Levendigheid en licht op begraafplaats De Rijp ... - Allerzielen Alom
Levendigheid en licht op begraafplaats De Rijp ... - Allerzielen Alom
Levendigheid en licht op begraafplaats De Rijp ... - Allerzielen Alom
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>Lev<strong>en</strong>digheid</strong> <strong>en</strong> <strong>licht</strong><br />
<strong>op</strong> <strong>begraafplaats</strong> <strong>De</strong> <strong>Rijp</strong><br />
foto: Monique Ferron
Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> Archief 2005 – 2010<br />
Kunstvorm<strong>en</strong><br />
Wat is Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> nu precies?<br />
Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> is e<strong>en</strong> kunstproject<br />
dat geleg<strong>en</strong>heid biedt om de dod<strong>en</strong> te<br />
herd<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>op</strong> e<strong>en</strong> manier die aansluit bij<br />
de sam<strong>en</strong>leving van nu. Het geeft <strong>op</strong>nieuw<br />
vorm aan e<strong>en</strong> van oorsprong katholieke<br />
traditie, maar is niet gebond<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong><br />
religie. Begraafplaats<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ’s avonds<br />
gastvrij aangekleed met <strong>licht</strong>, vuur, klank <strong>en</strong><br />
kunst. Nabestaand<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> de geleg<strong>en</strong>heid<br />
om e<strong>en</strong> mooie ambiance bij het graf te<br />
creër<strong>en</strong>. Ze kunn<strong>en</strong> hierbij hulp krijg<strong>en</strong> van<br />
kunst<strong>en</strong>aars <strong>en</strong> ritueelbegeleiders. Omdat<br />
iedere<strong>en</strong> wel iemand te herd<strong>en</strong>k<strong>en</strong> heeft,<br />
word<strong>en</strong> er speciale rituel<strong>en</strong> ontworp<strong>en</strong> voor<br />
iedere<strong>en</strong>. Het maakt niet uit waar de dod<strong>en</strong><br />
begrav<strong>en</strong> of gecremeerd zijn. Allerziel<strong>en</strong><br />
<strong>Alom</strong> is vernieuw<strong>en</strong>d, inspirer<strong>en</strong>d <strong>en</strong> voor<br />
iedere<strong>en</strong> toegankelijk. Respect <strong>en</strong> ser<strong>en</strong>iteit<br />
zijn de belangrijkste waard<strong>en</strong>. Het is de<br />
bedoeling dat Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> e<strong>en</strong> nieuwe<br />
lev<strong>en</strong>de traditie wordt <strong>en</strong> door ander<strong>en</strong> wordt<br />
<strong>op</strong>gepakt.<br />
<strong>De</strong> afgel<strong>op</strong><strong>en</strong> vijf jaar hebb<strong>en</strong> we binn<strong>en</strong><br />
Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> gezocht naar nieuwe<br />
vorm<strong>en</strong> voor herd<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>op</strong> <strong>begraafplaats</strong><strong>en</strong>.<br />
Voor deze publicatie hebb<strong>en</strong> we e<strong>en</strong><br />
overzicht gemaakt van alle kunst-, educatie-,<br />
<strong>en</strong> docum<strong>en</strong>tatievorm<strong>en</strong> die sam<strong>en</strong><br />
met de kunst<strong>en</strong>aars, geme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>,<br />
nabestaand<strong>en</strong> <strong>en</strong> initiatiefnemers tot<br />
stand zijn gekom<strong>en</strong>. Sommige vorm<strong>en</strong> zijn<br />
zelfstandig ontwikkeld, andere ontstond<strong>en</strong><br />
in <strong>op</strong>dracht of <strong>op</strong> basis van e<strong>en</strong> bestaand<br />
maar nog onvolkom<strong>en</strong> idee. Onder regie<br />
van Ida van der Lee zijn de ideeën zo nodig<br />
interactief of multidisciplinair gemaakt.<br />
A L L E R Z I E L E N A L O M A R C H I E F<br />
5<br />
<strong>De</strong> volg<strong>en</strong>de pagina’s zijn e<strong>en</strong> inv<strong>en</strong>tarisatie<br />
van alles wat <strong>op</strong> die manier ontstaan is<br />
binn<strong>en</strong> Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong>. Het is tev<strong>en</strong>s e<strong>en</strong><br />
overzicht of database met onderdel<strong>en</strong> die<br />
besteld kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> door iedere<strong>en</strong> die<br />
e<strong>en</strong> viering wil organiser<strong>en</strong>. Het volg<strong>en</strong><br />
van e<strong>en</strong> masterclass voor organisator<strong>en</strong><br />
is e<strong>en</strong> aanbeveling. Sommige rituele<br />
kunstvorm<strong>en</strong> zijn ook geschikt voor<br />
bijvoorbeeld training<strong>en</strong>, therapieën of<br />
schoolprogramma’s. Alle onderstaande<br />
kunstvorm<strong>en</strong> <strong>en</strong> rituel<strong>en</strong> zijn ontwikkeld<br />
binn<strong>en</strong> het auteursrechtelijk beschermde<br />
concept Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong>. Sommige<br />
kunstvorm<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> na overleg <strong>en</strong> met<br />
toestemming ook zelf uitgevoerd word<strong>en</strong>.<br />
Neem hiervoor contact <strong>op</strong> met Ida van der<br />
Lee.
“<strong>De</strong> weg naar de Hemel” <strong>op</strong> <strong>De</strong> Nieuwe Ooster. Bladertapijt bij de poort van Zorgvlied. Vuurblik in de maak.<br />
1. ALGEMENE INRICHTINGSVORMEN<br />
Met Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> creër<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> ritu-<br />
eel landschap waarin we m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> mee-<br />
voer<strong>en</strong> met de verbeelding. <strong>De</strong> algem<strong>en</strong>e<br />
inrichtingsvorm<strong>en</strong> als <strong>licht</strong>, vuur, muziek<br />
<strong>en</strong> gastvrijheid hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ondersteun<strong>en</strong>de<br />
<strong>en</strong> sfeermak<strong>en</strong>de functie. We will<strong>en</strong> dat<br />
bezoekers zich welkom <strong>en</strong> <strong>op</strong> hun gemak<br />
voel<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat de <strong>begraafplaats</strong> betek<strong>en</strong>is<br />
krijgt als <strong>op</strong><strong>en</strong>bare ruimte, e<strong>en</strong> plek waar<br />
persoonlijke verhal<strong>en</strong> <strong>en</strong> gedeelde gevoel<strong>en</strong>s<br />
<strong>en</strong> ideeën elkaar kunn<strong>en</strong> ontmoet<strong>en</strong>.<br />
Het mak<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> doordacht inrichtingsplan<br />
is belangrijk. Het kan gaan over de<br />
<strong>op</strong>bouw van spanning <strong>en</strong> ontspanning, de<br />
afwisseling van <strong>licht</strong> <strong>en</strong> duisternis, <strong>en</strong> de<br />
balans tuss<strong>en</strong> rituele activiteit<strong>en</strong> <strong>en</strong> beschouw<strong>en</strong>de<br />
mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />
3 Entree<br />
<strong>De</strong> <strong>en</strong>tree van e<strong>en</strong> locatie verdi<strong>en</strong>t aandacht.<br />
Binn<strong>en</strong>kom<strong>en</strong> doe je maar één keer. E<strong>en</strong><br />
goede <strong>en</strong>tree biedt m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> geleg<strong>en</strong>heid om<br />
te land<strong>en</strong>, om de drukte van alledag achter<br />
zich te lat<strong>en</strong>. Gids<strong>en</strong> verwelkom<strong>en</strong> <strong>en</strong> gev<strong>en</strong><br />
tekst <strong>en</strong> uitleg. Het is gelijk e<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nismaking<br />
met laagdrempelige rituel<strong>en</strong> zoals het<br />
bladertapijt, het tasje met e<strong>en</strong> <strong>licht</strong>je of e<strong>en</strong><br />
bloem uit de bloem<strong>en</strong>lamp. Kunstvorm<strong>en</strong> die<br />
verder<strong>op</strong> beschrev<strong>en</strong> staan.<br />
3 Gids<strong>en</strong><br />
Bij Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> spel<strong>en</strong> gastvrijheid <strong>en</strong><br />
respect e<strong>en</strong> belangrijke rol. Niets <strong>op</strong>dring<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> toch de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> aanmoedig<strong>en</strong>. Hoe doe<br />
je dat? Gastvrijheid heeft vormgevings- <strong>en</strong><br />
performance-aspect<strong>en</strong>. Hoe de tafels neer<br />
54<br />
A L L E R Z I E L E N A L O M A R C H I E F<br />
te zett<strong>en</strong>, het publiek tegemoet te tred<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
welke kleding te drag<strong>en</strong> om herk<strong>en</strong>baar te<br />
zijn? In het eerste jaar werd voor de gids<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> rugzakconstructie ontworp<strong>en</strong> van bamboe<br />
met e<strong>en</strong> dek<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>licht</strong>je. Van verre<br />
war<strong>en</strong> de gids<strong>en</strong> te zi<strong>en</strong> door het hoge <strong>licht</strong>.<br />
Ze kreg<strong>en</strong> de bijnaam dwaal<strong>licht</strong>jes.<br />
In 2007 werd e<strong>en</strong> rijstpapier<strong>en</strong> ballon meegedrag<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> was de kleurcode wit.<br />
In 2009 kwam er de gids<strong>en</strong>staf, e<strong>en</strong> stoere<br />
boomtak met daar<strong>op</strong> e<strong>en</strong> ver<strong>licht</strong> vogeltje<br />
van kaarsvet met e<strong>en</strong> wit ver<strong>licht</strong> tasje voor<br />
attribut<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> zaklampje, zakdoekjes of<br />
snoepjes. 3 Kunst<strong>en</strong>aars: Carina de Wit, Ada Le<strong>en</strong>heer.
Vuurblik in actie. Lichtbeeld<strong>en</strong> <strong>op</strong> de Biez<strong>en</strong>, Santpoort. Grafvaz<strong>en</strong> als klankschal<strong>en</strong> <strong>en</strong> trompet.<br />
3 Vuur<br />
Vuur is e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>d materiaal dat sterk sfeer-<br />
bepal<strong>en</strong>d is. Vuur heeft zowel lev<strong>en</strong>sch<strong>en</strong>k<strong>en</strong>-<br />
de als lev<strong>en</strong>sbedreig<strong>en</strong>de eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>; het<br />
geeft <strong>licht</strong>, warmte <strong>en</strong> <strong>en</strong>ergie, maar aan het<br />
gebruik van vuur zijn ook gevar<strong>en</strong> verbon-<br />
d<strong>en</strong>. Vuur is e<strong>en</strong> belangrijk elem<strong>en</strong>t binn<strong>en</strong><br />
Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong>. Het is in veel <strong>op</strong>zicht<strong>en</strong> niet<br />
te vervang<strong>en</strong> door kunst<strong>licht</strong>. <strong>De</strong> letterlijke<br />
warmte van vuur geeft de bezoeker het ge-<br />
voel welkom te zijn. Naast bek<strong>en</strong>de vuurvor-<br />
m<strong>en</strong> als fakkels, stormlamp<strong>en</strong> <strong>en</strong> vuurkorv<strong>en</strong>,<br />
hebb<strong>en</strong> we ook zelf veel vuurvorm<strong>en</strong> ontwik-<br />
keld. Sinds 2009 zijn er ook vuurworksh<strong>op</strong>s<br />
om vrijwilligers met vuur te ler<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>.<br />
Binn<strong>en</strong> Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> ontwikkelde vuur-<br />
vorm<strong>en</strong> zijn bijvoorbeeld: olielampjes van<br />
doorgezaagde colafless<strong>en</strong>; vuurpott<strong>en</strong> van<br />
olieblikk<strong>en</strong> met gaatjestek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>; beton-<br />
n<strong>en</strong> vuurschal<strong>en</strong> gemaakt in e<strong>en</strong> kuil in de<br />
grond waar het beton is uitgehard; ov<strong>en</strong>s van<br />
bakst<strong>en</strong><strong>en</strong> om warm ziel<strong>en</strong>brood te bakk<strong>en</strong>;<br />
grafkaars<strong>en</strong> met bamboestokjes om de <strong>licht</strong>-<br />
jes te lat<strong>en</strong> drijv<strong>en</strong>; kachels van vuilnisbakk<strong>en</strong><br />
voor het <strong>op</strong>warm<strong>en</strong> van soep; kraampjes met<br />
<strong>licht</strong>- <strong>en</strong> vuurartikel<strong>en</strong> zoals kaars<strong>en</strong>, vuur-<br />
korv<strong>en</strong>, hout <strong>en</strong> lamp<strong>en</strong>olie om te k<strong>op</strong><strong>en</strong>, te<br />
hur<strong>en</strong> of te l<strong>en</strong><strong>en</strong>. 3 Kunst<strong>en</strong>aars: Fiona de Bell, Natasja<br />
van Eijk, L<strong>en</strong>neke van der Goot, Anja Janss<strong>en</strong>, Reinier Kurpershoek,<br />
Carina de Wit.<br />
3 Licht<br />
Vuur is bij slecht weer e<strong>en</strong> kwetsbaar me-<br />
dium <strong>en</strong> moet daarom ondersteund wor-<br />
d<strong>en</strong> door <strong>licht</strong>. Licht is echt e<strong>en</strong> zaak voor<br />
vormgevers, die het gebied kunn<strong>en</strong> lez<strong>en</strong><br />
A L L E R Z I E L E N A L O M A R C H I E F<br />
57<br />
<strong>en</strong> gebruik kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> van elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />
in het terrein. Daarbij is het van belang dat<br />
de ontwerper het Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> gedach-<br />
tegoed k<strong>en</strong>t. Dat wil zegg<strong>en</strong> nad<strong>en</strong>k<strong>en</strong> over<br />
duisternis door bijvoorbeeld e<strong>en</strong> donker pad<br />
