2011-3 - Maatschappij en Politiek Magazine
2011-3 - Maatschappij en Politiek Magazine
2011-3 - Maatschappij en Politiek Magazine
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Jaargang 42<br />
Nummer 3<br />
Mei <strong>2011</strong><br />
Prijs € 6,20<br />
<strong>Maatschappij</strong><br />
Vakblad voor<br />
<strong>Maatschappij</strong>leer<br />
Provinciale Stat<strong>en</strong><br />
of Eerste Kamer?<br />
<strong>Politiek</strong>
Redactioneel<br />
Moed putt<strong>en</strong>d uit het succes van de Tunesiërs durft de oppositie teg<strong>en</strong><br />
de autoritaire regimes elders in de Arabische wereld massaal <strong>en</strong> op<strong>en</strong>lijk<br />
haar stem te verheff<strong>en</strong> <strong>en</strong> het aftred<strong>en</strong> van de dictatoriale heersers <strong>en</strong><br />
ingrijp<strong>en</strong>de politieke hervorming<strong>en</strong> te eis<strong>en</strong>. Bij alle sympathie daarvoor<br />
zijn Europa <strong>en</strong> de Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong> ook z<strong>en</strong>uwachtig: voor wie of wat<br />
gaan de dictators plaatsmak<strong>en</strong>? Zull<strong>en</strong> de nieuwe machthebbers Europa<br />
<strong>en</strong> de Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong> op hun steun voor de dictators afrek<strong>en</strong><strong>en</strong>? Mooi<br />
trouw<strong>en</strong>s, dat lid van het Europees Parlem<strong>en</strong>t dat zijn spreektijd<br />
gebruikte om foto’s te ton<strong>en</strong> van Europese regeringsleiders die in innige<br />
omhelzing met Kadhafi <strong>en</strong> Mubarak zijn verstr<strong>en</strong>geld.<br />
De schokgolf die door de Arabische wereld trekt, maakt pijnlijk duidelijk<br />
hoe weinig we eig<strong>en</strong>lijk van die oppositie wist<strong>en</strong> <strong>en</strong> van hoe diep de<br />
afkeer van die autoritaire regimes geworteld was <strong>en</strong> is. In dit nummer<br />
wijdt Jan de Kievid e<strong>en</strong> uitgebreide bespreking aan het werk van James<br />
Scott. Scott bestudeerde hoe in autoritaire stat<strong>en</strong> groep<strong>en</strong> strategieën<br />
wet<strong>en</strong> te ontwikkel<strong>en</strong> om zich onder onderdrukk<strong>en</strong>de staatsmacht vandaan<br />
te worstel<strong>en</strong> <strong>en</strong> domein<strong>en</strong> te schepp<strong>en</strong> waar ze zich relatief vrij kunn<strong>en</strong><br />
beweg<strong>en</strong>. Daarmee biedt hij t<strong>en</strong>minste e<strong>en</strong> deel van de verklaring<br />
voor de kracht waarmee de Arabische oppositie zich ine<strong>en</strong>s weet te manifester<strong>en</strong>.<br />
Die kracht komt niet ine<strong>en</strong>s uit het niets, uit e<strong>en</strong> plotseling ontstok<strong>en</strong><br />
volkswoede, maar (mede) uit organisatievorm<strong>en</strong> die zich langdurig,<br />
maar aan het oog onttrokk<strong>en</strong> – zeker het westerse oog – hebb<strong>en</strong><br />
ontwikkeld. Voer voor <strong>Maatschappij</strong>leer derhalve.<br />
Intuss<strong>en</strong> is de kleine opwinding van de Stat<strong>en</strong>verkiezing<strong>en</strong> achter de rug.<br />
Nee, toch niet helemaal: op 23 mei kiez<strong>en</strong> de nieuwe Stat<strong>en</strong>led<strong>en</strong> de Eerste<br />
Kamer <strong>en</strong> het ziet ernaar uit dat het gedoogkabinet-Rutte ge<strong>en</strong> meerderheid<br />
gaat hal<strong>en</strong>. Spann<strong>en</strong>d? E<strong>en</strong> beetje toch wel, red<strong>en</strong> om in te gaan<br />
op de ingewikkelde rek<strong>en</strong>procedure, die e<strong>en</strong> ernstig manco vertoont.<br />
Hans van der Heijde<br />
Inhoud<br />
Niet elke stem telt ev<strong>en</strong> zwaar 4<br />
Beschouwing over de Provinciale<br />
Stat<strong>en</strong>verkiezing<strong>en</strong><br />
Vijf vrag<strong>en</strong> over Caribisch Nederland 6<br />
Haalt de krant 2020? 7<br />
Anna van Rijn-lezing <strong>2011</strong> over de<br />
toekomst van de geschrev<strong>en</strong> pers<br />
Conflict over e<strong>en</strong> hoofddoek 8<br />
C<strong>en</strong>trale plaats voor actualiteit in nieuw<br />
exam<strong>en</strong>programma<br />
<strong>Maatschappij</strong>wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />
Roze scherm<strong>en</strong> <strong>en</strong> spekjes 10<br />
Gay Straight Alliance op school<br />
Dictators moet<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> lez<strong>en</strong> 12<br />
K<strong>en</strong>nismaking met antropoloog <strong>en</strong><br />
politicoloog James Scott<br />
RUBRIEKEN<br />
Grom 11<br />
Lesmateriaal 14<br />
Polder<strong>en</strong> voor beginners<br />
Rec<strong>en</strong>sies 16<br />
De werkvloer 20<br />
Sam<strong>en</strong> huil<strong>en</strong> om Hazes<br />
Geknipt 21<br />
NVLM 22<br />
Gesignaleerd 23
Beschouwing over de Provinciale Stat<strong>en</strong>verkiezing<strong>en</strong><br />
Niet elke stem telt<br />
ev<strong>en</strong> zwaar<br />
Hans van der Heijde<br />
E<strong>en</strong> bijzondere omstandigheid, e<strong>en</strong> hoge opkomst,<br />
spann<strong>en</strong>de uitslag<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> climax die e<strong>en</strong> anticlimax<br />
werd, zo vat Hans van der Heijde de Provinciale<br />
Stat<strong>en</strong>verkiezing<strong>en</strong> van 2 maart jongstled<strong>en</strong> maar ev<strong>en</strong><br />
sam<strong>en</strong>. Hij biedt e<strong>en</strong> terugblik, achtergrond<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> idee.<br />
Verkiezing<strong>en</strong> voor de Provinciale Stat<strong>en</strong><br />
zijn zeld<strong>en</strong> opwind<strong>en</strong>de gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong>.<br />
Die van 2 maart war<strong>en</strong> dat wel, zij het<br />
niet zozeer vanwege de provinciale politiek.<br />
In e<strong>en</strong> lange aanloop werd<strong>en</strong> de<br />
kiezers op koortstemperatuur (nou ja,<br />
e<strong>en</strong> lichte verhoging) gebracht door de<br />
zetelverdeling in de Eerste Kamer tot<br />
inzet te verklar<strong>en</strong>. Het merkwaardigste<br />
f<strong>en</strong>ome<strong>en</strong> in dat verband is dat de deelnemers<br />
aan de televisiedebatt<strong>en</strong> lijsttrekkers<br />
voor de Eerste Kamerverkiezing<strong>en</strong><br />
war<strong>en</strong>; het war<strong>en</strong> politici waarop de<br />
kiezer zijn stem helemaal niet kon uitbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.<br />
Anticlimax<br />
Intuss<strong>en</strong> werd door de massamedia, met<br />
name de televisie, toegewerkt naar e<strong>en</strong><br />
sc<strong>en</strong>ario voor e<strong>en</strong> paard<strong>en</strong>r<strong>en</strong>: zonder<br />
nek-aan-nek-race ge<strong>en</strong> spann<strong>en</strong>de televisie<br />
immers. Op zichzelf is daar niet veel<br />
op teg<strong>en</strong>, maar in dit geval nam dat strev<strong>en</strong><br />
tijd<strong>en</strong>s de verkiezingsuitz<strong>en</strong>ding<br />
potsierlijke vorm<strong>en</strong> aan: eerst 35 zetels<br />
in de Eerste Kamer voorspeld voor de<br />
coalitie (met inbegrip van de PVV), to<strong>en</strong><br />
36, to<strong>en</strong> 37 <strong>en</strong> om kwart over één ’s<br />
nachts leek ook die zo belangrijke acht<strong>en</strong>dertigste<br />
horde te zijn g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Dat<br />
de 566 nieuw gekoz<strong>en</strong> Stat<strong>en</strong>led<strong>en</strong> op<br />
23 mei nog moet<strong>en</strong> stemm<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat zij<br />
dat zonder last do<strong>en</strong>, werd voor het<br />
gemak maar ev<strong>en</strong> weggemoffeld. Zou<br />
het niet kunn<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> paar kritische<br />
CDA-Stat<strong>en</strong>led<strong>en</strong> van de geleg<strong>en</strong>heid<br />
gebruikmaakt<strong>en</strong> om de coalitie e<strong>en</strong><br />
meerderheid te onthoud<strong>en</strong>? Overig<strong>en</strong>s<br />
maakt de complexiteit van de zetelberek<strong>en</strong>ing<br />
voor de Eerste Kamer dat uit perc<strong>en</strong>tages<br />
behaalde stemm<strong>en</strong> voor de<br />
Provinciale Stat<strong>en</strong> niet zomaar ev<strong>en</strong><br />
zetels in die Kamer kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> afgeleid.<br />
Als met dergelijke overweging<strong>en</strong><br />
echter expliciet rek<strong>en</strong>ing moet word<strong>en</strong><br />
gehoud<strong>en</strong>, wordt de vaart <strong>en</strong> spanning<br />
De zetelverdeling k<strong>en</strong>t<br />
e<strong>en</strong> onzuiverheid,<br />
die aan de kaak moet<br />
word<strong>en</strong> gesteld.<br />
uit de uitz<strong>en</strong>ding gehaald. De straf<br />
kwam echter snel: de aankondiging dat<br />
die acht<strong>en</strong>dertigste zetel zou word<strong>en</strong><br />
gehaald, moest weer word<strong>en</strong> ingetrokk<strong>en</strong>.<br />
Jammer, e<strong>en</strong> uitz<strong>en</strong>ding die eindigt<br />
met onzekerheid eindigt met e<strong>en</strong> anticlimax.<br />
Overig<strong>en</strong>s bleek later ook de conclusie<br />
dat de Onafhankelijke S<strong>en</strong>aatsfractie<br />
(OSF, e<strong>en</strong> kongsi van provinciaal<br />
belang partij<strong>en</strong>, met de Friese Nationale<br />
Partij (FNP), als grootste deelnemer, <strong>en</strong><br />
nu met één s<strong>en</strong>ator in de Eerste Kamer<br />
verteg<strong>en</strong>woordigd) ge<strong>en</strong> zetel zou hal<strong>en</strong>,<br />
moest word<strong>en</strong> ingetrokk<strong>en</strong>; strategisch<br />
stemm<strong>en</strong> door Stat<strong>en</strong>led<strong>en</strong> op 23 mei, in<br />
dit geval door e<strong>en</strong> deel van de 50PLUS-<br />
Stat<strong>en</strong>led<strong>en</strong>, betek<strong>en</strong>t handhaving van<br />
de OSF in de Eerste Kamer.<br />
Natuurlijk is e<strong>en</strong> dergelijke verkiezingsuitz<strong>en</strong>ding<br />
niet e<strong>en</strong> lesje staatsrecht<br />
voor de kiezers, maar gegev<strong>en</strong> de volstrekte<br />
onbek<strong>en</strong>dheid van het overgrote<br />
deel van de kiezers met de wijze waarop<br />
de zetelverdeling in de Eerste Kamer<br />
wordt berek<strong>en</strong>d, zou e<strong>en</strong> kwartiertje<br />
degelijke voorlichting niet hebb<strong>en</strong> misstaan.<br />
Temeer omdat die procedure e<strong>en</strong><br />
onzuiverheid k<strong>en</strong>t, die hoognodig aan<br />
de kaak moet word<strong>en</strong> gesteld. Mosterd<br />
na de maaltijd misschi<strong>en</strong>, maar ik waag<br />
me er toch aan.<br />
Stemwaardeberek<strong>en</strong>ing<br />
Afhankelijk van de grootte qua inwonertal<br />
per provincie varieert het aantal Stat<strong>en</strong>led<strong>en</strong><br />
van minimaal 39 voor de kleinste<br />
provincie (Zeeland) tot maximaal 55<br />
voor de grootste provincie (onder<br />
andere Zuid-Holland). Die verhouding is<br />
echter verre van ev<strong>en</strong>redig met de verhouding<br />
qua inwonertall<strong>en</strong>: Zeeland<br />
minder dan 400.000, Zuid-Holland meer<br />
dan 3.500.000 inwoners. Daarom moet<br />
word<strong>en</strong> gecomp<strong>en</strong>seerd. Door het inwonertal<br />
van e<strong>en</strong> provincie te del<strong>en</strong> door<br />
het aantal Stat<strong>en</strong>zetels, verm<strong>en</strong>igvuldigd<br />
met honderd krijgt m<strong>en</strong> e<strong>en</strong> getal<br />
dat als stemwaarde per Stat<strong>en</strong>lid di<strong>en</strong>t.<br />
De stemwaarde op 23 mei van e<strong>en</strong> Zuid-<br />
Hollands Stat<strong>en</strong>lid is ruim viermaal zo<br />
groot als die van e<strong>en</strong> Fries Stat<strong>en</strong>lid (de<br />
Friese Stat<strong>en</strong> tell<strong>en</strong> 43 zetels). Anders<br />
gezegd: de Zuid-Hollandse Stat<strong>en</strong>led<strong>en</strong><br />
vull<strong>en</strong> met hun stemm<strong>en</strong> (afgerond) zesti<strong>en</strong><br />
Eerste Kamerzetels, de Friese drie á<br />
vier. Let wel: aangezi<strong>en</strong> het stelsel van<br />
ev<strong>en</strong>redige verteg<strong>en</strong>woordiging voor de<br />
Eerste Kamerverkiezing<strong>en</strong> wordt gehanteerd<br />
kunn<strong>en</strong> zetels niet rechtstreeks tot<br />
provincies word<strong>en</strong> herleid.<br />
Deze stemwaardeberek<strong>en</strong>ing is raar. Of<br />
het nu geme<strong>en</strong>teraads-, Stat<strong>en</strong>-, of<br />
Tweede Kamerverkiezing<strong>en</strong> zijn, de kiesdeler<br />
(het aantal stemm<strong>en</strong> nodig voor<br />
één zetel) wordt berek<strong>en</strong>d door het<br />
totale aantal uitgebrachte (geldige)<br />
stemm<strong>en</strong> te del<strong>en</strong> door het aantal te verdel<strong>en</strong><br />
zetels. Met andere woord<strong>en</strong>: de<br />
4 <strong>Maatschappij</strong> & <strong>Politiek</strong> mei <strong>2011</strong>
kiezersopkomst bepaalt de kiesdeler – <strong>en</strong><br />
niet het inwonertal.<br />
Door per provincie het inwonertal te<br />
nem<strong>en</strong> ter bepaling van die stemwaarde,<br />
<strong>en</strong> niet de opkomst van die inwoners bij<br />
Stat<strong>en</strong>verkiezing<strong>en</strong>, dreigt het beginsel<br />
dat elke stem ev<strong>en</strong> zwaar moet tell<strong>en</strong><br />
geweld te word<strong>en</strong> aangedaan, namelijk<br />
als de opkomstcijfers per provincie sterk<br />
verschill<strong>en</strong>; <strong>en</strong> dat ded<strong>en</strong> ze.<br />
Friesland scoorde bijna 60 proc<strong>en</strong>t<br />
opkomst, ruim 5 proc<strong>en</strong>t meer dan het<br />
landelijke cijfer. Zuid-Holland zat onder<br />
dat landelijk cijfer. Dat heeft echter ge<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>kele consequ<strong>en</strong>tie voor de stemwaarde<br />
van Friese, respectievelijk Zuid-<br />
Hollandse Stat<strong>en</strong>led<strong>en</strong>! Ook al zou de<br />
Zuid-Hollandse opkomst e<strong>en</strong> tragisch<br />
dieptepunt hebb<strong>en</strong> bereikt van, zeg 1<br />
proc<strong>en</strong>t, terwijl de Friez<strong>en</strong> e<strong>en</strong> magische<br />
opkomst van 100 proc<strong>en</strong>t realiseerd<strong>en</strong>,<br />
dan nog vull<strong>en</strong> de Zuid-Hollandse Stat<strong>en</strong>led<strong>en</strong><br />
op 23 mei zesti<strong>en</strong> Eerste<br />
Kamerzetels <strong>en</strong> de Friese drie tot vier<br />
zetels. Met andere woord<strong>en</strong>: de stem<br />
van e<strong>en</strong> Zuid-Hollandse kiezer telt dan<br />
heel veel zwaarder dan die van e<strong>en</strong><br />
Friese kiezer.<br />
De vraag is waarom voor deze formule is<br />
gekoz<strong>en</strong>. Stamt deze slechts uit de tijd<br />
dat de opkomstplicht nog gold? Als dat<br />
klopt mag de Eerste Kamer zichzelf<br />
onzorgvuldigheid verwijt<strong>en</strong>, want de<br />
herzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> van de Provinciewet sinds<br />
het afschaff<strong>en</strong> van de opkomstplicht<br />
hebb<strong>en</strong> wel degelijk de mogelijkheid<br />
Foto: Bob Karhof<br />
gebod<strong>en</strong> om die formule te wijzig<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
niet het inwonertal, maar de opkomst<br />
e<strong>en</strong> bepal<strong>en</strong>de rol voor de kiesdelerberek<strong>en</strong>ing<br />
te lat<strong>en</strong> spel<strong>en</strong>.<br />
Beleidsuitvoerders<br />
E<strong>en</strong> meerderheid van de kiezers wist niet<br />
welke partij<strong>en</strong> in hun provincie in de<br />
Gedeputeerde Stat<strong>en</strong> e<strong>en</strong> coalitie vormd<strong>en</strong>.<br />
Dat kan die kiezers kwalijk word<strong>en</strong><br />
g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, maar dat lijkt me niet terecht.<br />
M<strong>en</strong> kan zich afvrag<strong>en</strong> of die kiezers<br />
eig<strong>en</strong>lijk wel verschil merk<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de<br />
verschill<strong>en</strong>de coalities. Provinciale politiek<br />
verdi<strong>en</strong>t amper die naam, omdat de<br />
politieke manoeuvreerruimte voor<br />
beleid uiterst klein is. De provincie is<br />
maar op e<strong>en</strong> beperkt aantal beleidsterrein<strong>en</strong><br />
actief <strong>en</strong> de Europese Unie <strong>en</strong><br />
D<strong>en</strong> Haag bepal<strong>en</strong> in hoge mate wat<br />
daar di<strong>en</strong>t te gebeur<strong>en</strong>: als overheidslaag<br />
is de provincie niet zozeer de maker,<br />
als wel de uitvoerder van het beleid.<br />
Dat ziet m<strong>en</strong> terug bij de publiekelijk af<br />
te legg<strong>en</strong> verantwoording. Zo zijn veel<br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in <strong>en</strong> rond Harling<strong>en</strong> fel teg<strong>en</strong><br />
de (al bijna gerealiseerde) bouw van e<strong>en</strong><br />
afvalverbrandingsinstallatie aldaar. De<br />
Friese PVV haakte daar op in <strong>en</strong> haalde<br />
zelfs Geert Wilders naar het bouwterrein.<br />
In debatt<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s de verkiezingscampagne<br />
kond<strong>en</strong> de gedeputeerd<strong>en</strong> zich<br />
e<strong>en</strong>voudig van de kwestie afmak<strong>en</strong>: hun<br />
bevoegdheid in deze beperkt zich<br />
immers tot het handhav<strong>en</strong> van milieueis<strong>en</strong>.<br />
Ook al zijn ze faliekant teg<strong>en</strong> de<br />
bouw, als er ge<strong>en</strong> harde grond<strong>en</strong> voor<br />
de weigering van milieuvergunning<strong>en</strong><br />
zijn, is de kous voor Gedeputeerde <strong>en</strong><br />
Provinciale Stat<strong>en</strong> af <strong>en</strong> moet<strong>en</strong> de klagers<br />
maar naar de Raad van State<br />
gaan – dit hadd<strong>en</strong> ze overig<strong>en</strong>s al<br />
gedaan.<br />
District<strong>en</strong>stelsel<br />
Politisering van de provincie zit er niet in.<br />
Hoe kunn<strong>en</strong> de kiezers dan wel belangstell<strong>en</strong>der<br />
word<strong>en</strong> gemaakt? OSF-Eerste<br />
Kamerlid H<strong>en</strong>k t<strong>en</strong> Hoeve had e<strong>en</strong> aardig<br />
idee, dat kan word<strong>en</strong> gerealiseerd<br />
zonder dat e<strong>en</strong> grondwetswijziging<br />
noodzakelijk is. Verbind de Eerste Kamer<br />
duidelijker met de afzonderlijke provincies.<br />
Bepaal (liefst) op basis van<br />
opkomstcijfers hoeveel Eerste Kamerzetels<br />
e<strong>en</strong> provincie mag vull<strong>en</strong> <strong>en</strong> laat<br />
haar Stat<strong>en</strong>led<strong>en</strong> uit e<strong>en</strong> lijst van provinciale<br />
kandidat<strong>en</strong> afgevaardigd<strong>en</strong> voor<br />
de Eerste Kamer kiez<strong>en</strong>.<br />
