De Bomentaal van Slotervaart - Stadsdeel Nieuw-West - Gemeente ...
De Bomentaal van Slotervaart - Stadsdeel Nieuw-West - Gemeente ...
De Bomentaal van Slotervaart - Stadsdeel Nieuw-West - Gemeente ...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>De</strong> <strong>Bomentaal</strong> <strong>van</strong> <strong>Slotervaart</strong><br />
<strong>Gemeente</strong> Amsterdam, <strong>Stadsdeel</strong> <strong>Slotervaart</strong>
• 2<br />
Inhoudsopgave<br />
t<br />
t<br />
t<br />
t<br />
t<br />
Voorwoord 3<br />
Samenvatting 5<br />
Inleiding 7<br />
Cultuurhistorische positie <strong>van</strong> de<br />
<strong>West</strong>elijke Tuinsteden 9<br />
<strong>De</strong>n Haag – Morgenstond en Moerwijk 10<br />
Rotterdam – Pendrecht 11<br />
Amsterdam – <strong>West</strong>elijke Tuinsteden 12<br />
Toepassing <strong>van</strong> straat- en laanbomen 14<br />
Bomenstructuurplan <strong>Nieuw</strong> <strong>West</strong> 15<br />
<strong>De</strong> <strong>Bomentaal</strong> in <strong>Slotervaart</strong> 16<br />
Parklaan 17<br />
Laan in gras 17<br />
Laan in verharding 17<br />
Singel 18<br />
Bomenrand 18<br />
Poort 18<br />
Scherm 19<br />
Gevelritme 19<br />
Blok – niveau woonveld 19<br />
Bomen los 20<br />
t<br />
t<br />
t<br />
Carré 20<br />
Haak 20<br />
Accent 21<br />
Blokje (woonblok) 21<br />
Cesuur 21<br />
Conclusie 24<br />
<strong>De</strong> reeks <strong>van</strong> bomenplankaarten 24<br />
Willem Nakkenstraat – traditioneel 26<br />
Willem Nakkenstraat – met <strong>Bomentaal</strong> 27<br />
Conclusies 29<br />
Spelregels <strong>Bomentaal</strong> 30<br />
Spelregels typologie 31<br />
Bijlagen 32<br />
Legendablad <strong>Bomentaal</strong> 32<br />
Legendablad boomsoorten 33<br />
Colofon 36
Als bestuurder <strong>van</strong> het stadsdeel <strong>Slotervaart</strong> met groen en<br />
openbare ruimte in m’n portefeuille ben ik trots op het<br />
uit brengen <strong>van</strong> ‘<strong>De</strong> <strong>Bomentaal</strong> <strong>van</strong> <strong>Slotervaart</strong>’. Het realiseren<br />
<strong>van</strong> een goede herontwikkeling <strong>van</strong> de Amsterdamse Stadsdelen<br />
in <strong>Nieuw</strong> <strong>West</strong> brengt grootschalige kaalslag teweeg<br />
en een fors bouw programma. <strong>De</strong> druk op het gebruik <strong>van</strong> de<br />
onbebouwd blijvende (semi)openbare ruimte neemt toe. Voor<br />
velen is het in de carroussel <strong>van</strong> harde ruimteclaims verleidelijk<br />
om juist op het groen te ‘snoeien’. Een groen referentiekader<br />
en/of gebiedsgewijze monitor voor de (her)ontwikkeling <strong>van</strong> het<br />
bomenbestand, anders dan de beperkte toets op grond <strong>van</strong> de<br />
kapverordening, bestond tot dusverre niet.<br />
Door de taal <strong>van</strong> de bestaande bomen en bomen-ensembles te<br />
herkennen en te erkennen, en in de vernieuwingsoperaties te<br />
laten spreken, hebben we een stevig groen kompas in handen<br />
gekregen. Een gids voor het behoud <strong>van</strong> waardevol groen<br />
erfgoed en een leidraad voor het lommerrijk aankleden <strong>van</strong> de<br />
nieuwe buurten, straten en pleinen in harmonie en profiterend<br />
<strong>van</strong> wat jaren geleden als groene dooradering <strong>van</strong> <strong>West</strong> werd<br />
geplant en inmiddels tot wasdom is gekomen.<br />
<strong>De</strong> bomentaal zal worden gebruikt als servicedocument voor<br />
alle partijen, die bij de voorbereiding, uitvoering en beheer<br />
<strong>van</strong> de stedelijke vernieuwingsgebieden zijn betrokken.<br />
• 3<br />
Voorwoord<br />
Leer de taal spreken <strong>van</strong> de bestaande bomen, leer hem<br />
vertalen naar de nieuwe uitleg. Het opstellen <strong>van</strong> beplantingsplannen,<br />
het saneren <strong>van</strong> overbodig groen. Het wordt allemaal<br />
eenvoudiger met de bomentaal.<br />
Ik spreek de hoop uit dat het taalgebied <strong>van</strong> ‘<strong>De</strong> <strong>Bomentaal</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>Slotervaart</strong>’ zich verder zal uitbreiden tot geheel <strong>West</strong> en<br />
wellicht zelfs een bruikbaar instrument kan vormen in andere<br />
nationale stedelijke vernieuwingsopgaven.<br />
Een bijzonder woord <strong>van</strong> dank gaat uit naar ir. Frank de Josselin<br />
de Jong en Patrick Tramper, die het initiatief hebben genomen<br />
tot het schrijven <strong>van</strong> de bomentaal. •<br />
Paulus de Wilt<br />
<strong>Stadsdeel</strong>wethouder <strong>Slotervaart</strong>
Laan in gras (stadslaan)<br />
• 4
• 5<br />
Samenvatting<br />
<strong>De</strong> openbare ruimte in de <strong>West</strong>elijke Tuinsteden <strong>van</strong><br />
Amsterdam verandert. In de buurten waar stedelijke<br />
vernieuwing plaats vindt kan de huidige situatie als gevolg<br />
<strong>van</strong> sloop en nieuwbouw ingrijpend wijzigen. Wanneer<br />
een compleet nieuwe stedenbouwkundige structuur is<br />
ontworpen, heeft dit onvermijdelijk gevolgen voor de<br />
aanwezige groenstructuur. Bomen en overige beplantingen<br />
kunnen gedeeltelijk worden ingepast, maar geregeld zien<br />
we ook dat de aanwezige bomen om uiteenlopende redenen<br />
moeten worden ver<strong>van</strong>gen. In de wijken waar deze stedelijke<br />
vernieuwing niet plaats vindt, kunnen ook veranderingen in<br />
het openbaar gebied nodig zijn, die echter minder ingrijpend<br />
zijn. Voor de aanwezige bomen en beplantingen kunnen deze<br />
veranderingen echter ook gevolgen hebben.<br />
<strong>De</strong> naoorlogse woonwijken <strong>van</strong> de <strong>West</strong>elijke Tuinsteden zijn een<br />
belangrijke periode in de ontwikkeling <strong>van</strong> Amsterdam. <strong>De</strong>ze<br />
wijken verschillen in hun opzet en inrichting <strong>van</strong> de grachtengordel,<br />
de oude wijken daaromheen of het Amsterdam-Zuid<br />
<strong>van</strong> Berlage. Ook recente wijken zijn karakteristiek verschillend<br />
ten opzichte <strong>van</strong> deze naoorlogse periode. Niet alleen<br />
verschillen deze wijken <strong>van</strong> andere wijken in Amsterdam uit<br />
eerdere of latere perioden. <strong>De</strong> <strong>West</strong>elijke Tuinsteden zijn ook<br />
een kenmerkende benadering binnen deze periode, wanneer<br />
we een vergelijking maken met dergelijke woonwijken elders<br />
in Nederland. Door de <strong>West</strong>elijke Tuinsteden te vergelijken met<br />
Morgenstond / Moerwijk in <strong>De</strong>n Haag en Pendrecht in Rotterdam<br />
blijkt de unieke aanpak <strong>van</strong> Amsterdam. <strong>De</strong> toe passing <strong>van</strong><br />
de straat- en laanbomen is een essentieel onder deel <strong>van</strong> de<br />
ruimtelijke opzet <strong>van</strong> deze wijken. Niet alleen aan de gebouwen<br />
maar ook aan de bomen kun je al herkennen waar je bent!<br />
<strong>De</strong> Sector Burger en Buitenruimte <strong>van</strong> het <strong>Stadsdeel</strong> <strong>Slotervaart</strong><br />
heeft het initiatief genomen voor een onderzoek naar de<br />
toepassing <strong>van</strong> bomen in de naoorlogse woonwijken <strong>van</strong><br />
Amsterdam-<strong>West</strong>. <strong>De</strong> plaatsing en keuze <strong>van</strong> de bomen blijkt<br />
een integraal onderdeel te zijn <strong>van</strong> de gehele stedelijke ruimte.<br />
Het onderzoek levert een compleet beeld op <strong>van</strong> de gehanteerde<br />
principes bij het gebruik <strong>van</strong> bomen. <strong>De</strong>ze principes blijken<br />
nog steeds <strong>van</strong> grote waarde te zijn bij de groene aankleding<br />
<strong>van</strong> de nieuw te ontwerpen openbare ruimte. Ingegeven<br />
door de zorg voor deze kenmer kende toepassing <strong>van</strong> bomen in<br />
de naoorlogse woonwijken zijn alle wijken <strong>van</strong> Amsterdam-<strong>West</strong><br />
geanalyseerd. Daarna is deze eerste verkenning uitgewerkt<br />
voor de wijken in het <strong>Stadsdeel</strong> <strong>Slotervaart</strong>. Bij dit onderzoek<br />
is een bijzondere en karakteristieke toepassing gevonden <strong>van</strong><br />
straat- en laanbomen in deze woonwijken: de <strong>Bomentaal</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>Slotervaart</strong>. <strong>De</strong> plaatsing <strong>van</strong> de straat- en laanbomen blijkt een<br />
onderdeel <strong>van</strong> een cultuur historisch belangrijke aanpak, die<br />
specifiek is voor de periode <strong>van</strong> de tuinsteden in Amsterdam.<br />
<strong>De</strong> onderdelen <strong>van</strong> de <strong>Bomentaal</strong> worden vervolgens type<br />