minimaal te ver<strong>licht</strong><strong>en</strong>, <strong>en</strong> lev<strong>en</strong>d vuur als<br />
<strong>licht</strong>bron erk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Werk<strong>en</strong> in couliss<strong>en</strong> is<br />
mooi; toneelmatig, maar ook sprookjesachtig.<br />
3 Lichtvormgeving: Ronald Tebra van iMagineAir, Reint Baarda.<br />
3 Muziek<br />
Muziek raakt m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> direct in hun ziel. Soms<br />
krijgt muziek in combinatie met performance<br />
e<strong>en</strong> bijna mythisch karakter. Mark Nieuw<strong>en</strong>-<br />
huis stond de hele avond in e<strong>en</strong> wankel bootje<br />
<strong>op</strong> zijn trompet te blaz<strong>en</strong> <strong>en</strong> gaf het beeld van<br />
e<strong>en</strong> wachter <strong>op</strong> de Styx. Specifiek ontwikkel-<br />
de instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn de bolvormige k<strong>op</strong>er<strong>en</strong>
Damp<strong>en</strong>de misosoep. Glühwein bov<strong>en</strong> kampvuur in Edam. Bloem<strong>en</strong> plukk<strong>en</strong> uit e<strong>en</strong> lamp.<br />
grafvaz<strong>en</strong> die vaak te vind<strong>en</strong> zijn <strong>op</strong> oude<br />
grav<strong>en</strong>. Zij gev<strong>en</strong> e<strong>en</strong> prachtige klank. Zang<br />
kan ondersteun<strong>en</strong>d zijn bij e<strong>en</strong> performance<br />
of gewoon onverwachts erg<strong>en</strong>s klink<strong>en</strong>.<br />
Nabestaand<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> zangers voor e<strong>en</strong> be-<br />
paalde tijd bestell<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> graf. Het nam<strong>en</strong><br />
zing<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> terugker<strong>en</strong>d ritueel dat <strong>op</strong> e<strong>en</strong><br />
Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong>viering niet kan ontbrek<strong>en</strong>.<br />
3 <strong>De</strong>elnem<strong>en</strong>de muzikant<strong>en</strong> sinds 2005: Juri Co<strong>en</strong>ero (grafvaz<strong>en</strong>),<br />
Sanne Landvreugd (saxofoon), Christian Begemann (trompet), Mark<br />
Nieuw<strong>en</strong>huis (trompet), Bart van Helsding<strong>en</strong> (grafvaz<strong>en</strong>), Hilary Jeffery<br />
(trombone), Marinus Links (fluit), K<strong>en</strong> Parsons (harp), Wiebke Göetjes,<br />
Merel Huizinga <strong>en</strong> Sarah J<strong>en</strong>s (zang).<br />
3 Soep<br />
In neg<strong>en</strong> grote wokk<strong>en</strong> dampte de misosoep,<br />
gemaakt <strong>op</strong> kachels van vuilnisbakk<strong>en</strong>. Ieder-<br />
e<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> k<strong>op</strong> soep krijgt, kan e<strong>en</strong> handje<br />
soepgro<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in de pan gooi<strong>en</strong> voor nieuwe<br />
soep. Dit refereert aan het idee dat overle-<br />
d<strong>en</strong><strong>en</strong> ook iets hebb<strong>en</strong> achtergelat<strong>en</strong> voor<br />
ander<strong>en</strong>. 3 Kunst<strong>en</strong>aars: Miguel Brugman, Fiona de Bel, Reinier<br />
Kurpershoek.<br />
3 Glühwein, chocolademelk, ziel<strong>en</strong>brood<br />
E<strong>en</strong> avond vol indrukk<strong>en</strong> <strong>en</strong> emoties kan niet<br />
zomaar afl<strong>op</strong><strong>en</strong>. E<strong>en</strong> hangplek is ine<strong>en</strong>s hard<br />
nodig. Bijvoorbeeld bij e<strong>en</strong> zelfgebouwde<br />
ov<strong>en</strong> waar het ziel<strong>en</strong>brood wordt gebak-<br />
k<strong>en</strong>. Of zitt<strong>en</strong>d <strong>op</strong> e<strong>en</strong> strobaal bij het vuur<br />
waarbov<strong>en</strong> grote pann<strong>en</strong> met warme cho-<br />
colademelk <strong>en</strong> glühwein hang<strong>en</strong>. Om <strong>op</strong> te<br />
warm<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> praatje te mak<strong>en</strong> of in het vuur<br />
te star<strong>en</strong>. 3 Kunst<strong>en</strong>aars: Fiona de Bel, L<strong>en</strong>neke van der Goot,<br />
Reinier Kurpershoek.<br />
58<br />
A L L E R Z I E L E N A L O M A R C H I E F<br />
3 2. RITUELE KUNSTVORMEN<br />
Rituele kunstvorm<strong>en</strong> spel<strong>en</strong> e<strong>en</strong> hoofdrol<br />
binn<strong>en</strong> Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong>. Ze mak<strong>en</strong> bezoekers<br />
tot participant<strong>en</strong> <strong>en</strong> zijn toegankelijk<br />
voor iedere<strong>en</strong>, ongeacht of hun dod<strong>en</strong> ter<br />
plekke begrav<strong>en</strong> zijn. Binn<strong>en</strong> masterclasses<br />
word<strong>en</strong> autonome ideeën <strong>op</strong><strong>en</strong>gebrok<strong>en</strong>.<br />
Door spiegel<strong>en</strong>, k<strong>op</strong>pel<strong>en</strong> <strong>en</strong> associër<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> ze omgevormd tot interactieve<br />
werk<strong>en</strong>. Rituele kunstwerk<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
<strong>op</strong><strong>en</strong> vorm, het publiek maakt het kunstwerk<br />
door middel van e<strong>en</strong> handeling af.<br />
Omdat e<strong>en</strong> ritueel e<strong>en</strong> totaalpakket is van<br />
beeld, geluid, <strong>licht</strong>, omgeving, handeling<br />
<strong>en</strong> deelnemer, zijn deze kunstwerk<strong>en</strong> vaak<br />
multidisciplinair van aard. Begeleiding<br />
is van cruciaal belang <strong>en</strong> vraagt om e<strong>en</strong><br />
goede vormgeving <strong>en</strong> oef<strong>en</strong>ing.
Klaarstaande tasjes bij de <strong>en</strong>tree. Hiernamaals in 2007. Vlamm<strong>en</strong>de vuurcirkel in Edam.<br />
3 Bladertapijt<br />
Bij de <strong>en</strong>tree van e<strong>en</strong> locatie is het beteke-<br />
nisvol om m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> stevig tapijt van<br />
blader<strong>en</strong> te lat<strong>en</strong> ploeg<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> vrolijk, <strong>en</strong><br />
speels beeld maar ook e<strong>en</strong> confrontatie met<br />
vergankelijkheid. 3 Kunst<strong>en</strong>aars: Ida van der Lee, Ilona<br />
Kröber, Isabel Quiroga.<br />
3 Bloem<strong>en</strong>lamp<br />
Bij de <strong>en</strong>tree stond<strong>en</strong> lamp<strong>en</strong> waarin bloe-<br />
m<strong>en</strong> gestok<strong>en</strong> war<strong>en</strong>. Elke bezoeker mocht<br />
er e<strong>en</strong> bloem uit nem<strong>en</strong> om bijvoorbeeld <strong>op</strong><br />
e<strong>en</strong> graf te legg<strong>en</strong>. Het idee van deze bloe-<br />
m<strong>en</strong>lamp<strong>en</strong> ontstond uit e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werking<br />
tuss<strong>en</strong> kunst<strong>en</strong>aars <strong>en</strong> lokale bevolking.<br />
3 Kunst<strong>en</strong>aar: Ida van der Lee.<br />
3 Tasjes<br />
<strong>De</strong> bezoekers kreg<strong>en</strong> bij binn<strong>en</strong>komst e<strong>en</strong><br />
wit papier<strong>en</strong> tasje met e<strong>en</strong> <strong>licht</strong>je. Zij wer-<br />
d<strong>en</strong> zichtbaar in het donker, maar kond<strong>en</strong><br />
ander<strong>en</strong> niet verblind<strong>en</strong>. <strong>De</strong> collectie nog uit<br />
te del<strong>en</strong> tasjes bij de <strong>en</strong>tree vormd<strong>en</strong> door de<br />
rangschikking e<strong>en</strong> <strong>op</strong>vall<strong>en</strong>d beeld. Bezoe-<br />
kers krijg<strong>en</strong> de vraag mee: wie draagt u bij u?<br />
3 Kunst<strong>en</strong>aar: Fiona de Bell.<br />
3 Hiernamaals<br />
Het Hiernamaals is e<strong>en</strong> <strong>op</strong>stelling met<br />
gemarkeerde plekk<strong>en</strong> (kamers) die elk e<strong>en</strong><br />
poëtische omschrijving meekrijg<strong>en</strong>. Bezoe-<br />
kers kunn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> kaars zett<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> kamer<br />
waar hun dode zich thuis zal voel<strong>en</strong>. Het<br />
Hiernamaals heeft sinds 2005 telk<strong>en</strong>s e<strong>en</strong><br />
andere vormgeving gekreg<strong>en</strong>. Linda van Som-<br />
A L L E R Z I E L E N A L O M A R C H I E F<br />
59<br />
mer<strong>en</strong> heeft het Hiernamaals in 2009 van e<strong>en</strong><br />
nieuwe vormgeving voorzi<strong>en</strong>. Zij verzamelde<br />
voor elke kamer witte object<strong>en</strong> <strong>en</strong> gaf vorm<br />
aan omschrijving<strong>en</strong> door deze <strong>op</strong> witte kus-<br />
s<strong>en</strong>tjes te print<strong>en</strong>. 3 Kunst<strong>en</strong>aars: Ida van der Lee (idee),<br />
Harm Hajonides (tekst), Linda van Sommer<strong>en</strong> (vormgeving).<br />
3 Nam<strong>en</strong> zing<strong>en</strong> bij de vuurcirkel<br />
Het nam<strong>en</strong> zing<strong>en</strong> bij de vuurcirkel is vanaf<br />
2005 e<strong>en</strong> terugker<strong>en</strong>d onderdeel. M<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
schrijv<strong>en</strong> e<strong>en</strong> naam <strong>op</strong> e<strong>en</strong> briefje, die vervol-<br />
g<strong>en</strong>s a capella wordt gezong<strong>en</strong>. Klank gaat<br />
naar het hart <strong>en</strong> het vuur doet zowel de klank<br />
als het hart <strong>op</strong>vlamm<strong>en</strong>. Zangeres Daphne<br />
Questro is haar ervaring ook aan het over-<br />
drag<strong>en</strong> aan (amateur)zangers die <strong>op</strong> gevoel<br />
durv<strong>en</strong> te zing<strong>en</strong>. Haar eig<strong>en</strong> zang <strong>en</strong> ook de<br />
masterclasses hebb<strong>en</strong> tot prachtige resul-
Voorbereiding overheadprojector. Drijf<strong>licht</strong>jes <strong>op</strong> de vijver van de Biez<strong>en</strong>. Passiepostkantoor.<br />
tat<strong>en</strong> geleid. <strong>De</strong> vuurcirkel is door Reinier<br />
Kurpershoek in 2007 speciaal voor Zorgvlied<br />
ontworp<strong>en</strong>, maar de vorm gedijt overal. Het<br />
onderhoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>op</strong>stok<strong>en</strong> van het vuur is on-<br />
derdeel van het ritueel. Het manag<strong>en</strong> van het<br />
vuur betek<strong>en</strong>t ook het vormgev<strong>en</strong> van sfeer.<br />
Bij elke gezong<strong>en</strong> naam is die sfeer weer<br />
anders. <strong>De</strong> spot die de rookzuil recht naar<br />
bov<strong>en</strong> aanschijnt, doet het gezang ook visueel<br />
<strong>op</strong>stijg<strong>en</strong>. 3 Kunst<strong>en</strong>aars: Ida van der Lee (concept), Daphne<br />
Questro (zang), Reinier Kurpershoek (vormgeving <strong>en</strong> vuur).<br />
3 Overheadprojector voor reacties<br />
Oude overheadprojector<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> nieuwe<br />
functie: bezoekers schrijv<strong>en</strong> hun reacties <strong>op</strong><br />
transparante vell<strong>en</strong>, de tekst<strong>en</strong> word<strong>en</strong> direct<br />
geprojecteerd. 3 Kunst<strong>en</strong>aars: Ida van der Lee, Hieke Pars,<br />
Anja Janss<strong>en</strong>, L<strong>en</strong>neke van der Goot.<br />
3 Drijf<strong>licht</strong>jes<br />
In 2005 maakte Patrick Veerkamp handge-<br />
vouw<strong>en</strong> papier<strong>en</strong> bakjes die kunn<strong>en</strong> drijv<strong>en</strong><br />
<strong>op</strong> het water met daarin e<strong>en</strong> kaars. Vanaf<br />
200 is dit idee overgegaan in e<strong>en</strong> minder<br />
arbeidsint<strong>en</strong>sieve variant: in plaats van de<br />
vierkante zelfgemaakte bakjes, gebruik<strong>en</strong> we<br />
nu ronde plastic toetjesbakjes met daarin e<strong>en</strong><br />
papier<strong>en</strong> koker. Bezoekers schrijv<strong>en</strong> de naam<br />
van de overled<strong>en</strong>e <strong>op</strong> het papier <strong>en</strong> zett<strong>en</strong> het<br />
bakje in het water.<br />
Zowel het loslat<strong>en</strong> van het <strong>licht</strong>bakje als het<br />
sam<strong>en</strong>schol<strong>en</strong> van de bakjes <strong>op</strong> het water<br />
hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> sterke symbolische werking.<br />
3 Kunst<strong>en</strong>aar: Patrick Veerkamp (2005), Ida van der Lee (2006)..<br />
0 A L L E R Z I E L E N A L O M A R C H I E F<br />
3 Passiepost<br />
Passiepost biedt aan bezoekers de mogelijkheid<br />
om post te verstur<strong>en</strong>. Het team van<br />
Passiepost heeft met veel zorg zakjes met<br />
collagemateriaal sam<strong>en</strong>gesteld: papiersnippers,<br />
plakkertjes of e<strong>en</strong> stukje foto uit<br />
e<strong>en</strong> tijdschrift. Bezoekers kunn<strong>en</strong> hiermee<br />
post versier<strong>en</strong> <strong>en</strong> daar persoonlijke tekst<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> herinnering<strong>en</strong> aan toevoeg<strong>en</strong>. Voorzi<strong>en</strong><br />
van e<strong>en</strong> postzegel wordt het verstuurd naar<br />
med<strong>en</strong>abestaand<strong>en</strong>. Zo wordt <strong>op</strong> afstand e<strong>en</strong><br />
gezam<strong>en</strong>lijke herinnering gedeeld. Passiepost<br />
is e<strong>en</strong> kunstvorm die onafhankelijk van<br />
Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> is ontstaan. 3 Kunst<strong>en</strong>aars: Margreet<br />
Bouwman, Eefke Neurink, Marisa Rappard..