Misschi<strong>en</strong> moet m<strong>en</strong> nog wel e<strong>en</strong> stap<br />
verder gaan: de Grondwet wél wijzig<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> de Eerste Kamer direct kiez<strong>en</strong>. Als de<br />
band met de regio dan toch moet word<strong>en</strong><br />
versterkt, is e<strong>en</strong> district<strong>en</strong>stelsel met<br />
75 district<strong>en</strong> die elk e<strong>en</strong> zetel vull<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
interessante suggestie. 3<br />
Wilt u op dit artikel reager<strong>en</strong>, stuur dan<br />
e<strong>en</strong> e-mail naar: h.vanderheijde@maatschappij<strong>en</strong>politiek.nl.<br />
mei <strong>2011</strong> <strong>Maatschappij</strong> & <strong>Politiek</strong> 5
Vijf vrag<strong>en</strong> Vijf vrag<strong>en</strong> Vijf vrag<strong>en</strong> Vijf vrag<strong>en</strong><br />
Vijf vrag<strong>en</strong> over Caribisch Nederland<br />
Met de staatkundige hervorming<strong>en</strong> van 10 oktober 2010 is e<strong>en</strong> eind gekom<strong>en</strong> aan de Nederlandse Antill<strong>en</strong>.<br />
Curaçao <strong>en</strong> Sint-Maart<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> het Koninkrijk der Nederland<strong>en</strong> e<strong>en</strong> nieuwe status gekreg<strong>en</strong>,<br />
vergelijkbaar met de in 1986 toegek<strong>en</strong>de status aparte van Aruba. Bonaire, Sint-Eustatius <strong>en</strong> Saba hebb<strong>en</strong> de<br />
status van bijzondere geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> gekreg<strong>en</strong>. Vijf vrag<strong>en</strong> over Caribisch Nederland.<br />
1<br />
Wat houd<strong>en</strong> de staatkundige hervorming<strong>en</strong> in?<br />
Tot 2010 werd<strong>en</strong> de eiland<strong>en</strong> van de Nederlandse Antill<strong>en</strong>, minus Aruba, door de Stat<strong>en</strong> van de Nederlandse Antill<strong>en</strong><br />
bestuurd. De 22 afgevaardigd<strong>en</strong> in dit e<strong>en</strong>kamerparlem<strong>en</strong>t werd<strong>en</strong> via directe verkiezing<strong>en</strong> gekoz<strong>en</strong>. De eiland<strong>en</strong><br />
vormd<strong>en</strong> elk e<strong>en</strong> kieskring. Daarnaast had elk eiland e<strong>en</strong> Eilandraad.<br />
De Stat<strong>en</strong> van de Nederlandse Antill<strong>en</strong> zijn nu opgehev<strong>en</strong>. Curaçao <strong>en</strong> Sint-Maart<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> nu elk e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> parlem<strong>en</strong>t<br />
én kabinet. Ook hebb<strong>en</strong> beide eiland<strong>en</strong> e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> gouverneur die het staatshoofd verteg<strong>en</strong>woordigd. Voorhe<strong>en</strong><br />
was er één gouverneur voor alle eiland<strong>en</strong> van de Nederlandse Antill<strong>en</strong>. Voor Bonaire, Sint-Eustatius <strong>en</strong> Saba (BES) betek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
de hervorming<strong>en</strong> dat de bestuurslaag van de Stat<strong>en</strong>, vergelijkbaar met onze provincie, is weggevall<strong>en</strong>. Zij behoud<strong>en</strong> elk<br />
hun eig<strong>en</strong> Eilandraad.<br />
2<br />
3<br />
Onder welke provincie valt Caribisch Nederland?<br />
Zowel Noord-Holland als Zeeland wild<strong>en</strong> de BES-eiland<strong>en</strong> wel onder hun hoede nem<strong>en</strong>. Ook bestond het idee van<br />
de eiland<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aparte provincie te mak<strong>en</strong>. Beide ideeën zijn niet doorgevoerd, <strong>en</strong> daarom vall<strong>en</strong> de eiland<strong>en</strong> direct<br />
onder het Rijk. De Rijksoverheid werkt op de eiland<strong>en</strong> onder de nieuwe naam Rijksdi<strong>en</strong>st Caribisch Nederland.<br />
Hierin werk<strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong>de ministeries sam<strong>en</strong>. Ze k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> dan ook ge<strong>en</strong> provinciale verkiezing<strong>en</strong>.<br />
Welke organ<strong>en</strong> word<strong>en</strong> via verkiezing<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>gesteld?<br />
De bewoners van Bonaire, Sint-Eustatius <strong>en</strong> Saba kiez<strong>en</strong> elke vier jaar e<strong>en</strong> Eilandraad. Deze raad, vergelijkbaar met<br />
de geme<strong>en</strong>teraad, controleert het Bestuurscollege, het dagelijkse bestuur op het eiland. Het Bestuurscollege wordt<br />
gevormd door e<strong>en</strong> gezaghebber (burgemeester) <strong>en</strong> eilandgedeputeerd<strong>en</strong> (wethouders).<br />
Met de nieuwe status van de eiland<strong>en</strong> is ook kiesrecht voor de Eerste Kamer beloofd. Hiervoor is e<strong>en</strong> grondwetswijziging<br />
nodig. Het voorstel voor deze wijziging ligt op dit mom<strong>en</strong>t bij de Raad van State.<br />
De bewoners van Bonaire, Sint-Eustatius <strong>en</strong> Saba hebb<strong>en</strong> ook kiesrecht voor de Tweede Kamer in Nederland. Omdat Curaçao <strong>en</strong><br />
Sint-Maart<strong>en</strong> e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> parlem<strong>en</strong>t hebb<strong>en</strong>, mog<strong>en</strong> zij niet voor de Tweede Kamer stemm<strong>en</strong>. De bewoners hebb<strong>en</strong> de Nederlandse<br />
nationaliteit <strong>en</strong> mog<strong>en</strong> daarom ook voor het Europees Parlem<strong>en</strong>t stemm<strong>en</strong>.<br />
4<br />
Hoe verhoudt Caribisch Nederland zich tot Europa?<br />
In de Europese Unie hebb<strong>en</strong> de BES-eiland<strong>en</strong>, net als Aruba, Curaçao <strong>en</strong> Sint-Maart<strong>en</strong>, de status van Land<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
Gebied<strong>en</strong> Overzee (LGO). De bewoners zijn, als onderdan<strong>en</strong> van het Koninkrijk der Nederland<strong>en</strong>, Europese burgers,<br />
maar mak<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> deel uit van de Europese Unie (EU). Sinds het Verdrag van Lissabon zijn ze wel met Nederland<br />
geassocieerd. Dit geeft ze e<strong>en</strong> aantal voordel<strong>en</strong>. Zo krijg<strong>en</strong> de eiland<strong>en</strong> middel<strong>en</strong> uit het Europees Ontwikkelingsfonds.<br />
Dit was echter ook al zo voor de hervorming<strong>en</strong> van 2010.<br />
Bij de Raad van State leeft de w<strong>en</strong>s de LGO-status te verander<strong>en</strong> in die van ultraperifere regio (UPR). Dit is e<strong>en</strong> status voor e<strong>en</strong><br />
gebiedsdeel van e<strong>en</strong> lidstaat van de Europese Unie waar de EU-wetgeving geldt. Het gebiedsdeel is dus onderdeel van de Europese<br />
Unie, in teg<strong>en</strong>stelling tot e<strong>en</strong> LGO. Door de grote afstand tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ultraperifere regio <strong>en</strong> Europa bestaat de mogelijkheid<br />
uitzondering<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong> in de geldigheid van de Europese wetgeving.<br />
Sam<strong>en</strong> met de nieuwe status krijg<strong>en</strong> de BES-eiland<strong>en</strong> ook e<strong>en</strong> nieuwe munt: de Antilliaanse guld<strong>en</strong> is vervang<strong>en</strong> door de<br />
Amerikaanse dollar.<br />
5<br />
Hoe zit het met het homohuwelijk?<br />
De eerste vijf jaar zal vooral de Antilliaanse wetgeving, die het homohuwelijk niet toestaat, van kracht blijv<strong>en</strong>. Saba<br />
biedt sinds 2010 desondanks de mogelijkheid voor homoseksuel<strong>en</strong> om te trouw<strong>en</strong>, maar Sint-Eustatius <strong>en</strong> Bonaire<br />
blijv<strong>en</strong> zich verzett<strong>en</strong>. De Eilandraad van Sint-Eustatius nam in 2010 unaniem e<strong>en</strong> motie aan teg<strong>en</strong> homohuwelijk,<br />
abortus <strong>en</strong> euthanasie. In 2015 zal de Nederlandse wetgeving geleidelijk word<strong>en</strong> ingevoerd. Er is ruimte voor uitzondering<strong>en</strong>,<br />
maar niet op basis van ethische bezwar<strong>en</strong>.<br />
Christine Elout<br />
6 <strong>Maatschappij</strong> & <strong>Politiek</strong> mei <strong>2011</strong>
Anna van Rijn-lezing <strong>2011</strong>over de toekomst<br />
van de geschrev<strong>en</strong> pers<br />
Haalt de krant 2020?<br />
Wolter Blankert<br />
Beleggers in krant<strong>en</strong> zijn domme ganz<strong>en</strong>. Dat moet de<br />
conclusie zijn van de lezing van Bart van Oortmerss<strong>en</strong>,<br />
lange tijd werkzaam bij het Utrechts Nieuwsblad <strong>en</strong> het<br />
Algeme<strong>en</strong> Dagblad. Het ging hier om de zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de<br />
Anna van Rijn-lezing, die de schol<strong>en</strong>geme<strong>en</strong>schap in<br />
Nieuwegein van dezelfde naam jaarlijks als publieke<br />
di<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong>ing organiseert.<br />
Volg<strong>en</strong>s Bart van Oortmerss<strong>en</strong>, van<br />
afkomst e<strong>en</strong> dagbladschrijver pur sang, is<br />
de gedrukte krant als verouderd medium<br />
tot ondergang gedoemd. Dat zal de<br />
kom<strong>en</strong>de vijf jaar zijn beslag krijg<strong>en</strong>.<br />
Daarna zal internet de nieuwsvoorzi<strong>en</strong>ing<br />
geheel beheers<strong>en</strong>, vooral via de<br />
sociale netwerk<strong>en</strong> als Twitter, Hyves <strong>en</strong><br />
Facebook. Die zull<strong>en</strong> in belangrijke mate<br />
de nieuwsfunctie van de krant<strong>en</strong> overnem<strong>en</strong>;<br />
voor e<strong>en</strong> deel hebb<strong>en</strong> ze dat al<br />
gedaan. Krant<strong>en</strong> br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> nieuws <strong>en</strong><br />
comm<strong>en</strong>taar. Nieuws verspreidt zich nu<br />
al pijlsnel via die g<strong>en</strong>oemde media. Ook<br />
bij het v<strong>en</strong>tiler<strong>en</strong> van opinies holt de<br />
autoriteit van gevestigde comm<strong>en</strong>tator<strong>en</strong><br />
achteruit, in to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de mate toont<br />
m<strong>en</strong> meer interesse in de m<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> vanuit<br />
de vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong>kring. Teg<strong>en</strong> dit geweld<br />
van de moderne media is de uit de achtti<strong>en</strong>de<br />
eeuw stamm<strong>en</strong>de krant niet<br />
opgewass<strong>en</strong>.<br />
Sociale media<br />
Die sociale media vorm<strong>en</strong> bepaald ge<strong>en</strong><br />
hype, maar kunn<strong>en</strong> in zekere zin als de<br />
grootste verandering sinds de industriële<br />
revolutie word<strong>en</strong> beschouwd. Nu al<br />
besteedt de gebruiker van internet<br />
gemiddeld meer tijd aan deze media dan<br />
aan e-mail. Vooral de groei van het aantal<br />
gebruikers is indrukwekk<strong>en</strong>d. Nooit eerder<br />
hebb<strong>en</strong> zo vel<strong>en</strong> in zo’n korte tijd e<strong>en</strong><br />
nieuw medium omarmd voor zo veel verschill<strong>en</strong>de<br />
doel<strong>en</strong>. Zo mak<strong>en</strong> bedrijv<strong>en</strong><br />
meer <strong>en</strong> meer gebruik van deze media<br />
om hun vacatures te vervull<strong>en</strong>. Op vrijwel<br />
alle terrein<strong>en</strong> moet de krant het teg<strong>en</strong> de<br />
dynamiek van de sociale netwerk<strong>en</strong><br />
aflegg<strong>en</strong>: lage frequ<strong>en</strong>tie, alle<strong>en</strong> tekst<br />
met foto, beperkte ruimte, e<strong>en</strong>richtingsverkeer<br />
vanuit de redactie <strong>en</strong> te weinig<br />
gespecialiseerd. Het is dan ook ge<strong>en</strong><br />
wonder dat de krant<strong>en</strong>lezer inmiddels<br />
gemiddeld de eerbiedwaardige leeftijd<br />
van vijf<strong>en</strong>vijftig jaar heeft bereikt.<br />
De krant<strong>en</strong> zijn bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> niet bereid<br />
hun nederlaag onder og<strong>en</strong> te zi<strong>en</strong>. Dat<br />
maakt ze extra kwetsbaar. In plaats van<br />
op de nieuwe media in te spring<strong>en</strong>, hebb<strong>en</strong><br />
ze vele kans<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong>. Omdat<br />
ze voor hun inkomst<strong>en</strong> nu nog grot<strong>en</strong>deels<br />
van het bedrukte papier afhankelijk<br />
zijn, stopp<strong>en</strong> ze daar hun meeste <strong>en</strong>ergie<br />
<strong>en</strong> middel<strong>en</strong> in, <strong>en</strong> invester<strong>en</strong> ze niet<br />
werkelijk in de toekomst. Wel moet word<strong>en</strong><br />
erk<strong>en</strong>d dat het verdi<strong>en</strong><strong>en</strong> van geld<br />
via die nieuwe media nog steeds e<strong>en</strong> heid<strong>en</strong>se<br />
klus is.<br />
Natuurlijk, zo betoogde de spreker, klev<strong>en</strong><br />
aan de nieuw media ook nadel<strong>en</strong>, al<br />
zijn die van weinig invloed op hun volledige<br />
overwinning: verlies van privacy<br />
(altijd valt na te gaan wat iemand heeft<br />
geraadpleegd), mogelijk sociale armoede<br />
in het echte lev<strong>en</strong>, infobesitas (e<strong>en</strong> wer-<br />
kelijke verslaafdheid om constant op de<br />
hoogte te zijn) <strong>en</strong> daardoor mogelijk<br />
conc<strong>en</strong>tratieverlies.<br />
Leerling<strong>en</strong><br />
In de traditie van het Anna van Rijn College<br />
wordt de spreker na afloop kritisch<br />
aan de tand gevoeld door e<strong>en</strong> panel van<br />
goed voorbereide leerling<strong>en</strong>. Als ervaringsdeskundig<strong>en</strong><br />
betwistt<strong>en</strong> de leerling<strong>en</strong><br />
het belang van elektronische netwerk<strong>en</strong><br />
niet, maar als algehele vervanger<br />
van de krant? Daarvan war<strong>en</strong> ze minder<br />
overtuigd dan de ervar<strong>en</strong> courantier.<br />
Hoe weet m<strong>en</strong> dat nieuwsbronn<strong>en</strong><br />
betrouwbaar zijn <strong>en</strong> welk belang moet<br />
m<strong>en</strong> aan het comm<strong>en</strong>taar van jan <strong>en</strong><br />
alleman hecht<strong>en</strong>? Van Oortmerss<strong>en</strong><br />
erk<strong>en</strong>de dat het nieuws van karakter zou<br />
verander<strong>en</strong> <strong>en</strong> waarschijnlijk minder<br />
objectief zou word<strong>en</strong>, maar de verschuiving<br />
van interesse in feit<strong>en</strong> naar belangstelling<br />
voor m<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> tek<strong>en</strong>t zich al langere<br />
tijd af. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> zal de kwaliteit<br />
zichzelf filter<strong>en</strong>; m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> snel<br />
g<strong>en</strong>oeg door wat betrouwbaar <strong>en</strong> onderbouwd<br />
is <strong>en</strong> wat niet. In Wikipedia<br />
bestond aanvankelijk ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel vertrouw<strong>en</strong>,<br />
totdat bleek dat deze elektronische<br />
<strong>en</strong>cyclopedie qua betrouwbaarheid<br />
e<strong>en</strong>voudig aan haar illustere papier<strong>en</strong><br />
voorgangers kan tipp<strong>en</strong>. Zo heeft ook<br />
WikiLeaks meer geop<strong>en</strong>baard dan heel<br />
wat krant<strong>en</strong> bij elkaar, zij het nu nog in<br />
nauwe sam<strong>en</strong>werking met die traditionele<br />
krant<strong>en</strong>. Die sam<strong>en</strong>werking voor<br />
e<strong>en</strong> wijde verspreiding zal in de toekomst<br />
overbodig word<strong>en</strong>.<br />
De leerling<strong>en</strong> liet<strong>en</strong> zich niet wegspel<strong>en</strong><br />
door deze voorbeeld<strong>en</strong>. Zij hield<strong>en</strong> met<br />
tal van argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> staande dat er ook in<br />
de toekomst behoefte zal blijv<strong>en</strong> bestaan<br />
aan betrouwbaar, gedoseerd nieuwsmateriaal,<br />
met opinies waar m<strong>en</strong> werkelijk<br />
waarde aan kan hecht<strong>en</strong>. Die behoefte<br />
voel<strong>en</strong> ze nu al <strong>en</strong> zeker als ze de leeftijd<br />
van vijf<strong>en</strong>vijftig jaar zoud<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />
bereikt. 3<br />
Wilt u op dit artikel reager<strong>en</strong>, stuur dan<br />
e<strong>en</strong> e-mail naar:<br />
w.blankert@maatschappij<strong>en</strong>politiek.nl.<br />
Het volg<strong>en</strong>de nummer van <strong>Maatschappij</strong><br />
& <strong>Politiek</strong> zal aan politiek <strong>en</strong><br />
media zijn gewijd. Hierin zal de verhouding<br />
tuss<strong>en</strong> nieuwe <strong>en</strong> oude<br />
media opnieuw aan de orde kom<strong>en</strong>.<br />
mei <strong>2011</strong> <strong>Maatschappij</strong> & <strong>Politiek</strong> 7
C<strong>en</strong>trale plaats voor actualiteit in nieuw<br />
exam<strong>en</strong>programma <strong>Maatschappij</strong>wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />
Conflict over e<strong>en</strong><br />
hoofddoek<br />
Lieke Meijs<br />
In <strong>Maatschappij</strong>wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> speelt actualiteit e<strong>en</strong><br />
belangrijke rol. Als er iets opmerkelijks in de sam<strong>en</strong>leving<br />
gebeurt, will<strong>en</strong> leerling<strong>en</strong> daar bij <strong>Maatschappij</strong>leer of<br />
<strong>Maatschappij</strong>wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> over prat<strong>en</strong>. Omgekeerd<br />
heeft het aan de orde stell<strong>en</strong> van actuele gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong><br />
door de doc<strong>en</strong>t het effect dat de nieuwsgierigheid van<br />
leerling<strong>en</strong> voor het nieuws wordt gewekt. Dit gebeurt<br />
meestal op e<strong>en</strong> ad-hocmanier, soms beperkt in tijd, vaak<br />
zonder koppeling van die actualiteit aan de lesstof.<br />
Zowel het havo- als het nieuwe vwoexam<strong>en</strong>programma<br />
<strong>Maatschappij</strong> -<br />
wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> heeft e<strong>en</strong> schoolexam<strong>en</strong><br />
domein F: Analyse van e<strong>en</strong> sociale<br />
actualiteit. In het rapport van de Vervolgcommissie<strong>Maatschappij</strong>wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />
wordt toegelicht dat leerling<strong>en</strong><br />
de kernconcept<strong>en</strong> ook op de<br />
actualiteit moet<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> toepass<strong>en</strong>. Dat<br />
is e<strong>en</strong> mooie uitdaging, maar de vraag is<br />
hoe dit in de less<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> systematische<br />
wijze kan gebeur<strong>en</strong>. In e<strong>en</strong> workshop<br />
van Krant in de Klas kreg<strong>en</strong> de<br />