voor type toegelicht. Hierbij wordt aangesloten bij het eerder<br />
gepubliceerde onderzoek <strong>van</strong> het Bomenstructuurplan <strong>Nieuw</strong><br />
<strong>West</strong>. Dit onderzoek richt zich op de toepassing <strong>van</strong> bomen<br />
in de hoofdstructuur <strong>van</strong> Amsterdam-<strong>West</strong>, het zogenaamde<br />
Raamwerk. Het onderzoek <strong>van</strong> het <strong>Stadsdeel</strong> <strong>Slotervaart</strong> geeft<br />
hieraan een vervolg voor de toepassing in de woonstraten <strong>van</strong><br />
de Woonvelden. Aan vijf typen voor de hoofdplanstructuur<br />
worden tien typen toegevoegd, die kenmerkend zijn voor de<br />
woonwijken in Amsterdam-<strong>West</strong>.<br />
Om deze cultuurhistorische <strong>Bomentaal</strong> levend te houden<br />
zijn drie nieuwe plankaarten ontwikkeld: de Boomtypologie,<br />
het Bomenplan en de Boomsoortenkaart. Met een voorbeelduitwerking<br />
voor een straat in Overtoomse Veld wordt de<br />
toepassing <strong>van</strong> deze kaarten uitgelegd en zichtbaar gemaakt.<br />
Tenslotte zijn spelregels geformuleerd voor de toepassing <strong>van</strong><br />
de <strong>Bomentaal</strong> en het gebruik <strong>van</strong> geëigende boomsoorten voor<br />
elk boomtype.<br />
Met deze kaarten hebben de ontwerpers aan deze woonwijken<br />
een hulpmiddel bij de hand om de straat- en laanbomen<br />
een gelijkwaardige positie te geven in het krachtspel om de<br />
vierkante meters openbare ruimte. En kan de <strong>Bomentaal</strong> een<br />
inspirerende rol vervullen voor de toekomst <strong>van</strong> deze bijzondere<br />
woonwijken. •
Bomenrand<br />
• 6
• 7<br />
Inleiding<br />
<strong>De</strong> <strong>West</strong>elijke Tuinsteden in Amsterdam staan voor een<br />
ingrijpende stedelijke vernieuwingsoperatie. Een groot aantal<br />
woningen wordt gerenoveerd of gesloopt en ver <strong>van</strong>gen<br />
door nieuwe bebouwing. <strong>Nieuw</strong>e bebouwings typen vinden<br />
een plek in de open verkaveling <strong>van</strong> de tuinsteden, zoals<br />
min of meer gesloten bouwblokken <strong>van</strong> hoogbouw of<br />
aaneengesloten rijen <strong>van</strong> laagbouwwoningen.<br />
Dit leidt tot een aanpassing <strong>van</strong> de kenmerkende repeterende<br />
open bouwblokken, die vaak in woonhoven zijn<br />
gegroepeerd. Het leidt eveneens tot een verandering <strong>van</strong><br />
het openbaar gebied. Waar bebouwing wordt toegevoegd<br />
blijft minder openbare of collectieve ruimte over. Ook<br />
zonder verdichting ontstaan veranderingen in het openbaar<br />
gebied.<br />
Door de verandering <strong>van</strong> de huidige openbaar toegankelijke<br />
collectieve tuinen naar min of meer afgesloten gebieden<br />
ontstaat een sterkere scheiding tussen collectieve privéterreinen<br />
en de openbare ruimte. Een ver dichting <strong>van</strong> het<br />
openbaar gebied kan hier<strong>van</strong> het gevolg zijn, waardoor tevens<br />
een intensivering <strong>van</strong> het gebruik plaats vindt.<br />
Voor de gebieden die niet in de stedelijke vernieuwing worden<br />
getransformeerd vinden de veranderingen minder drastisch<br />
plaats, maar misschien meer geleidelijk of onopvallend.<br />
Ook hier veranderen gebouwen <strong>van</strong> functie en vergen soms<br />
aanpassing <strong>van</strong> het gebouw; er vinden wegreconstructies<br />
plaats en volgroeide bomen moeten worden ver<strong>van</strong>gen.<br />
<strong>De</strong> openbare ruimte ondergaat ook veranderingen door<br />
wijzigingen in het ruimtegebruik ten opzichte <strong>van</strong> de oorspronke<br />
lijke situatie. <strong>De</strong> huidige parkeerbehoefte maakt het hier en<br />
daar nodig om meer parkeerplaatsen aan te leggen in het openbaar<br />
gebied. Hierdoor zal meer verharding in het straatprofiel<br />
moeten worden toegevoegd.<br />
Daar staat tegenover dat de brede trottoirs in de tuinsteden<br />
hier en daar ter discussie kunnen worden gesteld. Wanneer het<br />
aandeel <strong>van</strong> de collectieve tuinen meer afgezonderd wordt <strong>van</strong><br />
het openbaar gebied zijn de brede trottoirs minder ingebed<br />
in een grote groene ruimte. Dit kan aanleiding zijn om op<br />
sommige plaatsen een gedeelte <strong>van</strong> het trottoir te ver<strong>van</strong>gen<br />
door beplanting.<br />
Bij de Stedelijke Vernieuwing staan we voor de vraag wat de<br />
waarde is <strong>van</strong> het bestaande groen. Dient de destijds gekozen<br />
groenstructuur en het huidige bomen- en groenareaal onverkort<br />
te worden gehandhaafd en leidraad te zijn voor (her)ontwikkeling<br />
<strong>van</strong> het bestaande en nieuwe maaiveld?<br />
Dit roept de vraag op of de manier waarop bomen in de<br />
<strong>West</strong>elijke Tuinsteden zijn geplaatst, typerend genoemd kan
Inleiding • 8<br />
worden voor deze stadsdelen. In dat geval is er niet alleen<br />
sprake <strong>van</strong> een kenmerkende verkavelingopzet en groenstructuur<br />
op het niveau <strong>van</strong> het Raamwerk (de zogenaamde Schotse<br />
Ruit). Ook op het niveau <strong>van</strong> de woonvelden, die ingebed<br />
liggen in dat Raamwerk, en zelfs op het laagste niveau <strong>van</strong> het<br />
individuele woonblok, kan de modernistische stedenbouw een<br />
kenmerkende werkwijze hebben opgeleverd. <strong>De</strong> plaatsing <strong>van</strong><br />
de straat- en laanbomen zijn dan onderdeel <strong>van</strong> een cultuurhistorisch<br />
belangrijke aanpak, die specifiek is voor de periode<br />
<strong>van</strong> de tuinsteden.<br />
<strong>De</strong> toenmalige Ontwerpgroep Boventerritoriaal <strong>van</strong> de Dienst<br />
Openbare Werken heeft in 1984 een studie gepubliceerd de<br />
met titel ‘Bomenstruktuurplan voor de stad Amsterdam’.<br />
<strong>De</strong>ze studie heeft twee motieven. Allereerst dient het om straatbomen<br />
een volwaardiger rol in het ruimtelijk bestemmingsbeleid<br />
te laten spelen. Het tweede motief is om een globaal<br />
ontwerp voor de boombeplanting op hoofdlijnen vast te<br />
leggen. Hierdoor kan het functioneren <strong>van</strong> de stad zichtbaar<br />
gemaakt worden en de oriëntatie binnen de stad verbeterd.<br />
<strong>De</strong>ze motieven zijn nog steeds onverminderd belangrijk en<br />
actueel. Juist bij ingrijpende veranderingen in een stadsdeel<br />
<strong>van</strong> Amsterdam is het daarom belangrijk om de kenmerkende<br />
verschillen met andere delen <strong>van</strong> de stad te behouden.<br />
Geïnspireerd door dit onderzoek zijn de ontwerpers <strong>van</strong> het<br />
stadsdeel <strong>Slotervaart</strong> op zoek gegaan naar de wijze waarop<br />
straat- en laanbomen in de <strong>West</strong>elijke Tuinsteden zijn toegepast.<br />
Ook in de toepassing <strong>van</strong> bomen verschillen deze wijken <strong>van</strong><br />
bijvoorbeeld de grachtengordel, de dichtbebouwde wijken <strong>van</strong><br />
rond 1900 of het <strong>Nieuw</strong>-Zuid <strong>van</strong> architect Berlage.<br />
Dit heeft tot de verrassende ontdekking geleid <strong>van</strong> een<br />
kenmerkende en bijzondere manier waarop bomen een plek<br />
hebben gekregen in de lanen en straten <strong>van</strong> deze wijken.<br />
Een unieke en rijke manier <strong>van</strong> bomenplaatsing is opgespoord<br />
in de woonvelden <strong>van</strong> de tuinsteden. Een welsprekende<br />
‘<strong>Bomentaal</strong>’, die het verdient te worden uitgesproken èn<br />
gekoesterd bij alle veranderingen in de <strong>West</strong>elijke Tuinsteden. •
Cultuurhistorische positie<br />
<strong>van</strong> de <strong>West</strong>elijke Tuinsteden<br />
• 9<br />
<strong>De</strong> eigen karakteristiek <strong>van</strong> de <strong>West</strong>elijke Tuinsteden in<br />
Amsterdam kan het beste herkend worden door deze<br />
te vergelijken met naoorlogse wijken in andere steden.<br />
<strong>De</strong>ze karakteristiek toont zich allereerst op het niveau<br />
<strong>van</strong> het uitbreidingsplan als geheel, waarin de ruimtelijke<br />
compositie <strong>van</strong> de nieuwe wijken is opgetekend.<br />
Een goed voorbeeld <strong>van</strong> een dergelijke vergelijking is te<br />
vinden in het artikel ‘<strong>De</strong> lange weg <strong>van</strong> Gooiland naar<br />
het nieuwe Ganzenhoef’ <strong>van</strong> Maurits de Hoog en Eric <strong>van</strong><br />
der Kooij in Blauwe Kamer 6-2001. Hierin vergelijken de<br />
schrijvers onder meer de wijken Morgenstond en Moerwijk<br />
in <strong>De</strong>n Haag met Pendrecht in Rotterdam en de <strong>West</strong>elijke<br />
Tuinsteden <strong>van</strong> Amsterdam.<br />