Herinnerding<strong>en</strong>kast. Processie met klomp<strong>en</strong> <strong>op</strong> de dijk in Purmer<strong>en</strong>d. Bloembol met <strong>en</strong>geltje of vogeltje.<br />
3 Herinnerding<strong>en</strong><br />
Herinnerding<strong>en</strong> werd reeds in 2007 ontwik-<br />
keld. Het is e<strong>en</strong> ritueel waarbij m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
kastje in kunn<strong>en</strong> richt<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> voorwerp<br />
dat herinnering<strong>en</strong> <strong>op</strong>roept aan hun overlede-<br />
n<strong>en</strong>. <strong>De</strong> verzameling voorwerp<strong>en</strong> waar m<strong>en</strong><br />
uit kan kiez<strong>en</strong> is met zorg sam<strong>en</strong>gesteld <strong>en</strong><br />
<strong>op</strong> e<strong>en</strong> tafel uitgestald. In 2009 ontwierp Ella<br />
Nitters e<strong>en</strong> scharnier<strong>en</strong>d meubel met nisjes,<br />
waarin de spulletjes neergezet kunn<strong>en</strong> wor-<br />
d<strong>en</strong>. <strong>De</strong> ronde gat<strong>en</strong> in ‘kast<strong>en</strong>’ met <strong>licht</strong>jes<br />
gav<strong>en</strong> het e<strong>en</strong> oriëntaalse, sprookjesachtige<br />
sfeer waardoor het aansprek<strong>en</strong>d is voor<br />
kinder<strong>en</strong>. Het is gemakkelijk <strong>op</strong> te zett<strong>en</strong>, ook<br />
<strong>op</strong> kleine locaties. 3 Kunst<strong>en</strong>aars: Ida van der Lee, Maaike<br />
Rooz<strong>en</strong>burg, Ella Nitters.<br />
3 W<strong>en</strong>s<strong>en</strong>kabinet<br />
E<strong>en</strong> kabinet met holle bamboebuisjes om<br />
e<strong>en</strong> w<strong>en</strong>s in <strong>op</strong> te roll<strong>en</strong>. Daaromhe<strong>en</strong> lo<strong>op</strong>t<br />
Saskia te Dorsthorst in e<strong>en</strong> prachtig kostuum.<br />
Zij leest door haarzelf geschrev<strong>en</strong> gedicht<strong>en</strong><br />
voor <strong>en</strong> geeft die vervolg<strong>en</strong>s mee aan de deel-<br />
nemers. 3 Kunst<strong>en</strong>aars: Saskia te Dorsthorst, Regi Rom<strong>en</strong>y.<br />
3 Processie met klomp<strong>en</strong><br />
In Purmer<strong>en</strong>d liep <strong>op</strong> de avond van de Al-<br />
lerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong>viering e<strong>en</strong> processie van de<br />
Koemarkt naar het Kerkhof Overweerse-<br />
polderdijk. Sinds 2007 is weg<strong>en</strong>s gevaar<br />
voor veeziektes de dinsdagse veemarkt van<br />
Purmer<strong>en</strong>d verbod<strong>en</strong>, waarmee e<strong>en</strong> einde<br />
kwam aan e<strong>en</strong> eeuw<strong>en</strong>oude traditie. Voor de<br />
processie werd<strong>en</strong> hout<strong>en</strong> klomp<strong>en</strong> aan stok-<br />
k<strong>en</strong> bevestigd <strong>en</strong> aan de processiegangers<br />
A L L E R Z I E L E N A L O M A R C H I E F<br />
meegegev<strong>en</strong>. Het voelde alsof de boer<strong>en</strong> van<br />
door de eeuw<strong>en</strong> he<strong>en</strong> met ons meeliep<strong>en</strong>.<br />
3 Kunst<strong>en</strong>aars: Ida van der Lee, Regi Rom<strong>en</strong>y.<br />
3 Bloembol met markering<br />
E<strong>en</strong> bloembol plant<strong>en</strong> als nagedacht<strong>en</strong>is aan<br />
e<strong>en</strong> overled<strong>en</strong>e. <strong>De</strong> Nieuwe Ooster introdu-<br />
ceerde dit e<strong>en</strong>voudige ritueel in 200 . Binn<strong>en</strong><br />
Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> is dit doorontwikkeld <strong>en</strong><br />
<strong>op</strong>nieuw vormgegev<strong>en</strong> met vogels <strong>en</strong> <strong>en</strong>gel<strong>en</strong><br />
die <strong>op</strong> e<strong>en</strong> stokje bij de bloembol gestok<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong>, ev<strong>en</strong>tueel voorzi<strong>en</strong> van naam of<br />
boodschap. Fraai van vorm, goed te reprodu-<br />
cer<strong>en</strong> <strong>en</strong> sierlijk. 3 Kunst<strong>en</strong>aar: Simone de Groot.
Dromerig drijv<strong>en</strong> drijf<strong>licht</strong>jes weg<br />
<strong>op</strong> de vijver van de Biez<strong>en</strong>, Santpoort 2009.<br />
foto: Esther Vertelman
Draad <strong>op</strong>pakk<strong>en</strong> <strong>en</strong> doorbrei<strong>en</strong>. Tijd gevraagd, tijd aangebod<strong>en</strong>. Wolk<strong>en</strong>woord.<br />
3 Brei<strong>en</strong>de Vrouw<strong>en</strong><br />
Door vri<strong>en</strong>delijke vasthoud<strong>en</strong>dheid kwam e<strong>en</strong><br />
kunst<strong>en</strong>aar in contact met e<strong>en</strong> groep brei-<br />
<strong>en</strong>de vrouw<strong>en</strong> uit Edam. Zij brei<strong>en</strong> voor goede<br />
doel<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> film van deze brei<strong>en</strong>de vrouw<strong>en</strong><br />
werd e<strong>en</strong> ritueel door onder de projectie e<strong>en</strong><br />
‘zitje’ te plaats<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> echt breiwerk.<br />
Bezoekers werd<strong>en</strong> uitg<strong>en</strong>odigd om mee te<br />
brei<strong>en</strong>. Bijna iedere<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> p<strong>en</strong>netje kwam<br />
meebrei<strong>en</strong> vertelde e<strong>en</strong> verhaal over e<strong>en</strong><br />
moeder, oma of tante. Spreekwoordelijk pak-<br />
t<strong>en</strong> ze de draad weer <strong>op</strong>. 3 Kunst<strong>en</strong>aars: April Bergvik<br />
(film), Willemijn Faber <strong>en</strong> Simone de Groot (breiwerk <strong>en</strong> aankleding),<br />
Ada Le<strong>en</strong>heer (stoofper<strong>en</strong>), Ida van der Lee.<br />
3 Tijdkantoor<br />
Het tijdkantoor is e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>dige performance<br />
waarbij ‘tijd’ te ko<strong>op</strong> wordt aangebod<strong>en</strong> in<br />
de vorm van kaart<strong>en</strong> met tekst<strong>en</strong> als: tijd<br />
voor e<strong>en</strong> glaasje wijn, e<strong>en</strong> ocht<strong>en</strong>d uitslap<strong>en</strong>,<br />
e<strong>en</strong> mom<strong>en</strong>t geluk. Het zet m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> aan het<br />
d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> over hun eig<strong>en</strong> tijdelijkheid, maar is<br />
ook e<strong>en</strong> poging om geld te g<strong>en</strong>erer<strong>en</strong>. Ook<br />
wordt er gratis tijd weggegev<strong>en</strong>: e<strong>en</strong> briefje<br />
met e<strong>en</strong> stempel van e<strong>en</strong> klok zonder wijzers.<br />
3 Kunst<strong>en</strong>aars: Ida van der Lee, Ada Le<strong>en</strong>heer (performer <strong>en</strong><br />
vormgeving), Linda van Sommer<strong>en</strong> (grafische vormgeving), Hanneke de<br />
Feijter (vormgeving).<br />
3 Woord<strong>en</strong>boom<br />
Zoals e<strong>en</strong> boom zijn blader<strong>en</strong> verliest, zo kan<br />
e<strong>en</strong> gedicht in losse woord<strong>en</strong> uit elkaar val-<br />
l<strong>en</strong>. Bij de Woord<strong>en</strong>boom kunn<strong>en</strong> bezoekers<br />
na het voorlez<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> gedicht e<strong>en</strong> afzon-<br />
derlijk woord kiez<strong>en</strong> dat voor h<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>is<br />
heeft in relatie tot hun overled<strong>en</strong>e. Femke<br />
A L L E R Z I E L E N A L O M A R C H I E F<br />
5<br />
Hockx zingt die afzonderlijke woord<strong>en</strong> <strong>en</strong> zo<br />
lijkt dan e<strong>en</strong> nieuw gedicht <strong>en</strong> e<strong>en</strong> nieuwe<br />
betek<strong>en</strong>is te ontstaan. <strong>De</strong> woord<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> in<br />
zakjes met water <strong>en</strong> word<strong>en</strong> na aflo<strong>op</strong> door<br />
de bezoekers in de boom gehang<strong>en</strong>. <strong>De</strong>ze<br />
rituele kunstvorm is nog in ontwikkeling.<br />
3 Kunst<strong>en</strong>aars: Ida van der Lee, Hanneke de Feijter (<strong>op</strong>stelling),<br />
Femke Hockx (zang), Froukje Zwan<strong>en</strong>burg (poëzie).<br />
3 Verhal<strong>en</strong> terugspel<strong>en</strong><br />
Op e<strong>en</strong> tafel ligg<strong>en</strong> kaartjes met icon<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
symbol<strong>en</strong>. Bezoekers vertell<strong>en</strong> e<strong>en</strong> verhaal<br />
aan de hand van e<strong>en</strong> gekoz<strong>en</strong> kaartje dat as-<br />
sociaties <strong>op</strong>roept met e<strong>en</strong> verhaal over e<strong>en</strong><br />
overled<strong>en</strong>e. Muzikant<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> dit verhaal<br />
weer terug door <strong>op</strong> hun instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> te<br />
improviser<strong>en</strong>. 3 Muzikant<strong>en</strong>: Rob Sto<strong>op</strong>, Andre van de Hoff<br />
(saxofoon), Frank van Wanrooy (piano), vormgeving: Ida van der Lee.
<strong>De</strong>k<strong>en</strong>huisje voor e<strong>en</strong>zame ziel<strong>en</strong>. Portiershuisje als lantaarn. <strong>De</strong> witte was <strong>op</strong> de <strong>begraafplaats</strong>.<br />
3. AUTONOME KUNSTVORMEN<br />
Naast rituele kunstvorm<strong>en</strong> zijn er tijd<strong>en</strong>s<br />
e<strong>en</strong> Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong>viering ook zelfstandig<br />
functioner<strong>en</strong>de kunstvorm<strong>en</strong> te zi<strong>en</strong>,<br />
de zog<strong>en</strong>aamde autonome kunstvorm<strong>en</strong>,<br />
zoals projecties, videofilms <strong>en</strong> beeld<strong>en</strong>.<br />
Ze vrag<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> specifieke interactie maar<br />
gev<strong>en</strong> met hun vorm <strong>en</strong> sfeer e<strong>en</strong> invulling<br />
<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>is aan de ruimte <strong>op</strong> de <strong>begraafplaats</strong>.<br />
Autonoom werk di<strong>en</strong>t qua onderwerp<br />
gerelateerd te zijn aan Allerziel<strong>en</strong><br />
<strong>Alom</strong> <strong>en</strong> <strong>en</strong>ige aanraakbaarheid te hebb<strong>en</strong>.<br />
Voorkom<strong>en</strong> moet word<strong>en</strong> dat er te veel de<br />
sfeer van e<strong>en</strong> expositie ontstaat <strong>op</strong> e<strong>en</strong><br />
<strong>begraafplaats</strong>.<br />
3 Monum<strong>en</strong>t voor e<strong>en</strong>zame ziel<strong>en</strong><br />
E<strong>en</strong> huisje bekleed met warme dek<strong>en</strong>s van<br />
waaruit e<strong>en</strong> verhaal klinkt over e<strong>en</strong> man die<br />
in d<strong>en</strong> vreemde overlijdt. In Amsterdam zijn<br />
er gemiddeld 15 e<strong>en</strong>zame uitvaart<strong>en</strong> voor<br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> van wie de nabestaand<strong>en</strong> niet <strong>op</strong>gespoord<br />
kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Het kunstwerk van<br />
Nynke <strong>De</strong>inema is e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t voor deze<br />
e<strong>en</strong>zame ziel<strong>en</strong>. 3 Kunst<strong>en</strong>aars: Nynke <strong>De</strong>inema (ontwerp),<br />
Frank Starik (verhaal).<br />
3 Diaprojecties<br />
Fotobeeld<strong>en</strong> van typische spulletjes die <strong>op</strong> de<br />
grav<strong>en</strong> te vind<strong>en</strong> zijn: e<strong>en</strong> gieter, e<strong>en</strong> <strong>en</strong>geltje,<br />
bloem<strong>en</strong> als projecties <strong>op</strong> het lo<strong>op</strong>pad.<br />
<strong>De</strong> voorwerp<strong>en</strong> zijn gefotografeerd met e<strong>en</strong><br />
zwarte achtergrond die ervoor zorgt dat er<br />
ge<strong>en</strong> diakader is te zi<strong>en</strong>, alle<strong>en</strong> het voorwerp<br />
A L L E R Z I E L E N A L O M A R C H I E F<br />
is als <strong>licht</strong>beeld zichtbaar. 3 Kunst<strong>en</strong>aars: Ida van<br />
der Lee, Wietske van de Klundert (fotografie), L<strong>en</strong>neke van der Goot<br />
(vormgeving).<br />
3 Portiershuisje<br />
Het portiershuisje <strong>op</strong> de Nieuwe Ooster werd<br />
getransformeerd tot <strong>licht</strong>object. <strong>De</strong> kolibrievorm<br />
werd uit zwart papier geknipt <strong>en</strong> voor<br />
de ram<strong>en</strong> geplakt met e<strong>en</strong> sprookjesachtig<br />
resultaat. 3 Kunst<strong>en</strong>aar: Erick de Jong.<br />
3 Wasgoed<br />
E<strong>en</strong> waslijn met witte kledingstukk<strong>en</strong> met<br />
daar<strong>op</strong> woord<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> relatie uitdrukk<strong>en</strong>,<br />
zoals pa, ma, held, collega, minnaar, buurvrouw.<br />
Het bracht m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>op</strong> het idee om ook<br />
andere m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> dan hun familie of vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> te<br />
ged<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Of misschi<strong>en</strong> is het juist e<strong>en</strong> beeld
Kaarsjes zett<strong>en</strong> bij paraffinebeeld<strong>en</strong>, ‘Zwijg<strong>en</strong>’ in grote hout<strong>en</strong> letters. Alle grav<strong>en</strong> tek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> daardoor ‘aanrak<strong>en</strong>’.<br />
van <strong>op</strong>drog<strong>en</strong>de contact<strong>en</strong> <strong>en</strong> herinnering<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> word<strong>en</strong> we ons daar bij het zi<strong>en</strong> van dit<br />
beeld pijnlijk van bewust.<br />
3 Kunst<strong>en</strong>aars: Itie Langeland, Ida van der Lee.<br />
3 Paraffinebeeld<strong>en</strong><br />
Op e<strong>en</strong> c<strong>en</strong>trale plek word<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de<br />
grote <strong>en</strong> kleine paraffinebeeld<strong>en</strong> neergezet<br />
die van achter<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong> zijn van e<strong>en</strong> lont.<br />
Door de beeld<strong>en</strong> aan te stek<strong>en</strong> ontstaan<br />
ver<strong>licht</strong>e m<strong>en</strong>sfigur<strong>en</strong>. <strong>De</strong> associatie met<br />
de m<strong>en</strong>selijke vergankelijkheid spreekt aan<br />
maar ook de mogelijkheid om er e<strong>en</strong> kaarsje<br />
bij te zett<strong>en</strong> is voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> prettig. E<strong>en</strong><br />
horizontale ligging van de beeld<strong>en</strong> werd als<br />
schokk<strong>en</strong>d ervar<strong>en</strong>. Daar is verder van afge-<br />
zi<strong>en</strong>. 3 Kunst<strong>en</strong>aars: Alphons ter Avest, Ida van der Lee.<br />
3 Droomwoord<strong>en</strong><br />
E<strong>en</strong> kunst<strong>en</strong>aar beweegt traag over het ter-<br />
rein met e<strong>en</strong> kruiwag<strong>en</strong> vol grote hout<strong>en</strong> let-<br />
ters die ze <strong>op</strong> onverwachte plekk<strong>en</strong>, langs het<br />
pad of in het gras, neerlegt. Zo kun je zomaar<br />
erg<strong>en</strong>s ‘vaarwel’, ‘stilte’, ‘hemelsblauw’ of<br />
‘universum’ teg<strong>en</strong>kom<strong>en</strong>. Poëtische woord<strong>en</strong><br />
die e<strong>en</strong> handreiking zijn om de dod<strong>en</strong> te her-<br />
d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Door de letters stuk voor stuk te ver-<br />
plaats<strong>en</strong> verander<strong>en</strong> de woord<strong>en</strong> gedur<strong>en</strong>de<br />
de avond in steeds weer nieuwe woord<strong>en</strong>. Dit<br />
werk is e<strong>en</strong> voortzetting van e<strong>en</strong> eerder werk<br />
waarbij het woord ‘vaarwel’ te water wordt<br />
gelat<strong>en</strong>. 3 Kunst<strong>en</strong>aar: Tine van Wel.<br />
A L L E R Z I E L E N A L O M A R C H I E F<br />
9<br />
3 Tek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> van grav<strong>en</strong><br />
Gedur<strong>en</strong>de twee maand<strong>en</strong> heeft tek<strong>en</strong>ares<br />
Pietsjanke Fokkema <strong>op</strong> kerkhof Overweerse-<br />
polderdijk gezet<strong>en</strong> om alle 400 grav<strong>en</strong> te<br />
tek<strong>en</strong><strong>en</strong>. Zij wilde ze <strong>op</strong> deze wijze allemaal<br />
‘aanrak<strong>en</strong>’. Het mondde uit in e<strong>en</strong> serie van<br />
22 tek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> <strong>op</strong> papier met Oost-Indische<br />
inkt van 5 x 72 cm die <strong>op</strong> de Allerziel<strong>en</strong><br />
<strong>Alom</strong>avond in 2007 in e<strong>en</strong> processie zijn<br />
meegedrag<strong>en</strong> van het oude stadsc<strong>en</strong>trum<br />
naar het kerkhof. Alle tek<strong>en</strong>ing zijn e<strong>en</strong> jaar<br />
later gepubliceerd in e<strong>en</strong> bundel die werd<br />
uitgegev<strong>en</strong> door de stichting Kerkhof Overweersepolderdijk<br />
ter geleg<strong>en</strong>heid van de<br />
gereedgekom<strong>en</strong> restauratie van de kapel. 3<br />
Kunst<strong>en</strong>aar: Pietsjanke Fokkema.