acht materiaalontwikkelaars voor de<br />
pilot <strong>Maatschappij</strong> wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> tips<br />
<strong>en</strong> ideeën aan gereikt door Chris van<br />
Hall.<br />
Actualiteit in de les<br />
In <strong>Maatschappij</strong> & <strong>Politiek</strong> werd al eerder<br />
ingegaan op de functie <strong>en</strong> kwaliteit van<br />
nieuwsquizz<strong>en</strong> in het schoolexam<strong>en</strong>. 1<br />
Het zou goed zijn als leerling<strong>en</strong> ler<strong>en</strong><br />
om de complexiteit van e<strong>en</strong> actuele<br />
gebeurt<strong>en</strong>is te ontrafel<strong>en</strong> <strong>en</strong> die teg<strong>en</strong><br />
het decor van maatschappelijke verhouding<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> structur<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> te interpre-<br />
ter<strong>en</strong>. K<strong>en</strong>nis van het vak wordt daarmee<br />
ook toegepaste k<strong>en</strong>nis. Van Hall<br />
onderstreepte dat e<strong>en</strong> vak als <strong>Maatschappij</strong>wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />
niet om de<br />
actualiteit he<strong>en</strong> kan. Immers, de rol van<br />
media <strong>en</strong> actualiteit wordt steeds groter<br />
<strong>en</strong> de ontwikkeling<strong>en</strong> gaan steeds sneller.<br />
In Nederland lez<strong>en</strong> 9 miljo<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
dagelijks e<strong>en</strong> krant, in welke vorm<br />
dan ook. Actualiteit is continu beschikbaar<br />
<strong>en</strong> toegankelijk voor het onderwijs.<br />
Krant<strong>en</strong> bied<strong>en</strong> dagelijks e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>vatting<br />
van de wereld. Nu de directe actualiteit<br />
ook via andere media m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
bereikt, krijg<strong>en</strong> krant<strong>en</strong> steeds meer de<br />
functie om achtergrond<strong>en</strong> te belicht<strong>en</strong>.<br />
Als voorbeeld geld<strong>en</strong> de infographics op<br />
de website van NRC Handelsblad over de<br />
situatie in Libië. Behalve dat actualiteit<br />
het onderwijs betek<strong>en</strong>isvoller maakt,<br />
zijn leerling<strong>en</strong> gemotiveerd als ze zelf<br />
naar h<strong>en</strong> aansprek<strong>en</strong>d onderwerp op<br />
zoek kunn<strong>en</strong> gaan.<br />
Soort<strong>en</strong> actualiteit<br />
Van Hall onderscheidt verschill<strong>en</strong>de<br />
soort<strong>en</strong> actualiteit<strong>en</strong> die op meerdere<br />
wijz<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ingezet. Dat is<br />
allereerst e<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong> maatschappelijk<br />
probleem waar regelmatig over in de<br />
media wordt gepubliceerd. E<strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<br />
kan daar e<strong>en</strong> grote praktische opdracht<br />
aan wijd<strong>en</strong>. Huub Philipp<strong>en</strong>s gaf daarover<br />
op de afgelop<strong>en</strong> Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>dag e<strong>en</strong><br />
pres<strong>en</strong>tatie. 2 Leerling<strong>en</strong> kiez<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
onderwerp (maatschappelijk probleem)<br />
<strong>en</strong> legg<strong>en</strong> daar gedur<strong>en</strong>de het jaar e<strong>en</strong><br />
eig<strong>en</strong> dossier over aan. Ze vull<strong>en</strong> per<br />
periode het analyseschema verder in,<br />
zodat ze steeds opnieuw hun artikel<strong>en</strong><br />
onder de loep nem<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> tweede soort<br />
is de voorspelbare actualiteit van bijvoorbeeld<br />
Prinsjesdag, verkiezing<strong>en</strong> of de<br />
Dag van de M<strong>en</strong>s<strong>en</strong>recht<strong>en</strong>. Het type<br />
opdracht waarmee leerling<strong>en</strong> deze<br />
gebeurt<strong>en</strong>is kunn<strong>en</strong> analyser<strong>en</strong>, kan in<br />
feite steeds beschikbaar blijv<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />
derde soort is die van de onvoorspelbare<br />
terugker<strong>en</strong>de actualiteit zoals natuurramp<strong>en</strong>,<br />
politieke crises, of moord <strong>en</strong><br />
doodslag. Ook daarover zijn te actualiser<strong>en</strong><br />
dossiers aan te legg<strong>en</strong>. De laatste<br />
soort, de zich opdring<strong>en</strong>de actualiteit,<br />
verlangt van doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> improvisatie bij<br />
het e<strong>en</strong> plaats gev<strong>en</strong> in de les.<br />
Analysevrag<strong>en</strong><br />
Leerling<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> gereedschap nodig<br />
waarmee ze e<strong>en</strong>, in e<strong>en</strong> krant<strong>en</strong>artikel<br />
beschrev<strong>en</strong> actualiteit te lijf kunn<strong>en</strong><br />
gaan. Krant in de Klas hanteert vijf W’s:<br />
(i) wat is er gebeurd, (ii) waar gebeurde<br />
het, (iii) wanneer gebeurde het, (iv) wie<br />
war<strong>en</strong> erbij <strong>en</strong> (v) waarom gebeurde het.<br />
(Er zou ook nog ‘hoe gebeurde het’ bij<br />
kunn<strong>en</strong>.) Dat zijn standaardvrag<strong>en</strong> die<br />
bij alle vakk<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gehanteerd.<br />
Voor <strong>Maatschappij</strong>wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />
zijn meer specifieke vakvrag<strong>en</strong><br />
nodig. Huub Philipp<strong>en</strong>s laat leerling<strong>en</strong><br />
Stichting Krant in de Klas<br />
Gratis krant<strong>en</strong>:<br />
www.gratiskrant<strong>en</strong>service.nl<br />
Lesmaterial<strong>en</strong>overzicht voortgezet<br />
onderwijs:<br />
www.krantindeklas.nl/site/lesmateriaal_vo/<br />
Zelf online e<strong>en</strong> krant mak<strong>en</strong>:<br />
www.krant<strong>en</strong>mak<strong>en</strong>.nl<br />
Leerling<strong>en</strong>abonnem<strong>en</strong>t:<br />
www.krantindeklas.nl/site/krant<strong>en</strong>service/leerling<strong>en</strong>abonnem<strong>en</strong>t_vombo/<br />
Nieuwsquiz:<br />
www.nieuwsquizuitdekrant.nl<br />
8 <strong>Maatschappij</strong> & <strong>Politiek</strong> mei <strong>2011</strong>
de volg<strong>en</strong>de analysevrag<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong>:<br />
welke actor<strong>en</strong> zijn betrokk<strong>en</strong>; welke<br />
waard<strong>en</strong> <strong>en</strong> belang<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> die actor<strong>en</strong>;<br />
vanuit welk waardesysteem d<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
de actor<strong>en</strong>; <strong>en</strong> welk beleid wordt<br />
gevoerd?<br />
Het nieuwe exam<strong>en</strong>programma reikt<br />
leerling<strong>en</strong> het meer uitgebreide analysegereedschap<br />
aan van 23 kernconcept<strong>en</strong>,<br />
geord<strong>en</strong>d naar vier hoofdconcept<strong>en</strong>:<br />
vorming, binding, verhouding <strong>en</strong> verandering.<br />
Na het lez<strong>en</strong> van het krant<strong>en</strong>artikel<br />
artikel ‘Belgische wil niet meer de<br />
HEMA werk<strong>en</strong>’ in De Telegraaf van 12<br />
maart jongstled<strong>en</strong> 3 ,kiez<strong>en</strong> leerling<strong>en</strong> zelf<br />
uit de vier hoofdconcept<strong>en</strong> welke van<br />
toepassing is of zijn op het onderwerp<br />
‘conflict over het drag<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> hoofddoek<br />
in e<strong>en</strong> werksituatie’. Bij e<strong>en</strong> keuze<br />
voor vorming (e<strong>en</strong> andere keuze is ook<br />
mogelijk, bijvoorbeeld voor verhouding<br />
met de kernconcept<strong>en</strong> macht/gezag <strong>en</strong><br />
conflict/sam<strong>en</strong>werking), zijn de volg<strong>en</strong>de<br />
analysevrag<strong>en</strong> relevant:<br />
– In hoeverre hebb<strong>en</strong> bepaalde waard<strong>en</strong>/opvatting<strong>en</strong><br />
bijgedrag<strong>en</strong> tot het<br />
ontstaan van het vraagstuk?<br />
– In hoeverre zijn bepaalde<br />
waard<strong>en</strong>/opvatting<strong>en</strong> door het vraagstuk<br />
ontstaan of gewijzigd?<br />
– Kom<strong>en</strong> door het vraagstuk bepaalde<br />
waard<strong>en</strong> van de sam<strong>en</strong>leving in het<br />
geding?<br />
– Is er sprake van e<strong>en</strong> bepaalde beeldvorming<br />
over dit vraagstuk door de<br />
berichtgeving in de media?<br />
– Wat is het ideologische karakter van<br />
dit vraagstuk?<br />
– Wat zijn de belangrijkste opvatting<strong>en</strong><br />
van politieke partij<strong>en</strong> over de aanpak<br />
van dit vraagstuk?<br />
– Welke k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van de Nederlandse<br />
cultuur spel<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rol bij dit<br />
vraagstuk? 4<br />
Het is wel zwaar gereedschap voor e<strong>en</strong><br />
dergelijk klein bericht, maar e<strong>en</strong> training<br />
waarbij leerling<strong>en</strong> in eerste instantie<br />
vooral ler<strong>en</strong> nad<strong>en</strong>k<strong>en</strong> over de keuze<br />
welk van de vier hoofdconcept<strong>en</strong> op dit<br />
artikel van toepassing is, is al e<strong>en</strong> eerste<br />
stap in het aanler<strong>en</strong> van analysevaardighed<strong>en</strong>.<br />
De beantwoording van één van<br />
bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oemde analysevrag<strong>en</strong> kan<br />
dan al de tweede stap zijn.<br />
De materiaalontwikkelaars die nieuw<br />
lesmateriaal voor de pilot ontwikkel<strong>en</strong>,<br />
buig<strong>en</strong> zich nog over e<strong>en</strong> meer toegankelijke<br />
set analysevrag<strong>en</strong>. Vooralsnog<br />
was het ook voor h<strong>en</strong>zelf e<strong>en</strong> goede<br />
Actualiteit in de klas: ‘Is er nog toekomst op de arbeidsmarkt voor draagsters van e<strong>en</strong> hoofddoek?’ (Foto: iStockphoto.com)<br />
oef<strong>en</strong>ing hoe, bij het domein Analyse<br />
van e<strong>en</strong> sociale actualiteit, met de kernconcept<strong>en</strong><br />
om te gaan. 3<br />
Wilt u op dit artikel reager<strong>en</strong>, stuur<br />
dan e<strong>en</strong> e-mail naar:<br />
l.meijs@maatschappij<strong>en</strong>politiek.nl.<br />
Not<strong>en</strong><br />
1. Lieke Meijs, ‘Actualiteit in de klas’, in:<br />
<strong>Maatschappij</strong> & <strong>Politiek</strong>, jrg.40 (2009) nr.7,<br />
pp.9–12.<br />
2. Voor de powerpointpres<strong>en</strong>tatie van Huub<br />
Philipp<strong>en</strong>s zie:<br />
www.publiek-politiek.nl/Bestand<strong>en</strong>/Ddag<strong>2011</strong>-PO-over-e<strong>en</strong>-maatschappelijk<br />
-<br />
probleem-in-de-actualiteit-Huub-Philipp<strong>en</strong>s<br />
3. ‘Belgische wil niet meer de HEMA werk<strong>en</strong>’<br />
in: De Telegraaf, 12 maart <strong>2011</strong>,<br />
www.telegraaf.nl/binn<strong>en</strong>land/9249039/<br />
__Belgische_wil_niet_meer_bij_Hema_<br />
werk<strong>en</strong>__.html<br />
4. Zie voor suggesties voor analysevrag<strong>en</strong>:<br />
Vervolgcommissie <strong>Maatschappij</strong>wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>,<br />
<strong>Maatschappij</strong>wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>,<br />
Vernieuwd Exam<strong>en</strong>programma, D<strong>en</strong><br />
Haag/Enschede 2009, pp. 66 e.v.<br />
mei <strong>2011</strong> <strong>Maatschappij</strong> & <strong>Politiek</strong> 9
Gay Straight Alliance op school<br />
Roze scherm<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> spekjes<br />
Anita Alsemgeest<br />
Gay Straight Alliance tracht sam<strong>en</strong>werking t<strong>en</strong> behoeve<br />
van e<strong>en</strong> tolerant leer- <strong>en</strong> leefklimaat te bevorder<strong>en</strong> door<br />
middel van aandacht voor seksuele diversiteit op school.<br />
Het verschijnsel dat uit de Ver<strong>en</strong>igde Stat<strong>en</strong> is<br />
overgewaaid, is op Nederlandse schol<strong>en</strong> e<strong>en</strong> nieuw<br />
f<strong>en</strong>ome<strong>en</strong>. <strong>Maatschappij</strong>leerdoc<strong>en</strong>t Anita Alsemgeest van<br />
het Montessori Lyceum Amsterdam laat u k<strong>en</strong>nismak<strong>en</strong><br />
met deze alliantie.<br />
Tot e<strong>en</strong> jaar geled<strong>en</strong> had ik nog nooit<br />
gehoord van Gay Straight Alliances.<br />
Ondertuss<strong>en</strong> heb ik op veel plekk<strong>en</strong> in<br />
Nederland verteld wat e<strong>en</strong> Gay Straight<br />
Alliance (GSA) is. Het is e<strong>en</strong> club op school,<br />
gesteund door het COC, de Nederlandse<br />
ver<strong>en</strong>iging tot integratie van homoseksualiteit,<br />
maar georganiseerd door <strong>en</strong> voor<br />
leerling<strong>en</strong> <strong>en</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die vind<strong>en</strong> dat<br />
acceptatie van seksualiteit die anders is<br />
dan de heteroseksuele norm, meer aandacht<br />
verdi<strong>en</strong>t. Gay Straight Alliance (met<br />
de nadruk op homo én hetero) is e<strong>en</strong> verbond<br />
tuss<strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> op school om<br />
aandacht te vrag<strong>en</strong> voor, <strong>en</strong> gezicht te<br />
gev<strong>en</strong> aan anders zijn.<br />
Schijnbare veiligheid<br />
Het Montessori Lyceum Amsterdam is<br />
e<strong>en</strong> witte school in Amsterdam-Zuid,<br />
waarvan veel m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong><br />
‘dat e<strong>en</strong> speciale club voor acceptatie van<br />
ander<strong>en</strong> daar niet nodig is’ <strong>en</strong> ‘dat het<br />
daar toch wel goed zit met de tolerantie’.<br />
Dat zeid<strong>en</strong> ook veel leerling<strong>en</strong> to<strong>en</strong> aan<br />
het begin van dit jaar e<strong>en</strong> GSA op het<br />
Montessori Lyceum werd gerealiseerd.<br />
Als h<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>wel werd gevraagd hoeveel<br />
homoseksuele doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> ze kunn<strong>en</strong> aan-<br />
wijz<strong>en</strong>, kwam<strong>en</strong> ze niet ver; om over<br />
medeleerling<strong>en</strong> maar te zwijg<strong>en</strong>.<br />
Gerucht<strong>en</strong> <strong>en</strong> ideeën, veel verder kwam<strong>en</strong><br />
de meest<strong>en</strong> niet.<br />
Ook op het keurig beschermde Montessori<br />
Lyceum, waar politiek correcte <strong>en</strong><br />
sociaal w<strong>en</strong>selijke antwoord<strong>en</strong> niet vanzelfsprek<strong>en</strong>d<br />
zijn, heers<strong>en</strong> vooroordel<strong>en</strong>.<br />
Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> leerling<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> niet<br />
gemakkelijk uit de kast. Zelfs niet in e<strong>en</strong><br />
schijnbaar veilig klimaat van tolerantie.<br />
Roze beeldscherm<strong>en</strong><br />
Aan het einde van het vorige schooljaar<br />
werd e<strong>en</strong> collega door e<strong>en</strong> leerling<br />
b<strong>en</strong>aderd. Het COC organiseerde e<strong>en</strong><br />
bije<strong>en</strong>komst voor doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> om uit te<br />
legg<strong>en</strong> wat e<strong>en</strong> GSA is <strong>en</strong> hoe deze op<br />
school zou kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> opgezet. E<strong>en</strong><br />
groepje (homo- <strong>en</strong> heteroseksuele)<br />
doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> voerde voor de zomer<br />
gesprekk<strong>en</strong> over vrag<strong>en</strong> als: wat stell<strong>en</strong><br />
we ons bij e<strong>en</strong> dergelijke GSA voor, hoe<br />
will<strong>en</strong> we er zelf in staan, <strong>en</strong> hoe actief<br />
will<strong>en</strong> wij zijn? De uitgangspunt<strong>en</strong> van<br />
de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van het Montessori Lyceum<br />
werd<strong>en</strong>: diversiteit <strong>en</strong> ruimte voor het<br />
jezelf zijn. E<strong>en</strong> leerlinge bezocht e<strong>en</strong> jonger<strong>en</strong>bije<strong>en</strong>komst<br />
van het COC over<br />
GSA’s <strong>en</strong> kwam dol<strong>en</strong>thousiast terug.<br />
Na e<strong>en</strong> gesprek met de directie was het<br />
aan het begin van dit schooljaar zover: in<br />
de roze week (de nationale week om<br />
aandacht te vrag<strong>en</strong> voor seksuele diversiteit)<br />
kleurd<strong>en</strong> alle bureaublad<strong>en</strong> van de<br />
computers in de school roze <strong>en</strong> werd<strong>en</strong><br />
alle belangstell<strong>en</strong>de leerling<strong>en</strong> uitg<strong>en</strong>odigd<br />
voor e<strong>en</strong> inloop tijd<strong>en</strong>s de pauze.<br />
E<strong>en</strong> week van roze spekjes later war<strong>en</strong> er<br />
ruim vijftig leerling<strong>en</strong> die zich voor e<strong>en</strong><br />
mailinglist hadd<strong>en</strong> aangemeld; leerling<strong>en</strong><br />
die zich vaak afvroeg<strong>en</strong> waar die<br />
GSA voor nodig was, maar die wel vond<strong>en</strong><br />
dat iedere<strong>en</strong> gelijkwaardig moet<br />
zijn. Uit gesprekk<strong>en</strong> met leerling<strong>en</strong> bleek<br />
dat de school <strong>en</strong> de wereld toch niet zo<br />
tolerant zijn als m<strong>en</strong> dacht. Ter illustratie<br />
di<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> jong<strong>en</strong> uit vwo-4 die vertelde<br />
dat hij e<strong>en</strong> jaar eerder op school uit de<br />
kast was gekom<strong>en</strong>, maar nu door al zijn<br />
‘vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong>’ werd g<strong>en</strong>egeerd. M<strong>en</strong> vindt<br />
het oké, maar wil er niet over sprek<strong>en</strong> of<br />
er iets van wet<strong>en</strong>.<br />
Voorbeeldfunctie<br />
De leerling<strong>en</strong> op de lijst werd<strong>en</strong> voor<br />
e<strong>en</strong> bije<strong>en</strong>komst uitg<strong>en</strong>odigd, tijd<strong>en</strong>s<br />
welke het idee werd gebor<strong>en</strong> om aan de<br />
internationale Paarse Vrijdag deel te<br />
nem<strong>en</strong>. De school werd vol posters<br />
gehang<strong>en</strong> <strong>en</strong> iedere<strong>en</strong> werd gevraagd<br />
zich paars te kled<strong>en</strong> om zo aandacht<br />
voor homoseksualiteit te vrag<strong>en</strong>. Dit<br />
succes heeft voor meer zichtbaarheid<br />
van de GSA gezorgd, maar nog lang niet<br />
iedere<strong>en</strong> heeft door wat er aan de hand<br />
is of houdt zich expres afzijdig. E<strong>en</strong> leerling<br />
formuleerde dat laatst mooi: ‘Het is<br />
10 <strong>Maatschappij</strong> & <strong>Politiek</strong> mei <strong>2011</strong>