Een ander niveau waarop de naoorlogse wijken <strong>van</strong> elkaar<br />
verschillen is die <strong>van</strong> de woonvelden. In een recent uitgevoerd<br />
onderzoek voor het Ministerie <strong>van</strong> Volkshuisvesting Ruimtelijke<br />
Ordening en Milieu (Tussen Park en Stad, publicatie in voorbereiding)<br />
zijn vier verschillende types <strong>van</strong> woonvelden beschreven.<br />
Het eerste type is het straattype: een netwerk <strong>van</strong> straten<br />
ordent de verkaveling, waarin eengezinswoningen en portiekflats<br />
met hun ingangen naar de straat zijn gericht.<br />
Het tweede type is het stempeltype, dat is gebaseerd op een<br />
wooneenheid <strong>van</strong> ongeveer 150 woningen, die bestaan uit een<br />
combinatie <strong>van</strong> laagbouwwoningen, middelhoogbouw portiek-<br />
etagewoningen en galerijflats. Door spiegeling <strong>van</strong> deze<br />
combinatie, het stempel, ontstaat een herhalend patroon.<br />
Het derde type is het ensembletype. Door het verdwijnen <strong>van</strong><br />
de portiekwoningen ontstaat een combinatie <strong>van</strong> laagbouw<br />
en hoge galerijflats. Om overlast <strong>van</strong>uit de hoogbouw te voorkomen<br />
zijn plantsoenachtige tussenruimtes ontstaan, waardoor<br />
hovenverkavelingen in grotere ensembles zijn gevormd.<br />
In het laatste type, het parktype, zijn laagbouw en hoogbouw<br />
ruimtelijk gescheiden. <strong>De</strong> hoogbouw vergt een grotere gevelafstand<br />
om voldoende zonlicht te waarborgen, waardoor de<br />
tussenruimtes parkachtige afmetingen hebben aangenomen.<br />
<strong>De</strong> combinatie <strong>van</strong> ruimtelijke structuurkenmerken en de<br />
typerende verkaveling op het niveau <strong>van</strong> de woonvelden geven<br />
elke naoorlogse woonwijk een eigen en karakteristieke positie. •
Cultuurhistorische positie <strong>van</strong> de <strong>West</strong>elijke Tuinsteden • 10<br />
<strong>De</strong>n Haag – Morgenstond en Moerwijk<br />
Het Uitbreidingsplan Morgenstond en Moerwijk werd in 1949<br />
door architect W.M. Dudok vervaardigd voor de uitbreiding<br />
<strong>van</strong> <strong>De</strong>n Haag in zuidwestelijke richting. Het plan toont een<br />
wijd raster <strong>van</strong> doorgaande straten, waterlopen en groenstroken.<br />
Lange bebouwingsstroken begeleiden deze hoofdwegen<br />
en op markante punten in het grid is bijzondere<br />
bebouwing aangebracht.<br />
<strong>De</strong> waterlopen en groenstroken zijn veelal gecombineerd met<br />
de hoofdwegen in het plan. Hierdoor is een duidelijk onderscheid<br />
ontstaan tussen de hoofdwegen en de onder geschikte<br />
woonstraten. <strong>De</strong> toepassing <strong>van</strong> straat- en laanbomen<br />
verduidelijkt dit onderscheid. Langs de grotere wegen staan<br />
grote bomen in twee of vier rijen. In de smalle woonstraten zijn<br />
kleinere bomen toegepast, soms <strong>van</strong> verschillende soort aan<br />
weerszijde <strong>van</strong> de straat.<br />
<strong>De</strong> woonblokken zijn <strong>van</strong> het straattype. <strong>De</strong> voordeuren <strong>van</strong> de<br />
portiek-etageflats komen alle uit op de straat. <strong>De</strong> bouwblokken<br />
vormen een bijna gesloten bouwblok; door weglating <strong>van</strong> de<br />
hoekwoning ontstaan losse bouwstroken die samen een rechthoek<br />
vormen. <strong>De</strong> opening naar de binnentuin maakt het groen<br />
<strong>van</strong> de tuin zichtbaar <strong>van</strong>af de straat. Toch is door het bijna<br />
gesloten blok een duidelijk verschil voelbaar tussen het openbare<br />
groen langs de wegen en het groen <strong>van</strong> de collectieve<br />
binnentuinen.<br />
2<br />
1 Icoon <strong>van</strong> de stedenbouwkundige structuur<br />
2 <strong>De</strong> bomen staan in het trottoir en begeleiden de straat<br />
3 In de kleinere straten staan de bomen in de grasstrook voor het woonblok<br />
4 <strong>De</strong> groenstructuur <strong>van</strong> Morgenstond en Moerwijk<br />
<strong>De</strong> wegprofielen zijn zorgvuldig vormgegeven en door een<br />
goed beheer nog steeds <strong>van</strong> grote schoonheid. <strong>De</strong> bouwblokken<br />
liggen niet direct aan het trottoir, maar zijn door een<br />
smalle grasstrook hier<strong>van</strong> gescheiden. Het woningblok trekt<br />
zich hierdoor als het ware terug <strong>van</strong> de straat; de grasstrook<br />
voor de woningen maakt het straatprofiel groener en geeft de<br />
bewoners <strong>van</strong> de flats meer privacy.<br />
<strong>De</strong> bomen in het profiel volgen steeds de lengte <strong>van</strong> de straat,<br />
maar zijn niet overal aan de straat gekoppeld. Soms staan de<br />
bomen in het trottoir langs de straat; dan horen de bomen<br />
duidelijk bij de straat. Elders staan de bomen in de grasstrook<br />
voor het woonblok; hier trekken ze zich als het ware terug <strong>van</strong><br />
de straat. Doordat het bouwblok <strong>van</strong> de ene tot de volgende<br />
straathoek loopt, krijgen de bomenrijen telkens de lengte <strong>van</strong><br />
de straat. •<br />
3<br />
4<br />
1
Cultuurhistorische positie <strong>van</strong> de <strong>West</strong>elijke Tuinsteden • 11<br />
Rotterdam – Pendrecht<br />
<strong>De</strong> Rotterdamse wijk Pendrecht maakt deel uit <strong>van</strong> de<br />
Zuidelijke Tuinsteden, die <strong>van</strong>af de vijftiger jaren zijn<br />
gebouwd.<br />
Het plan <strong>van</strong> stedenbouwkundige Lotte Stam-Beese kent<br />
een indeling in vier compartimenten die ontstaan als gevolg<br />
<strong>van</strong> een centraal assenkruis. Oost-west loopt de hoofdontsluiting<br />
<strong>van</strong> de wijk, de huidige Slinge; noord-zuid loopt<br />
een groenstrook met een waterloop. Op het kruispunt <strong>van</strong><br />
het assen kruis ligt het winkelcentrum aan het Plein 1953.<br />
<strong>De</strong> beide hoofdlijnen <strong>van</strong> dit assenkruis zijn niet benadrukt<br />
door een opvallend aangezette bomenbeplanting. Alleen<br />
door een enigszins grotere maat onderscheiden deze hoofdruimtes<br />
zich <strong>van</strong> de ruimten binnen de vier woonvelden.<br />
<strong>De</strong> woonvelden zijn opgebouwd uit herhalende stempels<br />
<strong>van</strong> eenzelfde combinatie <strong>van</strong> hoogbouw portiek- en galerij -<br />
woningen en laagbouw. Door spiegeling <strong>van</strong> deze stempels<br />
ontstaat een afwisselend patroon in de woonvelden. Het<br />
stempel is gebaseerd op de wooneenheid, de échelon<br />
domestique; dit is een verzameling <strong>van</strong> 50 tot 150 gezinnen,<br />
die gebruikmaken <strong>van</strong> dezelfde dagelijkse voorzieningen.<br />
Hierdoor ontstond volgens de toenmalige opvattingen de<br />
mogelijkheid voor kennismaking en samen levingsopbouw.<br />
Door de herhalende patronen is geen onderscheid te maken<br />
tussen voorkanten en achterkanten.<br />
2<br />
1 Icoon <strong>van</strong> de stedenbouwkundige structuur<br />
2 <strong>De</strong> bomen in de straat sluiten aan op de volumes <strong>van</strong> de gebouwen<br />
3 Langs de straten staan de bomen in de grasstrook voor het woonblok<br />
4 <strong>De</strong> groenstructuur <strong>van</strong> Pendrecht<br />
<strong>De</strong> ruimte spoelt door tussen de woongebouwen en er is<br />
geen verschil zichtbaar tussen openbaar gebied en collectieve<br />
tuin. <strong>De</strong> wegen in de hele wijk worden niet begeleid door<br />
boom beplanting. <strong>De</strong> aanwezige bomen staan in de grasstroken<br />
voor de woongebouwen, tussen de stempels of verspreid in<br />
de collectieve tuinen.<br />
<strong>De</strong> bomen vormen een architectonisch samenspel met de<br />
bouwvolumes. <strong>De</strong> bomen zijn steeds gekoppeld aan een<br />
bouwblok en reageren op horizontale lijnen <strong>van</strong> galerijen<br />
of verticale lijnen <strong>van</strong> trappenhuizen. Korte rijen Italiaanse<br />
populieren bijvoorbeeld zijn een aanvulling op het samenspel<br />
<strong>van</strong> laagbouw en gestapelde woningen. Ook binnenstraten<br />
waar de auto’s parkeren worden met blokken <strong>van</strong> eenzelfde<br />
boomsoort gemarkeerd. Dit maakt de bomen tot een onlosmakelijk<br />
onderdeel <strong>van</strong> elk stempel. •<br />
3<br />
4<br />
1
Cultuurhistorische positie <strong>van</strong> de <strong>West</strong>elijke Tuinsteden • 12<br />
Amsterdam – <strong>West</strong>elijke Tuinsteden<br />
<strong>De</strong> structuur <strong>van</strong> de <strong>West</strong>elijke Tuinsteden laat zich<br />