Lamp<strong>en</strong> met Marokkaanse patron<strong>en</strong>. Kniel<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> viol<strong>en</strong>kruis. Gro<strong>en</strong>t<strong>en</strong> oogst<strong>en</strong> <strong>op</strong> graf.<br />
3 Mozaïeklamp<strong>en</strong><br />
Vier grote kubuslamp<strong>en</strong> met uitgesned<strong>en</strong><br />
Marokkaanse patron<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> e<strong>en</strong> sfeervol<br />
beeld. <strong>De</strong> lamp<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> zelfstandig functio-<br />
ner<strong>en</strong> of onderdeel uitmak<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> ritueel.<br />
3 Kunst<strong>en</strong>aar: Aida Rifai.<br />
3 Filmprojecties <strong>op</strong> grav<strong>en</strong><br />
Marktstad Purmer<strong>en</strong>d is ter ziele gegaan.<br />
<strong>De</strong> boer<strong>en</strong> <strong>en</strong> de koei<strong>en</strong> zijn <strong>op</strong> dinsdag niet<br />
meer <strong>op</strong> de markt te vind<strong>en</strong>. Op de achter-<br />
kant van de Purmer<strong>en</strong>dse grav<strong>en</strong> werd<strong>en</strong><br />
oude archieffilms van boer<strong>en</strong> <strong>op</strong> de veemarkt<br />
vertoond. 3 Kunst<strong>en</strong>aar: Vera Broos.<br />
3 Lichtprojecties<br />
Op e<strong>en</strong> gerestaureerde <strong>begraafplaats</strong> in Pur-<br />
mer<strong>en</strong>d werd <strong>op</strong> het grote katholieke kruis<br />
e<strong>en</strong> bed viooltjes geprojecteerd door e<strong>en</strong><br />
beamer. Door de zeer nauwkeurige projec-<br />
tie dacht<strong>en</strong> de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> dat het oude kruis<br />
vervang<strong>en</strong> was door e<strong>en</strong> modern <strong>licht</strong>gev<strong>en</strong>d<br />
kruis met bloem<strong>en</strong>. Op het kantoorgebouw<br />
van Zorgvlied werd e<strong>en</strong> beweg<strong>en</strong>d kleu-<br />
r<strong>en</strong>palet geprojecteerd <strong>en</strong> <strong>op</strong> de bakst<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
muur van de aula e<strong>en</strong> langzaam beweg<strong>en</strong>de<br />
sterr<strong>en</strong>hemel. 3 Kunst<strong>en</strong>aars: Frans van Heining<strong>en</strong>, Machteld<br />
Aardse.<br />
3 Gro<strong>en</strong>tegrav<strong>en</strong><br />
Van grav<strong>en</strong> kun je ook gro<strong>en</strong>tetuintjes mak<strong>en</strong>.<br />
Jozua Zaagman zag e<strong>en</strong> relatie tuss<strong>en</strong> het<br />
bezoek<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> graf <strong>en</strong> het onderhou-<br />
d<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> volkstuin. In het aardebed van<br />
verschill<strong>en</strong>de grav<strong>en</strong> plant hij gro<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
kruid<strong>en</strong>. Bezoekers kunn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zakje met<br />
70 A L L E R Z I E L E N A L O M A R C H I E F<br />
zaadjes uitzoek<strong>en</strong> voor de grav<strong>en</strong> van hun<br />
eig<strong>en</strong> dod<strong>en</strong>. Zaai<strong>en</strong> <strong>en</strong> verzorg<strong>en</strong> als extra<br />
band, <strong>en</strong> de oogst als antwoord van de overle-<br />
d<strong>en</strong>e. 3 Kunst<strong>en</strong>aar: Jozua Zaagman.<br />
3 Geluidswandeling<br />
Met MP -spelers kunn<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> wandel<strong>en</strong>d<br />
e<strong>en</strong> verhaal hor<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> vrouw die af-<br />
scheid heeft moet<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> van haar kin-<br />
derw<strong>en</strong>s. E<strong>en</strong> type verhaal dat zeld<strong>en</strong> wordt<br />
verteld. 3 Kunst<strong>en</strong>aar: Ni<strong>en</strong>ke Rooijakkers.<br />
3 Oneindige lijn<strong>en</strong><br />
In Vels<strong>en</strong> werd door Willemijn Faber <strong>en</strong><br />
Simone de Groot e<strong>en</strong> site-specifiek werk ge-<br />
creëerd van elastiekband. E<strong>en</strong> treff<strong>en</strong>d beeld,<br />
<strong>op</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> geslot<strong>en</strong> tegelijk, transparant <strong>en</strong> be-<br />
scherming bied<strong>en</strong>d. Bezoekers begonn<strong>en</strong> er
Het netwerk van de dod<strong>en</strong> om ons he<strong>en</strong>. Gieters gloei<strong>en</strong> in het donker. Ook theepott<strong>en</strong> netwerk<strong>en</strong>.<br />
spontaan belletjes <strong>en</strong> bloem<strong>en</strong> in te kn<strong>op</strong><strong>en</strong>.<br />
In de context van Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> verbeeldt<br />
dit het netwerk van de dod<strong>en</strong> die om ons he<strong>en</strong><br />
zijn. 3 Kunst<strong>en</strong>aars: Willemijn Faber, Simone de Groot.<br />
3 Lichtgev<strong>en</strong>de keramische gieters<br />
E<strong>en</strong> huis-tuin-<strong>en</strong>-keuk<strong>en</strong>gieter is door de<br />
kunst<strong>en</strong>aar in gietklei gegot<strong>en</strong> <strong>en</strong> bestre-<br />
k<strong>en</strong> met ‘glow in the dark’ verf. <strong>De</strong> vorm, de<br />
gieter, paste uitstek<strong>en</strong>d <strong>op</strong> e<strong>en</strong> <strong>begraafplaats</strong>.<br />
In plaats van dat de gieter e<strong>en</strong> verzorg<strong>en</strong>de<br />
functie heeft, moet de gieter nu zelf verzorgd<br />
word<strong>en</strong> met <strong>licht</strong>. Het is als autonoom werk<br />
gepres<strong>en</strong>teerd, maar zou zich ook goed l<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
als attribuut voor gids<strong>en</strong> of om mee te perfor-<br />
m<strong>en</strong>. 3 Kunst<strong>en</strong>aars: Isolde V<strong>en</strong>rooy, Ida van der Lee.<br />
3 Boomblader<strong>en</strong><br />
Gevall<strong>en</strong> boomblader<strong>en</strong> <strong>op</strong>rap<strong>en</strong> <strong>en</strong> aan e<strong>en</strong><br />
visdraadje weer aan de boom bevestig<strong>en</strong>.<br />
Zwev<strong>en</strong>d tuss<strong>en</strong> hemel <strong>en</strong> aarde, het vall<strong>en</strong><br />
uitgesteld. Nog ev<strong>en</strong> twijfel, nog ev<strong>en</strong> dans<strong>en</strong>.<br />
3 Kunst<strong>en</strong>aar: Isolde V<strong>en</strong>roy.<br />
3 Theepott<strong>en</strong> perpetuum mobile<br />
In de Grote Kerk van Edam wild<strong>en</strong> de kof-<br />
fiedames niet uit onze mooie theepott<strong>en</strong><br />
sch<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. We hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> spontane <strong>op</strong>stel-<br />
ling gemaakt van eeuwig doorsch<strong>en</strong>k<strong>en</strong>de<br />
thee- <strong>en</strong> koffiepott<strong>en</strong>: e<strong>en</strong> perpetuum mobile<br />
van huiselijkheid. E<strong>en</strong> speels, terlo<strong>op</strong>s beeld<br />
dat doet d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> aan Alice in Wonderland.<br />
3 Kunst<strong>en</strong>aars: Ida van der Lee, Willemijn Faber, Simone de Groot.<br />
A L L E R Z I E L E N A L O M A R C H I E F<br />
71<br />
3 Drijf- <strong>en</strong> dwarrelblader<strong>en</strong><br />
E<strong>en</strong> videobeeld van langzaam omhoog dwar-<br />
rel<strong>en</strong>de blaadjes dat past bij het seizo<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
de thematiek van Allerziel<strong>en</strong>. Doordat de<br />
blaadjes omhoog dwarrel<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> ze ho<strong>op</strong>.<br />
Er werd geprojecteerd <strong>op</strong> kerkgebouw<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
grav<strong>en</strong>. Daarnaast ontwierp dezelfde kun-<br />
st<strong>en</strong>aar dikke piepschuim<strong>en</strong> drijfvorm<strong>en</strong> met<br />
e<strong>en</strong> zwart geschilderde zijkant, verankerd<br />
met e<strong>en</strong> ste<strong>en</strong>. Uitge<strong>licht</strong>e witte drijfvorm<strong>en</strong><br />
werk<strong>en</strong> goed. <strong>De</strong> bladvorm was tegelijkertijd<br />
e<strong>en</strong> kaarsvlam. 3 Kunst<strong>en</strong>aar: Rachel de Boer.<br />
3 Voorbeeldgrav<strong>en</strong><br />
In 2009 maakte Mirjam Bakker ter voorbe-<br />
reiding van <strong>en</strong> in aanvulling <strong>op</strong> e<strong>en</strong> worksh<strong>op</strong><br />
met nabestaand<strong>en</strong> prachtige voorbeeldgra-<br />
v<strong>en</strong>. Zorgvuldig geord<strong>en</strong>de verzameling<strong>en</strong> van
Drijfblader<strong>en</strong> in gracht Edam. Picknickkleed met stamboom. Plaatsing monitor bov<strong>en</strong> graf.<br />
bijvoorbeeld bestek, aardewerk, blader<strong>en</strong> of<br />
str<strong>op</strong>dass<strong>en</strong> leverd<strong>en</strong> onverwachte beeld<strong>en</strong><br />
<strong>op</strong> tuss<strong>en</strong> de grav<strong>en</strong>. 3 Kunst<strong>en</strong>aar: Mirjam Bakker.<br />
3 Lome schommel<br />
Kunst<strong>en</strong>aar Ada Le<strong>en</strong>heer ontwierp e<strong>en</strong><br />
stoere trage schommel aan e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>-<br />
tale boom. <strong>De</strong> zitting was e<strong>en</strong> stevige stam<br />
die aan dikke touw<strong>en</strong> hing. Eig<strong>en</strong>lijk helemaal<br />
niet lekker om <strong>op</strong> te zitt<strong>en</strong> <strong>en</strong> vast te houd<strong>en</strong>.<br />
Maar dat was juist de bedoeling, e<strong>en</strong> lome<br />
trage schommel. 3 Kunst<strong>en</strong>aar: Ada Le<strong>en</strong>heer.<br />
4. KUNSTENAARS MET NABESTAANDEN<br />
In 2005 vond het pilotproject <strong>op</strong> de Nieuwe<br />
Ooster in Amsterdam plaats. Het heette Allerziel<strong>en</strong><br />
Al<strong>licht</strong>. Het primaire idee was dat<br />
kunst<strong>en</strong>aars nabestaand<strong>en</strong> kond<strong>en</strong> help<strong>en</strong><br />
om bij het graf iets bijzonders te creër<strong>en</strong>.<br />
Nabestaand<strong>en</strong> gav<strong>en</strong> aan met welke kunst<strong>en</strong>aar<br />
zij wild<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>. Er zijn mooie<br />
kunstvorm<strong>en</strong> uit voortgekom<strong>en</strong>. Sommige<br />
groot, andere intiem, soms alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong> muzikant,<br />
of e<strong>en</strong> gedicht. Hoewel het erg boei<strong>en</strong>d<br />
was, zijn we toch afgestapt van deze<br />
manier van werk<strong>en</strong>. Het is te exclusief, te<br />
duur <strong>en</strong> er bestaat het gevaar dat het e<strong>en</strong><br />
‘grav<strong>en</strong>’-expositie wordt. In principe kunn<strong>en</strong><br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> het ook zelf, alle<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> ze<br />
begeleiding <strong>en</strong> aanmoediging nodig.<br />
72 A L L E R Z I E L E N A L O M A R C H I E F<br />
3 Vide<strong>op</strong>ortret bov<strong>en</strong> graf<br />
Oude filmbeeld<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> overled<strong>en</strong> meisje<br />
van jaar werd<strong>en</strong> <strong>op</strong>nieuw gemonteerd tot<br />
e<strong>en</strong> poëtisch filmpje. <strong>De</strong> blauwe og<strong>en</strong> van het<br />
meisje vormd<strong>en</strong> de rode draad, haar broertje<br />
<strong>en</strong> zusje herhaald<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gedicht dat ging over<br />
zichtbaar <strong>en</strong> onzichtbaar. <strong>De</strong> film werd hoog<br />
bov<strong>en</strong> het graf vertoond. <strong>De</strong> monitor was<br />
roze geschilderd, de lievelingskleur van het<br />
prinsesje. Onder de partyt<strong>en</strong>t zat<strong>en</strong> ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong><br />
g<strong>en</strong>odigd<strong>en</strong> het lievelingsgerecht van het<br />
meisje te et<strong>en</strong>. 3 Kunst<strong>en</strong>aar: Dinne van der Vlis.
