Tanimbar waren, naast de mannelijke meeneembeeldjes, ook draagbare figuurtjes <strong>van</strong> vrouwen<br />
aanwezig. Hoewel geen informatie beschikbaar is over de identiteit <strong>van</strong> de uitgebeelde voorouders,<br />
kunnen we aannemen dat waarschijnlijk een relatie heeft bestaan met de zogeheten ‘dode moeders’.<br />
Dit was een bijzondere categorie vrouwelijke voorouders, bestaande uit de overleden ‘moeders’ <strong>van</strong> in<br />
de patrilineaire familiegroep ingehuwde vrouwen. De ‘dode moeders’ ontvingen offers in alle situaties<br />
waarin vruchtbaarheid was geboden. Zo stonden ze, uitgebeeld in steen of hout, onder meer ook op<br />
de tavu, waar men hen om kinderrijkdom verzocht. Voor de hand ligt dat de kleine vrouwelijke<br />
beeldjes, die een vrouw meenam in haar tas, eveneens deze ‘dode moeders’ voorstelden.<br />
31
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
8. Goden verbeeld<br />
In de pre-christelijke tijd stelde men op vrijwel alle eilanden <strong>van</strong> <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong> de kosmos voor als<br />
een samenstel <strong>van</strong> twee categorieën, die meestal ‘boven’ of ‘hemel’ en ‘beneden’ of ‘aarde’ werden<br />
genoemd. Als schepper gold op diverse plaatsen een almachtig mannelijk wezen, dat ergens ver weg<br />
- in of boven het uitspansel - verblijf hield. Vaak weerspiegelde de naam <strong>van</strong> de hoogste godheid zijn<br />
alomvattende totaliteit. Een voorbeeld is de oude Tanimbarese aanduiding Langit Ombak, die ‘Hemel<br />
Aarde’ betekent. Tegenwoordig is de schepper gewoonlijk ingebed in het christelijke geloof en duidt<br />
men hem aan als Tuhan Allah.<br />
Aan de kosmische tweedeling gaf men overal een eigen invulling, waarbij ‘hemel’ en ‘aarde’<br />
gewoonlijk gepersonifieerd werden voorgesteld. Hierbij was de ‘hemel’ een man, in de persoon <strong>van</strong><br />
een hemelse godheid; de ‘aarde’ was een vrouw, in de persoon <strong>van</strong> een aardgodin. Beide partijen<br />
waren verbonden in een kosmisch huwelijk, waarbij de hemelgod met zijn zaad – de regen – de<br />
aardgodin bevruchtte, waardoor onder meer de gewassen tot groei kwamen.<br />
Hoewel eenduidige informatie ten aanzien <strong>van</strong> oostelijk <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong> ontbreekt, lijkt men overal in<br />
de regio door middel <strong>van</strong> symbolen met de hemelgod te hebben gecommuniceerd. De meeste dorpen<br />
hadden een ritueel centrum waar de mannelijke godheid werd uitgebeeld door een houten staak of<br />
paalbeeld; op de westelijke eilanden had hier ook de aardgodin, in de vorm <strong>van</strong> een steen of schelp,<br />
een eigen aanspreekpunt.<br />
Symbolen <strong>van</strong> hemel en aarde<br />
Van de oostelijke eilanden is vooral het rituele centrum <strong>van</strong> de Tanimbarese dorpen beschreven. In<br />
een aantal hooggelegen ‘arendsnesten’ had dit de vorm <strong>van</strong> een boot, waarbij twee hoge met prachtig<br />
beeldhouwwerk versierde stenen soms de voor- en achtersteven voorstelden.<br />
Ritueel dorpscentrum in de vorm <strong>van</strong> een boot, Tanimbar rond 1930.<br />
De dorpsleiding vergaderde in deze centra, waarbij men zich presenteerde als een symbolische<br />
scheepsbemanning, en ook offerde men hier aan de goddelijke machten.<br />
Houten paal<br />
In de buurt <strong>van</strong> de symbolische voorsteven bevonden zich een grote platte offersteen en een paal met<br />
een grof gesneden menselijk gelaat, die Ubila’a of ook wel Duadila’a werd genoemd. Op basis <strong>van</strong><br />