beschrijven als een licht vervormd raster <strong>van</strong> hoofdlijnen<br />
rond een middelpunt: de Sloterplas. <strong>De</strong>ze hoofdlijnen<br />
bestaan uit wegen, groenstroken en waterlopen. Soms<br />
vallen deze met elkaar samen, maar meestal hebben ze<br />
een zelfstandige positie in het raster. Dit geeft elke lijn <strong>van</strong><br />
dit raamwerk een eigen karakter; de verkeersweg is druk<br />
en levendig en de groenstrook stil en rustig. Gedeelten<br />
<strong>van</strong> deze hoofdlijnen zijn geaccentueerd door markante<br />
en hoge bebouwing, die de hiërarchie verduidelijken.<br />
<strong>De</strong> hoofdlijnen zijn ook zwaar in de bomen gezet. Langs<br />
de hoofdwegen staan vier rijen bomen; groenstroken en<br />
waterlopen worden begeleid door verspreid staande<br />
bomen en boomgroepen.<br />
<strong>De</strong> woonvelden tussen de lijnen <strong>van</strong> het raamwerk zijn opgebouwd<br />
uit hovenverkavelingen <strong>van</strong> het ensembletype. Open<br />
en gesloten haken <strong>van</strong> gestapelde en laagbouwwoningen<br />
vormen binnenruimtes, die doorlopen in het openbaar gebied.<br />
<strong>De</strong> voordeuren kunnen zowel op het openbaar gebied als op<br />
een binnengebied uitkomen. Het onderscheid tussen collectieve<br />
tuin en openbaar gebied is niet duidelijk gemarkeerd. <strong>De</strong> woonvelden<br />
zijn een herhaling <strong>van</strong> de hovenverkaveling in ensembles.<br />
Daardoor raken de hoven vaak met hun bebouwde zijde de<br />
ene kant <strong>van</strong> de straat, de andere kant met de open zijde <strong>van</strong><br />
2<br />
1 Icoon <strong>van</strong> de stedenbouwkundige structuur<br />
2 Regelmatige bomenrijen langs de hoofdwegen<br />
3 Verspreid staande bomen in de woonvelden<br />
4 <strong>De</strong> groenstructuur <strong>van</strong> Slotermeer in Amsterdam<br />
het ensemble. <strong>De</strong> straat krijgt daardoor een asymmetrische<br />
opbouw.<br />
<strong>De</strong> beplanting <strong>van</strong> de hoofdwegen in het raamwerk zijn zwaar<br />
aangezet en duidelijk. Op het niveau <strong>van</strong> de woonvelden<br />
echter is de beplanting langs de straat soms aarzelend. Aan<br />
de ene zijde <strong>van</strong> de straat volgt een rij bomen de bouwblokken,<br />
maar aan de andere, open zijde ontbreekt de bomenrij. Een<br />
voorbeeld hier<strong>van</strong> is de Burgemeester Van de Pollstraat in<br />
Slotermeer. <strong>De</strong> meest overtuigende voorbeelden zijn de situaties<br />
waar de bomen in een ritmisch samenspel reageren op de<br />
gebouwde massa’s. Daardoor kun je stellen dat de hoofdlijnen<br />
<strong>van</strong> het raamwerk begeleid worden door bomen op z’n Haags.<br />
In het ritmische samenspel <strong>van</strong> de bomen met de bouwvolumes<br />
<strong>van</strong> het ensemble tonen de woonvelden zich op z’n Rotterdams.<br />
En deze combinatie nu is typisch Amsterdams. •<br />
3<br />
4<br />
1
Blokje – niveau woonblok<br />
xxx • 13
<strong>De</strong> wijze waarop straat- en laanbomen zijn toegepast in de<br />
naoorlogse woonwijken is een uitdrukking <strong>van</strong> de toenmalige<br />
stedelijke cultuur. Hierin verschilt de aanpak in <strong>De</strong>n Haag <strong>van</strong><br />
Rotterdam en <strong>van</strong> Amsterdam. Landelijk gezien is er een rijk<br />
palet aan verschillen, die het resultaat zijn <strong>van</strong> de ideeën en<br />
opvattingen uit die periode.<br />
<strong>De</strong>ze wijze <strong>van</strong> toepassing beschrijven is een eerste stap om<br />
de specifieke en eigen werkwijze in elke stad te herkennen.<br />
Het is de opgave om, zelfs bij verdichting <strong>van</strong> de woningbouw<br />
in het kader <strong>van</strong> stedelijke vernieuwing, deze eigen toepassingswijze<br />
te hanteren. <strong>De</strong> eigen karakteristiek per stad<br />
blijft op die manier in stand gehouden, zodat landelijk gezien<br />
de veelkleurige schakering behouden blijft.<br />
Daarnaast zijn de modernistische wijken <strong>van</strong> na de Tweede<br />
Wereldoorlog ook een eigen tijdsvak in de ontwikkeling <strong>van</strong><br />
elke stad. <strong>De</strong> <strong>West</strong>elijke Tuinsteden in Amsterdam zijn stedenbouwkundig<br />
verschillend ten opzichte <strong>van</strong> de dichtbebouwde<br />
wijken rond de binnenstad, het <strong>Nieuw</strong> Zuid <strong>van</strong> Berlage en <strong>van</strong><br />
recent ontwikkelde woongebieden.<br />
• 14<br />
Toepassing <strong>van</strong><br />
straat- en laanbomen<br />
<strong>De</strong> plaatsing <strong>van</strong> straat- en laanbomen speelt hierbij een onlosmakelijke<br />
rol, zoals de voorbeelden uit <strong>De</strong>n Haag, Rotterdam en<br />
Amsterdam-<strong>West</strong> aantonen. <strong>De</strong> bomen zijn een aanvulling <strong>van</strong><br />
de woonblokken en spelen compositorisch een verfijnd<br />
samenspel met de bouwvolumes. Omdat de bouwblokken in<br />
elke stad op een eigen karakteristieke wijze zijn gepositioneerd,<br />
kan hetzelfde gesteld worden voor de boombeplanting.<br />
Bij bestudering <strong>van</strong> de profielen in de <strong>West</strong>elijke Tuinsteden<br />
<strong>van</strong> Amsterdam valt bovendien op dat de straat- en laanbomen<br />
niet gecombineerd worden met parkeerplaatsen. In de dichte<br />
wijken rond de binnenstad worden bomen door ruimtegebrek<br />
tussen de parkeerplaatsen aangeplant. In de ruim opgezette<br />
tuinsteden daarentegen hebben de bomen steeds een eigen<br />
plek in het profiel. In de ruime verkeersprofielen <strong>van</strong> het Raamwerk<br />
staan de bomen in een grasberm. In de straten <strong>van</strong> de<br />
Woonvelden staan de bomen op een zelfstandige plaats in het<br />
trottoir, in een plantsoen of groenstrook. Het lijkt erop alsof de<br />
modernistische functiescheiding <strong>van</strong> Wonen, Werken, Verkeer<br />
en Recreatie tot in het straatprofiel is doorgevoerd.<br />
<strong>De</strong>ze combinatie <strong>van</strong> ingrediënten in het openbaar gebied<br />
hebben tot een karakteristiek idioom geleid.<br />
Vernieuwing <strong>van</strong> dit idioom is mogelijk en gezien de gewijzigde<br />
sociaal-maatschappelijke verhoudingen ook onvermijdelijk.<br />
Voor een cultuurhistorisch verantwoorde vernieuwing is inzicht<br />
noodzakelijk in de oorspronkelijke compositorische kenmerken.<br />
Voor de bomen kan hierbij gesproken worden <strong>van</strong> de eigen<br />
bomentaal in de <strong>West</strong>elijke Tuinsteden. •
Toepassing <strong>van</strong> straat- en laanbomen • 15<br />
Bomenstructuurplan <strong>Nieuw</strong> <strong>West</strong><br />
In opdracht <strong>van</strong> het Bestuurlijk Overleg Parkstad heeft<br />
Veenenbos en Bosch landschapsarchitecten in 2002 het<br />
Bomenstructuurplan <strong>Nieuw</strong> <strong>West</strong> opgesteld. Hierin worden<br />
de uitgangspunten voor de bomenstructuur op hoofdlijnen<br />
vastgelegd. Voor het Raamwerk <strong>van</strong> hoofdwegen, waterlopen<br />
en groenstroken zijn de kenmerkende toepassingswijzen<br />
<strong>van</strong> laan- en straatbomen beschreven. <strong>De</strong> verschillende<br />
toepassingen zijn getypeerd aan de hand <strong>van</strong> de structuur <strong>van</strong><br />
de stedenbouwkundige opzet <strong>van</strong> <strong>Nieuw</strong> <strong>West</strong>, de maat <strong>van</strong><br />
de profielen en de kenmerken <strong>van</strong> de verkeerswegen.<br />
1 Stadslanen zijn wegen met een breed profiel. Aan de<br />
buiten zijde staan twee of meer rijen bomen in een grasberm.<br />
<strong>De</strong> wegen zijn de hoofdontsluitingswegen in Amsterdam-<br />
<strong>West</strong>.<br />
2 Stadswegen zijn een smaller type hoofdweg. <strong>De</strong> twee en<br />
soms meer rijen bomen staan in de verharding. <strong>De</strong> wegen<br />
behoren voornamelijk tot de categorie <strong>van</strong> 50-km wegen<br />
in de verkeersstructuur.<br />
3 Parkways zijn de breedste wegen in Amsterdam-<strong>West</strong>.<br />
<strong>De</strong> bomen staan niet in rijen, maar parkachtig verspreid<br />
in brede groene bermen. Dit is in feite een breder type<br />
stadslaan.<br />
4 Singels zijn de brede hoofdwaterlopen in Amsterdam-<strong>West</strong>.<br />
<strong>De</strong> bomen staan meestal parkachtig verspreid in de ruime<br />
taluds <strong>van</strong> de waterloop. Verschillende bomen geven een<br />
afwisselend beeld aan de singel.<br />
<strong>De</strong>ze vier hoofdtypen <strong>van</strong> het Raamwerk zijn ook in het<br />
<strong>Stadsdeel</strong> <strong>Slotervaart</strong> te vinden. Daarnaast is nog een ander<br />