Wilg<strong>en</strong>t<strong>en</strong><strong>en</strong> omgebog<strong>en</strong> tot stoel. Zev<strong>en</strong> hekjes om te <strong>op</strong><strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> te sluit<strong>en</strong>. Zijd<strong>en</strong> strok<strong>en</strong>, zachte zinn<strong>en</strong>.<br />
3 Touwladders<br />
In e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>tale boom war<strong>en</strong> touwlad-<br />
ders bevestigd waaraan zakdoek<strong>en</strong> met ge-<br />
borduurde gedicht<strong>en</strong> hing<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<br />
voor de slachtoffers van de vliegramp bij<br />
Zanderij in Suriname. Het was e<strong>en</strong> plek waar<br />
vel<strong>en</strong> elkaar weer vond<strong>en</strong>. 3 Kunst<strong>en</strong>aars: Ingrid Nordt,<br />
Jaap Velserboer, Ida van der Lee.<br />
3 Wilg<strong>en</strong>stoel<br />
<strong>De</strong> rotanstoel van moeder maar dan ander-<br />
half keer zo groot <strong>en</strong> gemaakt van wilg<strong>en</strong>-<br />
takk<strong>en</strong> die in de grond gestok<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong> daar<br />
weer wortel kunn<strong>en</strong> gaan schiet<strong>en</strong>. Moeders<br />
stoel wordt e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t maar uiteindelijk<br />
weer e<strong>en</strong> stukje natuur. 3 Kunst<strong>en</strong>aar: Jan van Schaik.<br />
3 Witte hekjes<br />
Hoewel het huis van de zoon niet ver van het<br />
graf van zijn moeder was, voelde het toch als<br />
e<strong>en</strong> lange weg te gaan. Telk<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> hekje <strong>op</strong><br />
het pad naar het graf doorbreekt de einde-<br />
loosheid. Hekjes om te <strong>op</strong><strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> weer ach-<br />
ter je te sluit<strong>en</strong>. Lev<strong>en</strong> met de dod<strong>en</strong>. Lev<strong>en</strong><br />
naast de dod<strong>en</strong>. 3 Kunst<strong>en</strong>aar: Mattie van der Worm.<br />
3 Voorwerp<strong>en</strong> van paraffine<br />
Nabestaand<strong>en</strong> lever<strong>en</strong> voorwerp<strong>en</strong> van<br />
betek<strong>en</strong>is in; e<strong>en</strong> vaasje, e<strong>en</strong> koffiepotje of<br />
beeldje. <strong>De</strong> kunst<strong>en</strong>aar maakt holle afgiet-<br />
sels van de voorwerp<strong>en</strong>. <strong>De</strong> paraffine vorm<strong>en</strong><br />
staan in alle kleur<strong>en</strong> al brand<strong>en</strong>d <strong>op</strong> het graf.<br />
3 Kunst<strong>en</strong>aar: Aris de Bakker.<br />
A L L E R Z I E L E N A L O M A R C H I E F<br />
75<br />
3 Grafsieraad<br />
E<strong>en</strong> grafsieraad van messing met de tekst:<br />
‘we miss<strong>en</strong> je’ over het graf gelegd. Sierlijk in<br />
al zijn e<strong>en</strong>voud. 3 Kunst<strong>en</strong>aar: Lidewij Spitshuis.<br />
3 Mobile<br />
Bov<strong>en</strong> het graf e<strong>en</strong> mobile van mooie zijd<strong>en</strong><br />
stoff<strong>en</strong> met daar<strong>op</strong> tekst<strong>en</strong> van vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
familie. Hiermee word<strong>en</strong> de hart<strong>en</strong>kret<strong>en</strong><br />
luchtig tot uitdrukking gebracht. 3 Kunst<strong>en</strong>aar: Itie<br />
Langeland.<br />
3 Picknickkleed met stamboom<br />
Soms kan er e<strong>en</strong> stamboom gemaakt word<strong>en</strong><br />
van alle dod<strong>en</strong> die iemand omring<strong>en</strong>. Alle<br />
portrett<strong>en</strong> <strong>op</strong> e<strong>en</strong> lak<strong>en</strong> repres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> de<br />
stamboom van overled<strong>en</strong><strong>en</strong>. Het lak<strong>en</strong> kan<br />
<strong>op</strong>gehang<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> boom of gebruikt
Touwladders als monum<strong>en</strong>t<br />
voor vliegramp Zanderij.<br />
foto: Max Lins<strong>en</strong>
Herinnering<strong>en</strong> aan vader muzikaal onderstreept. Grafsieraad: w-e--m-i-s-s-e-n--j-e. Schuurtje als reliekkast.<br />
word<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> picknick. Thuis kan het la-<br />
k<strong>en</strong> met borduurzijde word<strong>en</strong> ingekleurd.<br />
3 Kunst<strong>en</strong>aar: Itie Langeland.<br />
3 Herinnering<strong>en</strong> met muziek<br />
Bij het graf staan kleine speakers <strong>op</strong> e<strong>en</strong><br />
stok. Daaruit klink<strong>en</strong> door kinder<strong>en</strong> vertelde<br />
herinnering<strong>en</strong> over hun vader die als kuiper<br />
werkte in Rotterdam <strong>en</strong> de kans kreeg door<br />
te ler<strong>en</strong>. <strong>De</strong> <strong>op</strong>names word<strong>en</strong> afgewisseld<br />
met livemuziek. 3 Kunst<strong>en</strong>aars: Titia Bouwmeester, Ted van<br />
Leeuw<strong>en</strong> [5e Kwartier].<br />
3 Poëzie <strong>en</strong> vogeltje<br />
Sam<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> moeder die 5 jaar geled<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> doodgebor<strong>en</strong> kindje kreeg, maakte Gerry<br />
van der Lind<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gedicht. Het kindje kreeg<br />
alsnog e<strong>en</strong> naam: Babyboy. <strong>De</strong> moeder las<br />
het gedicht voor aan familie <strong>en</strong> vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong><br />
die ze uitg<strong>en</strong>odigd had. E<strong>en</strong> <strong>op</strong>luchting. E<strong>en</strong><br />
vogeltje <strong>op</strong> e<strong>en</strong> stokje met Babyboy staat nu<br />
nog als klein monum<strong>en</strong>t <strong>op</strong> de <strong>begraafplaats</strong>.<br />
3 Kunst<strong>en</strong>aars: Gerry van der Lind<strong>en</strong> (tekst), Marga van d<strong>en</strong> Heuvel<br />
(vormgeving), Ina Boll<strong>en</strong> (beeld).<br />
3 Collage<br />
E<strong>en</strong> collage met fragm<strong>en</strong>t<strong>en</strong> uit het gezins-<br />
lev<strong>en</strong> van de overled<strong>en</strong> Paul stond <strong>op</strong> e<strong>en</strong><br />
schildersezel bij het graf <strong>op</strong>gesteld. Familie<br />
<strong>en</strong> vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> war<strong>en</strong> uitg<strong>en</strong>odigd <strong>en</strong> verteld<strong>en</strong><br />
verhal<strong>en</strong>. 3 Kunst<strong>en</strong>aar: Marga van d<strong>en</strong> Heuvel.<br />
3 Hand<strong>en</strong>: ‘Ik draag je bij me’<br />
Fotografe Vronie Ach<strong>en</strong>bach fotografeerde<br />
voor Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> in <strong>De</strong> <strong>Rijp</strong> hand<strong>en</strong> van<br />
nabestaand<strong>en</strong> <strong>en</strong> ‘tatoeëerde’ daarin de foto<br />
A L L E R Z I E L E N A L O M A R C H I E F<br />
77<br />
van hun dierbare. Ze maakte afdrukk<strong>en</strong> voor<br />
de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zodat ze die thuis e<strong>en</strong> plekje<br />
kond<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>. Op de avond zelf werd<strong>en</strong> de<br />
hand<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>sgroot geprojecteerd <strong>op</strong> e<strong>en</strong><br />
muur. Tev<strong>en</strong>s zijn er foto’s uit e<strong>en</strong> publicatie<br />
over bewoners van <strong>De</strong> <strong>Rijp</strong> geprojecteerd.<br />
3 Kunst<strong>en</strong>aar: Vronie Ach<strong>en</strong>bach.<br />
3 Schuurtjes<br />
In verband met de afwezigheid van duidelijke<br />
ged<strong>en</strong>kplekk<strong>en</strong> <strong>op</strong> het crematoriumterrein<br />
in Schag<strong>en</strong> kond<strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong> e<strong>en</strong> klein<br />
schuurtje in bruikle<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong>. Zij richtt<strong>en</strong> de<br />
schuurtjes in als reliekkast<strong>en</strong> <strong>en</strong> zett<strong>en</strong> er<br />
e<strong>en</strong> partyt<strong>en</strong>t bij om hun gast<strong>en</strong> te ontvang<strong>en</strong>.<br />
3 Kunst<strong>en</strong>aar: Reinier Kurpershoek.
Lantar<strong>en</strong>tjes met oma, pa of broer. Fot<strong>op</strong>rojectie <strong>op</strong> smelt<strong>en</strong>de ijsplaat. Wijntje, vuurtje, praatje bij het graf.<br />
3 Herinner<strong>licht</strong>jes met fot<strong>op</strong>ortrett<strong>en</strong><br />
<strong>De</strong> <strong>licht</strong>jes met portrett<strong>en</strong> van overled<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
er<strong>op</strong>, kwam<strong>en</strong> tot stand in e<strong>en</strong> voorberei-<br />
dingstraject. Nabestaand<strong>en</strong> liet<strong>en</strong> foto’s<br />
van overled<strong>en</strong><strong>en</strong> scann<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat werd weer<br />
geprint <strong>op</strong> kalkpapier. Hier werd<strong>en</strong> <strong>op</strong> e<strong>en</strong><br />
simpele manier lantaarns van gemaakt.<br />
Bij elkaar aan e<strong>en</strong> waslijn werd het tot e<strong>en</strong><br />
sfeervol <strong>licht</strong>object. <strong>De</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> mocht<strong>en</strong><br />
de <strong>licht</strong>jes <strong>op</strong>hal<strong>en</strong>. Ze droeg<strong>en</strong> het bij zich<br />
of plaatst<strong>en</strong> het <strong>op</strong> e<strong>en</strong> graf. <strong>De</strong> cilindrische<br />
<strong>licht</strong>jes zijn mooi <strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudig te mak<strong>en</strong>. In<br />
2007 zijn er <strong>op</strong> dezelfde manier bakjes voor<br />
e<strong>en</strong> waxine<strong>licht</strong>je van gemaakt. 3 Kunst<strong>en</strong>aars:<br />
Vronie Ach<strong>en</strong>bach, Marcel Fraij, Willemijn Faber, Ida van der Lee.<br />
3 IJsprojecties<br />
Ingeleverde foto’s van overled<strong>en</strong><strong>en</strong> werd<strong>en</strong><br />
gefilmd met e<strong>en</strong> super-8 filmcamera <strong>en</strong><br />
vervolg<strong>en</strong>s geprojecteerd <strong>op</strong> zev<strong>en</strong> ijsplat<strong>en</strong><br />
die aan bom<strong>en</strong> hing<strong>en</strong>. <strong>De</strong> fot<strong>op</strong>ortrett<strong>en</strong><br />
kwam<strong>en</strong> tot lev<strong>en</strong> door de film, maar stierv<strong>en</strong><br />
weer langzaam weg doordat het ijs smolt. Dit<br />
schouwspel van verschijn<strong>en</strong> <strong>en</strong> verdwijn<strong>en</strong><br />
bood <strong>op</strong> e<strong>en</strong> poëtische manier e<strong>en</strong> doorkijkje<br />
naar e<strong>en</strong> andere werkelijkheid, e<strong>en</strong> v<strong>en</strong>ster<br />
<strong>op</strong> het verled<strong>en</strong>. 3 Kunst<strong>en</strong>aar: Pé Okx.<br />
78 A L L E R Z I E L E N A L O M A R C H I E F<br />
5. DOOR NABESTAANDEN<br />
Tijd<strong>en</strong>s Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> stimuler<strong>en</strong> we<br />
nabestaand<strong>en</strong> om uitdrukking te gev<strong>en</strong> aan<br />
herinnering<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> ambiance bij het graf<br />
te mak<strong>en</strong>. Daar zijn sinds 2007 inspiratieavond<strong>en</strong><br />
voor georganiseerd. Er is moed<br />
voor nodig. Er moet e<strong>en</strong> drempel g<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> om dat te durv<strong>en</strong>. Wij steun<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
begeleid<strong>en</strong> de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> waar dat nodig is.<br />
Vaak gaat het om m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die nog in de<br />
rouw zijn of nooit aan herd<strong>en</strong>k<strong>en</strong> toe zijn<br />
gekom<strong>en</strong>. Soms gaat het om verdriet van<br />
wel veertig jaar geled<strong>en</strong>. Via de materie<br />
kom<strong>en</strong> verhal<strong>en</strong> <strong>op</strong> e<strong>en</strong> nieuwe manier<br />
naar buit<strong>en</strong> <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> ze word<strong>en</strong> gedeeld<br />
met vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong> familie. 3 Onder begeleiding van<br />
kunst<strong>en</strong>aars: Hieke Pars (2005), Tonny van Sommer<strong>en</strong> (2007),<br />
Mirjam Bakker (2009).