een vergelijking met de meer westelijke eilanden kunnen we aannemen dat deze bewerkte paal de<br />
hemelgodheid voorstelde. 6<br />
Op de westelijk <strong>van</strong> Tanimbar gelegen eilanden Dawera en Dawelor, behorend tot de Babar-archipel,<br />
kon men in het rituele dorpscentrum een simpele, onversierde houten staak met een lengte <strong>van</strong><br />
ongeveer een meter aantreffen. Volgens de eilanders representeerde de staak Leyo Wulol, een naam<br />
die ‘Zon Maan’ betekent en stond voor de personificatie <strong>van</strong> ‘boven’. In liederen werd de godheid<br />
6 Drabbe (1940: 429), kenner <strong>van</strong> de cultuur <strong>van</strong> Tanimbar, ziet een - weliswaar indirect - verband tussen de palen in de rituele<br />
centra en de zon-maangodheid. Op de naburige eilanden Dawera en Dawelor, behorend tot de Babar-archipel, was deze<br />
godheid de personificatie <strong>van</strong> de hemel.<br />
32
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
afgeschilderd als een roerganger, een karakterisering die in het dorp Watuwei op Dawelor ook in de<br />
vormgeving <strong>van</strong> het hemelse symbool tot uiting kwam.<br />
Figuur 3: Beeltenis <strong>van</strong> de hemelgodheid Leyo Wulol op Dawelor, zoals weergegeven door Riedel (1886). De vormgeving sluit<br />
aan bij liederen waarin de godheid wordt afgeschilderd als een roerganger.<br />
God als roerganger<br />
Op Oost-Babar, Luang en Leti, had de hemelgodheid een totaal ander aanzien. Hier beeldde men<br />
hem uit als een mannelijke figuur, vaak gezeten in een boot of bootvormige constructie, die meestal<br />
was voorzien <strong>van</strong> een fraai bewerkte steven.<br />
Beeld <strong>van</strong> hemelgodheid, gezeten in een boot, in het rituele centrum <strong>van</strong> het dorp Emroing op Oost-Babar in 1913.<br />
Het geheel was aangebracht op een paal <strong>van</strong> circa anderhalve meter hoogte en stond, evenals<br />
overigens de ‘kale‘ staak op Dawera en Dawelor, vaak op een stenen basis.<br />
Hoogstwaarschijnlijk hield de weergave <strong>van</strong> de hemelgodheid in een boot op de genoemde eilanden<br />
verband met de nautische symboliek, zoals hierboven beschreven. Het aardse leven achtte men<br />
afhankelijk <strong>van</strong> het door de hemelgodheid en aardgodin gesloten kosmische huwelijk, een<br />
afhankelijkheidsrelatie die tot uitdrukking kwam in de uitbeelding <strong>van</strong> de mannelijke godheid als een<br />
roerganger.<br />
Groot jager<br />
Geheel in overeenstemming met deze gedachte zijn de versieringen en attributen die in diverse<br />
eilandculturen op de ‘hemelse’ objecten waren aangebracht. Deze weerspiegelden alle de mannelijke<br />
bijdrage aan het scheppingsproces: het doden <strong>van</strong> leven. Naar analogie <strong>van</strong> de stichting <strong>van</strong> het gezin<br />
en de samenleving (zie boven) werd de symbolische roerganger – in dit geval de hemelgodheid -<br />
voorgesteld als een groot jager.<br />
Op bijvoorbeeld Dawera en Dawelor kwam dit tot uiting in de wapens (visspeer, pijl en boog) die men<br />
aan de houten staak bond. Meer naar het westen werd het gevisualiseerd door symbolische<br />
jachttrofeeën aan de ‘bootsteven’ te hangen, in de vorm <strong>van</strong> bijvoorbeeld houten visjes (RMV 1476-1).<br />
Daarnaast kwam de voorstelling als groot jager tot uiting in de gebruikte versieringsmotieven, waarbij<br />
de haanfiguur – als symbool <strong>van</strong> de zon, door zijn hitte beschouwd als een niet te overtreffen jager -<br />
een prominente rol speelde.<br />
33
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
Het imago <strong>van</strong> de godheid werd bovendien nog eens onderstreept door namen die aan de zon (en/of<br />