type te herkennen, die hoort bij het hoogste structuurniveau:<br />
Beplantingsrand <strong>van</strong> bomen met onderbeplanting langs de<br />
spoorlijn en rijksweg. Zij staan soms in het talud <strong>van</strong> de spoordijk<br />
of rijksweg en vormen lange stroken die deze hoofdinfrastructuur<br />
begeleiden.<br />
Het Bomenstructuurplan <strong>Nieuw</strong> <strong>West</strong> typeert de bomenstructuur<br />
op het niveau <strong>van</strong> het Raamwerk. Het doet geen<br />
uitspraken op de lagere niveaus <strong>van</strong> het woonveld en <strong>van</strong><br />
het individuele blok.<br />
Om voor deze lagere niveaus de structuurkenmerken te<br />
kunnen beschrijven is het Bomenstructuurplan <strong>van</strong> <strong>Nieuw</strong> <strong>West</strong><br />
aangevuld. <strong>De</strong> hoofdtypen <strong>van</strong> dit plan zijn overgenomen en uitgebreid<br />
met een grote rijkdom aan kenmerkende toepassingen<br />
<strong>van</strong> straat- en laanbomen in de woonvelden <strong>van</strong> <strong>Slotervaart</strong>.<br />
Het resultaat is de rijke <strong>Bomentaal</strong> <strong>van</strong> <strong>Slotervaart</strong>. •<br />
1<br />
2<br />
3<br />
4
Toepassing <strong>van</strong> straat- en laanbomen • 16<br />
<strong>De</strong> <strong>Bomentaal</strong> in <strong>Slotervaart</strong><br />
Voor de toepassing <strong>van</strong> straat- en laanbomen in de moder-<br />
nistische woonwijken <strong>van</strong> het <strong>Stadsdeel</strong> <strong>Slotervaart</strong> is de<br />
<strong>Bomentaal</strong> opgesteld.<br />
<strong>De</strong> taal bestaat uit een grote rijkdom <strong>van</strong> kenmerkende<br />
typen <strong>van</strong> boomplaatsing in deze wijken. <strong>De</strong>ze zijn in alle<br />
woonvelden <strong>van</strong> de <strong>West</strong>elijke Tuinsteden terug te vinden.<br />
<strong>De</strong> verschillende typen worden voor <strong>Slotervaart</strong> op de<br />
volgende bladzijden in kaart gebracht.<br />
Het is voorstelbaar om een compleet overzicht aan typen<br />
boomaanplant voor heel Amsterdam te maken.<br />
Het eerder genoemde ‘Bomenstruktuurplan voor de Stad<br />
Amsterdam’ geeft bijvoorbeeld een overzicht <strong>van</strong> kenmerkende<br />
boomtoepassingen. In dit plan wordt sterk uitgegaan <strong>van</strong> de<br />
verschillende mogelijkheden om bomen te plaatsen. Hierin zijn<br />
typen onderscheiden als onder andere rij, scherm, wand en dak.<br />
<strong>De</strong> verschillende combinatiemogelijkheden <strong>van</strong> de bomen ten<br />
opzichte <strong>van</strong> elkaar zijn hierbij het voornaamste uitgangspunt.<br />
Voor de <strong>Bomentaal</strong> <strong>van</strong> <strong>Slotervaart</strong> is meer naar samenhang<br />
gezocht met de wijze waarop de bomen in het profiel een<br />
relatie aangaan met de aanliggende bebouwing, de verkeersweg<br />
of de waterloop. <strong>De</strong> nadruk ligt dan op de stedenbouwkundige<br />
toepassing <strong>van</strong> de straat- en laanbomen en minder<br />
op de ambachtelijke toepassingen <strong>van</strong> de boom op zich.<br />
Wanneer een dergelijk overzicht voor heel Amsterdam gemaakt<br />
zou worden, kan blijken dat voor de <strong>West</strong>elijke Tuinsteden<br />
hieruit een eigen selectie is gemaakt. <strong>De</strong>ze kan deels overlappen<br />
met de grachtengordel, het Amsterdam <strong>van</strong> Berlage, maar<br />
vormt in feite een unieke combinatie.<br />
Vandaar het begrip <strong>Bomentaal</strong>: de letters en klanken <strong>van</strong> alle<br />
talen kunnen verzameld worden maar een taal maakt hieruit<br />
een eigen unieke selectie.<br />
Het overzicht begint met de vijf genoemde typen <strong>van</strong> het<br />
Bomenstructuurplan <strong>Nieuw</strong> <strong>West</strong>. Om ze qua woordkeus aan<br />
te laten sluiten bij de reeks typen <strong>van</strong> de woonvelden zijn drie<br />
namen enigszins aangepast:<br />
• Stadslaan is laan in gras<br />
• Stadsweg is laan in verharding<br />
• Parkways zijn parklanen<br />
<strong>De</strong> Singel is overgenomen en de Beplantingsrand is aan dit<br />
niveau <strong>van</strong> het Raamwerk toegevoegd. •
Parklaan (parkway)<br />
Cornelis Lelylaan<br />
Toepassing <strong>van</strong> straat- en laanbomen • 17<br />
Een parklaan is een zeer brede laan, waarbij de bomen verspreid<br />
in brede grasstroken staan. Het parkachtige karakter wordt<br />
benadrukt door het gebruik <strong>van</strong> verschillende soorten bomen.<br />
Vanwege de ruime opzet komen vooral grote bomen (bomen<br />
<strong>van</strong> de 1e orde) in aanmerking: es, esdoorn, eik, iep, populier<br />
en linde. •<br />
Laan in gras (stadslaan)<br />
Plesmanlaan<br />
Aan weerszijden <strong>van</strong> de hoofdrijbaan staan bomenrijen in ruime<br />
grasbermen. <strong>De</strong> monumentaliteit <strong>van</strong> de laan wordt uitgedrukt<br />
door toepassing <strong>van</strong> één soort bomen <strong>van</strong> een groot formaat.<br />
Vooral de plataan leent zich hiervoor, naast soorten als eik, es,<br />
iep en linde. •<br />
Laan in verharding (stadsweg)<br />
Postjesweg<br />
<strong>De</strong> bomen staan in de verharding en het profiel is doorgaans<br />
smaller dan de Laan in gras. Aan weerszijden <strong>van</strong> de rijweg staat<br />
een enkele of een dubbele rij bomen <strong>van</strong> eenzelfde soort. <strong>De</strong><br />
groeiomstandigheid in verharding beperkt de boomsoortenkeus<br />
tot overwegend plataan, linde en iep. •
Singel<br />
Schipluidenlaan<br />
Toepassing <strong>van</strong> straat- en laanbomen • 18<br />
<strong>De</strong> aanwezigheid <strong>van</strong> een waterloop wordt zichtbaar gemaakt<br />
door de boombeplanting niet aan de rijweg maar juist aan de<br />
waterloop te koppelen. Bomen <strong>van</strong> verschillende soort staan<br />
los gegroepeerd in het talud <strong>van</strong> de watergang. <strong>De</strong> vochtiger<br />
groeiomstandigheden lenen zich goed voor populier, schietwilg,<br />
een enkele treurwilg, es en els. •<br />
Bomenrand<br />
Spoorzone oostzijde<br />
<strong>De</strong> aanwezigheid <strong>van</strong> een element <strong>van</strong> de hoogste schaalorde,<br />
zoals de rijksweg A10 en de spoorlijn wordt herkenbaar<br />
gemaakt door een beplantingsrand met hoge bomen, ook<br />
voorzien <strong>van</strong> onderbeplanting. <strong>De</strong> allergrootste bomen, zoals<br />
populier, abeel en schietwilg komen hiervoor in aanmerking. •<br />
Poort<br />
Ottho Heldringstraat<br />
Op de overgang <strong>van</strong> de hoofdverkeerslijnen met grote profielmaten<br />
naar de kleinere straten in het woonveld kan een poort<br />
<strong>van</strong> bomen aan weerszijden <strong>van</strong> de rijweg zijn geplaatst. <strong>De</strong><br />
poort <strong>van</strong> bomen overhuift de rijweg waardoor de weg over een<br />
beperkte lengte door een tunnel <strong>van</strong> groen leidt. Dit maakt de<br />
automobilist duidelijk dat de rijweg een ander verkeersdomein<br />
binnengaat. Bomen met een opgaande en overhuivende<br />
groeiwijze lenen zich voor de vorming <strong>van</strong> een poort: plataan,<br />
zilveresdoorn, sommige soorten iep. •
Scherm<br />
Hemsterhuisstraat<br />
Toepassing <strong>van</strong> straat- en laanbomen • 19<br />
In de hovenverkaveling <strong>van</strong> de woonblokken ontstaat een<br />
asymmetrisch wegprofiel. Aan de ene zijde sluit bebouwing aan<br />
bij het trottoir terwijl de overzijde zich opent naar de hoven of<br />
ook wel naar bijzondere functies als schoolgebouwen. Aan de<br />
open zijde <strong>van</strong> de straat staat één enkele rij bomen die daarmee<br />
het profiel afsluit. <strong>De</strong> bomenrij biedt als het ware tegenwicht<br />
aan de huizenrij aan de overzijde <strong>van</strong> de straat. Bomen met een<br />
meer aaneengesloten groeiwijze lenen zich voor het scherm:<br />
linde, esdoorn, sommige soorten iep. •<br />
Gevelritme<br />
Jan Mankesstraat<br />
In de woonstraten waar de verkeersfunctie niet belangrijk is,<br />
staan de bomen in een rij direct voor het huizenblok. Wanneer<br />
het woningblok ophoudt is ook de bomenrij onderbroken.<br />
<strong>De</strong> bomen staan in een ritme met de individuele woningen en<br />
kunnen op de woningscheiding zijn geplaatst of in een ritme<br />
met de trappenhuizen. Bomen met een open kroon lenen zich<br />
voor het gevelritme: robinia, sommige soorten iep, fijnbladige<br />
varianten <strong>van</strong> els. •<br />
Blok – niveau woonveld<br />
<strong>De</strong>lflandplein<br />