Herinnering<strong>en</strong> <strong>op</strong>hal<strong>en</strong> aan Roos. Appels van de boom die ze sam<strong>en</strong> plantt<strong>en</strong>. Ontvang<strong>en</strong> post tijd<strong>en</strong>s ziekte <strong>en</strong> na overlijd<strong>en</strong>.<br />
3 Vogelhuisjes<br />
E<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t voor Roos gemaakt door haar<br />
broer <strong>en</strong> beste vri<strong>en</strong>din. David <strong>en</strong> Melissa<br />
maakt<strong>en</strong> vijf vogelhuisjes met lcd-schermpjes<br />
<strong>en</strong> k<strong>op</strong>telefoons. Ook maakt<strong>en</strong> zij <strong>op</strong>names<br />
van vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong> familie die herinnering<strong>en</strong> aan<br />
Roos <strong>op</strong>haald<strong>en</strong>. Voor wie keek <strong>en</strong> luisterde<br />
kwam<strong>en</strong> de herinnering<strong>en</strong> weer tot lev<strong>en</strong>, <strong>en</strong><br />
wie Roos niet k<strong>en</strong>de ontmoette haar. Zoals<br />
Melissa zei: ‘Verget<strong>en</strong> herinnering<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong><br />
terug <strong>en</strong> verving<strong>en</strong> de bevror<strong>en</strong> herinnerin-<br />
g<strong>en</strong>.‘<br />
3 Gedekte tafel<br />
Op e<strong>en</strong> sfeervolle plek onder de not<strong>en</strong>boom<br />
is e<strong>en</strong> tafel sierlijk gedekt met kaars<strong>en</strong>, ap-<br />
pels, appelcider <strong>en</strong> glaz<strong>en</strong>. <strong>De</strong> appels kom<strong>en</strong><br />
van de boom die de vrouw sam<strong>en</strong> met haar<br />
overled<strong>en</strong> man heeft geplant. Vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong><br />
rondom het graf, ze lez<strong>en</strong> gedicht<strong>en</strong> voor <strong>en</strong><br />
drink<strong>en</strong> e<strong>en</strong> glaasje. <strong>De</strong>ze liefdevolle setting<br />
is gemaakt door de echtg<strong>en</strong>ote van de nog<br />
ge<strong>en</strong> jaar geled<strong>en</strong> overled<strong>en</strong> man.<br />
3 Bij de koffietafel<br />
Als je collega is verongelukt laat dat e<strong>en</strong> lege<br />
plek <strong>op</strong> het werk achter. Juist bij het koffie-<br />
apparaat. E<strong>en</strong> bevri<strong>en</strong>de collega plaatste <strong>op</strong><br />
de <strong>begraafplaats</strong> e<strong>en</strong> koffietafel <strong>en</strong> nodigde<br />
daar vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong> collega’s bij uit.<br />
3 Kaart<strong>en</strong>huis<br />
E<strong>en</strong> partyt<strong>en</strong>t waaraan insteekhoez<strong>en</strong> zijn<br />
bevestigd voor alle kaart<strong>en</strong> die zijn ontvang<strong>en</strong><br />
gedur<strong>en</strong>de het sterfproces <strong>en</strong> na de dood van<br />
e<strong>en</strong> jonge vrouw. <strong>De</strong> moeder van de over-<br />
A L L E R Z I E L E N A L O M A R C H I E F<br />
81<br />
led<strong>en</strong>e had dit monum<strong>en</strong>t gemaakt om de<br />
wereld te lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> hoe geliefd haar dochter<br />
was <strong>en</strong> hoe al die kaart<strong>en</strong> h<strong>en</strong> gesterkt had-<br />
d<strong>en</strong>. Lez<strong>en</strong> durfde ze de kaart<strong>en</strong> nog niet,<br />
maar het mak<strong>en</strong> van dit monum<strong>en</strong>t was e<strong>en</strong><br />
ontroer<strong>en</strong>de overwinning.<br />
3 Olieboll<strong>en</strong> <strong>en</strong> stoofpeertjes<br />
In Castricum werd<strong>en</strong> langsl<strong>op</strong><strong>en</strong>de bezoekers<br />
getrakteerd <strong>op</strong> e<strong>en</strong> oliebol. <strong>De</strong> familie had<br />
e<strong>en</strong> pan <strong>op</strong> e<strong>en</strong> petroleumstelletje staan. <strong>De</strong><br />
olieboll<strong>en</strong> war<strong>en</strong> gebakk<strong>en</strong> omdat hun moe-<br />
der <strong>en</strong> echtg<strong>en</strong>ote zulke lekkere olieboll<strong>en</strong><br />
bakt<strong>en</strong>. In <strong>De</strong> <strong>Rijp</strong> stond om dezelfde red<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> pan met stoofpeertjes te pruttel<strong>en</strong> <strong>op</strong> e<strong>en</strong><br />
graf. Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van culinaire heimwee.
Huisje voor tran<strong>en</strong>, suiker voor bezoekers. Wek<strong>en</strong> werk<strong>en</strong> aan reg<strong>en</strong>boog. Zandtek<strong>en</strong>ing <strong>en</strong> roz<strong>en</strong> voor baby’s.<br />
3 Duiv<strong>en</strong> <strong>en</strong> winterharde viooltjes<br />
Wat staat daar nou? E<strong>en</strong> kooi met witte dui-<br />
v<strong>en</strong>… Vader was e<strong>en</strong> duiv<strong>en</strong>melker <strong>en</strong> voor<br />
e<strong>en</strong> avond was het gekoer <strong>op</strong> zijn eig<strong>en</strong> graf<br />
te hor<strong>en</strong>. Bij e<strong>en</strong> graf verder<strong>op</strong> deelde e<strong>en</strong><br />
vrouw winterharde viooltjes uit. Haar vader<br />
gaf dat namelijk altijd aan iedere<strong>en</strong> mee die<br />
bij hem langskwam.<br />
3 Suiker snoep<strong>en</strong><br />
Op de grav<strong>en</strong> in de kerkvloer staat e<strong>en</strong><br />
kartonn<strong>en</strong> huisje met daarin zakdoek<strong>en</strong>. <strong>De</strong><br />
zakdoek<strong>en</strong> voor de tran<strong>en</strong> hang<strong>en</strong> binn<strong>en</strong>,<br />
verborg<strong>en</strong> misschi<strong>en</strong>, privé. Buit<strong>en</strong> het huisje<br />
staan kleine papier<strong>en</strong> bakjes met suiker.<br />
Bezoekers word<strong>en</strong> via e<strong>en</strong> tekst uitg<strong>en</strong>odigd<br />
om e<strong>en</strong> bakje suiker te pakk<strong>en</strong> <strong>en</strong> er al snoe-<br />
p<strong>en</strong>d mee over de <strong>begraafplaats</strong> te l<strong>op</strong><strong>en</strong>.<br />
Op e<strong>en</strong> scherm achter het huisje wordt e<strong>en</strong><br />
film vertoond van e<strong>en</strong> klein kind dat suiker<br />
snoept van het aanrecht. E<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t van<br />
e<strong>en</strong> moeder voor haar overled<strong>en</strong> zoontje dat<br />
slechts vier jaar werd.<br />
3 Reg<strong>en</strong>boog van mozaïek<br />
Gedur<strong>en</strong>de e<strong>en</strong> aantal wek<strong>en</strong> kwam<strong>en</strong> vier<br />
zuss<strong>en</strong> bij elkaar om te werk<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> mo-<br />
zaïekbeeld voor hun moeder. Het moest e<strong>en</strong><br />
reg<strong>en</strong>boog word<strong>en</strong>, want dat was het symbool<br />
dat bij hun moeder past. Op de avond zelf<br />
kwam de hele familie <strong>en</strong> werd<strong>en</strong> er gedicht<strong>en</strong><br />
voorgelez<strong>en</strong>.<br />
82 A L L E R Z I E L E N A L O M A R C H I E F<br />
3 Voor de baby’s<br />
E<strong>en</strong> echtpaar heeft voor het eerst, in veertig<br />
jaar, <strong>op</strong><strong>en</strong>lijk kunn<strong>en</strong> rouw<strong>en</strong> om hun twee<br />
dood gebor<strong>en</strong> kindjes. Ze zett<strong>en</strong> e<strong>en</strong> hart van<br />
roz<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> schaal met e<strong>en</strong> zandtek<strong>en</strong>ing<br />
van e<strong>en</strong> baarmoeder <strong>op</strong> het familiegraf. E<strong>en</strong><br />
hele stap, maar de <strong>op</strong>luchting was zichtbaar.<br />
3 E<strong>en</strong> <strong>op</strong>stelling in de tuin<br />
Twee vrouw<strong>en</strong> wild<strong>en</strong> hun moeder <strong>en</strong> oma<br />
er<strong>en</strong>. Hun huis ligt aan de route tuss<strong>en</strong> de be-<br />
graafplaats<strong>en</strong>, waar de Allerziel<strong>en</strong>bezoekers<br />
langsliep<strong>en</strong>. In de voortuin werd<strong>en</strong> e<strong>en</strong> stoel,<br />
de radio, e<strong>en</strong> ocht<strong>en</strong>djas, meubels, voorwer-<br />
p<strong>en</strong> <strong>en</strong> bloem<strong>en</strong> geplaatst. Dit keer dus ge<strong>en</strong><br />
kabouter in de tuin maar e<strong>en</strong> <strong>op</strong>stelling ter<br />
ere van e<strong>en</strong> overled<strong>en</strong>e.