niet stoer om betrokk<strong>en</strong> te zijn, je moet<br />
do<strong>en</strong> alsof niets je iets kan schel<strong>en</strong>’.<br />
Binn<strong>en</strong>kort is de volg<strong>en</strong>de leerling<strong>en</strong> -<br />
bije<strong>en</strong>komst op het Montessori Lyceum.<br />
Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> will<strong>en</strong> met alle liefde faciliter<strong>en</strong>,<br />
maar de leerling<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> zelf de kar<br />
moet<strong>en</strong> trekk<strong>en</strong>: het is hun GSA. Er staan<br />
diverse acties op stapel: GSA-week <strong>en</strong> de<br />
Roze Filmdag<strong>en</strong> (vier leerling<strong>en</strong> van het<br />
Montessori Lyceum Amsterdam zitt<strong>en</strong> in<br />
de jeugdjury).<br />
Zelf hoef ik niet zo nodig op de voorgrond<br />
vanwege mijn geaardheid, maar ik<br />
heb het gevoel dat ik hier wel in moet<br />
stapp<strong>en</strong>, omdat ik weet dat ik voor leerling<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> voorbeeldfunctie kan hebb<strong>en</strong>.<br />
Zou ik dit op e<strong>en</strong> zwarte vmbo-school<br />
ook do<strong>en</strong>? Ja, ik heb daar jar<strong>en</strong> gewerkt<br />
<strong>en</strong> b<strong>en</strong> altijd uit de kast geweest. Er<br />
war<strong>en</strong> nooit problem<strong>en</strong> met mijn leerling<strong>en</strong>,<br />
maar wel met deg<strong>en</strong><strong>en</strong> die ik niet in<br />
de les had <strong>en</strong> die nieuw op school war<strong>en</strong>.<br />
Die sprak ik aan <strong>en</strong> ook daar was het probleem<br />
snel verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>. Steun van de<br />
directie <strong>en</strong> collega’s was daarbij echter<br />
wel nodig.<br />
<strong>Maatschappij</strong>leer<br />
Wat is nodig om e<strong>en</strong> GSA uit de grond te<br />
stamp<strong>en</strong>? Enthousiasme, hart voor leerling<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>en</strong> leerling<strong>en</strong>. Maak direct duidelijk<br />
dat het niet e<strong>en</strong> club is voor<br />
homo’s die iets leuks will<strong>en</strong> do<strong>en</strong> of will<strong>en</strong><br />
relschopp<strong>en</strong>. Het moet e<strong>en</strong> gem<strong>en</strong>gd<br />
gezelschap zijn, omdat daar de discussie<br />
begint: met elkaar. Het is misschi<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
aardig idee om daar in de les e<strong>en</strong>s bij stil<br />
te staan. <strong>Maatschappij</strong>leer is daar, met de<br />
huidige ideeën over burgerschapszin, bij<br />
het onderwerp pluriforme sam<strong>en</strong>leving,<br />
maatschappelijke teg<strong>en</strong>stelling<strong>en</strong> <strong>en</strong> in<br />
de less<strong>en</strong> over m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>recht<strong>en</strong>, het<br />
geschikte vak voor. Het COC biedt volop<br />
materiaal in de vorm van, onder meer,<br />
posters <strong>en</strong> folders. Ook organiseert het<br />
COC door het hele land doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> -discussies.<br />
De hoop is dat als maar g<strong>en</strong>oeg m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
op g<strong>en</strong>oeg schol<strong>en</strong> dit initiatief uitdrag<strong>en</strong>,<br />
er ooit e<strong>en</strong>s kan word<strong>en</strong> gezegd dat<br />
e<strong>en</strong> dergelijke groep echt overbodig<br />
is.3<br />
Anita Alsemgeest is als doc<strong>en</strong>te <strong>Maatschappij</strong>leer<br />
verbond<strong>en</strong> aan het Montessori<br />
Lyceum in Amsterdam.<br />
Wilt u op dit artikel reager<strong>en</strong>, stuur dan e<strong>en</strong><br />
e-mail naar: m<strong>en</strong>p@publiek-politiek.nl.<br />
Foto: Ko<strong>en</strong> van Rossum<br />
Onze<br />
weggeschoolde<br />
elite<br />
De noodkret<strong>en</strong> over de teloorgang van het onderwijs kom<strong>en</strong> niet meer alle<strong>en</strong> van gefrustreerde oude<br />
(onderwijs)mann<strong>en</strong>. De zorg wordt nu breed gedrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> aan de kritiek ligg<strong>en</strong> serieuze onderzoek<strong>en</strong><br />
t<strong>en</strong> grondslag.<br />
Feit is dat sinds de jar<strong>en</strong> zestig het onderwijs stelselmatig is opgetuigd met steeds meer <strong>en</strong> telk<strong>en</strong>s<br />
verander<strong>en</strong>de maatschappijpolitieke doelstelling<strong>en</strong>. Vooral de gelijkheidsillusie, die verbreding<br />
predikte t<strong>en</strong> koste van de als elitair verketterde verdieping <strong>en</strong> die sociale vorming eiste t<strong>en</strong> koste van<br />
k<strong>en</strong>nisoverdracht, heeft veel schade aangericht.<br />
Die verbreding was niet alle<strong>en</strong> politiek-ideologisch gemotiveerd (emancipatie, democratisering),<br />
maar ook economisch. De oude economie had aantoonbaar baat bij verhoging van het onderwijspeil<br />
van e<strong>en</strong> bevolking als geheel, te realiser<strong>en</strong> door de hele jeugd in haar volle breedte tot minimaal het<br />
achtti<strong>en</strong>de jaar op school te houd<strong>en</strong>. Uitblinkers moest<strong>en</strong> hun eig<strong>en</strong> weg maar vind<strong>en</strong>. Slimme<br />
kinder<strong>en</strong> <strong>en</strong> ambitieuze jong<strong>en</strong>s behoefd<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> extra aandacht, de focus was geheel op de<br />
achterblijvers gericht.<br />
Maar nu het crisis is moet<strong>en</strong> we het juist hebb<strong>en</strong> van die slimme, innovatieve, ambitieuze e<strong>en</strong>ling<strong>en</strong>,<br />
van whizzkids die we jar<strong>en</strong>lang g<strong>en</strong>egeerd of zelfs teg<strong>en</strong>gewerkt hebb<strong>en</strong>. De g<strong>en</strong>eratie die ons nu zou<br />
moet<strong>en</strong> leid<strong>en</strong> blijkt volkom<strong>en</strong> murw geschoold door politici, doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> ouders die als hoogste<br />
ambitie koesterd<strong>en</strong> de kinder<strong>en</strong> het leuk te lat<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> op school, te ler<strong>en</strong> lief te zijn voor elkaar,<br />
voor de dier<strong>en</strong> <strong>en</strong> voor het milieu <strong>en</strong> alle conflict<strong>en</strong> te vermijd<strong>en</strong> of uit te prat<strong>en</strong>.<br />
Niet de hele westerse wereld heeft zich indertijd aan de vervlakkingsdictatuur onderworp<strong>en</strong>. D<strong>en</strong>k<br />
aan educatief-conservatieve strek<strong>en</strong> als Vlaander<strong>en</strong>, Frankrijk <strong>en</strong> Beier<strong>en</strong>. Hun onderwijssystem<strong>en</strong><br />
bevind<strong>en</strong> zich nu, malgré soi, in de voorhoede. Van de land<strong>en</strong> die wel door het gelijkheidsvirus zijn<br />
geteisterd, hebb<strong>en</strong> sommige, anders dan wij, naast hun verloeder<strong>en</strong>de compreh<strong>en</strong>sives, <strong>en</strong>kele<br />
elitaire topinstitut<strong>en</strong> in lev<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong>, die nu de tal<strong>en</strong>t<strong>en</strong> lever<strong>en</strong> om de wereld uit de recessie te<br />
till<strong>en</strong> <strong>en</strong> de concurr<strong>en</strong>tiestrijd aan te gaan met de Aziat<strong>en</strong>.<br />
Nederland-k<strong>en</strong>nisland is e<strong>en</strong> fraaie ambitie, maar ik b<strong>en</strong> bang dat we er te laat mee zijn.<br />
Grom<br />
g.vanrossum@maatschappij<strong>en</strong>politiek.nl<br />
mei <strong>2011</strong> <strong>Maatschappij</strong> & <strong>Politiek</strong> 11
K<strong>en</strong>nismaking met antropoloog <strong>en</strong> politicoloog<br />
James Scott<br />
Dictators moet<strong>en</strong><br />
ler<strong>en</strong> lez<strong>en</strong><br />
Jan de Kievid<br />
De Arabische dictators, die de afgelop<strong>en</strong> maand<strong>en</strong> zijn<br />
verjaagd of wier positie wordt bedreigd, hadd<strong>en</strong> beter<br />
begrep<strong>en</strong> dat hun ondankbare onderdan<strong>en</strong> h<strong>en</strong> kwijt<br />
wild<strong>en</strong> als ze de boek<strong>en</strong> van de Noord-Amerikaanse<br />
antropoloog <strong>en</strong> politicoloog James Scott (1936) hadd<strong>en</strong><br />
gelez<strong>en</strong>. Al ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> bestudeert Scott de<br />
verhouding van onderdrukte groep<strong>en</strong> met hun heersers.<br />
Daarbij kiest hij het perspectief van de eerst<strong>en</strong>.<br />
Hoe harder de onderdrukking, hoe meer<br />
de onderdrukt<strong>en</strong> in het op<strong>en</strong>baar maskers<br />
zull<strong>en</strong> drag<strong>en</strong>. Zij zull<strong>en</strong> zich – in wat<br />
James Scott het ‘publieke transcript’<br />
noemt – onderdanig, gehoorzaam <strong>en</strong><br />
dankbaar ton<strong>en</strong>. Dat zegt weinig over<br />
wat zij werkelijk voel<strong>en</strong> <strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>; op<br />
veilige plaats<strong>en</strong>, waar de machthebbers<br />
niet meeluister<strong>en</strong>, ontwikkel<strong>en</strong> zij hun<br />
verborg<strong>en</strong> transcript. Onder bijzondere<br />
omstandighed<strong>en</strong>, zoals nu in Arabische<br />
land<strong>en</strong>, komt dat teg<strong>en</strong>verhaal met<br />
kracht naar buit<strong>en</strong>, tot schrik <strong>en</strong> onbegrip<br />
van de heersers, die zijn gaan gelov<strong>en</strong><br />
dat het publieke transcript de <strong>en</strong>ige<br />
werkelijkheid is.<br />
Lijntrekk<strong>en</strong><br />
Scott maakte in vakkring<strong>en</strong> in 1976<br />
naam met e<strong>en</strong> onderzoek naar de<br />
omstandighed<strong>en</strong> waarin boer<strong>en</strong> in<br />
Birma <strong>en</strong> Vietnam in de jar<strong>en</strong> dertig van<br />
de twintigste eeuw op<strong>en</strong>lijk tot opstand<br />
overging<strong>en</strong> (The Moral Economy of the<br />
Peasant. Rebellion and Subsist<strong>en</strong>ce in Southeast<br />
Asia). Zulke opstand<strong>en</strong> zijn echter<br />
zeldzaam. Om te achterhal<strong>en</strong> hoe boer<strong>en</strong><br />
in gewone tijd<strong>en</strong> met uitbuiting<br />
omgaan, verbleef Scott twee jaar in e<strong>en</strong><br />
Maleisisch dorp. Boer<strong>en</strong> pleg<strong>en</strong> voortdur<strong>en</strong>d<br />
verzet teg<strong>en</strong> hun uitbuiters in de<br />
vorm van lijntrekk<strong>en</strong>, huichel<strong>en</strong>,<br />
geveinsde onwet<strong>en</strong>dheid, kleine diefstall<strong>en</strong>,<br />
roddel, brandstichting <strong>en</strong> sabotage.<br />
Dat blijft echter verborg<strong>en</strong>. In het<br />
op<strong>en</strong>baar tast<strong>en</strong> zij het gezag van de rijk<strong>en</strong><br />
niet aan. Ze bestorm<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> graanschur<strong>en</strong>,<br />
maar stel<strong>en</strong> bij de oogst telk<strong>en</strong>s<br />
e<strong>en</strong> beetje rijst (Weapons of the Week.<br />
Everyday Forms of Peasants Resistance,<br />
1985).<br />
Domme schepsel<strong>en</strong><br />
Het thema van het op<strong>en</strong>lijke <strong>en</strong> het verborg<strong>en</strong><br />
gedrag werkte Scott uit in e<strong>en</strong><br />
boek, dat zich niet tot Aziatische boer<strong>en</strong><br />
beperkte: Domination and the Arts of<br />
Resistance. Hidd<strong>en</strong> Transcripts (1990). Met<br />
voorbeeld<strong>en</strong> uit allerlei sam<strong>en</strong>leving<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> tijdperk<strong>en</strong> betoogt hij dat m<strong>en</strong> pas<br />
iets van de machtsverhouding<strong>en</strong> kan<br />
begrijp<strong>en</strong> als m<strong>en</strong> verder kijkt dan de<br />
zichtbare buit<strong>en</strong>kant <strong>en</strong> de formele<br />
regels <strong>en</strong> structur<strong>en</strong>. Onderdrukt<strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong><br />
binn<strong>en</strong> hun eig<strong>en</strong> omgeving<br />
e<strong>en</strong> uitgewerkt idee over de sam<strong>en</strong>le-<br />
ving. Dat idee staat haaks op het beeld<br />
van de machthebbers. Als m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> dat<br />
verborg<strong>en</strong> transcript toch naar buit<strong>en</strong><br />
br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarmee ‘de waarheid teg<strong>en</strong><br />
de macht zegg<strong>en</strong>’, is het ge<strong>en</strong> individueel<br />
verhaal, maar e<strong>en</strong> verhaal dat zij in<br />
de loop der tijd sam<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> geschrev<strong>en</strong>.<br />
Zoals de Engelse pachtster Poyser,<br />
die rond 1800 teg<strong>en</strong> haar landheer uitbarstte:<br />
‘Maar ik zeg u e<strong>en</strong>s <strong>en</strong> voor altijd<br />
dat wij ge<strong>en</strong> domme schepsel<strong>en</strong> zijn die<br />
u met de zweep in uw hand kunt misbruik<strong>en</strong><br />
om geld uit te pers<strong>en</strong> omdat wij<br />
niet wet<strong>en</strong> hoe wij het juk moet<strong>en</strong><br />
afschudd<strong>en</strong>. En al b<strong>en</strong> ik de <strong>en</strong>ige die<br />
zegt wat zij d<strong>en</strong>kt, er zijn vel<strong>en</strong> in dit<br />
dorp <strong>en</strong> het aangr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>de dorp die hetzelfde<br />
d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>’.<br />
Maakbaarheidsd<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
De staat is in deze drie boek<strong>en</strong> niet<br />
afwezig, maar staat niet c<strong>en</strong>traal. Dat is<br />
wel het geval in Scott’s volg<strong>en</strong>de boek<br />
Seeing Like a State. How Certain Schemes<br />
to Improve the Human Condition Have<br />
Failed (1998). In Azië zag Scott dramatische<br />
mislukking<strong>en</strong> van ontwikkelingsproject<strong>en</strong>,<br />
die van bov<strong>en</strong>af werd<strong>en</strong><br />
opgelegd. Dat bracht hem tot e<strong>en</strong><br />
onderzoek van grote, door stat<strong>en</strong><br />
geplande <strong>en</strong> geleide project<strong>en</strong> ter verbetering<br />
van de sam<strong>en</strong>leving, zoals<br />
wet<strong>en</strong>schappelijke bosbouw in Pruis<strong>en</strong>,<br />
de geheel nieuw geplande hoofdstad<br />
Brasilia, de collectivisering van de landbouw<br />
in de Sovjet-Unie <strong>en</strong> gedwong<strong>en</strong><br />
dorpsvorming in Tanzania.<br />
Scott ziet daarin e<strong>en</strong> modernistischtechnocratische,<br />
op beheersing <strong>en</strong> standaardisering<br />
gerichte <strong>en</strong> over de hoofd<strong>en</strong><br />
van de betrokk<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
vastgestelde staatsplanning, die ge<strong>en</strong><br />
rek<strong>en</strong>ing houdt met lokale ervarings -<br />
k<strong>en</strong>nis. Het is e<strong>en</strong> vorm van overmoed<br />
die zowel bij links als rechts voorkomt<br />
<strong>en</strong> zijn ergste uitwass<strong>en</strong> in autoritaire<br />
stat<strong>en</strong> k<strong>en</strong>t. Scott b<strong>en</strong>adrukt echter<br />
steeds dat m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> informele weg<strong>en</strong><br />
zoek<strong>en</strong> om zich teg<strong>en</strong> de opgelegde<br />
uniformering te verzett<strong>en</strong> <strong>en</strong> de volledige<br />
invoering ervan te saboter<strong>en</strong>.<br />
De scherpe kritiek op dit maakbaarheidsd<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
betek<strong>en</strong>t ge<strong>en</strong> pleidooi<br />
voor e<strong>en</strong> onbeperkte marktwerking.<br />
Integ<strong>en</strong>deel, Scott me<strong>en</strong>t dat groot -<br />
schalig kapitalisme <strong>en</strong> ongestoorde<br />
marktwerking net zo uniformer<strong>en</strong>d <strong>en</strong><br />
standaardiser<strong>en</strong>d werk<strong>en</strong> als de plann<strong>en</strong>de<br />
staat.<br />
12 <strong>Maatschappij</strong> & <strong>Politiek</strong> mei <strong>2011</strong>
James Scott (foto: Michael Marsland).<br />
Barbar<strong>en</strong><br />
In zijn laatste, in 2009 versch<strong>en</strong><strong>en</strong> boek<br />
met de provocer<strong>en</strong>de titel The Art of Not<br />
Being Governed. An Anarchist History of<br />
Upland Southeast Asia combineert Scott<br />
zijn oorspronkelijke thema met de problematiek<br />
van de staat. Hij beschrijft hoe<br />
in e<strong>en</strong> gebied zo groot als Europa m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
zich eeuw<strong>en</strong>lang – <strong>en</strong> tot voor<br />
kort – aan de steeds sterker word<strong>en</strong> stat<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> onttrekk<strong>en</strong>. Het is<br />
gebruikelijk om in m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in bergstrek<strong>en</strong><br />
onze lev<strong>en</strong>de voorouders te zi<strong>en</strong>, barbar<strong>en</strong><br />
of wild<strong>en</strong> die nauwelijks door de<br />
beschaving zijn bereikt. Volg<strong>en</strong>s Scott<br />
klopt daar niets van. Deze m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
kom<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> groot deel uit het laagland<br />
<strong>en</strong> zijn de berg<strong>en</strong> in gevlucht to<strong>en</strong><br />
de oprukk<strong>en</strong>de staat h<strong>en</strong> wilde registrer<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> belasting, dwangarbeid of di<strong>en</strong>stplicht<br />
wilde oplegg<strong>en</strong>. Onder h<strong>en</strong> war<strong>en</strong><br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die kond<strong>en</strong> lez<strong>en</strong> <strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong>,<br />
maar die k<strong>en</strong>nis (geschrev<strong>en</strong> docum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
werd<strong>en</strong> vaak gezi<strong>en</strong> als controlemiddel<strong>en</strong><br />
van de staat) is daarna weer verlor<strong>en</strong><br />
gegaan.<br />
Zij hebb<strong>en</strong> hun eig<strong>en</strong> kleine sam<strong>en</strong>leving<strong>en</strong><br />
opgebouwd, zich flexibel aanpass<strong>en</strong>d<br />
aan de omstandighed<strong>en</strong>, met tijdelijke<br />
<strong>en</strong> wissel<strong>en</strong>de landbouwgrond<strong>en</strong>.<br />
Ook zonder staatsstructuur was er in<br />
deze relatief egalitaire <strong>en</strong> etnisch op<strong>en</strong><br />
sam<strong>en</strong>leving<strong>en</strong> wel e<strong>en</strong> vorm van orde.<br />
Ze stond<strong>en</strong> ook niet los van de stat<strong>en</strong> in<br />