<strong>De</strong> bomen <strong>van</strong> het blok op het niveau <strong>van</strong> het woonveld<br />
staan in een regelmatig verband in een vierkant of rechthoek<br />
gegroepeerd. <strong>De</strong> bomen vormen een dak boven een pleinachtige<br />
ruimte. Om het niveau <strong>van</strong> het woonveld te benadrukken<br />
zijn grote bomen toegepast. In verharding plataan, linde en iep;<br />
in gras ook populier en schietwilg. •
Bomen los<br />
Spoorzone westzijde<br />
Toepassing <strong>van</strong> straat- en laanbomen • 20<br />
Wanneer de bomen los, meestal in ruime grasvlakken, verspreid<br />
staan, ontstaat een parkachtig beeld. Afhankelijk <strong>van</strong> de betekenis<br />
<strong>van</strong> de groenstrook kunnen grote of ook kleinere bomen<br />
zijn toegepast. Populier en schietwilg in de grasstrook langs het<br />
spoor en kleinere soorten met een sierwaarde in randen <strong>van</strong> een<br />
woonverkaveling. In de hoven binnen een woonhof zijn naast<br />
inlandse bomen met sierwaarde (kers, appel), ook exotische<br />
bomen (robinia, christusdoorn, honingboom) of bomen met<br />
markante bladkleur (bruinbladige kers, amberboom) op hun<br />
plaats. •<br />
Carré<br />
Abraham Staalmanplein<br />
Een vierkant of rechthoek <strong>van</strong> bomen vormt een centrale ruimte<br />
die daardoor de betekenis krijgt <strong>van</strong> een centraal plein. <strong>De</strong><br />
bomen staan voor de bouwblokken rond deze ruimte en kunnen<br />
een open zijde, bijvoorbeeld aan de straatzijde, aanvullen. <strong>De</strong><br />
binnenruimte blijft open en biedt ruimte voor een ontmoetingsplek,<br />
een markant object of een paviljoen. <strong>De</strong> boomsoortenkeus<br />
en het formaat <strong>van</strong> de bomen maakt de betekenis <strong>van</strong> het plein<br />
duidelijk: voor de buurt, het stadsdeel of de hele stad. •<br />
Haak<br />
Annette Versluysstraat<br />
Kenmerkend voor de hovenverkaveling in Amsterdam-<strong>West</strong><br />
zijn de woonblokken in een open of gesloten haakvorm. Even<br />
kenmerkend is de haak <strong>van</strong> bomen, die de contravorm maakt<br />
tegenover het bouwblok. <strong>De</strong> bomen echoën als het ware de rij<br />
woningen. <strong>De</strong> grootte <strong>van</strong> de boom is afgestemd op de hoogte<br />
<strong>van</strong> het bouwblok en de maat <strong>van</strong> het woonhof. •
Accent<br />
<strong>De</strong>rkinderenstraat<br />
Toepassing <strong>van</strong> straat- en laanbomen • 21<br />
Tussen de woonblokken <strong>van</strong> repeterende wooneenheden staan<br />
bijzondere gebouwen, die enig in hun soort zijn: een school,<br />
een kerk, een kantoor of een verenigingsgebouw. <strong>De</strong> bijzondere<br />
betekenis <strong>van</strong> deze gebouwen wordt benadrukt door afwijkende<br />
bomen te gebruiken. Een accent is daarmee een enkele of<br />
een losse groep bomen met een forse kroon, die een zekere<br />
monumentaliteit bieden: paardekastanje, zilver- of zomerlinde,<br />
esdoorn, eik, monumentaaliep. •<br />
Blokje – niveau woonblok<br />
Hemsterhuisstraat<br />
Voor een woonblok of ook wel op de kop <strong>van</strong> het blok staat een<br />
groepje bomen in een regelmatig verband. <strong>De</strong> bomen hebben<br />
een decoratieve betekenis; ze accentueren de ingangen of<br />
trappenhuizen <strong>van</strong> het woonblok of verfijnen de gesloten<br />
kopgevel. Boomsoorten <strong>van</strong> een bescheiden formaat met een<br />
decoratieve groei- of bloeiwijze lenen zich voor een dergelijk<br />
blokje: kers, appel, meidoorn, lijsterbes of exoten als bijvoorbeeld<br />
honingboom en christusdoorn. •<br />
Cesuur<br />
<strong>De</strong>lflandlaan / Schipluidenlaan<br />
<strong>De</strong> voorafgaande typen laten een rijk palet aan verschillende<br />
mogelijkheden zien. Opvallend is dat op de overgang <strong>van</strong><br />
verschillende bomentypen een onderbreking <strong>van</strong> de bomen is<br />
aangebracht. Dit maakt een cesuur, zoals een fluitist adem moet<br />
halen in zijn solopartij. Het doelbewust onderbreken <strong>van</strong> het<br />
bomenverband benadrukt ook de overgang <strong>van</strong> woonveld naar<br />
raamwerk, brengt een bijzonder civieltechnisch kunstwerk als<br />
een viaduct onder de aandacht of zet een markant gebouw vol<br />
in de zon. <strong>De</strong>ze cesuur draagt bij aan de welluidende ritmiek<br />
<strong>van</strong> de <strong>Bomentaal</strong>. •
Bomen los<br />
xxx • 22
xxx • 23
<strong>De</strong> toepassing <strong>van</strong> de verschillende typen wordt geïllustreerd<br />
aan de hand <strong>van</strong> Overtoomse Veld. Hier vindt een sterke<br />
verdichting plaats als gevolg <strong>van</strong> de stedelijke vernieuwing.<br />
<strong>De</strong> wijk telt ongeveer 2600 woningen. Hier<strong>van</strong> worden er<br />
-afgerond op hele cijfers- zo’n 1300 woningen gesloopt.<br />
Daarvoor in de plaats worden weer 2600 nieuwe woningen<br />
teruggebouwd. Hierdoor vindt onvermijdelijk een zekere<br />
mate <strong>van</strong> verdichting plaats in het openbaar gebied.<br />
Bovendien zal de scheiding tussen collectieve privé-gebieden<br />
en het openbaar terrein sterker worden. Om het groene<br />
karakter <strong>van</strong> deze wijk te behouden moet zeer zorgvuldig<br />
naar de aanwezige bomenstructuur worden gekeken.<br />
<strong>De</strong> karakteristieke boomtypen <strong>van</strong> Overtoomse Veld zijn weer-<br />
• 24<br />
Conclusie<br />
<strong>De</strong> reeks <strong>van</strong> bomenplankaarten<br />
gegeven in de kaart Boomtypologie. <strong>De</strong>ze kaart is gemaakt<br />
op basis <strong>van</strong> een analyse <strong>van</strong> de huidige boomtypologie.<br />
Rekening houdend met de plannen voor de nieuwe bebouwing<br />
is de toekomstige typologie weergegeven. Met name het<br />
noordelijk deel <strong>van</strong> de wijk is al verder uitgewerkt in de stedenbouwkundige<br />
en architectonische opzet. Hier is de kaart al<br />
gedetailleerder uitgetekend dan voor het zuidelijk gedeelte<br />
tussen Postjesweg en Jongkindstraat. <strong>De</strong> boomtypologie is<br />
hier vooral als leidraad en inspiratie weergegeven voor de<br />
toekomstige planontwikkeling.<br />
<strong>De</strong> Boomtypologie kan vervolgens vertaald worden in het<br />
Bomenplan. Hier zijn de streepjes en blokjes <strong>van</strong> de kaart<br />
Boomtypologie uitgewerkt in bomen <strong>van</strong> verschillend kroonformaat.<br />
<strong>De</strong> bomen kunnen op deze kaart als het ware geteld<br />
worden: elke afzonderlijke boom is hierop weergegeven.<br />
Daarna is op de Boomsoortenkaart de keus voor de boomsoorten<br />
aangegeven. Te zien is dat de belangrijkste boomsoorten<br />
met een eigen kleur zijn aangegeven. <strong>De</strong> kaarten<br />
vergelijkend blijkt dat de verschillende typen, die in<br />
Overtoomse Veld voorkomen, met een eigen boomsoort zijn<br />
benadrukt.<br />
<strong>De</strong> opzet <strong>van</strong> de kaarten is om richting te geven aan de invulling<br />
<strong>van</strong> het openbaar gebied in toekomstige deelplannen, zonder<br />
deze al te zeer vast te leggen.<br />
<strong>De</strong> drie kaarten Boomtypologie, Bomenplan en Boomsoortenkaart<br />
zijn daarmee een uitwerking en verfijning <strong>van</strong> het eerder<br />
vastgestelde Uitwerkingsplan Raamwerk/Openbare Ruimte<br />
Overtoomse Veld. •<br />
Boomtypologie
Conclusie • 25<br />
Bomenplan Boomsoorten<br />
Hoe verschilt deze werkwijze nu <strong>van</strong> de traditionele aanpak?<br />
En hoe gaat het met de bomen verder wanneer er in de straat<br />
parkeerplaatsen een plek moeten krijgen? Ook straatmeubilair<br />
als verlichting en ondergrondse afval containers kan concurreren<br />
met de plek <strong>van</strong> de bomen.<br />
Om dit toe te lichten wordt het gedeelte <strong>van</strong> de Willem<br />
Nakkenstraat en Jan Mankesstraat uitvergroot. <strong>De</strong>ze straten<br />
liggen tussen de Postjesweg en Piet Mondriaanstraat. •
Conclusie • 26<br />
Voorbeelduitwerking<br />
Willem Nakkenstraat – traditioneel<br />
<strong>De</strong> betekenis <strong>van</strong> de <strong>Bomentaal</strong> laat zich goed illustreren<br />
met het voorbeeld <strong>van</strong> de Willem Nakkenstraat en Jan<br />
Mankesstraat in Overtoomse Veld.<br />
<strong>De</strong> bestaande bebouwing wordt hier aangevuld met<br />
een haak aan de zuidzijde langs de Postjesweg en een<br />
compact blokje achter het noordelijke blok aan de Piet<br />
Mondriaanstraat. <strong>De</strong> dichte woonbebouwing vergt de<br />
aanleg <strong>van</strong> voldoende parkeer plaatsen op de straat.<br />