Jaap Velserboer <strong>en</strong> Ida van der Lee in overleg. Oef<strong>en</strong>ing masterclass kunst<strong>en</strong>aars. Bije<strong>en</strong>komst met alle initiatiefnemers.<br />
6. Voortraject of educatief programma<br />
Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> is e<strong>en</strong> community art<br />
project met e<strong>en</strong> gevoelige thematiek.<br />
Het is e<strong>en</strong> proces dat naar e<strong>en</strong> uitvoering<br />
toe groeit <strong>en</strong> waarbij gaandeweg steeds<br />
meer m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong> rak<strong>en</strong>. Het is<br />
belangrijk om de geme<strong>en</strong>schap erbij te<br />
betrekk<strong>en</strong>, hun vertrouw<strong>en</strong> te winn<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> h<strong>en</strong> te begeleid<strong>en</strong>. Daarmee krijgt de<br />
uitvoering betek<strong>en</strong>is. In 2009 is er e<strong>en</strong> uitgebreid<br />
educatief programma ontwikkeld<br />
met masterclasses voor kunst<strong>en</strong>aars <strong>en</strong><br />
organisator<strong>en</strong>, worksh<strong>op</strong>s voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die<br />
e<strong>en</strong> deeltaak <strong>op</strong> zich nem<strong>en</strong>, worksh<strong>op</strong>s<br />
of brainstormavond<strong>en</strong> voor amateurkunst<strong>en</strong>aars<br />
<strong>en</strong> inspiratieavond<strong>en</strong> voor<br />
nabestaand<strong>en</strong>.<br />
3 Masterclass kunst<strong>en</strong>aars<br />
Tijd<strong>en</strong>s twee- of driedaagse masterclasses<br />
krijg<strong>en</strong> professionele kunst<strong>en</strong>aars e<strong>en</strong> goed<br />
beeld van Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong>. Door oef<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>,<br />
begeleiding <strong>en</strong> brainstorms ontstaan vernieuw<strong>en</strong>de<br />
kunstvorm<strong>en</strong> met rituele kwaliteit. Het<br />
wordt duidelijk of de kunst<strong>en</strong>aars zelfstandig<br />
of met elkaar gaan werk<strong>en</strong> of juist met<br />
andere deelnemers <strong>en</strong> nabestaand<strong>en</strong>. Aan<br />
het einde van de masterclass pres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> de<br />
kunst<strong>en</strong>aars e<strong>en</strong> idee of voorstel. E<strong>en</strong> aantal<br />
kunst<strong>en</strong>aars wordt geselecteerd voor deelname<br />
aan Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong>. 3 I.s.m Kunst<strong>en</strong>aars&CO<br />
(werving <strong>en</strong> betaling) In 2009 door Ida van der Lee, Jaap Velserboer<br />
(beeld<strong>en</strong>d kunst<strong>en</strong>aar) In 2010 door Ida van der lee, Saar Frieling<br />
(neerlandica), Mechtild Prins (theatermaker).<br />
A L L E R Z I E L E N A L O M A R C H I E F<br />
8<br />
3 Masterclass organisator<strong>en</strong> <strong>en</strong> regisseurs<br />
Omdat er onder uitvaartondernemers, ritueel<br />
begeleiders <strong>en</strong> ander<strong>en</strong> interesse bestaat<br />
om zelf e<strong>en</strong> Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong>bije<strong>en</strong>komst te<br />
organiser<strong>en</strong> <strong>op</strong> e<strong>en</strong> <strong>begraafplaats</strong> in de eig<strong>en</strong><br />
geme<strong>en</strong>te, ontwikkeld<strong>en</strong> Ida van der Lee,<br />
Mechtild Prins <strong>en</strong> Saar Frieling e<strong>en</strong> speciale<br />
masterclass voor initiatiefnemers. In e<strong>en</strong><br />
vijfdaagse masterclass ligt de nadruk <strong>op</strong> de<br />
waarde <strong>en</strong> de werking van kunst. E<strong>en</strong> Allerziel<strong>en</strong><br />
<strong>Alom</strong>viering is e<strong>en</strong> gesammtkunstwerk<br />
dat door de methodiek<strong>en</strong> van de kunst<br />
e<strong>en</strong> grote creatieve kracht <strong>en</strong> e<strong>en</strong> hel<strong>en</strong>de<br />
werking kan hebb<strong>en</strong> voor nabestaand<strong>en</strong>.<br />
Aan elke initiatiefnemer wordt daarom e<strong>en</strong><br />
kunst<strong>en</strong>aar gek<strong>op</strong>peld die als regisseur kan<br />
<strong>op</strong>tred<strong>en</strong>. Ook wordt de <strong>op</strong>gedane k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong><br />
ervaring zoals het mak<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> draaiboek
Oef<strong>en</strong>ing met waardes Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong>. Olielamp<strong>en</strong> <strong>en</strong> vuurkorv<strong>en</strong> als lesmateriaal. Zangoef<strong>en</strong>ing van Daphne Questro.<br />
of het creër<strong>en</strong> van draagvlak, overgedrag<strong>en</strong>.<br />
3 In 2010 door: Ida van der Lee, Saar Frieling (neerlandica), Mechtild<br />
Prins (theatermaker),<br />
3 Worksh<strong>op</strong> publieksbegeleiding<br />
Bij Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> spel<strong>en</strong> gastvrijheid <strong>en</strong><br />
rituel<strong>en</strong> e<strong>en</strong> grote rol. <strong>De</strong> sfeer moet respect-<br />
vol zijn, er mag niets word<strong>en</strong> <strong>op</strong>gedrong<strong>en</strong>,<br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> zich veilig <strong>en</strong> ontspann<strong>en</strong><br />
voel<strong>en</strong>. Er zijn gids<strong>en</strong> nodig om m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>op</strong><br />
hun gemak te stell<strong>en</strong> <strong>en</strong> er zijn ritueel bege-<br />
leiders nodig die de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met zachte hand<br />
aanmoedig<strong>en</strong> om deel te nem<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> ritu-<br />
eel. Zij legg<strong>en</strong> uit wat de bedoeling is. Ieder-<br />
e<strong>en</strong> die zich verhoudt tot het publiek krijgt de<br />
geleg<strong>en</strong>heid om e<strong>en</strong> worksh<strong>op</strong> te volg<strong>en</strong> die<br />
zal gaan over e<strong>en</strong> natuurlijke houding, over<br />
herk<strong>en</strong>baar zijn, over welke ding<strong>en</strong> je wel <strong>en</strong><br />
niet kunt vrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> wanneer. Het kan erg fijn<br />
zijn als je als bezoeker gevraagd wordt wie<br />
je herdacht hebt <strong>en</strong> hoe dat voelde. Ine<strong>en</strong>s<br />
kom<strong>en</strong> er ding<strong>en</strong> los. Maar het mom<strong>en</strong>t van<br />
de vraag <strong>en</strong> de manier waar<strong>op</strong>, do<strong>en</strong> er toe.<br />
3 In 2009 door: Ida van der Lee, Mechtild Prins (theatermaker).<br />
3 Vuur worksh<strong>op</strong>s<br />
Binn<strong>en</strong> Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> wordt vuur gebruikt.<br />
Vuur is e<strong>en</strong> moeilijk materiaal <strong>en</strong> laat niet<br />
met zich spott<strong>en</strong>. In e<strong>en</strong> worksh<strong>op</strong> word<strong>en</strong><br />
de diverse vuurvorm<strong>en</strong> <strong>op</strong> praktische <strong>en</strong><br />
inhoudelijke aspect<strong>en</strong> besprok<strong>en</strong>. 3 In 2009 door:<br />
L<strong>en</strong>neke van der Goot, Ida van der Lee, Reinier Kurpershoek (beeld<strong>en</strong>d<br />
kunst<strong>en</strong>aars).<br />
84 A L L E R Z I E L E N A L O M A R C H I E F<br />
3 <strong>De</strong> kunst van het Nam<strong>en</strong> zing<strong>en</strong><br />
Daphne Questro, zangeres <strong>en</strong> stembevrijder,<br />
is inmiddels e<strong>en</strong> bedrev<strong>en</strong> expert in nam<strong>en</strong><br />
zing<strong>en</strong> geword<strong>en</strong>. Daphne houdt worksh<strong>op</strong>s<br />
voor deg<strong>en</strong><strong>en</strong> die het nam<strong>en</strong> zing<strong>en</strong> will<strong>en</strong><br />
beoef<strong>en</strong><strong>en</strong>, zowel professionals als amateurs.<br />
Wel is het belangrijk dat m<strong>en</strong> solo durft te<br />
zing<strong>en</strong> <strong>en</strong> intuïtief gaat aanvoel<strong>en</strong> met welke<br />
toon <strong>en</strong> stemming de naam gezong<strong>en</strong> di<strong>en</strong>t te<br />
word<strong>en</strong>. 3 In 2009 door Daphne Questro (zangeres)<br />
3 Worksh<strong>op</strong>s voor amateurkunst<strong>en</strong>aars<br />
Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> is e<strong>en</strong> community art project<br />
waarin professionele <strong>en</strong> amateurkunst<strong>en</strong>aars<br />
sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>. <strong>De</strong> creatiev<strong>en</strong> <strong>en</strong> muzikal<strong>en</strong><br />
uit e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schap wordt de mogelijkheid<br />
gebod<strong>en</strong> deel te nem<strong>en</strong> aan Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong>.<br />
Alle disciplines zijn mogelijk: zang <strong>en</strong> muziek,
Inrichtingsplan mak<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s<br />
masterclass voor organisator<strong>en</strong>, 2010.<br />
foto: Bill Wei
Spel(l)<strong>en</strong> met kunst, masterclass organisator<strong>en</strong>. Lampjes mak<strong>en</strong> van fot<strong>op</strong>ortret van overled<strong>en</strong>e. Worksh<strong>op</strong> tot in de kleine uurtjes.<br />
beeld<strong>en</strong>d, theater, poëzie, tuinier<strong>en</strong>, hout-<br />
bewerk<strong>en</strong>, textiel etc. In de worksh<strong>op</strong> wordt<br />
gekek<strong>en</strong> hoe hun tal<strong>en</strong>t of vaardigheid e<strong>en</strong><br />
plek kan vind<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong>.<br />
3 Door: Jaap Velserboer, Ida van der Lee.<br />
3 Brainstorm voor kor<strong>en</strong><br />
Hoe maak je van e<strong>en</strong> gewoon <strong>op</strong>tred<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong><strong>op</strong>tred<strong>en</strong>? Vaak zijn er lokale<br />
kor<strong>en</strong> die will<strong>en</strong> participer<strong>en</strong> in Allerziel<strong>en</strong><br />
<strong>Alom</strong>. Om te voorkom<strong>en</strong> dat het de sfeer van<br />
e<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong> herd<strong>en</strong>kingsconcert wordt,<br />
kijk<strong>en</strong> we hoe je lokale kor<strong>en</strong> <strong>op</strong> e<strong>en</strong> goede<br />
manier kunt integrer<strong>en</strong> in Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong>.<br />
E<strong>en</strong> brainstormsessie, waaraan verteg<strong>en</strong>-<br />
woordigers van kor<strong>en</strong> mee kunn<strong>en</strong> do<strong>en</strong>.<br />
3 Door: Daphne Questro (zangeres), Ida van der Lee.<br />
3 Inspiratieavond<strong>en</strong> voor nabestaand<strong>en</strong><br />
Nabestaand<strong>en</strong> die <strong>op</strong> individuele basis<br />
mee will<strong>en</strong> do<strong>en</strong> door bij of <strong>op</strong> het graf e<strong>en</strong><br />
bijzondere ambiance te creër<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in<br />
deze worksh<strong>op</strong> geholp<strong>en</strong> om hun poëtische<br />
gedacht<strong>en</strong> vorm te gev<strong>en</strong>. Het is mooi als dit<br />
e<strong>en</strong> <strong>op</strong><strong>en</strong>ing of aanleiding biedt voor contact<br />
of gesprek met ander<strong>en</strong>. Het is voor nabe-<br />
staand<strong>en</strong> heel bevrijd<strong>en</strong>d om iets te do<strong>en</strong> voor<br />
hun overled<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> om te prat<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> work-<br />
sh<strong>op</strong> is bedoeld om iedere<strong>en</strong> e<strong>en</strong> pass<strong>en</strong>de<br />
vorm te help<strong>en</strong> vind<strong>en</strong>, om de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> aan te<br />
moedig<strong>en</strong> <strong>en</strong> te begeleid<strong>en</strong>. 3 In 2007 door: Tonnie van<br />
Sommer<strong>en</strong> (kunst<strong>en</strong>aar), Ida van der Lee; in 2009 door Mirjam Bakker<br />
(kunst<strong>en</strong>aar), Ida van der Lee.<br />
8 A L L E R Z I E L E N A L O M A R C H I E F<br />
3 Foto-inlo<strong>op</strong>avond<br />
Veel m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> echte worksh<strong>op</strong>s e<strong>en</strong><br />
brug te ver; ze d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> dat ze niet creatief zijn.<br />
Om die m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> toch <strong>op</strong> e<strong>en</strong> laagdrempelige<br />
manier hun overled<strong>en</strong><strong>en</strong> te lat<strong>en</strong> herd<strong>en</strong>k<strong>en</strong>,<br />
word<strong>en</strong> er ‘foto-scansessies’ georganiseerd.<br />
M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> met hun fotoalbum naar e<strong>en</strong><br />
locatie kom<strong>en</strong> om foto’s van hun overled<strong>en</strong><strong>en</strong><br />
te lat<strong>en</strong> scann<strong>en</strong> <strong>en</strong> print<strong>en</strong>. <strong>De</strong> foto’s ver-<br />
werk<strong>en</strong> wij in <strong>licht</strong>object<strong>en</strong> <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> <strong>op</strong> de<br />
avond zelf <strong>op</strong>gehaald word<strong>en</strong> door de nabe-<br />
staand<strong>en</strong>. M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zijn verrast dat zij <strong>op</strong> e<strong>en</strong><br />
simpele manier mee kunn<strong>en</strong> do<strong>en</strong>. 3 In 2007 door<br />
Marcel Fraij, Ida van der Lee; in 2009 door Vronie Ach<strong>en</strong>bach, Ida van<br />
der Lee.
Lichtbeeld<strong>en</strong> <strong>op</strong> de Biez<strong>en</strong>, Santpoort.<br />
foto: Andrew Gre<strong>en</strong>ing<br />
87
Viering<strong>en</strong><br />
E<strong>en</strong> viering is <strong>op</strong> te vatt<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijk kunstwerk. <strong>De</strong> kun-<br />
st<strong>en</strong>aars, de nabestaand<strong>en</strong>, de geme<strong>en</strong>schap <strong>en</strong> ook amateurkunste-<br />
naars spel<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rol. Alle losse onderdel<strong>en</strong> word<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> regis-<br />
seur tot e<strong>en</strong> geheel gesmeed, zodat <strong>op</strong> de avond zelf alles met alles<br />
verbond<strong>en</strong> is <strong>en</strong> er e<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijk werk ontstaat. Er zijn viering<strong>en</strong><br />
ontstaan in alle soort<strong>en</strong> <strong>en</strong> mat<strong>en</strong>. Klein <strong>en</strong> groot, stads <strong>en</strong> dorps, met<br />
meer of minder budget gerealiseerd. Sommige zijn onverm<strong>en</strong>gde<br />
Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong>viering<strong>en</strong>, geregisseerd door Ida van der Lee <strong>en</strong> haar<br />
team. Andere zijn georganiseerd vanuit kunstinstelling<strong>en</strong>, vanuit uitvaartverzorgers,<br />
of <strong>begraafplaats</strong>beheerders. Feit is dat deze viering<strong>en</strong><br />
er zonder Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> niet geweest zoud<strong>en</strong> zijn. Ze zijn alle<br />
geïnspireerd door het gedachtegoed dat Ida van der Lee in vijf jaar<br />
tijd heeft ontwikkeld <strong>en</strong> voldo<strong>en</strong> in mindere <strong>en</strong> meerdere mate aan de<br />
acht criteria die aan de basis van e<strong>en</strong> viering ligg<strong>en</strong>:<br />
Nam<strong>en</strong> zing<strong>en</strong> bij de Vuurcirkel.<br />
88 A L L E R Z I E L E N A L O M A R C H I E F<br />
1. Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> is e<strong>en</strong> seizo<strong>en</strong>sgebond<strong>en</strong> viering <strong>en</strong> vindt plaats<br />
tuss<strong>en</strong> half oktober <strong>en</strong> half november. <strong>De</strong> herd<strong>en</strong>king begint na<br />
zonsondergang als de duisternis is ingezet.<br />
2. Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> gaat over het herd<strong>en</strong>k<strong>en</strong> van individuele dod<strong>en</strong>.<br />
Dit betek<strong>en</strong>t dat alle activiteit<strong>en</strong> <strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> gericht zijn <strong>op</strong> het<br />
herinner<strong>en</strong> <strong>en</strong> herd<strong>en</strong>k<strong>en</strong> van concrete dod<strong>en</strong> van individuele<br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>.<br />
3. Viering<strong>en</strong> zijn voor iedere<strong>en</strong> toegankelijk, ongeacht culturele of<br />
religieuze achtergrond <strong>en</strong> ongeacht waar iemands dod<strong>en</strong> begrav<strong>en</strong><br />
of gecremeerd zijn.<br />
4. Voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die hun dod<strong>en</strong> niet <strong>op</strong> de betreff<strong>en</strong>de locatie hebb<strong>en</strong><br />
begrav<strong>en</strong> of gecremeerd zijn er plekk<strong>en</strong> ingericht om ze<br />
te herd<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Vaak word<strong>en</strong> deze plekk<strong>en</strong> gevormd door rituele<br />
kunstvorm<strong>en</strong>.<br />
5. Individuele initiatiev<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gestimuleerd <strong>en</strong> zo nodig ondersteund.<br />
Dit betek<strong>en</strong>t dat nabestaand<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> graf of zelfgekoz<strong>en</strong><br />
plek naar eig<strong>en</strong> idee e<strong>en</strong> overled<strong>en</strong>e mog<strong>en</strong> herd<strong>en</strong>k<strong>en</strong>.<br />
6. <strong>De</strong> begraaf- of ged<strong>en</strong>kplaats<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ver<strong>licht</strong> <strong>en</strong> gastvrij aangekleed.<br />
Gids<strong>en</strong>, gasther<strong>en</strong> of –vrouw<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> de locatie toegankelijk<br />
<strong>en</strong> gastvrij. Er zijn plekk<strong>en</strong> ingericht met et<strong>en</strong> <strong>en</strong> drink<strong>en</strong> om<br />
de ontmoeting met ander<strong>en</strong> te stimuler<strong>en</strong>.<br />
7. Inzet van kunst <strong>en</strong> kunst<strong>en</strong>aars is ess<strong>en</strong>tieel <strong>en</strong> e<strong>en</strong> voorwaarde.<br />
Kunst is de motor van de verbeelding die toegang kan gev<strong>en</strong> tot<br />
het mysterie van de dood.<br />
8. Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> is e<strong>en</strong> community art project. Dat betek<strong>en</strong>t dat<br />
de geme<strong>en</strong>schap van het begin af aan bij de viering wordt betrokk<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> voorbereidingstraject met informatie <strong>en</strong> worksh<strong>op</strong>s is<br />
noodzakelijk om de link met de geme<strong>en</strong>schap te mak<strong>en</strong>.