volle maan) refereerden en de lokale type-aanduidingen <strong>van</strong> de beelden. Zo sprak men op Luang en<br />
Sermata <strong>van</strong> aitiehra en op Kisar <strong>van</strong> aukerhe, termen die letterlijk ‘hard hout ‘ betekenen en die als<br />
zodanig symbool zijn <strong>van</strong> kracht en onoverwinnelijkheid.<br />
Aardgodin<br />
Over de uitbeelding <strong>van</strong> de aardgodin in de rituele centra <strong>van</strong> de dorpen valt aanzienlijk minder te<br />
melden. In westelijk <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong> vereerde men haar veelal in de vorm <strong>van</strong> een ronde platte<br />
steen of schelp. Voor zover bekend ging het hierbij altijd om wat wordt genoemd de doopvontschelp,<br />
de Tridacna gigas. De vormgeving <strong>van</strong> het symbool <strong>van</strong> de aarde in dit deel <strong>van</strong> de regio verwees<br />
ongetwijfeld naar haar geslacht, iets waar<strong>van</strong> bij de uitbeelding <strong>van</strong> de hemelgodheid natuurlijk ook<br />
sprake was. In feite waren de houten staken en paalbeelden fallussymbolen; soms bleek dit ook<br />
expliciet uit de aangebrachte decoraties (RMV 1476-4).<br />
Vernieuwing <strong>van</strong> de schepping<br />
De seksueel getinte vormgeving <strong>van</strong> de godssymbolen in westelijk <strong>Maluku</strong> <strong>Tenggara</strong> was mede geënt<br />
op een groot vruchtbaarheidsfeest, bekend onder de naam porka. Dit ritueel vond plaats als zich een<br />
ramp had voltrokken, bijvoorbeeld een mislukte oogst of grote brand, maar kende ook een periodieke<br />
viering. Het doel was de vernieuwing <strong>van</strong> de schepping; men sloot een slechte periode af en richtte<br />
zich op een nieuwe goede toekomst met veel kinderen, een grote veestapel en overvloedige oogsten.<br />
Seksuele vereniging<br />
De wijze waarop men dit doel trachtte te bereiken, hield nauw verband met het idee waarin het leven<br />
op aarde afhankelijk werd gesteld <strong>van</strong> een door de hemelgod en aardgodin gesloten kosmisch<br />
huwelijk. Tijdens het porka-ritueel herhaalde men als het ware die huwelijkssluiting. Het houten<br />
symbool <strong>van</strong> de hemelgodheid werd vernieuwd en bij de steen of schelp die de aardgodin voorstelde,<br />
in de grond gestoken. In termen <strong>van</strong> de op de eilanden gebruikte bootsymboliek: de roerganger kwam<br />
aan boord en dichtte het loosgat. Door de uitgebeelde seksuele vereniging <strong>van</strong> beide kosmische<br />
krachten kwam op deze wijze de schepping opnieuw ‘in de vaart’.<br />
Koppensneljacht<br />
Ook het denkbeeld dat een man gedood moest hebben om nieuw leven te kunnen verwekken, werd<br />
tijdens het porka-feest zichtbaar. De ‘voltrekking’ <strong>van</strong> het kosmische huwelijk ging namelijk gepaard<br />
met een koppensneljacht die in naam <strong>van</strong> de hemelgod werd uitgevoerd. Bij succes kon hij als ‘groot<br />
jager’ huwen. De krijgers brachten buitgemaakte koppen op ceremoniële wijze in de gemeenschap,<br />
waarbij deze jachtbuit werd voorgesteld als bron <strong>van</strong> nieuw leven. Op Luang bijvoorbeeld drukte een<br />
vrouw bij deze gelegenheid de koppen aan haar borst alsof het baby’s waren.<br />
Vlaggen des doods<br />
Ten teken dat men een sneljacht zou gaan uitvoeren, hees men op veel eilanden in het rituele<br />
dorpscentrum een speciale vlag. Aan de vorm was het karakter <strong>van</strong> het feest af te lezen. In de Babararchipel<br />
ging het hierbij om een circa anderhalve meter lange wimpel in de vorm <strong>van</strong> een fallus. Meer<br />