de dal<strong>en</strong>, maar ze drev<strong>en</strong> er handel mee.<br />
Soms werd<strong>en</strong> ze weer opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in de<br />
stat<strong>en</strong> om zich er later weer van los te<br />
mak<strong>en</strong>. Scott ziet zulke patron<strong>en</strong> ook<br />
elders in de wereld, bijvoorbeeld bij Berbers<br />
in Noord-Afrika.<br />
Hoop st<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
Natuurlijk kwam er kritiek op het werk<br />
van Scott. Hij zou te snel allerlei gedrag<br />
opvatt<strong>en</strong> als bewust verzet teg<strong>en</strong> de<br />
maatschappelijke orde. Hij zou te veel<br />
g<strong>en</strong>eraliser<strong>en</strong> <strong>en</strong> te gemakkelijk conclusies<br />
trekk<strong>en</strong> uit nogal onvergelijkbare<br />
situaties uit verschill<strong>en</strong>de land<strong>en</strong> <strong>en</strong> tijdperk<strong>en</strong>.<br />
Zijn werkwijze zou niet in overe<strong>en</strong>stemming<br />
zijn met e<strong>en</strong> strikte<br />
wet<strong>en</strong>schappelijke methodologie. Scott<br />
toont zich weinig gevoelig voor zulke<br />
kritiek. Hij vindt dat de sociale wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>,<br />
die nadrukkelijk ge<strong>en</strong> natuurwet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />
zijn, zich juist moet<strong>en</strong><br />
bezighoud<strong>en</strong> met grote maatschappelijke<br />
thema’s als macht, ongelijkheid,<br />
(on)rechtvaardigheid <strong>en</strong> verzet. De<br />
methodologisch georiënteerde wet<strong>en</strong>schappers<br />
onderzoek<strong>en</strong> meestal triviale<br />
vrag<strong>en</strong>. Zij zegg<strong>en</strong> dat ze bouwst<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
aandrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> ‘veronderstell<strong>en</strong> dat als je<br />
daar g<strong>en</strong>oeg van hebt, je uiteindelijk e<strong>en</strong><br />
gebouw krijgt. Ik d<strong>en</strong>k dat je dan alle<strong>en</strong><br />
maar e<strong>en</strong> hoop st<strong>en</strong><strong>en</strong> hebt’.<br />
<strong>Maatschappij</strong>leer<br />
Scott heeft in Nederland verscheid<strong>en</strong>e<br />
lezing<strong>en</strong> <strong>en</strong> colleges gegev<strong>en</strong>, maar van<br />
zijn werk is niets in het Nederlands vertaald<br />
<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> sociaalwet<strong>en</strong>schappe-<br />
lijke kring<strong>en</strong> is hij hier nauwelijks bek<strong>en</strong>d.<br />
Dat is jammer, want hij biedt verrass<strong>en</strong>de<br />
<strong>en</strong> verfriss<strong>en</strong>de uitzicht<strong>en</strong> op de<br />
sam<strong>en</strong>leving die ook voor <strong>Maatschappij</strong>leer<br />
van belang zijn. De meeste eindterm<strong>en</strong><br />
gaan over zichtbare <strong>en</strong> vaak formeel<br />
georganiseerde maatschappelijke<br />
verschijnsel<strong>en</strong>. Daarnaast is het vak<br />
nogal staatsgericht. Telk<strong>en</strong>s weer is de<br />
vraag wat de overheid wel of niet aan<br />
e<strong>en</strong> bepaald maatschappelijke probleem<br />
zou moet<strong>en</strong> do<strong>en</strong> <strong>en</strong> vanuit welke belang<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> opvatting<strong>en</strong> georganiseerde<br />
groep<strong>en</strong> daarbij betrokk<strong>en</strong> zijn. Dat<br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> ook oplossing<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> de staat<br />
<strong>en</strong> georganiseerde verband<strong>en</strong> om kunn<strong>en</strong><br />
zoek<strong>en</strong> – <strong>en</strong> soms voor de buit<strong>en</strong>wereld<br />
onzichtbaar – komt veel minder aan<br />
bod of krijgt snel het etiket crimineel<br />
opgeplakt.<br />
Als teg<strong>en</strong>wicht kunn<strong>en</strong> de onderzoek<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> ideeën help<strong>en</strong> van iemand die, in zijn<br />
eig<strong>en</strong> woord<strong>en</strong>, ‘erg onder de indruk is<br />
van de pot<strong>en</strong>tiële kracht van het principe<br />
van gelijkheid zonder hiërarchie. Er<br />
zijn talloze voorbeeld<strong>en</strong> van zeer complexe<br />
structur<strong>en</strong> die in de loop der tijd<br />
zonder <strong>en</strong>ige overheidsbemoei<strong>en</strong>is tot<br />
stand zijn gekom<strong>en</strong>.’<br />
Geldt wat Scott in 1990 schreef ook niet<br />
voor veel maatschappijleerdoc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>:<br />
‘Sociale wet<strong>en</strong>schappers, om maar te<br />
zwijg<strong>en</strong> van heers<strong>en</strong>de elites, word<strong>en</strong><br />
vaak verrast door de snelheid waarmee<br />
e<strong>en</strong> og<strong>en</strong>schijnlijk eerbiedige, berust<strong>en</strong>de<br />
<strong>en</strong> loyale ondergeschikte groep<br />
tot massaal verzet overgaat.’ 3<br />
Jan de Kievid is gep<strong>en</strong>sioneerd doc<strong>en</strong>t<br />
Lerar<strong>en</strong>opleiding <strong>Maatschappij</strong>leer tweedegraads<br />
bevoegdheid in Amsterdam.<br />
Wilt u op dit artikel reager<strong>en</strong>, stuur<br />
dan e<strong>en</strong> e-mail naar:<br />
m<strong>en</strong>p@publiek-politiek.nl.<br />
mei <strong>2011</strong> <strong>Maatschappij</strong> & <strong>Politiek</strong> 13
MBO-NIVEAU 3 EN 4<br />
Lesmateriaal<br />
Polder<strong>en</strong> voor<br />
beginners<br />
Tijd<strong>en</strong>s de Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>dag vond e<strong>en</strong> wel heel bijzondere workshop plaatst. Tweede<br />
Kamervoorzitter Gerdi Verbeet pres<strong>en</strong>teerde haar lesprogramma voor burgerschapsvorming<br />
in het mbo.<br />
Hoe kan aan jonger<strong>en</strong> word<strong>en</strong> uitgelegd hoe de parlem<strong>en</strong>taire democratie werkt<br />
zonder in e<strong>en</strong> saai college over staatsrecht te vervall<strong>en</strong>? Deze vraag vormt het uitgangspunt<br />
van het lesprogramma Polder<strong>en</strong> voor beginners. In de handleiding is het<br />
antwoord te lez<strong>en</strong>: leerling<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis met de werkwijze van de Nederlandse<br />
democratie ‘door het zelf te do<strong>en</strong>’.<br />
Ge<strong>en</strong> voork<strong>en</strong>nis?<br />
Ondanks het positieve karakter van activer<strong>en</strong>de werkvorm<strong>en</strong> is het gevaar bij ‘ler<strong>en</strong><br />
door te do<strong>en</strong>’ dat leerling<strong>en</strong> druk bezig gaan met ‘sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>, bondg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> zoek<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> compromiss<strong>en</strong> sluit<strong>en</strong>’, zonder uiteindelijk e<strong>en</strong> idee te hebb<strong>en</strong> wat dit met<br />
politiek heeft te mak<strong>en</strong>. Polder<strong>en</strong> voor beginners maakt echter bij elke stap e<strong>en</strong> koppeling<br />
naar de werkelijkheid van de Tweede Kamer.<br />
De vraag is of het hebb<strong>en</strong> van voork<strong>en</strong>nis (verkreg<strong>en</strong> door saaie colleges) niet e<strong>en</strong><br />
voorwaarde is om e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>ing te kunn<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong>? Ook hierin voorziet het lesprogramma<br />
met e<strong>en</strong> flits<strong>en</strong>de dvd waarin wordt uitgelegd wat die m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in de Tweede<br />
Kamer nu eig<strong>en</strong>lijk do<strong>en</strong>. Zet de film af <strong>en</strong> toe stil <strong>en</strong> stel de leerling<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vraag over<br />
wat ze hebb<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong>, over e<strong>en</strong> begrip dat voorbij is gekom<strong>en</strong> of e<strong>en</strong> persoon die in<br />
beeld is geweest. Dit stimuleert e<strong>en</strong> actieve kijkhouding.<br />
Stap 1 – Plann<strong>en</strong> bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
Na de dvd te hebb<strong>en</strong> bekek<strong>en</strong>, is het tijd om in de huid van de politicus te kruip<strong>en</strong>.<br />
Het lesprogramma laat de leerling<strong>en</strong> e<strong>en</strong> plan bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong> om sport <strong>en</strong> gezondheid bij<br />
mbo-stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> te verbeter<strong>en</strong>. Nog voordat de leerling<strong>en</strong> ideeën door het lokaal<br />
kunn<strong>en</strong> roep<strong>en</strong>, word<strong>en</strong> ze in vijf kleine groep<strong>en</strong> verdeeld. Elke groep krijgt andere<br />
doel<strong>en</strong> die ze moet prober<strong>en</strong> te bereik<strong>en</strong>. De doel<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> voort uit de volg<strong>en</strong>de<br />
invalshoek<strong>en</strong>:<br />
– lidmaatschapp<strong>en</strong> van sportver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong>;<br />
– gezond et<strong>en</strong>;<br />
– meer beweg<strong>en</strong>;<br />
– gymnastiek op het mbo;<br />
– ongezond et<strong>en</strong> op school.<br />
E<strong>en</strong> goed plan bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong> is niet g<strong>en</strong>oeg. Leerling<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> het ook onderbouw<strong>en</strong><br />
én vertell<strong>en</strong> welke stapp<strong>en</strong> ze will<strong>en</strong> zett<strong>en</strong> om het plan uit te voer<strong>en</strong>. Will<strong>en</strong> ze het<br />
plan top-down of bottom-up gaan invoer<strong>en</strong>? Stell<strong>en</strong> ze e<strong>en</strong> wet in <strong>en</strong> verkop<strong>en</strong> ze die<br />
aan de stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> met behulp van e<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>de ambassadeur (top-down), of zoek<strong>en</strong><br />
ze eerst medestanders in de maatschappij (bottom-up)?<br />
14 <strong>Maatschappij</strong> & <strong>Politiek</strong> mei <strong>2011</strong>
Het lespakket Polder<strong>en</strong> voor beginners<br />
vindt u op de website<br />
www.jonger<strong>en</strong>kamer.nl.<br />
Christine Elout (links) volgt de workshop van Gerdi Verbeet (foto: Lizzy Kalisvaart).<br />
Stap 2 – Plann<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d mak<strong>en</strong><br />
De groep<strong>en</strong> gaan met elkaar in gesprek. Het lesprogramma laat de groep<strong>en</strong> de plann<strong>en</strong><br />
aan elkaar pres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong>, bijvoorbeeld door uit elke groep één leerling bij e<strong>en</strong><br />
andere groep te plaats<strong>en</strong>. Laat ze hierna in hun eig<strong>en</strong> groep besprek<strong>en</strong> (<strong>en</strong> op schrijv<strong>en</strong>!)<br />
wat ze van de andere groep<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> gehoord.<br />
Stap 3 –Tactiek kiez<strong>en</strong><br />
In de politiek is tactiek van lev<strong>en</strong>sbelang. De groep<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> elkaars plann<strong>en</strong>. Elke<br />
groep beantwoordt de volg<strong>en</strong>de vrag<strong>en</strong>:<br />
1. Wat zijn de overe<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de plann<strong>en</strong>?<br />
2. Met welke groep kan het best e<strong>en</strong> compromis word<strong>en</strong> geslot<strong>en</strong>?<br />
3. Wat b<strong>en</strong> je bereid in te lever<strong>en</strong>? Wat wil je van je eig<strong>en</strong> plan aanpass<strong>en</strong> om het<br />
geaccepteerd te krijg<strong>en</strong>?<br />
Stap 4 – Polder<strong>en</strong><br />
De groep<strong>en</strong> gaan met elkaar in gesprek. Doel is om bondg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> te vind<strong>en</strong> zodat ze<br />
hun eig<strong>en</strong> plann<strong>en</strong> zo goed mogelijk kunn<strong>en</strong> uitvoer<strong>en</strong>. Gevormde coalities mog<strong>en</strong><br />
bij elkaar aanschuiv<strong>en</strong>.<br />
Stap 5 – Eindpres<strong>en</strong>tatie<br />
Binn<strong>en</strong> de groep<strong>en</strong> word<strong>en</strong> de laatste zak<strong>en</strong> op elkaar afgestemd <strong>en</strong> wordt het eindplan<br />
gemaakt. Daarna bereid<strong>en</strong> de groep<strong>en</strong> hun pres<strong>en</strong>tatie voor. De coalities<br />
mog<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijk e<strong>en</strong> pres<strong>en</strong>tatie houd<strong>en</strong>. In het lesprogramma vormt de pres<strong>en</strong>tatie<br />
het slot. E<strong>en</strong> zinvolle toevoeging is om ook het stemproces mee te nem<strong>en</strong>. Laat<br />
per plan twee m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> de pres<strong>en</strong>tatie houd<strong>en</strong>. Wanneer alle plann<strong>en</strong> zijn gepres<strong>en</strong>teerd,<br />
mog<strong>en</strong> de leerling<strong>en</strong> op het beste plan stemm<strong>en</strong>. Natuurlijk vind<strong>en</strong> leerling<strong>en</strong><br />
het moeilijk om niet op hun eig<strong>en</strong> plan te stemm<strong>en</strong>. Wanneer de stemming erg is<br />
verdeeld, kunn<strong>en</strong> extra stemrond<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong>. Per stemronde vall<strong>en</strong> de<br />
plann<strong>en</strong> met de minste stemm<strong>en</strong> af.<br />
Eig<strong>en</strong> invulling<br />
Polder<strong>en</strong> voor beginners is bedoeld voor het beroepsonderwijs. De casus gaat over<br />
sport <strong>en</strong> gezondheid. De casus zou aan de opleidingsrichting van de leerling<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> aangepast, op voorwaarde dat die e<strong>en</strong> kwestie van (min of meer) algeme<strong>en</strong><br />
belang behelst. 3<br />
Christine Elout<br />
mei <strong>2011</strong> <strong>Maatschappij</strong> & <strong>Politiek</strong> 15
Rec<strong>en</strong>sies<br />
Arjan Vlieg<strong>en</strong>thart <strong>en</strong> Ronald van Raak<br />
(red.), De Eerste Kamer. De andere<br />
kant van het Binn<strong>en</strong>hof: to<strong>en</strong>, nu,<br />
straks, Uitgeverij: Aspekt /Wet<strong>en</strong>schappelijk<br />
Bureau van de SP, Soesterberg/<br />
D<strong>en</strong> Haag, <strong>2011</strong>,<br />
ISBN 9789461530516, 149 pagina’s;<br />
prijs: € 10,95<br />
De Kamer van politiek<br />
plezier<br />
Hans van der Heijde<br />
Bedaagd? Deftig? Chambre de<br />
réflexion? Waar de keurige s<strong>en</strong>ator<strong>en</strong><br />
met puff<strong>en</strong>de sigar<strong>en</strong> de politieke<br />
waan van de dag van de overkant van<br />
het Binn<strong>en</strong>hof in alle rust <strong>en</strong> met<br />
gepaste distantie overd<strong>en</strong>k<strong>en</strong> alvor<strong>en</strong>s<br />
het tot besluitvorming te lat<strong>en</strong><br />
kom<strong>en</strong>? Als de Eerste Kamer al ooit<br />
e<strong>en</strong> sociëteit van bedaagde reflectie is<br />
geweest, anno nu is zij e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>dige<br />
politieke ar<strong>en</strong>a waarmee de Tweede<br />
Kamer <strong>en</strong> het kabinet duchtig rek<strong>en</strong>ing<br />
hebb<strong>en</strong> te houd<strong>en</strong>.<br />
De veranderde positie van de Eerste<br />
Kamer was red<strong>en</strong> voor het wet<strong>en</strong>schappelijk<br />
bureau van de SP om rol, historie<br />
<strong>en</strong> toekomstperspectiev<strong>en</strong> van de Eerste<br />
Kamer e<strong>en</strong>s teg<strong>en</strong> het licht te houd<strong>en</strong>.<br />
Onder redactie van SP-volksverteg<strong>en</strong>woordigers<br />
Arjan Vlieg<strong>en</strong>thart (Tweede<br />
Kamer) <strong>en</strong> Ronald van Raak (Eerste<br />
Kamer) werd daarover e<strong>en</strong> bundel<br />
opstell<strong>en</strong> gepubliceerd met bijdrag<strong>en</strong><br />
van e<strong>en</strong> parlem<strong>en</strong>tair historicus, e<strong>en</strong><br />
aankom<strong>en</strong>d Gro<strong>en</strong>Links-s<strong>en</strong>ator <strong>en</strong><br />
s<strong>en</strong>ator<strong>en</strong> van D66, OSF, SP <strong>en</strong> CU: De<br />
Eerste Kamer. De andere kant van het Binn<strong>en</strong>hof:<br />
to<strong>en</strong>, nu, straks.<br />
Novelle<br />
De geschied<strong>en</strong>is van de Eerste Kamer is<br />
alle<strong>en</strong> daarom al interessant, omdat haar<br />
bestaan al vanaf haar geboorte ter discussie<br />
staat, al was het maar omdat ze<br />
Nederland door de Belg<strong>en</strong> is opgedrong<strong>en</strong>.<br />
Thorbecke wilde er wel vanaf, maar<br />
schikte zich in e<strong>en</strong> compromis dat erin<br />
voorzag dat de led<strong>en</strong> niet langer door de<br />
koning werd<strong>en</strong> aangewez<strong>en</strong>, maar door<br />
de led<strong>en</strong> van de Provinciale Stat<strong>en</strong> werd<strong>en</strong><br />
gekoz<strong>en</strong>.<br />
In alle bijdrag<strong>en</strong> aan deze bundel komt<br />
nadrukkelijk naar vor<strong>en</strong> dat de Eerste<br />
Kamer e<strong>en</strong> politiek instituut is <strong>en</strong> niet<br />
e<strong>en</strong> staatsrechtelijk studieg<strong>en</strong>ootschap:<br />
de led<strong>en</strong> bedrijv<strong>en</strong> politiek <strong>en</strong> nem<strong>en</strong><br />
besluit<strong>en</strong> op basis van politieke argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>,<br />
daarbij natuurlijk wél rek<strong>en</strong>ing<br />
houd<strong>en</strong>d met de mate van overe<strong>en</strong>stemming<br />
in de Tweede Kamer.<br />
In teg<strong>en</strong>stelling tot de Tweede Kamer<br />
beschikt de Eerste Kamer niet over het<br />
initiatiefrecht <strong>en</strong> het recht van am<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t.<br />
Het ontbrek<strong>en</strong> van dat laatste<br />
recht wordt echter gecomp<strong>en</strong>seerd door<br />
gebruikmaking van de bevoegdheid om<br />
e<strong>en</strong> novelle te eis<strong>en</strong>, dat wil zegg<strong>en</strong>: e<strong>en</strong><br />
wetsvoorstel alle<strong>en</strong> in gewijzigde vorm<br />
(als nieuw wetsvoorstel dus) in behandeling<br />
te will<strong>en</strong> nem<strong>en</strong>. Het recht van<br />
<strong>en</strong>quête heeft ze wel, maar gebruikt ze<br />
niet. Het dreig<strong>en</strong> ermee volstaat om e<strong>en</strong><br />
kabinet te dwing<strong>en</strong> onafhankelijk onderzoek<br />
te lat<strong>en</strong> pleg<strong>en</strong>. De Commissie<br />
Davids, die de steun aan de Irak-invasie<br />
onderzocht, is daarvan e<strong>en</strong> pregnant<br />