Een gedeelte <strong>van</strong> de parkeer plaatsen is vormgegeven<br />
als langsparkeerplaatsen, een groot gedeelte <strong>van</strong> de<br />
parkeer plaatsen zijn haaks opgelost.<br />
In de traditionele uitwerking zijn telkens vier parkeerplaatsen<br />
afgewisseld met een boom. Tussen de haakse parkeerplaatsen<br />
en het bestaande bouwblok ligt een grasstrook met hagen<br />
omzoomd. Tussen de grasstroken staan eveneens bomen in een<br />
afwisselend ritme met de bomen tussen de parkeerplaatsen.<br />
<strong>De</strong>ze boomplaatsing leent zich voor een grote boomsoort als<br />
bijvoorbeeld een iep. <strong>De</strong>ze vijftien bomen vullen het profiel op<br />
een elegante wijze.<br />
<strong>De</strong> getekende oplossing is niet slecht en zeker niet lelijk. In veel<br />
oudere wijken <strong>van</strong> Amsterdam zou een dergelijke inpassing <strong>van</strong><br />
de parkeerplaatsen een goede oplossing zijn. Nader beschouwd<br />
blijkt echter dat de plaats <strong>van</strong> de bomen sterk ingegeven wordt<br />
door de plaats <strong>van</strong> de geparkeerde auto’s. Het ritme <strong>van</strong> de<br />
bomen volgt de indeling <strong>van</strong> de parkeervakken. Dit veroorzaakt<br />
een in elkaar schuiven <strong>van</strong> de verschillende onderdelen <strong>van</strong> het<br />
profiel, waardoor de inrichting <strong>van</strong> de straat compact wordt.<br />
En dat is juist zo verschillend <strong>van</strong> de ruime en royale opzet in<br />
de <strong>West</strong>elijke Tuinsteden. •
Conclusie • 27<br />
Voorbeelduitwerking<br />
Willem Nakkenstraat – met <strong>Bomentaal</strong><br />
Het kan anders. <strong>De</strong> toepassing <strong>van</strong> de <strong>Bomentaal</strong> laat een<br />
benadering zien, waarbij de plaats <strong>van</strong> de bomen niet het<br />
resultaat is <strong>van</strong> de benodigde parkeerplaatsen, maar <strong>van</strong><br />
de stedenbouwkundige compositie <strong>van</strong> de straat.<br />
Kenmerkend voor de Amsterdamse aanpak <strong>van</strong> de boomplaatsing<br />
in de <strong>West</strong>elijke Tuinsteden is een koppeling aan<br />
de bouwmassa’s in de woonvelden. Door het verband met<br />
de rijweg in de woonvelden los te laten, gaat als het ware de<br />
snelheid eruit en komt de auto echt tot stilstand. Met andere<br />
woorden: de auto bepaalt niet de inrichting <strong>van</strong> de woonstraten;<br />
dit is het domein <strong>van</strong> de voetganger en fietser!<br />
<strong>De</strong> hoofdopzet <strong>van</strong> het parkeren blijft hetzelfde: aan de ene<br />
zijde <strong>van</strong> de straat langsparkeren en aan de andere zijde twee<br />
vakken met haaksparkeren. <strong>De</strong> beide vakken zijn onderbroken<br />
ter plaatse <strong>van</strong> de oversteek naar de overzijde <strong>van</strong> de straat.<br />
In het grasvlak staan zes groepjes <strong>van</strong> telkens vier kleine bomen.<br />
<strong>De</strong>coratieve bomen als een sierappel lenen zich voor zo’n<br />
situatie en bieden rijke bloesem in het voorjaar. Aan de straat<br />
staan vier grote bomen die de parkeerplaatsen aankleden en<br />
groene massa aan het profiel geven. Hier, midden in het profiel,<br />
zouden grote iepen aangeplant kunnen worden. Tenslotte zijn<br />
twee bomen met een open kroon voorgesteld op de kopgevels<br />
<strong>van</strong> het bestaande woonblok. <strong>De</strong>ze kleden de blinde kopgevel<br />
aan voor de woningen in het nieuwe blokje dat met de zonzijde<br />
hierop gericht is. <strong>De</strong> belangrijkste plekken in de straat worden<br />
met bomen geaccentueerd. <strong>De</strong> plekken die zo ontstaan bieden<br />
ruimte aan verschillende speelmogelijkheden voor kinderen.<br />
<strong>De</strong> <strong>Bomentaal</strong> levert het dubbele aantal bomen op vergeleken<br />
met de traditionele benadering: 30 bomen in plaats <strong>van</strong> de<br />
15 bomen in het traditionele voorstel. Belangrijker dan het<br />
aantal is echter de ruimtelijke variatie die ontstaat in de straat<br />
en bovendien leent deze plaatsing zich voor drie verschillende<br />
boomsoorten. Hierdoor ontstaat een rijker en parkachtig beeld<br />
in de straat, zoals de <strong>West</strong>elijke Tuinsteden bedoeld zijn. •
Poort<br />
Conclusie • 28
Conclusie • 29<br />
Conclusie<br />
Het voorbeeld uit Overtoomse Veld laat zien dat de <strong>Bomentaal</strong><br />
hanteerbaar is ook wanneer sterk verdicht wordt in de<br />
naoorlogse wijken. In het besproken voorbeeld verdwijnt<br />
het binnenterrein uit het straatbeeld. Er ontstaat een veel<br />
striktere ruimtelijke scheiding tussen openbaar en collectief<br />
gebied. Dit gegeven kan geaccepteerd worden als een<br />
onvermijdelijke transformatie naar de gesloten stad.<br />
Het voorbeeld laat echter ook zien, dat er geen sprake is<br />
<strong>van</strong> traditionele, gesloten bouwblokken aan de straat. <strong>De</strong><br />
verspringende gevels geven een ruimtelijke afwisseling die<br />
duidelijk verschilt <strong>van</strong> de vooroorlogse stad. Zelfs bij sterke<br />
verdichting blijkt dat de gevarieerde bouwblokken zich niet<br />
laten transformeren naar de gesloten bouwblokken <strong>van</strong> de<br />
oude stad.<br />
Een tweede belangrijke conclusie is dat het verschil tussen<br />
Raamwerk en Woonvelden in de <strong>West</strong>elijke Tuinsteden nog<br />
steeds <strong>van</strong> betekenis blijft.<br />
Het Raamwerk <strong>van</strong> hoofdontsluitingswegen biedt ruimte aan de<br />
doorstroming <strong>van</strong> het verkeer. <strong>De</strong> plaatsing <strong>van</strong> bomen langs de<br />
wegen benadrukt de invloed <strong>van</strong> het verkeer in deze profielen.<br />
In de Woonvelden lost dit doorstromende karakter op. <strong>De</strong> auto<br />
‘komt thuis’ en komt tot stilstand. <strong>De</strong> woonstraten zijn het<br />
domein voor langzaam verkeer en spelende kinderen.<br />
<strong>De</strong> afwisselende plaatsing <strong>van</strong> bomen benadrukt het 30-km<br />
regime <strong>van</strong> deze woonstraten.<br />
<strong>De</strong> afwisselende aanplant <strong>van</strong> bomen in het straatprofiel volgens<br />
de <strong>Bomentaal</strong> verleent de openbare ruimte een parkachtig<br />
aanzien. Juist wanneer de invloed <strong>van</strong> de rijk aangeplante<br />
binnenterreinen minder zichtbaar wordt door toevoeging <strong>van</strong><br />
nieuwe woonbebouwing kan het openbaar gebied hieraan<br />
bijdragen. Variatie in groei en bloeiwijze geeft een grotere<br />
verscheidenheid aan de woonstraten en accentueert de<br />
verschillende ruimtes binnen een straatprofiel.<br />
<strong>De</strong>ze opzet verduidelijkt de structuur <strong>van</strong> de <strong>West</strong>elijke Tuinsteden:<br />
eenvoudig in hoofdlijnen met inlandse boomsoorten,<br />
rijk in detail in de woonhoven met exoten en woonstraten die<br />
daartussen bemiddelen.<br />
<strong>De</strong> <strong>Bomentaal</strong> levert tenslotte een ritmisch samenspel op met<br />
de afwisselende bebouwing. Je kunt hierin spreken <strong>van</strong> een<br />
‘bomenjazz’. <strong>De</strong> jazzy plaatsing <strong>van</strong> de bomen lijkt toevallig<br />
en willekeurig vergeleken bij de strakke laanbeplanting <strong>van</strong> de<br />
oude stadswijken, maar is op een eigen manier even precies.<br />
Wel biedt de bomenjazz mogelijkheden om individuele<br />
bebouwing uit te lichten, speelplekken of straatmeubilair een<br />
open plek te geven en zijstraten of inritten vrij te laten. <strong>De</strong><br />
<strong>Bomentaal</strong> is onlosmakelijk verbonden met de open en seriële<br />
bebouwingsopzet <strong>van</strong> de naoorlogse tuinsteden. Het optimisme<br />
<strong>van</strong> deze stedenbouwkundige opzet is ook <strong>van</strong>daag de dag nog<br />
steeds <strong>van</strong> groot belang. •
Conclusie • 30<br />
1. <strong>De</strong> <strong>Bomentaal</strong> wordt zuiver naar één typologie toegepast<br />
Bij een verkeersweg langs een waterloop wordt niet aan de ene<br />
kant <strong>van</strong> de rijweg een laan in gras of verharding toegepast en<br />
aan de andere kant een losse beplanting <strong>van</strong> de singel. Of er<br />
is aan weerszijden <strong>van</strong> de rijweg een aaneengesloten laanbeplanting<br />
òf aan weerszijden <strong>van</strong> de singel een losse boomgroepering.<br />
In de Woonvelden kan aan de ene zijde <strong>van</strong> de<br />
rijweg een gevelritme voor een bouwblok staan, terwijl aan de<br />
andere zijde blokjes de entrees naar de portieken markeren. In<br />