naar het westen, op bijvoorbeeld Sermata, Luang, Leti en Kisar, had de vlag de vorm <strong>van</strong> een<br />
mannelijke figuur, voorzien <strong>van</strong> een penis in staat <strong>van</strong> erectie. Het bovenste deel <strong>van</strong> dit type vlag was<br />
meestal <strong>van</strong> hout, het onderste deel <strong>van</strong> stof. Vaak zijn alleen de houten delen <strong>van</strong> deze ‘vlaggen des<br />
doods’ bewaard gebleven (RMV 1476-17/20).<br />
RMV 1476-17<br />
34
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
Nieuwjaarsfeest<br />
Het snellen <strong>van</strong> koppen was voor zowel de koloniale overheid als de zending een belangrijke reden de<br />
uitvoering <strong>van</strong> het ritueel tegen te gaan. In de loop <strong>van</strong> de twintigste eeuw had men hiermee steeds<br />
meer succes. Op veel eilanden is de viering <strong>van</strong> het westerse nieuwjaarsfeest voor het porka-ritueel in<br />
de plaats gekomen. Slechts enkele dansen, traditioneel uitgevoerd tijdens het vroegere<br />
vruchtbaarheidsfeest, herinneren nu nog aan de ‘goeie ouwe tijd’.<br />
___________________________________________<br />
35
RELIGIEUZE KUNST VAN MALUKU TENGGARA. TOPSTUKKEN VAN HET RMV EN HUN CULTURELE CONTEXT © NICO DE JONGE<br />
Digitale publicaties <strong>van</strong> het Rijksmuseum voor <strong>Volkenkunde</strong><br />
Literatuur<br />
Veel <strong>van</strong> de hierboven gepresenteerde informatie is terug te vinden in de publicatie ‘Vergeten<br />
Eilanden – Kunst en Cultuur <strong>van</strong> de Zuidoost-Molukken’, geschreven door Nico de Jonge en Toos <strong>van</strong><br />
Dijk. Het boek kwam tot stand in het kader <strong>van</strong> een gelijknamige tentoonstelling in het RMV in 1995,<br />
en werd uitgegeven in Singapore door Periplus Editions.<br />
Overige geraadpleegde bronnen<br />
Anonymus<br />
1907 Van een kleine expeditie. Beschrijving <strong>van</strong> de ‘Excursie’ naar Babber (Tenimbar-eilanden)<br />
Eigen Haard 50: 794-800<br />
Bakels J. en N. de Jonge<br />
2001 Indië Ontdekt. Onderzoek en expedities in de Oost en de West<br />
Leiden, KITLV Uitgeverij<br />
Burger, F.<br />
1923 Unter den Kannibalen der Südsee, Studienreise durch die Melanesische Inselwelt<br />
Dresden, Verlag Deutsche Buchwertstätten<br />
Drabbe, P.<br />
1940 Het Leven <strong>van</strong> den Tanémbarees; Ethnografische Studie over het Tanembareesche Volk<br />
Internationales Archiv für Ethnographie 38, Supplement<br />
Geurtjens, P.H.<br />
1941 Zijn Plaats onder de Zon<br />
Roermond en Maaseik, J.J. Romen & Zonen<br />
Hoëvell, G.W.W.C. <strong>van</strong><br />
1890 De Afdeeling Babar<br />
Tijdschrift voor Indische Taal-, Land- en <strong>Volkenkunde</strong> 33: 187-199<br />
Hoëvell, G.W.W.C. <strong>van</strong><br />
1895 Einige weitere Notizen über die Formen der Götterverehrung auf den Süd-Wester und Süd-Oster<br />
Inseln<br />
Internationales Archiv für Ethnographie 8: 133-137<br />
Jacobsen, J.A.<br />
1896 Reise in die Inselwelt des Banda-Meeres<br />
Berlijn, Mitscher & Röstell<br />
Lamme, A.<br />
1987 Van Pioniers en Koppensnellers. De militaire exploratie <strong>van</strong> de Zuidkust <strong>van</strong> Nieuw-Guinea,<br />
1907/1908<br />
Arnhem<br />
Nutz, W.<br />
1959 Eine Kulturanalyse von Kei. Beiträge zur vergleichenden Völkerkunde Ostindonesiens.<br />
Düsseldorf, Michael Triltsch Verlag<br />
Riedel, J.G.F.<br />
1886 De sluik- en kroesharige rassen tusschen Selebes en Papua<br />
Uitgave doot tussenkomst <strong>van</strong> het Koninklijk Nederlandsch Aardrijkskundig Genootschap,<br />
’s Gravenhage, Martinus Nijhoff<br />
36