voorbeeld.<br />
Het kabinet Rutte-Verhag<strong>en</strong> zit danig in<br />
zijn maag met e<strong>en</strong> Eerste Kamer waarin<br />
het ge<strong>en</strong> meerderheid lijkt te krijg<strong>en</strong>.<br />
Dat belooft nog wat. Misschi<strong>en</strong> treedt<br />
Mark Rutte nog in de voetspor<strong>en</strong> van<br />
Abraham Kuyper, die e<strong>en</strong> hem onwelgevallige<br />
Eerste Kamer ontbond <strong>en</strong> nieuwe<br />
Stat<strong>en</strong>verkiezing<strong>en</strong> liet uitschrijv<strong>en</strong>.<br />
Voortbestaan<br />
De meeste contribuant<strong>en</strong> gaan de vraag<br />
niet uit de weg of de Eerste Kamer niet<br />
beter kan word<strong>en</strong> opgehev<strong>en</strong>. Alle<strong>en</strong><br />
D66’er Hans Engels is daar onomwond<strong>en</strong><br />
voor, de ander<strong>en</strong> zijn of zonder meer<br />
teg<strong>en</strong>, of kom<strong>en</strong> met aanpassingsvoorstell<strong>en</strong>.<br />
Uit de bijdrag<strong>en</strong> van de SP’ers<br />
spreekt zelfs e<strong>en</strong> zeker <strong>en</strong>thousiasme in<br />
de trant van: is met de Commissie<br />
Davids <strong>en</strong> het vervolg daarop niet e<strong>en</strong><br />
mooi succes geboekt <strong>en</strong> is het niet<br />
invloedrijke politiek voor <strong>en</strong> politiek na,<br />
wat we nu met veel plezier aan het do<strong>en</strong><br />
zijn?<br />
Hoe dan ook zal de Eerste Kamer nog<br />
lang voortbestaan, want voor haar<br />
opheffing is e<strong>en</strong> grondwetsherzi<strong>en</strong>ing<br />
nodig <strong>en</strong> die vereist e<strong>en</strong> gekwalificeerde<br />
meerderheid in de Stat<strong>en</strong>-G<strong>en</strong>eraal.<br />
Gezi<strong>en</strong> het plezier dat s<strong>en</strong>ator<strong>en</strong> aan<br />
hun politieke rol belev<strong>en</strong> <strong>en</strong> die nu zo<br />
sterk gegroeide belangstelling van<br />
media <strong>en</strong> publiek zit e<strong>en</strong> dergelijke<br />
meerderheid er voorlopig bij lange na<br />
niet in.<br />
Engels wijst op e<strong>en</strong> manco in het Nederlandse<br />
staatsbestel, dat de Eerste Kamer<br />
wel zei <strong>en</strong> zegt te vull<strong>en</strong>, maar dat al<br />
politiek bedrijv<strong>en</strong>d niet deed <strong>en</strong> doet:<br />
e<strong>en</strong> rechtscollege dat wett<strong>en</strong> aan de<br />
Grondwet mag toets<strong>en</strong>. Elke serieuze<br />
democratie heeft dat, maar de Nederlander<br />
die zich t<strong>en</strong>gevolge van Nederlandse<br />
wetgeving in zijn grondwettelijke rech-<br />
16 <strong>Maatschappij</strong> & <strong>Politiek</strong> mei <strong>2011</strong>
Rec<strong>en</strong>sies<br />
Mark Bov<strong>en</strong>s <strong>en</strong> Anchrit Wille, Diplomademocratie.<br />
Over de spanning tuss<strong>en</strong><br />
meritocratie <strong>en</strong> democratie, Uitgeverij<br />
Bert Bakker, Amsterdam 2010,<br />
ISBN 978–90–3513–606–9,<br />
184 pagina’s, prijs € 17,95<br />
t<strong>en</strong> aangetast me<strong>en</strong>t, is op het Europese<br />
Hof van Justitie aangewez<strong>en</strong>.<br />
Veel contribuant<strong>en</strong> zijn uit op uitbreiding<br />
van de recht<strong>en</strong> van de Eerste Kamer, met<br />
name met het recht op het (naar de<br />
Tweede Kamer) terugz<strong>en</strong>d<strong>en</strong> van wetsvoorstell<strong>en</strong>.<br />
Ook word<strong>en</strong> aanpassing<strong>en</strong><br />
bepleit in de wijze van het kiez<strong>en</strong> van<br />
haar led<strong>en</strong>. Overig<strong>en</strong>s valt niemand over<br />
de huidige formule voor kiesdelerberek<strong>en</strong>ing,<br />
die het democratisch beginsel<br />
dat elke stem ev<strong>en</strong> zwaar moet tell<strong>en</strong>,<br />
geweld aandoet (zie elders in dit nummer<br />
het artikel over de laatste Provinciale<br />
Stat<strong>en</strong>verkiezing<strong>en</strong>). Het idee van directe<br />
verkiezing<strong>en</strong> voor de Eerste Kamer wimpel<strong>en</strong><br />
ze af, de e<strong>en</strong> wat duidelijker dan de<br />
ander.<br />
T<strong>en</strong> slotte: de s<strong>en</strong>ator<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> t<strong>en</strong>minste<br />
één ding veel beter dan hun collega’s<br />
van de Tweede Kamer: schrijv<strong>en</strong>! Alle bijdrag<strong>en</strong><br />
munt<strong>en</strong> uit door helderheid <strong>en</strong><br />
door afwezigheid van politiek-bureaucratisch<br />
jargon <strong>en</strong> modieuze tr<strong>en</strong>dtaal. E<strong>en</strong><br />
mooie bundel, kortom. 3<br />
Democratie <strong>en</strong> de<br />
kaste van de log<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> de nom<strong>en</strong><br />
Hessel Nieuwelink<br />
Er is e<strong>en</strong> duidelijk verband tuss<strong>en</strong><br />
opleidingsniveau <strong>en</strong> maatschappelijke<br />
<strong>en</strong> politieke houding<strong>en</strong>, maar ook met,<br />
bijvoorbeeld, vakantiebestemming<strong>en</strong>,<br />
vorm<strong>en</strong> van vrijetijdsbesteding <strong>en</strong> kledingkeuze.<br />
Dit is misschi<strong>en</strong> niet verrass<strong>en</strong>d,<br />
maar het inzicht dat de<br />
Nederlandse sam<strong>en</strong>leving <strong>en</strong> haar<br />
bestuur e<strong>en</strong> groei<strong>en</strong>de kloof tuss<strong>en</strong><br />
hoog- <strong>en</strong> lageropgeleid<strong>en</strong> verton<strong>en</strong>,<br />
<strong>en</strong> dat die groep<strong>en</strong> met de rug teg<strong>en</strong><br />
elkaar staan, is dat wel. Nederland is<br />
e<strong>en</strong> diplomademocratie geword<strong>en</strong>,<br />
betog<strong>en</strong> bestuurskundige Marc<br />
Bov<strong>en</strong>s <strong>en</strong> politicologe Anchritt Wille.<br />
In hun boek Diplomademocratie. Over de<br />
spanning tuss<strong>en</strong> meritocratie <strong>en</strong> democratie,<br />
dat e<strong>en</strong> aanrader voor maatschappijleerdoc<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
is, schuw<strong>en</strong> Marc Bov<strong>en</strong>s<br />
<strong>en</strong> Anchritt Wille scherpe formulering<strong>en</strong><br />
niet. Zij zijn van m<strong>en</strong>ing dat het Nederlandse<br />
bestuur meer overe<strong>en</strong>komt met<br />
de aristocratie die Plato voor og<strong>en</strong> had,<br />
dan met hetge<strong>en</strong> doorgaans onder<br />
democratie wordt verstaan. De di<strong>en</strong>st<br />
wordt uitgemaakt door de hoger opgeleid<strong>en</strong>.<br />
Zij dominer<strong>en</strong> de politieke instituties<br />
<strong>en</strong> het maatschappelijk midd<strong>en</strong>veld<br />
<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> de lager opgeleid<strong>en</strong><br />
daar grot<strong>en</strong>deels uit verdrong<strong>en</strong>.<br />
Ongelijke politieke participatie<br />
Hoogopgeleid<strong>en</strong> do<strong>en</strong> veel meer aan<br />
politieke participatie dan lager opgeleid<strong>en</strong><br />
(zie tabel 1).<br />
Hoewel er in dit soort self report-onderzoek<strong>en</strong><br />
altijd <strong>en</strong>ige mate van vertek<strong>en</strong>ing<br />
zit, zijn de verschill<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijk.<br />
Bov<strong>en</strong>s <strong>en</strong> Wille merk<strong>en</strong> op dat naarmate<br />
participatie meer van burgers verlangt,<br />
de verschill<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> maar groter<br />
word<strong>en</strong>. Zo is het verschil in deelname<br />
aan inspraakbije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> <strong>en</strong> in het<br />
bekled<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> politieke positie groter<br />
dan bij vorm<strong>en</strong> van participatie zoals<br />
stemm<strong>en</strong> <strong>en</strong> prat<strong>en</strong> over politiek.<br />
Binn<strong>en</strong> het maatschappelijk midd<strong>en</strong>veld<br />
zijn hoogopgeleid<strong>en</strong> sterk oververteg<strong>en</strong>woordigd.<br />
Op dat midd<strong>en</strong>veld zijn<br />
vele organisaties die opvatting<strong>en</strong> uitdrag<strong>en</strong><br />
populair onder hoogopgeleid<strong>en</strong>, <strong>en</strong><br />
weinig tot ge<strong>en</strong> die dat niet do<strong>en</strong>.<br />
‘Teg<strong>en</strong>over Amnesty International, het<br />
Nederlands Jurist<strong>en</strong> Comité voor de<br />
M<strong>en</strong>s<strong>en</strong>recht<strong>en</strong> (NJCM) <strong>en</strong> al die andere<br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>recht<strong>en</strong>comités steekt het e<strong>en</strong>manscomité<br />
van Joost Eerdmans [‘Burgercomité<br />
teg<strong>en</strong> onrecht’, HN] e<strong>en</strong><br />
beetje pover af. Op het Lange Voorhout<br />
zit wel e<strong>en</strong> Europese Beweging, maar<br />
ge<strong>en</strong> Europese teg<strong>en</strong>beweging’. Als<br />
teg<strong>en</strong>macht lijk<strong>en</strong> er inderdaad weinig<br />
organisaties te zijn die zich inzett<strong>en</strong> voor<br />
zak<strong>en</strong> die laagopgeleid<strong>en</strong> als belangrijk<br />
Tabel 1 Laag opgeleid<strong>en</strong> Hoog opgeleid<strong>en</strong><br />
Heeft gestemd bij verkiezing<strong>en</strong> 2006 90 % 97 %<br />
Heeft gestemd bij refer<strong>en</strong>dum over ‘EU-grondwet’ 56 % 83 %<br />
Heeft contact opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> met politicus/ambt<strong>en</strong>aar 7 % 19 %<br />
Heeft meegedaan met inspraakbije<strong>en</strong>komst van<br />
de overheid 6 % 21 %<br />
Bron: Nationaal verkiezingsonderzoek van 2006<br />
mei <strong>2011</strong> <strong>Maatschappij</strong> & <strong>Politiek</strong> 17
Rec<strong>en</strong>sies<br />
Tabel 2 Laagopgeleid<strong>en</strong> Hoogopgeleid<strong>en</strong><br />
Politici hebb<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> maar mooie praatjes 38 % 15 %<br />
Politici zijn zakk<strong>en</strong>vullers 27 % 6 %<br />
Kamerled<strong>en</strong> bekommer<strong>en</strong> zich niet om de<br />
m<strong>en</strong>ing van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zoals ik 54 % 22 %<br />
Ministers <strong>en</strong> staatsecretariss<strong>en</strong> zijn vooral op<br />
hun eig<strong>en</strong> belang uit 57 % 25 %<br />
Bron: Nationaal verkiezingsonderzoek van 2006<br />
aangev<strong>en</strong> (zoals ophoud<strong>en</strong> met multiculturele<br />
politiek, of str<strong>en</strong>ger teg<strong>en</strong>gaan<br />
van criminaliteit).<br />
Repres<strong>en</strong>tatie<br />
In politieke organ<strong>en</strong> zijn laagopgeleid<strong>en</strong><br />
nauwelijks nog aanwezig. Zo zijn er al tijd<strong>en</strong><br />
ge<strong>en</strong> laagopgeleide kabinetsled<strong>en</strong><br />
meer, is 90 (!) proc<strong>en</strong>t van de Kamerled<strong>en</strong><br />
hoog opgeleid (anno nu is slechts<br />
één Kamerlid niet hoog opgeleid, nota<br />
b<strong>en</strong>e e<strong>en</strong> D66’er, e<strong>en</strong> partij waar vooral<br />
hoogopgeleid<strong>en</strong> op stemm<strong>en</strong>).<br />
Deze gebrekkige mimetische repres<strong>en</strong>tatie<br />
(repres<strong>en</strong>tatie in de zin van e<strong>en</strong> zo<br />
goed mogelijke weerspiegeling van<br />
sam<strong>en</strong>leving) is volg<strong>en</strong>s Bov<strong>en</strong>s <strong>en</strong> Wille<br />
problematisch omdat de belang<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
waard<strong>en</strong> van hoog- <strong>en</strong> laagopgeleid<strong>en</strong><br />
verschill<strong>en</strong>. Waar de eerst<strong>en</strong> t<strong>en</strong> tijde van<br />
de verzuiling nog als zaakwaarnemers<br />
van de laatst<strong>en</strong> mocht<strong>en</strong> geld<strong>en</strong>, is dat<br />
na de verzuiling steeds minder het geval.<br />
Dit is temeer e<strong>en</strong> probleem omdat het<br />
sam<strong>en</strong>valt met e<strong>en</strong> nieuwe scheidslijn in<br />
de politiek: kosmopolitische hoogopgeleid<strong>en</strong><br />
versus nationalistische laagopgeleid<strong>en</strong>.<br />
Dit is e<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>stelling die dwars<br />
E<strong>en</strong> grote groep<br />
laagopgeleid<strong>en</strong> voelt zich<br />
niet verteg<strong>en</strong>woordigd.<br />
door partij<strong>en</strong> (met name PvdA, CDA <strong>en</strong><br />
VVD) loopt <strong>en</strong> e<strong>en</strong> andere indeling k<strong>en</strong>t<br />
dan de traditionele links/rechts- of nietreligieus/religieusindeling<strong>en</strong>.<br />
SP <strong>en</strong> PVV<br />
zijn meer nationalistisch <strong>en</strong> anti-Europese<br />
Unie georiënteerd <strong>en</strong> Gro<strong>en</strong>Links<br />
<strong>en</strong> D66 meer kosmopolitisch. Dat bij de<br />
verkiezing<strong>en</strong> voor het Europese Parlem<strong>en</strong>t<br />
bijna 50 proc<strong>en</strong>t van de laagopgeleid<strong>en</strong><br />
SP of PVV stemde <strong>en</strong> bijna 50 proc<strong>en</strong>t<br />
van de hoogopgeleid<strong>en</strong> voor D66<br />
of Gro<strong>en</strong>Links koz<strong>en</strong>, bevestigt dat. M<strong>en</strong><br />
zou ook kunn<strong>en</strong> concluder<strong>en</strong> dat de<br />
lager opgeleid<strong>en</strong> daarmee het zaakwaarnemerschap<br />
van de – door hoogopgeleid<strong>en</strong><br />
gedomineerde – gevestigde partij<strong>en</strong><br />
niet langer (h)erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>.<br />
Gevolg<strong>en</strong>?<br />
De auteurs acht<strong>en</strong> deze ontwikkeling<br />
problematisch. Op politiek niveau kan<br />
het betek<strong>en</strong><strong>en</strong> dat laagopgeleid<strong>en</strong> zich<br />
van het systeem afker<strong>en</strong>. Hoewel het te<br />
ver gaat om te stell<strong>en</strong> dat dit nu al het<br />
geval is, wijst verkiezingsonderzoek wel<br />
op e<strong>en</strong> groot verschil in tevred<strong>en</strong>heid<br />
tuss<strong>en</strong> beide groep<strong>en</strong> (zie tabel 2).<br />
Bij al deze uitsprak<strong>en</strong> is er steevast e<strong>en</strong><br />
aanzi<strong>en</strong>lijk grotere groep laagopgeleid<strong>en</strong><br />
die het ermee e<strong>en</strong>s is <strong>en</strong> ontevred<strong>en</strong><br />
is over het functioner<strong>en</strong> van de parlem<strong>en</strong>taire<br />
democratie. Zij vind<strong>en</strong> in grotere<br />
mate dat zij niet zijn verteg<strong>en</strong>woordigd;<br />
die waarneming zou heel goed<br />
kunn<strong>en</strong> klopp<strong>en</strong>. Bov<strong>en</strong>s <strong>en</strong> Wille lat<strong>en</strong><br />
ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s zi<strong>en</strong> dat deze verschill<strong>en</strong> sinds<br />
begin jar<strong>en</strong> zev<strong>en</strong>tig langzaamaan to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>.<br />
Opkomstplicht als oplossing?<br />
Wat te do<strong>en</strong>? Bov<strong>en</strong>s <strong>en</strong> Wille kom<strong>en</strong><br />
met poging<strong>en</strong> tot oplossing<strong>en</strong>. Dit is het<br />
zwakste hoofdstuk. Zij stell<strong>en</strong> bijvoorbeeld<br />
dat het goed is om bij verkiezing<strong>en</strong><br />
de opkomstplicht weer in te voer<strong>en</strong>,<br />
want dat vergroot de kans dat laagopgeleid<strong>en</strong><br />
ook gaan stemm<strong>en</strong>. De auteurs<br />
gelov<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s dat meer refer<strong>en</strong>da<br />
(gecombineerd met opkomstplicht) e<strong>en</strong><br />
goede oplossing zou zijn. Dan telt<br />
immers ieders stem ev<strong>en</strong> zwaar <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
hoogopgeleid<strong>en</strong> de besluitvorming<br />
niet dominer<strong>en</strong>. Omdat laagopgeleid<strong>en</strong><br />
volg<strong>en</strong>s Bov<strong>en</strong>s <strong>en</strong> Wille niet de<br />
behoefte hebb<strong>en</strong> om aan uitgebreide<br />
politieke participatie te do<strong>en</strong> (zie toeschouwerdemocratie)<br />
<strong>en</strong> vraagstukk<strong>en</strong><br />
soms erg ondoorgrondelijk zijn, is het<br />
volg<strong>en</strong>s h<strong>en</strong> noodzakelijk dat er door<br />
politieke partij<strong>en</strong> heldere <strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de<br />
standpunt<strong>en</strong> word<strong>en</strong> geformu-<br />
18 <strong>Maatschappij</strong> & <strong>Politiek</strong> mei <strong>2011</strong>
Rec<strong>en</strong>sies<br />
leerd. Hierdoor is het voor laagopgeleid<strong>en</strong><br />
(<strong>en</strong> waarschijnlijk ook e<strong>en</strong> hoop<br />
hoogopgeleid<strong>en</strong>) e<strong>en</strong>voudiger om e<strong>en</strong><br />
bewuste stem uit te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. De vraag is<br />
of nu niet juist het probleem was dat er<br />
door de politieke elite te weinig de stem<br />
van de laagopgeleid<strong>en</strong> werd vertolkt?<br />
Waarom zou dat tijd<strong>en</strong>s refer<strong>en</strong>da dan<br />
wel zo maar gebeur<strong>en</strong>? Daarbij komt dat<br />
Bov<strong>en</strong>s <strong>en</strong> Wille aangev<strong>en</strong> dat laag -<br />
opgeleid<strong>en</strong> minder behoefte aan<br />
uitgebreide participatie hebb<strong>en</strong>, maar<br />
door de opkomstplicht <strong>en</strong> met name<br />
refer<strong>en</strong>da wel verwacht<strong>en</strong> dat zij meer<br />
gaan deelnem<strong>en</strong>. Zij moet<strong>en</strong> dan<br />
immers vaker stemm<strong>en</strong> <strong>en</strong> zich rondom<br />
verkiezing<strong>en</strong> met politiek gaan bezighoud<strong>en</strong>.<br />
Burgerschapsonderwijs als<br />
oplossing<br />
E<strong>en</strong> andere oplossing ligt volg<strong>en</strong>s<br />
Bov<strong>en</strong>s <strong>en</strong> Wille in het onderwijs. Zij<br />
(advert<strong>en</strong>ties)<br />
Gratis gastless<strong>en</strong> (politiek)<br />
burgerschap voor het MBO!<br />
Het Instituut voor Publiek <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong> (IPP) heeft<br />
e<strong>en</strong> aanbod van gastless<strong>en</strong> dat zich richt op de<br />
politieke burgerschapscompet<strong>en</strong>ties in het MBO.<br />
Enthousiaste gastdoc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van het IPP kom<strong>en</strong><br />
hiervoor graag naar uw school.<br />
U kunt kiez<strong>en</strong> uit less<strong>en</strong> met verschill<strong>en</strong>de<br />
thema’s:<br />
–Stemm<strong>en</strong><br />
–Hoe kun je zelf invloed uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong>?<br />
–<strong>Politiek</strong>e partij<strong>en</strong><br />
–Roll<strong>en</strong>spel lokale politiek<br />