beide voorbeelden wordt de typologie in z’n geheel toegepast.<br />
2. In het Raamwerk is de typologie symmetrisch, in de<br />
Woonvelden asymmetrisch<br />
Spelregels <strong>Bomentaal</strong><br />
<strong>De</strong> hoofdplanstructuur <strong>van</strong> het Raamwerk kent steeds een<br />
symmetrische toepassing <strong>van</strong> bomen. Aan weerszijden <strong>van</strong> een<br />
stadslaan of stadsweg staan continue laanbomen in rijen; aan<br />
weerszijden <strong>van</strong> een parklaan of een waterloop staan de bomen<br />
los gegroepeerd. In de Woonvelden levert de <strong>Bomentaal</strong> een<br />
asymmetrische plaatsing <strong>van</strong> bomen: bijvoorbeeld aan de ene<br />
zijde <strong>van</strong> de rijweg een scherm, aan de overzijde blokjes.<br />
3. Het verschil tussen 50-km en 30-km straten wordt<br />
duidelijk gemaakt<br />
In aansluiting op de symmetrische toepassing in het Raamwerk<br />
en de asymmetrische toepassing in de Woonvelden wordt een<br />
onderscheid aangebracht tussen de 50-km en de 30-km<br />
gebieden. In de profielen met een 50-km regime ligt de nadruk<br />
op het verkeer en beklemtonen de bomen het verkeersgebied.<br />
In de profielen met een 30-km regime lost de rijweg ruimtelijk op<br />
in de stedenbouwkundige compositie <strong>van</strong> de straat. Het verblijfskarakter<br />
<strong>van</strong> het woongebied wordt hiermee benadrukt.<br />
4. <strong>De</strong> orthogonale opzet <strong>van</strong> de Woonvelden is zichtbaar<br />
gemaakt<br />
<strong>De</strong> woonbuurten (woonwijken) hebben een orthogonale opzet<br />
waarbij de verkaveling in de noord-zuid richting een andere<br />
invulling heeft gekregen dan de oost-west richting. Door in de<br />
noord-zuid richting consequent andere boomtypologieën toe<br />
te passen in een woonbuurt dan in de oost-west richting wordt<br />
de orthogonale opzet <strong>van</strong> de Woonvelden zichtbaar gemaakt.<br />
Dit wordt sterker wanneer ook per boomtypologie in de<br />
woonbuurt gekozen wordt voor een eigen boomsoort.<br />
5. <strong>De</strong> <strong>Bomentaal</strong> is ritmisch en serieel<br />
Op de lange lijnen <strong>van</strong> het Raamwerk volgt de <strong>Bomentaal</strong><br />
de grote lengte <strong>van</strong> het profiel. Op sommige plaatsen wordt<br />
bewust een onderbreking <strong>van</strong> de bomenrijen aangebracht,<br />
zoals een fluitist een adempauze inlast. In de Woonvelden<br />
worden de bomen in een korter ritme aangebracht dat<br />
aansluit bij het ritme <strong>van</strong> de bouwblokken. <strong>De</strong> herhaling <strong>van</strong><br />
de bouw blokken leidt tot een herhalend motief <strong>van</strong> de bomen.<br />
Het gebruik <strong>van</strong> bomen in de woonstraten is daardoor serieel<br />
en afwisselend (jazzy).<br />
6. <strong>De</strong> bomen staan niet gekoppeld aan parkeerplaatsen<br />
Zowel in de profielen <strong>van</strong> het Raamwerk als in de woonstraten<br />
<strong>van</strong> het Woonveld staan de bomen los <strong>van</strong> het parkeren. Dit<br />
beklemtoont de ruimte en vrijheid in het openbaar gebied <strong>van</strong><br />
de tuinsteden. Het ritme <strong>van</strong> de bomen volgt het stroomprofiel<br />
<strong>van</strong> de hoofdwegen in het Raamwerk. In de woonstraten <strong>van</strong><br />
het Woonveld sluiten de bomen aan op het ritme <strong>van</strong> de bouwblokken<br />
en de entrees naar de woningen. Nergens bepaalt het<br />
ritme <strong>van</strong> parkeervakken de plaats <strong>van</strong> straat- en laanbomen.<br />
7. In het openbaar gebied staan overwegend inlandse<br />
boomsoorten<br />
<strong>De</strong> profielen <strong>van</strong> het openbaar gebied worden voornamelijk<br />
ingericht met inlandse boomsoorten, zoals iep, linde,<br />
populier, els of esdoorn. Ook oorspronkelijk uitheemse soorten<br />
die al lang in Nederland zijn geïntroduceerd, kunnen worden<br />
toegepast: plataan, paardekastanje en robinia. In de binnentuinen<br />
of op de overgang <strong>van</strong> openbaar gebied naar collectieve<br />
tuinen verrijken exoten het bomensortiment. Hier zijn christusdoorn,<br />
honingboom, sierkers, hemelboom te vinden, evenals<br />
bomen met een opvallende gele of bruine bladkleur. •
Conclusie • 31<br />
Spelregels typologie<br />
Type Plaats Kenmerk Boomsoorten<br />
Parklaan Hoofdinfrastructuur <strong>van</strong> het Raamwerk (50-km gebied) Losse boomaanplant aan weerszijden <strong>van</strong> de rijweg Es, esdoorn, eik, iep, populier en linde<br />
Laan in gras Hoofdinfrastructuur <strong>van</strong> het Raamwerk (50-km gebied) Symmetrische bomenlanen in grasbermen langs de rijweg Eik, es, plataan, iep en linde<br />
Laan in verharding Hoofdinfrastructuur <strong>van</strong> het Raamwerk (50-km gebied) Symmetrische bomenlanen in trottoir of verharde bermstrook Plataan, linde en iep<br />
Singel Watergangen <strong>van</strong> het Raamwerk en in de Woonvelden Losse beplanting <strong>van</strong> gevarieerde samenstelling aan weerszijden Populier, es, els, schietwilg, treurwilg<br />
<strong>van</strong> de waterloop<br />
Beplantingsrand Hoofdstructuur langs de spoorbaan of de rijksweg Beplantingsstrook <strong>van</strong> bomen en/of struweel Populier, abeel en schietwilg<br />
Poort Op de overgang <strong>van</strong> Raamwerk naar Woonveld Symmetrische bomenrijen die het profiel overhuiven Plataan, zilveresdoorn, iep<br />
Scherm Langs straten in het Woonveld (30-km gebied) Enkele rij aaneengesloten bomen Linde, esdoorn, iep<br />
Gevelritme Voor het woonblok in het Woonveld (30-km gebied) Rij <strong>van</strong> bomen met open kroon die aansluit bij de gevelindeling Robinia, iep, fijnbladige els<br />
<strong>van</strong> een bouwblok<br />
Blok (woonveld) Aan de rand <strong>van</strong> het Woonveld nabij hoofdplanstructuur Regelmatig geplaatste groep <strong>van</strong> hoge bomen Plataan, linde, iep, populier en schietwilg<br />
Bomen los Op pleinen, in park of plantsoenstrook en binnentuinen Verspreide aanplant <strong>van</strong> bomen met gevarieerde samenstelling Inlandse soorten en exoten als robinia,<br />
christusdoorn, honingboom<br />
Carré Op pleinen in het Woonveld Regelmatig vierkant <strong>van</strong> markante bomen Plataan, linde, iep, paardekastanje<br />
Haak In een woonhof <strong>van</strong> het Woonveld Contravorm <strong>van</strong> haakvormig bouwblok Linde, iep, esdoorn<br />
Accent Bij belangrijke, betekenisvolle gebouwen Hoge, markante bomen als solitair of in een kleine groep Paardekastanje, eik, zilverlinde,<br />
esdoorn, monumentaaliep<br />
Blokje (woonblok) Bij ingangen <strong>van</strong> een woonblok of op de kopgevel <strong>De</strong>coratieve groep bomen als detaillering <strong>van</strong> het woningblok Kers, appel, meidoorn, lijsterbes,<br />
honingboom, christusdoorn<br />
Cesuur In lineaire ruimten <strong>van</strong> het Raamwerk en het Woonveld Duidelijke onderbreking <strong>van</strong> de bomenrijen Geen bomen
• 32<br />
Bijlagen<br />
Legenda <strong>Bomentaal</strong><br />
Parklaan, bomen los in open grond (Parkway)<br />
Laan, bomenrijen in open grond (Stadslaan)<br />
Laan in verharding (Stadsweg)<br />
Groene oever of talud (Singel)<br />
Bomenrand<br />
Cesuur<br />
Blok hoofdstructuur<br />
Poort<br />
Bossage / Park / Struweel<br />
Herhalend patroon (Haak / U-vorm)<br />
Pleincontour / Carré<br />
Scherm<br />
Gevelritme<br />
Los<br />
Accent<br />
Blok<br />
Onbeplante gevel
Bijlagen • 33<br />
Legenda Boomsoorten<br />
1e orde<br />
Populier<br />
Schietwilg<br />
Hollandse linde / winterlinde<br />
Iep (resistent tegen iepenziekte)<br />
Es<br />
Els<br />
Esdoorn<br />
Eik<br />
Paardekastanje<br />
Plataan<br />
2e orde<br />
Robinia<br />
Berk<br />
Tulpenboom, honingboom, bruinbladige kers, christusboom<br />
3e orde<br />
Appelboom, meidoorn, kers, lijsterbes
Singel
Colofon Opdrachtgever<br />
Sector Burger en Buitenruimte,<br />
<strong>Stadsdeel</strong> <strong>Slotervaart</strong>, <strong>Gemeente</strong> Amsterdam<br />
Werkgroep<br />
Projectbureau Burger en Buitenruimte i.s.m.<br />
Sector Ruimtelijke en Economische Ontwikkeling,<br />
afdeling Stedenbouw en Verkeer<br />
Frank de Josselin de Jong<br />
Guido Hermans, Stadsruimte<br />
Vastgesteld op 25 februari 2009 door de stadsdeelraad <strong>Slotervaart</strong>,<br />
gemeente Amsterdam<br />
Illustraties<br />
Aksis – atelier voor landschapsarchitectuur, ’s-Hertogenbosch<br />
Stadsruimte, Amsterdam<br />
Foto’s<br />
Patrick Tramper<br />
Frank de Josselin de Jong<br />
Redactie<br />
Frank de Josselin de Jong, Landschapsarchitect, Tienhoven<br />
Ontwerp en opmaak<br />
Krachtveld, Amsterdam