–Europa<br />
verwacht<strong>en</strong> veel van de rol van het<br />
onderwijs, maar constater<strong>en</strong> dat de<br />
vakk<strong>en</strong> die daar e<strong>en</strong> belangrijke rol bij<br />
moet<strong>en</strong> spel<strong>en</strong> (<strong>Maatschappij</strong>leer <strong>en</strong><br />
Geschied<strong>en</strong>is) e<strong>en</strong> marginale positie<br />
innem<strong>en</strong>. Hier hebb<strong>en</strong> de auteurs e<strong>en</strong><br />
sterker punt. Juist het onderwijs zou<br />
in e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>leving waar het contact<br />
tuss<strong>en</strong> hoog- <strong>en</strong> laagopgeleid<strong>en</strong> tot<br />
bijna nul dreigt af te nem<strong>en</strong>, veel meer<br />
aan maatschappelijke <strong>en</strong> politieke<br />
vorming van jonger<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> do<strong>en</strong>;<br />
met name die uit laag opgeleide<br />
milieus.<br />
De positie van <strong>Maatschappij</strong>leer is<br />
inderdaad relatief zwak, burgerschapsvorming<br />
heeft op ROC’s vaak niet veel<br />
met politieke of democratische vorming<br />
te mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> de minister me<strong>en</strong>t<br />
dat m<strong>en</strong> back to the basics van rek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> taal moet. 3<br />
Wilt u uw stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in aanraking br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> met politiek <strong>en</strong> democratie?<br />
Vraagt u zich af hoe u de politieke burgerschapscompet<strong>en</strong>ties op e<strong>en</strong><br />
aansprek<strong>en</strong>de manier aan bod kunt lat<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>?<br />
In alle less<strong>en</strong> wordt k<strong>en</strong>nisoverdracht<br />
gecombineerd met interactieve werkvorm<strong>en</strong>.<br />
De gastdoc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> per dag op één school<br />
minimaal twee <strong>en</strong> maximaal vijf lesur<strong>en</strong>. De<br />
gastless<strong>en</strong> zijn gratis <strong>en</strong> beginn<strong>en</strong> niet voor<br />
9.00 uur. U vindt meer informatie over de<br />
gastless<strong>en</strong> <strong>en</strong> de wijze waarop u deze kunt<br />
aanvrag<strong>en</strong> op:<br />
> www.politiekindeklas.nl<br />
mei <strong>2011</strong> <strong>Maatschappij</strong> & <strong>Politiek</strong> 19
20<br />
De werkvloer<br />
Anique ter Welle<br />
Liever lui dan moe?<br />
In mijn exam<strong>en</strong>klass<strong>en</strong> do<strong>en</strong> alle leerling<strong>en</strong> e<strong>en</strong> exam<strong>en</strong> literatuur voor <strong>Maatschappij</strong>wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>.<br />
Zij moet<strong>en</strong> e<strong>en</strong> boek lez<strong>en</strong>, daar e<strong>en</strong> verslag over schrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> mondeling exam<strong>en</strong> aflegg<strong>en</strong>. Dat<br />
betek<strong>en</strong>t dit jaar voor mij 54 exam<strong>en</strong>s, dus ongeveer 54 uur werk. E<strong>en</strong> hele klus waarvan ik me af <strong>en</strong><br />
toe afvraag: ‘Waarom in godsnaam?’. Het antwoord weet ik gelukkig nog altijd snel: omdat het nuttig,<br />
leerzaam <strong>en</strong> heel erg leuk is. Dus gewoon doorploeter<strong>en</strong>!<br />
Lekker montessori<br />
De leerling<strong>en</strong> mog<strong>en</strong> ieder zelf e<strong>en</strong> boek kiez<strong>en</strong> van de door ons sam<strong>en</strong>gestelde, jaarlijks geactualiseerde<br />
lijst. Er verschijnt namelijk nogal wat op ons vakgebied. Natuurlijk mog<strong>en</strong> mijn leerling<strong>en</strong> na<br />
overleg ook e<strong>en</strong> boek lez<strong>en</strong> dat niet op de lijst staat –‘lekker montessori’. Dat boek hebb<strong>en</strong> ze dan<br />
thuis in de kast gevond<strong>en</strong>. De boek<strong>en</strong> zijn sociaalwet<strong>en</strong>schappelijke werk<strong>en</strong> over bijvoorbeeld media,<br />
criminaliteit <strong>en</strong> de sam<strong>en</strong>leving in meer algem<strong>en</strong>e zin, van deskundig<strong>en</strong> als Luy<strong>en</strong>dijk, Bov<strong>en</strong>kerk of<br />
De Swaan. Op e<strong>en</strong> intek<strong>en</strong>lijst mog<strong>en</strong> de leerling<strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s zelf aangev<strong>en</strong> wanneer ze het mondeling<br />
will<strong>en</strong> do<strong>en</strong>: erg<strong>en</strong>s tuss<strong>en</strong> eind november <strong>en</strong> half april.<br />
Boek<strong>en</strong><br />
Ze moet<strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>vatting van het boek schrijv<strong>en</strong>, maar ook informatie over de schrijver<br />
gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> het boek binn<strong>en</strong> de maatschappelijke discussie over het onderwerp plaats<strong>en</strong>. Ook moet<strong>en</strong><br />
ze iets zegg<strong>en</strong> over hoe het boek is ontvang<strong>en</strong>: was het omstred<strong>en</strong>; zijn er andere boek<strong>en</strong> over dit<br />
onderwerp geschrev<strong>en</strong>; <strong>en</strong> war<strong>en</strong> de rec<strong>en</strong>sies lov<strong>en</strong>d of juist niet? E<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> m<strong>en</strong>ing over het boek<br />
<strong>en</strong> ti<strong>en</strong> stelling<strong>en</strong> over het onderwerp mak<strong>en</strong> het verslag compleet. Het mondeling exam<strong>en</strong> gaat vervolg<strong>en</strong>s<br />
over het boek, het verslag <strong>en</strong> de stelling<strong>en</strong>.<br />
Diepgang<br />
De verschill<strong>en</strong> zijn groot. Je hebt om te beginn<strong>en</strong> natuurlijk lezers <strong>en</strong> niet-lezers, <strong>en</strong> dus dikke, moeilijke<br />
boek<strong>en</strong> <strong>en</strong> dunne e<strong>en</strong>voudige. Dun <strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudig is niet erg, vind ik. Al zijn er natuurlijk gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>.<br />
Belangrijker is de diepgang. Die is vaak voldo<strong>en</strong>de, soms heel groot <strong>en</strong> af <strong>en</strong> toe die van e<strong>en</strong> rubberboot.<br />
Ook de aandacht die aan het verslag wordt besteed (taalgebruik <strong>en</strong> hoe het eruit ziet) weegt<br />
mee bij de beoordeling… <strong>en</strong> natuurlijk het mondeling zelf. Opvall<strong>en</strong>d is dat sommige leerling<strong>en</strong><br />
echte schrijvers zijn <strong>en</strong> andere echte praters. Dat wet<strong>en</strong> ze trouw<strong>en</strong>s heel goed van zichzelf. In bijna<br />
alle gevall<strong>en</strong> is het e<strong>en</strong> aang<strong>en</strong>aam <strong>en</strong> boei<strong>en</strong>d gesprek over e<strong>en</strong> maatschappelijk f<strong>en</strong>ome<strong>en</strong>, waarbij<br />
me opvalt dat het met de maatschappelijke betrokk<strong>en</strong>heid van leerling<strong>en</strong> doorgaans <strong>en</strong>orm meevalt.<br />
Kwaliteit<br />
Het zit er bijna op. Nog e<strong>en</strong> stuk of ti<strong>en</strong> <strong>en</strong> dan heb ik deze klus dit schooljaar weer achter de rug.<br />
Ine<strong>en</strong>s, e<strong>en</strong> paar dag<strong>en</strong> geled<strong>en</strong>, ontdekte ik e<strong>en</strong> verband. De kwaliteit van de verslag<strong>en</strong> neemt af<br />
naarmate het jaar vordert. Eerst dacht ik nog dat ik zelf misschi<strong>en</strong> str<strong>en</strong>ger was geword<strong>en</strong>, maar ik<br />
heb de verslag<strong>en</strong> van eerder dit jaar er nog e<strong>en</strong>s op nageslag<strong>en</strong>. De gekoz<strong>en</strong> boek<strong>en</strong> zijn moeilijker <strong>en</strong><br />
de verslag<strong>en</strong> zijn veel beter. Uitstel leidt dan misschi<strong>en</strong> niet tot afstel, maar wel tot kwaliteitsverlies.<br />
De cijfers zakt<strong>en</strong> van neg<strong>en</strong>s naar vijv<strong>en</strong>. Zijn leerling<strong>en</strong> drukker in deze tijd van het jaar, waardoor<br />
het mondeling <strong>Maatschappij</strong>wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> er ev<strong>en</strong> snel tuss<strong>en</strong>door moet? Rak<strong>en</strong> leerling<strong>en</strong> gedur<strong>en</strong>de<br />
het jaar door hun reserves he<strong>en</strong> <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> ze dus sowieso niet zoveel puf meer? Of kiez<strong>en</strong> de<br />
<strong>en</strong>thousiasteling<strong>en</strong> ervoor om het zo snel mogelijk te do<strong>en</strong> <strong>en</strong> zijn nu de leerling<strong>en</strong> aan de beurt die<br />
eerst e<strong>en</strong> grote weerzin moest<strong>en</strong> overwinn<strong>en</strong>?<br />
Niets do<strong>en</strong><br />
Wat de verklaring voor deze sam<strong>en</strong>hang ook is, ik concludeer er uit dat ik mezelf al dat geëxamineer<br />
had kunn<strong>en</strong> bespar<strong>en</strong> <strong>en</strong> de cijfers had kunn<strong>en</strong> uitdel<strong>en</strong> op basis van de intek<strong>en</strong>lijst! Dan was ik snel<br />
klaar geweest <strong>en</strong> had ik zeeën van tijd over gehad voor andere ding<strong>en</strong> <strong>en</strong> vooral voor ge<strong>en</strong> ding<strong>en</strong>.<br />
Gewoon 54 uur niets do<strong>en</strong>, ook fijn. Volg<strong>en</strong>d jaar toch e<strong>en</strong>s overweg<strong>en</strong>…
Geknipt<br />
Extra toets middelbare<br />
scholier<strong>en</strong><br />
Schol<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> aan het eind van de<br />
tweede klas van middelbare school het<br />
niveau van hun leerling<strong>en</strong> toets<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
lerar<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> zich lat<strong>en</strong> bij- <strong>en</strong><br />
naschol<strong>en</strong> op straffe van het verliez<strong>en</strong><br />
van de bevoegdheid.<br />
Deze maatregel<strong>en</strong> beveelt de Onderwijsraad<br />
aan in het rapport Naar<br />
hogere leerprestaties in het voortgezet<br />
onderwijs. Het rapport moet onderwijsminister<br />
Marja van Bijsterveldt help<strong>en</strong><br />
bij het sam<strong>en</strong>stell<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> Actieplan<br />
Beter Prester<strong>en</strong>, dat de leerprestaties<br />
van middelbare scholier<strong>en</strong> moet verhog<strong>en</strong>.<br />
De minister heeft in december<br />
de komst van e<strong>en</strong> dergelijk actieplan<br />
aangekondigd. Zij stelde onder meer<br />
voor om het aantal profiel<strong>en</strong> – vakk<strong>en</strong>combinaties<br />
op de middelbare<br />
school – terug te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van vier naar<br />
twee. Dat vindt de Onderwijsraad<br />
voorbarig. Eerst moet de m<strong>en</strong>ing word<strong>en</strong><br />
gevraagd van instelling<strong>en</strong> uit het<br />
vervolgonderwijs: de universiteit, de<br />
hogeschool <strong>en</strong> het middelbaar<br />
beroepsonderwijs. Het volledig<br />
afschaff<strong>en</strong> van de profiel<strong>en</strong> moet volg<strong>en</strong>s<br />
de Onderwijsraad ook in de discussie<br />
word<strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong>. De Raad is<br />
het met de minister e<strong>en</strong>s dat het<br />
niveau van het voortgezet onderwijs in<br />
Nederland omhoog kan.<br />
(Bron: NRC Handelsblad, 28 februari<br />
<strong>2011</strong>)<br />
‘Het is schokk<strong>en</strong>d hoeveel onderzoek<strong>en</strong> er<br />
naar chaos in de klas zijn gedaan <strong>en</strong> hoe<br />
weinig lerar<strong>en</strong> er wat over wet<strong>en</strong>. Ze<br />
moet<strong>en</strong>, volg<strong>en</strong>s de mores, het allemaal<br />
zelf uitvind<strong>en</strong>. Niemand legt de jonge<br />
doc<strong>en</strong>t uit hoe je e<strong>en</strong> klas onder controle<br />
krijgt’.<br />
(R<strong>en</strong>é Kneyber, doc<strong>en</strong>t <strong>en</strong> auteur van<br />
Orde houd<strong>en</strong> in het voortgezet onderwijs,<br />
in: Algeme<strong>en</strong> Dagblad, 10 maart <strong>2011</strong>)<br />
Alle<strong>en</strong> arts<strong>en</strong> <strong>en</strong> pilot<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />
hoger aanzi<strong>en</strong><br />
Sinds 2000 komt Finland in het PISAonderzoek<br />
(e<strong>en</strong> internationale peiling<br />
naar de k<strong>en</strong>nis van 15-jarig<strong>en</strong> in 65 land<strong>en</strong>)<br />
als beste Europese land uit de bus.<br />
De Nederlandse minister van Onderwijs,<br />
Marja van Bijsterveldt, lijkt goed<br />
naar Finland te hebb<strong>en</strong> gekek<strong>en</strong>: zij<br />
kwam met het plan dat alle lerar<strong>en</strong> in<br />
Nederland in de toekomst e<strong>en</strong> mastergraad<br />
moet<strong>en</strong> hal<strong>en</strong>. Laat dat nu net in<br />
Finland e<strong>en</strong> vereiste zijn. Toch is het<br />
nog maar de vraag of het succes zo kan<br />
word<strong>en</strong> gekopieerd. Het grootste verschil<br />
met Nederland <strong>en</strong> vele andere<br />
land<strong>en</strong> is dat de status van de leraar in<br />
Finland ongek<strong>en</strong>d hoog is. ‘Die status is<br />
zo verstr<strong>en</strong>geld met de Finse cultuur.<br />
Die is erg moeilijk naar e<strong>en</strong> ander land<br />
te verhuiz<strong>en</strong>’, zegt Ritva Semi, voormalig<br />
onderwijzeres <strong>en</strong> adviseur nam<strong>en</strong>s<br />
de Finse onderwijsbond. ‘In de jar<strong>en</strong> na<br />
de oorlog ging het heel slecht met Finland.<br />
Vanaf to<strong>en</strong> werd de Finn<strong>en</strong> ingepr<strong>en</strong>t:<br />
als we als land will<strong>en</strong> overlev<strong>en</strong>,<br />
moet<strong>en</strong> we invester<strong>en</strong> in onderwijs,<br />
want alles wat we hebb<strong>en</strong>, zijn onze<br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>.’ Al sinds jaar <strong>en</strong> dag is de Finse<br />
sam<strong>en</strong>leving dus doordr<strong>en</strong>kt met het<br />
idee dat onderwijs het belangrijkste in<br />
het lev<strong>en</strong> is. Semi: ‘Alle<strong>en</strong> arts<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
pilot<strong>en</strong> staan nóg hoger in aanzi<strong>en</strong>.<br />
Dat maakt het vak zo aantrekkelijk.’<br />
Door het aanzi<strong>en</strong> én het belang van<br />
het vak staan jonge Finn<strong>en</strong> in de rij<br />
voor e<strong>en</strong> onderwijsmaster.<br />
Geraldine Brouwer, consultant voor<br />
CPS Onderwijsontwikkeling <strong>en</strong> Advies:<br />
‘Het belang dat de Finse sam<strong>en</strong>leving<br />
aan onderwijs hecht, blijkt uit het<br />
opleidingsniveau van lerar<strong>en</strong>. Alle lerar<strong>en</strong><br />
zijn academisch opgeleid. Lerar<strong>en</strong><br />
in het basisonderwijs hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
pedagogische master op zak. Lerar<strong>en</strong><br />
in het voortgezet onderwijs hebb<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> academische opleiding in e<strong>en</strong> specifiek<br />
vak afgerond, aangevuld met e<strong>en</strong><br />
ruime hoeveelheid pedagogische k<strong>en</strong>nis<br />
<strong>en</strong> vaardighed<strong>en</strong>’. Bijsterveldt heeft<br />
nog vier jaar om het imago van de<br />
Nederlandse leraar naar dat niveau te<br />
till<strong>en</strong>. Dan begint de grote uittocht.<br />
(Bron: De Pers, 23 maart <strong>2011</strong>)<br />
Staatssecretaris van Onderwijs Halbe<br />
Zijlstra wil op advies van de Onderwijsraad<br />
e<strong>en</strong> experim<strong>en</strong>t met prestatiebeloning<br />
beginn<strong>en</strong>. ‘Wie e<strong>en</strong> excell<strong>en</strong>te leraar<br />
is <strong>en</strong> wie niet, is bijna niet te met<strong>en</strong>’, zegt<br />
H<strong>en</strong>rik de Moel, leraar Geschied<strong>en</strong>is <strong>en</strong><br />
<strong>Maatschappij</strong>leer op het Augustinuscollege<br />
Groning<strong>en</strong>:‘Prestatiebeloning werkt<br />
alle<strong>en</strong> bij verkopers, niet bij e<strong>en</strong> platte<br />
organisatie als e<strong>en</strong> school.’<br />
(Bron: Dagblad van het Noord<strong>en</strong>,<br />
16 maart <strong>2011</strong>)<br />
Einde aan ruzie met doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
Ouders die dreig<strong>en</strong> met advocat<strong>en</strong>,<br />
leerkracht<strong>en</strong> die betweterig de regie<br />
voer<strong>en</strong> over ti<strong>en</strong>minut<strong>en</strong>- <strong>en</strong> rapportgesprekk<strong>en</strong>,<br />
ruzies over de uitslag van<br />
Cito-toets<strong>en</strong> <strong>en</strong> afgepakte mobieltjes.<br />
Het is schering <strong>en</strong> inslag in onderwijsland<br />
<strong>en</strong> dat moet nu maar e<strong>en</strong>s afgelop<strong>en</strong><br />
zijn, vindt de nieuwe landelijke<br />
stichting Leraar Leerling Ouders (LLO).<br />
Voorzitter Marina van der Wal is ervan<br />
overtuigd dat de organisatie keihard<br />
nodig is: ‘Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> ouders reger<strong>en</strong><br />
vanuit aparte belang<strong>en</strong>clubjes te verkrampt<br />
over de hoofd<strong>en</strong> van kinder<strong>en</strong><br />
he<strong>en</strong> <strong>en</strong> belang<strong>en</strong>d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> schaadt juist<br />
het kind. Daarom bepleit<strong>en</strong> wij dat<br />
ouders <strong>en</strong> lerar<strong>en</strong> uit hun loopgraaf<br />
kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> de zorg over de schoolklass<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> elkaars kroost gezam<strong>en</strong>lijk gaan<br />
del<strong>en</strong>’. De stichting wil e<strong>en</strong> platform<br />
bied<strong>en</strong> voor zowel ouders als schol<strong>en</strong>;<br />
in het belang van het kind. Vijfti<strong>en</strong><br />
schol<strong>en</strong> <strong>en</strong> vijfti<strong>en</strong> ouders war<strong>en</strong> bij de<br />
oprichting van de stichting betrokk<strong>en</strong>.<br />
(Bron: Metro, 28 maart <strong>2011</strong><br />
mei <strong>2011</strong> <strong>Maatschappij</strong> & <strong>Politiek</strong> 21
Job Coh<strong>en</strong> reikt prijz<strong>en</strong> uit<br />
Op 14 juni zal Job Coh<strong>en</strong>, PvdA-fractievoorzitter<br />
in de Tweede Kamer, de prijz<strong>en</strong><br />
voor het beste profiel- <strong>en</strong> sectorwerkstuk<br />
<strong>Maatschappij</strong>leer <strong>en</strong><br />
<strong>Maatschappij</strong>wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> uitreik<strong>en</strong>.<br />
Daarna zal hij met de winn<strong>en</strong>de leerling<strong>en</strong><br />
diner<strong>en</strong> in de Euromast. Tijd<strong>en</strong>s dat<br />
diner kan over de onderwerp<strong>en</strong> uit de<br />
werkstukk<strong>en</strong> <strong>en</strong> over allerlei andere<br />
maatschappelijke <strong>en</strong> politieke thema’s<br />
van gedacht<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gewisseld. U<br />
leest in juni op de website www.nvlm.nl<br />
wie de prijswinnaars zijn.<br />
Exam<strong>en</strong>bespreking<strong>en</strong> <strong>2011</strong><br />
Ook dit jaar organiseert de NVLM de<br />
exam<strong>en</strong>bespreking<strong>en</strong> voor <strong>Maatschappij</strong>leer<br />
2 (vmbo) <strong>en</strong> <strong>Maatschappij</strong>wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />
(havo/vwo). Hieronder leest u<br />
meer informatie over de datum, tijd <strong>en</strong><br />
locatie. Wij nodig<strong>en</strong> u van harte uit deze<br />
exam<strong>en</strong>bespreking<strong>en</strong> bij te won<strong>en</strong> als<br />
uw leerling<strong>en</strong> in mei exam<strong>en</strong> do<strong>en</strong>. De<br />
uitkomst<strong>en</strong> van de bespreking<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />
meer waarde als e<strong>en</strong> groot aantal<br />
doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn inbr<strong>en</strong>g heeft tijd<strong>en</strong>s de<br />
vergadering<strong>en</strong>. Als u één of meerdere<br />
exam<strong>en</strong>bespreking<strong>en</strong> wilt bijwon<strong>en</strong><br />
di<strong>en</strong>t u zich aan te meld<strong>en</strong> bij Aukje<br />
Schrijver (aukjeschrijver@nvlm.nl). Vermeld<br />
om welk(e) schooltype(n) het gaat.<br />
Exam<strong>en</strong>bespreking vwo <strong>Maatschappij</strong>wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />
Datum <strong>en</strong> tijd: maandag 30 mei,<br />
17.00–18.30 uur (vwo)<br />
Plaats: Utrecht<br />
Adres: Uithof, Marinus Ruppert-gebouw,<br />
Leuv<strong>en</strong>laan 21, zal<strong>en</strong> 134 <strong>en</strong> 116<br />
Exam<strong>en</strong>bespreking havo Maat -<br />
schappijwet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />
Datum <strong>en</strong> tijd: maandag 30 mei,<br />
15.00–16.30 uur (havo)<br />
Plaats: Utrecht<br />
Adres: Uithof, Marinus Ruppert-gebouw,<br />
Leuv<strong>en</strong>laan 21, zal<strong>en</strong> 134 <strong>en</strong> 116<br />
Exam<strong>en</strong>bespreking vmbo <strong>Maatschappij</strong>leer<br />
2<br />
Datum <strong>en</strong> tijd: dinsdag 31 mei,<br />
16.00–16.30 (vmbo-bb) & 16.30–17.30<br />
uur (vmbo-kb <strong>en</strong> -g/tl)<br />
Plaats: Utrecht<br />
Adres: Uithof, Willem C. van Unnikgebouw,<br />
Heidelberglaan 2, zaal 311<br />
Aukje Schrijver is contactpersoon voor<br />
alle exam<strong>en</strong>bespreking<strong>en</strong>. Zij is te bereik<strong>en</strong><br />
via e-mail (aukjeschrijver@nvlm.nl) of<br />
ev<strong>en</strong>tueel telefonisch (06–27057860).<br />
Actieplan Beter Prester<strong>en</strong><br />
Het kabinet heeft in het Actieplan Beter<br />
Prester<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal hoofdlijn<strong>en</strong> van zijn<br />
onderwijsbeleid vastgelegd. Het gaat<br />
daarbij vooral om extra nadruk op Engels,<br />
Nederlands <strong>en</strong> Wiskunde (rek<strong>en</strong><strong>en</strong>). Dit is<br />
naar aanleiding van het PISA-onderzoek<br />
waar uit zou blijk<strong>en</strong> dat Nederland bij<br />
deze vakk<strong>en</strong> <strong>en</strong> de natuurwet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />
minder presteert dan voorhe<strong>en</strong>.<br />
Daarnaast is in het actieplan, <strong>en</strong> al eerder<br />
in het regeerakkoord, vastgelegd dat<br />
maar twee van de vier profiel<strong>en</strong> op havo<br />
<strong>en</strong> vwo mog<strong>en</strong> overblijv<strong>en</strong>. Het advies<br />
dat de Onderwijsraad in reactie op het<br />
actieplan heeft geschrev<strong>en</strong> heet Naar<br />
hogere leerprestaties in het voortgezet<br />
onderwijs. De Onderwijsraad onderscheidt<br />
in dat advies vier onmisbare clusters<br />
van vakk<strong>en</strong>. De Raad geeft daarnaast<br />
aan dat er zorgvuldig over de herzi<strong>en</strong>ing<br />
van de profiel<strong>en</strong> moet word<strong>en</strong> nagedacht.<br />
In de zomer zal er waarschijnlijk<br />
opnieuw e<strong>en</strong> advies van de Onderwijsraad<br />
kom<strong>en</strong> dat specifiek op dat onderwerp<br />
ingaat. Deze discussie kan met<br />
name voor <strong>Maatschappij</strong>leer <strong>en</strong> <strong>Maatschappij</strong>wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />
op de havo <strong>en</strong><br />
het vwo gevolg<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. Er is dus weer<br />
werk aan de winkel voor het NVLMbestuur.<br />
Om te beginn<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> wij e<strong>en</strong><br />
brief aan de Onderwijsraad gestuurd met<br />
de vraag waarom <strong>Maatschappij</strong>wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>Maatschappij</strong>leer niet in de<br />
vier onmisbare vakk<strong>en</strong>clusters word<strong>en</strong><br />
g<strong>en</strong>oemd. In reactie daarop liet de<br />
Onderwijsraad ons wet<strong>en</strong> dat zij <strong>Maatschappij</strong>leer<br />
ook ziet als k<strong>en</strong>nisbasis voor<br />
burgerschapsvorming in het voortgezet<br />
onderwijs. De raad heeft <strong>Maatschappij</strong>leer<br />
dan ook nadrukkelijk bedoeld als<br />
onderdeel van het vierde cluster van vak-<br />
k<strong>en</strong>. Volg<strong>en</strong>s de NVLM is <strong>Maatschappij</strong>wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> belangrijk vak in<br />
het cluster sociaal-culturele vakk<strong>en</strong>,<br />
maar wij moet<strong>en</strong> nog hor<strong>en</strong> of de<br />
Onderwijsraad dat ook vindt. Ondertuss<strong>en</strong><br />
was e<strong>en</strong> afvaardiging van het<br />
bestuur aanwezig bij e<strong>en</strong> confer<strong>en</strong>tie die<br />
rondom het actieplan door het Ministerie<br />
van Onderwijs, Cultuur <strong>en</strong> Wet<strong>en</strong>schap<br />
werd georganiseerd. Hoewel de<br />
plann<strong>en</strong> van het ministerie nog niet zijn<br />
uitgewerkt, hebb<strong>en</strong> wij alvast aandacht<br />
voor het belang van <strong>Maatschappij</strong>leer <strong>en</strong><br />
<strong>Maatschappij</strong>wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> gevraagd.<br />
Mbo<br />
Het bestuur heeft in e<strong>en</strong> brief zijn zorg<strong>en</strong><br />
over de burgerschapscompet<strong>en</strong>ties<br />
in het mbo onder de aandacht van de<br />
onderwijswoordvoerders in de Tweede<br />
Kamer gebracht. Eind april sprak de<br />
Kamercommissie voor Onderwijs, Cultuur<br />
<strong>en</strong> Wet<strong>en</strong>schap over het Actieplan<br />
mbo: Focus op Vakmanschap <strong>2011</strong>–2015.<br />
Wij hebb<strong>en</strong> bij de Kamerled<strong>en</strong> aangekaart<br />
dat de focus op burgerschap in het<br />
beleid van de minister volledig ontbreekt.<br />
Co<strong>en</strong> Gelinck<br />
NVLM-bestuur<br />
Hans Teuniss<strong>en</strong>, voorzitter<br />
telefoon: 06–28125692<br />
e-mail: hansteuniss<strong>en</strong>@nvlm.nl<br />
Co<strong>en</strong> Gelinck, vice-voorzitter<br />
e-mail: co<strong>en</strong>gelinck@nvlm.nl<br />
Felix van Vugt, secretaris<br />
Amaliastraat 50<br />
3522 AW Utrecht<br />
telefoon: 06–16431651<br />
e-mail: felixvanvugt@nvlm.nl<br />
Tom Stroobach, p<strong>en</strong>ningmeester<br />
telefoon: 0320–249481<br />
e-mail: tomstroobach@nvlm.nl<br />
Arthur Pormes<br />
e-mail: arthurpormes@nvlm.nl<br />
Ingrid Faas, led<strong>en</strong>administratie<br />
e-mail: ingridfaas@nvlm.nl<br />
Ruth Esselink, aspirant-bestuurslid<br />
e-mail: ruthesselink@nvlm.nl<br />
Hetty Schepers<br />
e-mail: hettyschepers@nvlm.nl<br />
www.nvlm.nl<br />
Girorek<strong>en</strong>ing NVLM: 1889654<br />
22 <strong>Maatschappij</strong> & <strong>Politiek</strong> mei <strong>2011</strong>
Gesignaleerd<br />
Vooroordel<strong>en</strong>koffer<br />
Alle m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zijn verschill<strong>en</strong>d. Ze hebb<strong>en</strong><br />
andere belang<strong>en</strong>, ambities of<br />
tal<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, verschill<strong>en</strong>de godsdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong><br />
of lev<strong>en</strong>sovertuiging<strong>en</strong> <strong>en</strong> culturele<br />
gewoont<strong>en</strong>. Soms zijn belang<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>gesteld,<br />
maar dankzij democratische<br />
spelregels kunn<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met elkaar<br />
sam<strong>en</strong>lev<strong>en</strong>. Voor kinder<strong>en</strong> <strong>en</strong> jonger<strong>en</strong><br />
is het belangrijk om al jong te ler<strong>en</strong><br />
hoe burgers met elkaar kunn<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>lev<strong>en</strong>,<br />
hoe ze regels kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
hoe ze conflict<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> vreedzame<br />
manier kunn<strong>en</strong> oploss<strong>en</strong>.<br />
De Vooroordel<strong>en</strong>koffer wil h<strong>en</strong> daarbij<br />
ondersteun<strong>en</strong>. Het betreft e<strong>en</strong> kleurrijke<br />
tafelt<strong>en</strong>toonstelling met vijftig<br />
kleurrijke, opvouwbare kartonn<strong>en</strong> displays<br />
waarop twaalf thema’s zijn verwerkt.<br />
De displays word<strong>en</strong> op tafels<br />
gezet in de geme<strong>en</strong>schapsruimte van<br />
de school, de aula of in de gang<strong>en</strong> van<br />
het gebouw. Met behulp van e<strong>en</strong> routekaart<br />
volg<strong>en</strong> leerling<strong>en</strong> in de onderbouw<br />
van het voortgezet onderwijs in<br />
tweetall<strong>en</strong> e<strong>en</strong> route. Zij voer<strong>en</strong><br />
opdracht<strong>en</strong> uit, gev<strong>en</strong> hun m<strong>en</strong>ing <strong>en</strong><br />
mak<strong>en</strong> keuz<strong>en</strong>. Zo krijg<strong>en</strong> ze op e<strong>en</strong><br />
creatieve manier inzicht in vooroordel<strong>en</strong>,<br />
pest<strong>en</strong>, het zondebokverschijnsel,<br />
burgerschap <strong>en</strong> de achtergrond<strong>en</strong> van<br />
discriminatie. Voor begeleiders is e<strong>en</strong><br />
uitvoerige handleiding beschikbaar. De<br />
Vooroordel<strong>en</strong>koffer is e<strong>en</strong> project van<br />
de Stichting Vredeseducatie Utrecht.<br />
Informatie: www.vooroordel<strong>en</strong>koffer.nl.<br />
Aansluiting tuss<strong>en</strong> vmbo-tl <strong>en</strong> havo<br />
In onderzoek van de laatste jar<strong>en</strong> naar<br />
de specifieke positie van de theoretische<br />
leerweg <strong>en</strong> naar de aansluiting<br />
van vmbo-tl op zowel mbo als havo<br />
wordt vaak geconstateerd dat deze<br />
aansluiting niet optimaal is. De ontvang<strong>en</strong>de<br />
schol<strong>en</strong> signaler<strong>en</strong> bij tl-leerling<strong>en</strong><br />
hiat<strong>en</strong> in k<strong>en</strong>nis bij bepaalde vakk<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> problem<strong>en</strong> bij de overgang<br />
naar e<strong>en</strong> andere manier van ler<strong>en</strong>. De<br />
publicatie Sc<strong>en</strong>ario’s voor de aansluiting<br />
tuss<strong>en</strong> vmbo-tl <strong>en</strong> havo beschrijft e<strong>en</strong><br />
drietal sc<strong>en</strong>ario’s (aparte klass<strong>en</strong>, extra<br />
vakk<strong>en</strong> <strong>en</strong> individueel programma)<br />
waarmee vmbo-schol<strong>en</strong> de aansluiting<br />
tuss<strong>en</strong> de theoretische leerweg <strong>en</strong><br />
havo kunn<strong>en</strong> optimaliser<strong>en</strong> op e<strong>en</strong><br />
manier die past bij hun specifieke<br />
omstandighed<strong>en</strong> <strong>en</strong> onderwijskundige<br />
visie. Sc<strong>en</strong>ario’s voor de aansluiting tuss<strong>en</strong><br />
vmbo-tl <strong>en</strong> havo is e<strong>en</strong> uitgave van<br />
SLO, Nationaal expertisec<strong>en</strong>trum leerplanontwikkeling<br />
<strong>en</strong> is via zijn website<br />
te download<strong>en</strong>.<br />
Meer informatie: www.slo.nl.<br />
Schools4life<br />
De meeste jonger<strong>en</strong>, waar ook ter<br />
wereld, beginn<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s hun middelbare<br />
schooltijd te experim<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> met<br />
seks. Onveilige <strong>en</strong> ongew<strong>en</strong>ste seks zijn<br />
de belangrijkste verspreiders van hiv.<br />
Het Nederlands initiatief Dance4life<br />
koppelt in haar programma de hiv- <strong>en</strong><br />
aidsproblematiek aan het thema ‘seksuele<br />
<strong>en</strong> reproductieve recht<strong>en</strong> <strong>en</strong> ge -<br />
zondheid’. Thuis wordt hier niet altijd<br />
ev<strong>en</strong> gemakkelijk over gepraat. Juist<br />
daarom is het belangrijk om dit onderwerp<br />
ook op school bespreekbaar te<br />
mak<strong>en</strong>. De kern van het programma is<br />
het schol<strong>en</strong>project voor het voortgezet<br />
onderwijs: Schools4life. Dit project vindt<br />
plaats van half september tot eind<br />
november <strong>2011</strong>. Leerling<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
deel uit gaan ma k<strong>en</strong> van deze wereldwijde<br />
beweging <strong>en</strong> op e<strong>en</strong> positieve <strong>en</strong><br />
interactieve wijze bijdrag<strong>en</strong> aan het<br />
terugdring<strong>en</strong> van het aantal hiv-infecties<br />
wereldwijd! Schools4life is e<strong>en</strong><br />
interactief <strong>en</strong> aansprek<strong>en</strong>d schoolbreed<br />
programma, waarbij inhoud <strong>en</strong> <strong>en</strong>tertainm<strong>en</strong>t<br />
zo op elkaar zijn afgestemd<br />
dat het leuk is om er aan mee te do<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> tegelijkertijd aanzet tot nad<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> discussie. Informatie: www.dance4 -<br />
life.nl/schol<strong>en</strong>project<strong>en</strong>/schools4life.<br />
<strong>Maatschappij</strong> & <strong>Politiek</strong><br />
is e<strong>en</strong> uitgave van het Instituut voor Publiek<br />
<strong>en</strong> <strong>Politiek</strong>. Hierin zijn tev<strong>en</strong>s opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> de<br />
mededeling<strong>en</strong> van de NVLM. De redactieled<strong>en</strong><br />
zijn in hun journalistieke werkzaamhed<strong>en</strong><br />
onafhankelijk.<br />
Redactie<br />
Bas Banning, Wolter Blankert, Radboud<br />
Burgsma, Christine Elout, Co<strong>en</strong> Gelinck, Hans<br />
van der Heijde (hoofdred.), Lieke Meijs, Hessel<br />
Nieuwelink, Gerard van Rossum, Anique ter<br />
Welle, Jeff Peck (correspond<strong>en</strong>t New York, VS).<br />
Eindredactie<br />
Maart<strong>en</strong> Cras<br />
Vormgeving<br />
Addy de Meester<br />
Omslagfoto<br />
Joost van d<strong>en</strong> Broek<br />
Druk<br />
Drukkerij Haasbeek<br />
Uitgever<br />
Instituut voor Publiek <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong>,<br />
Prins<strong>en</strong>gracht 915<br />
1017 KD Amsterdam<br />
telefoon 020 521 76 00<br />
e-mail: uitgeverij@publiek-politiek.nl<br />
Redactiesecretariaat<br />
Instituut voor Publiek <strong>en</strong> <strong>Politiek</strong><br />
Prins<strong>en</strong>gracht 915<br />
1017 KD Amsterdam<br />
telefoon 020 521 76 00<br />
e-mail m<strong>en</strong>p@publiek-politiek.nl<br />
www.maatschappij<strong>en</strong>politiek.nl<br />
Abonnem<strong>en</strong>tsprijs M & P <strong>2011</strong><br />
€ 48,10 per jaar. Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> € 41,10. Schol<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> instelling<strong>en</strong> € 52,70. M & P verschijnt acht<br />
keer per jaar. Losse nummers €6,20 (exclusief<br />
verz<strong>en</strong>dkost<strong>en</strong>).<br />
Nieuwe abonnem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
Abonnem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> op elk gew<strong>en</strong>st<br />
tijdstip ingaan na ontvangst van het abonnem<strong>en</strong>tsgeld.<br />
Afhankelijk van de ingangsdatum<br />
wordt e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>redig gedeelte van de prijs<br />
van e<strong>en</strong> jaarabonnem<strong>en</strong>t in rek<strong>en</strong>ing<br />
gebracht. Abonnem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> ook word<strong>en</strong><br />
aangegaan met terugwerk<strong>en</strong>de kracht.<br />
Dit is echter afhankelijk van de voorraad oude<br />
nummers. Aanmelding van nieuwe abonnees<br />
bij de uitgever.<br />
Beëindiging abonnem<strong>en</strong>t<br />
Opzegging schriftelijk tot 1 december van het<br />
lop<strong>en</strong>de abonnem<strong>en</strong>tsjaar.<br />
Auteursrecht<br />
Niets uit deze uitgave mag word<strong>en</strong> verm<strong>en</strong>igvuldigd<br />
zonder voorafgaande toestemming<br />
van de redactie met uitzondering van de tekst<br />
van het leerling<strong>en</strong>materiaal, indi<strong>en</strong> dit<br />
geschiedt zonder winstoogmerk. In alle<br />
gevall<strong>en</strong> di<strong>en</strong>t de bron duidelijk te word<strong>en</strong><br />
vermeld.<br />
Advert<strong>en</strong>ties<br />
Zie www.maatschappij<strong>en</strong>politiek.nl.<br />
Of op aanvraag bij de uitgever,<br />
telefoon 020 5217600.<br />
Kopij <strong>en</strong> mededeling<strong>en</strong><br />
Bijdrag<strong>en</strong> naar het redactiesecretariaat.<br />
ISSN 1566–1555<br />
Het kom<strong>en</strong>de nummer van<br />
<strong>Maatschappij</strong> & <strong>Politiek</strong><br />
verschijnt op 30 mei
Br<strong>en</strong>g nog dit schooljaar bezoek aan de<br />
geheel vernieuwde HAAGSE TRIBUNE.<br />
U zit met uw klas in onze Trêveszaal of<br />
Tweede Kamerzaal! Kies uit de volg<strong>en</strong>de<br />
educatieve dagprogramma's:<br />
• <strong>Politiek</strong><br />
• Europa<br />
• Van Republiek tot hed<strong>en</strong><br />
• Democratie <strong>en</strong> dictatuur<br />
• Rechtspraak<br />
(advert<strong>en</strong>tie)<br />
BEZOEK DE HAAGSE TRIBUNE<br />
De Haagse Tribune is e<strong>en</strong> educatief<br />
programma rond het Binn<strong>en</strong>hof voor<br />
het voortgezet onderwijs.<br />
DEELNAME IS GRATIS!<br />
De Haagse Tribune is e<strong>en</strong> onderdeel van het<br />
Huis voor democratie <strong>en</strong> rechtsstaat.<br />
Informatie <strong>en</strong> inschrijving:<br />
WWW.DEHAAGSETRIBUNE.NL