3 Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong>viering<strong>en</strong> onder regie van Ida van der Lee<br />
Kunst<strong>en</strong>aar Ida van der Lee heeft twaalf viering<strong>en</strong> zelf geregisseerd.<br />
Middels de trial and error-methode heeft zij de artistieke <strong>en</strong> inhoude-<br />
lijke regie gevoerd. Ze is hierin bijgestaan door e<strong>en</strong> kernteam met wis-<br />
sel<strong>en</strong>de bezetting. Beeld<strong>en</strong>d kunst<strong>en</strong>aar <strong>en</strong> curator Jaap Velserboer<br />
heeft in alle viering<strong>en</strong> geholp<strong>en</strong> met het inrichtingsplan <strong>en</strong> de keuze <strong>en</strong><br />
begeleiding van de kunst<strong>en</strong>aars. Ronald Tebra van iMagineAir, voor-<br />
he<strong>en</strong> Projectbureau Zaanstreek, heeft al e<strong>en</strong> aantal jaar de productie<br />
<strong>en</strong> het <strong>licht</strong>ontwerp verzorgd. In 2007 had hij de zakelijke leiding in<br />
hand<strong>en</strong>. Ell<strong>en</strong> Klaus heeft in de communicatie <strong>en</strong> marketing haar di<strong>en</strong>-<br />
st<strong>en</strong> bewez<strong>en</strong> <strong>en</strong> blijft betrokk<strong>en</strong>.<br />
3 2005 - Pilotproject in Amsterdam<br />
<strong>De</strong> eerste locatie was in Amsterdam <strong>op</strong> de grootste <strong>begraafplaats</strong> van<br />
Nederland. Het was e<strong>en</strong> pilotproject <strong>en</strong> heette Allerziel<strong>en</strong> Al<strong>licht</strong>. Kun-<br />
st<strong>en</strong>aars hebb<strong>en</strong> gedur<strong>en</strong>de e<strong>en</strong> maand in e<strong>en</strong> leegstaande loods <strong>op</strong><br />
de <strong>begraafplaats</strong> gewerkt. Hier zijn de eerste kunst-, vuur- <strong>en</strong> inrich-<br />
tingsvorm<strong>en</strong> ontwikkeld. Ook werd<strong>en</strong> kunst<strong>en</strong>aars gek<strong>op</strong>peld aan na-<br />
bestaand<strong>en</strong> om iets bijzonders bij het graf te creër<strong>en</strong>. We hebb<strong>en</strong> voor<br />
het eerst geëxperim<strong>en</strong>teerd met ‘rituele kunstvorm<strong>en</strong>’ voor iedere<strong>en</strong>.<br />
3 Productie: <strong>De</strong>bbie Straver 3 <strong>De</strong>elname: 35 kunst<strong>en</strong>aars<br />
3 Locatie:<br />
Amsterdam - <strong>De</strong> Nieuwe Ooster<br />
3 2007 - Uitbreiding naar vijf locaties in Noord-Holland<br />
Na het succes in 2005 is e<strong>en</strong> schaalvergroting toegepast. Op vijf be-<br />
graafplaats<strong>en</strong> in Noord-Holland is getoetst of het concept <strong>op</strong> verschil-<br />
l<strong>en</strong>de locaties qua geme<strong>en</strong>schap <strong>en</strong> landschap werkte. Op veel locaties<br />
werd het omligg<strong>en</strong>de landschap zoals de duin<strong>en</strong> of bospad<strong>en</strong> gebruikt.<br />
Zaandam was de thuisbasis; daar hebb<strong>en</strong> de kunst<strong>en</strong>aars in e<strong>en</strong> loods<br />
kunn<strong>en</strong> creër<strong>en</strong>, sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> <strong>en</strong> oef<strong>en</strong><strong>en</strong>. In worksh<strong>op</strong>s hebb<strong>en</strong><br />
nabestaand<strong>en</strong> zich voorbereid. Op elke locatie versch<strong>en</strong><strong>en</strong> we met e<strong>en</strong><br />
vrachtwag<strong>en</strong> <strong>en</strong> zett<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> grote werkt<strong>en</strong>t <strong>op</strong>.<br />
3 <strong>De</strong>elname: 45 kunst<strong>en</strong>aars<br />
3 Locaties:<br />
Amstelve<strong>en</strong> - Zorgvlied<br />
Blaricum - <strong>begraafplaats</strong> <strong>op</strong> de Wo<strong>en</strong>sberg <strong>en</strong> het lange bospad<br />
Castricum - <strong>begraafplaats</strong> Onderlangs <strong>en</strong> duingebied<br />
Purmer<strong>en</strong>d - kerkhof Overweersepolderdijk met processie vanaf<br />
veemarkt<br />
Schag<strong>en</strong> - Yard<strong>en</strong> crematorium Schagerkogge<br />
3 2008 - Twee <strong>op</strong>dracht<strong>en</strong><br />
Twee Yard<strong>en</strong>-vestiging<strong>en</strong> gav<strong>en</strong> ons de <strong>op</strong>dracht tot twee Allerziel<strong>en</strong><br />
<strong>Alom</strong>viering<strong>en</strong>. Er is e<strong>en</strong> keuze gemaakt uit reeds ontwikkelde kunst-<br />
vorm<strong>en</strong>. Het personeel van de locaties heeft meegewerkt.<br />
3 Locaties:<br />
Groning<strong>en</strong> - Yard<strong>en</strong> Crematorium Groning<strong>en</strong><br />
Schag<strong>en</strong> - Yard<strong>en</strong> Crematorium Schagerkogge, tev<strong>en</strong>s uitreiking<br />
Yard<strong>en</strong>-prijs<br />
A L L E R Z I E L E N A L O M A R C H I E F<br />
3 2009 - Community <strong>en</strong> educatie<br />
In kleine geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is gezocht naar lokale organisator<strong>en</strong>, waardoor<br />
de viering<strong>en</strong> van binn<strong>en</strong>uit de geme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> vorm zou krijg<strong>en</strong>. Voor<br />
de organisator<strong>en</strong> war<strong>en</strong> er diverse bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> georganiseerd om<br />
k<strong>en</strong>nis <strong>op</strong> te do<strong>en</strong>. <strong>De</strong> geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, kerk<strong>en</strong> <strong>en</strong> welzijnsorganisaties wa-<br />
r<strong>en</strong> meer betrokk<strong>en</strong>. Er was e<strong>en</strong> uitgebreid educatief programma met<br />
worksh<strong>op</strong>s voor nabestaand<strong>en</strong>, amateurkunst<strong>en</strong>aars <strong>en</strong> vrijwilligers.<br />
<strong>De</strong> kunst<strong>en</strong>aars volgd<strong>en</strong> voor de eerste keer e<strong>en</strong> masterclass.<br />
3 Secretariaat: Annemiek van Hart<strong>en</strong><br />
89
3 <strong>De</strong>elname: 19 kunst<strong>en</strong>aars<br />
3 Locaties:<br />
Edam - <strong>begraafplaats</strong> Grote Kerk; organisator: Christine Rav<strong>en</strong>horst<br />
Graft-<strong>De</strong> <strong>Rijp</strong> - NH <strong>en</strong> RK kerk<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>begraafplaats</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> zerk<strong>en</strong>vloer.<br />
Organisatie: Marian van der Ve<strong>en</strong>, ritueelbegeleider<br />
Vels<strong>en</strong>, Santpoort Noord - <strong>De</strong> Biez<strong>en</strong> Algem<strong>en</strong>e Begraafplaats<br />
Organisatie: Alice Loeters uitvaartverzorging i.s.m. geme<strong>en</strong>te Vels<strong>en</strong><br />
3 Onder de vlag van Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong><br />
Veel organisator<strong>en</strong> zijn geïnspireerd geraakt door verhal<strong>en</strong>, de publi-<br />
catie of de website. Om tot e<strong>en</strong> uitvoering te kom<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> ze voldo<strong>en</strong><br />
aan de criteria <strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> ze van Ida van der Lee begeleiding, adviez<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> ondersteuning. Sinds dit jaar is het echter nodig om e<strong>en</strong> master-<br />
class te volg<strong>en</strong>. Alle<strong>en</strong> begeleiding is niet voldo<strong>en</strong>de geblek<strong>en</strong> om het<br />
gedachtegoed te doorgrond<strong>en</strong>.<br />
3 2008<br />
In 2008 is de publicatie Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> – Kunst tot herd<strong>en</strong>k<strong>en</strong> uitge-<br />
kom<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> sfeervol, verleidelijk boek, waarin e<strong>en</strong> kijkje in de keuk<strong>en</strong><br />
werd gegev<strong>en</strong>. Het kon als handleiding gebruikt word<strong>en</strong>. Hier kwam<strong>en</strong><br />
verschill<strong>en</strong>de nieuwe initiatiev<strong>en</strong> uit voort. In de meeste gevall<strong>en</strong> wa-<br />
r<strong>en</strong> het ritueelbegeleiders die het initiatief <strong>op</strong>pakt<strong>en</strong>.<br />
3 Locaties:<br />
Apeldoorn - Begraafplaats Soer<strong>en</strong>seweg.<br />
Organisatie door ritueelbegeleiders<br />
Leeuward<strong>en</strong> - Huizumer <strong>begraafplaats</strong>.<br />
Organisatie door spreker bij uitvaart<strong>en</strong><br />
Winschot<strong>en</strong> - Begraafplaats Acacialaan.<br />
Organisatie door ritueelbegeleiders<br />
3 2009<br />
In Noord-Brabant is Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> <strong>op</strong>gepakt door Schatt<strong>en</strong> van Bra-<br />
bant, e<strong>en</strong> cultureel programma van de provincie Brabant.<br />
3 Locaties:<br />
Berg<strong>en</strong> <strong>op</strong> Zoom - Begraafplaats<strong>en</strong> <strong>en</strong> crematorium Zoomstede<br />
door CBK West-Brabant.<br />
Biez<strong>en</strong>mortel - Landpark Assisië<br />
door CBK ’s Hertog<strong>en</strong>bosch<br />
3 Overige locaties:<br />
Amsterdam IJburg - Oecum<strong>en</strong>isch c<strong>en</strong>trum <strong>De</strong> Tronk<br />
door theoloog <strong>en</strong> nabestaande<br />
Apeldoorn - Begraafplaats Soer<strong>en</strong>seweg<br />
door ritueelbegeleiders <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>te<br />
Castricum - <strong>begraafplaats</strong> Onderlangs<br />
door therapeut, stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, geme<strong>en</strong>te<br />
Leeuward<strong>en</strong> - Huizumer <strong>begraafplaats</strong><br />
door e<strong>en</strong> spreker bij uitvaart<strong>en</strong> <strong>en</strong> theatergroep<br />
Vlaarding<strong>en</strong> - Begraafplaats Holy<br />
door kunst<strong>en</strong>aar <strong>en</strong> welzijnswerker<br />
90 A L L E R Z I E L E N A L O M A R C H I E F<br />
3 Zelfstandige voortzetting onder nieuwe naam<br />
Diverse locaties zijn zelfstandig onder e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> naam doorgegaan<br />
<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> de int<strong>en</strong>tie om er e<strong>en</strong> jaarlijkse traditie van te mak<strong>en</strong>. In<br />
Amsterdam vier<strong>en</strong> ze <strong>op</strong> <strong>De</strong> Nieuwe Ooster sinds 200 ‘Herinnering<br />
Ver<strong>licht</strong>’. In 2009 kwam<strong>en</strong> er 7000 bezoekers.<br />
In Noord-Brabant breid<strong>en</strong> ze onder e<strong>en</strong> nieuwe naam uit naar vier<br />
locaties. Er kom<strong>en</strong> viering<strong>en</strong> in Biez<strong>en</strong>mortel, Breda, Eindhov<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
Roos<strong>en</strong>daal. Zij gaan langzaam uitbreid<strong>en</strong> om in 2018 met de culturele<br />
hoofdstad e<strong>en</strong> gevestigde traditie te pres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong>.<br />
Ook andere locaties gaan over <strong>op</strong> e<strong>en</strong> nieuwe naamvoering. Elk jaar
Trompettist in bootje <strong>op</strong> de vijver van de Biez<strong>en</strong>, Santpoort 2009.<br />
groei<strong>en</strong> de bezoekersaantall<strong>en</strong>. In Amsterdam IJburg, Apeldoorn,<br />
Castricum, Groning<strong>en</strong>, Schag<strong>en</strong> <strong>en</strong> Winschot<strong>en</strong> zijn ze al twee of drie<br />
jaar bezig. In Blaricum, Purmer<strong>en</strong>d hebb<strong>en</strong> ze vorig jaar de draad weer<br />
<strong>op</strong>gepakt. In Vels<strong>en</strong>, Vlaarding<strong>en</strong> <strong>en</strong> Berg<strong>en</strong> <strong>op</strong> Zoom gaan ze <strong>op</strong> eig<strong>en</strong><br />
kracht door. In <strong>De</strong> <strong>Rijp</strong> will<strong>en</strong> ze elk tweede jaar e<strong>en</strong> viering houd<strong>en</strong>.<br />
3 Initiatiev<strong>en</strong> geïnspireerd door Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong><br />
Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> is e<strong>en</strong> grote inspiratiebron <strong>en</strong> e<strong>en</strong> voorbeeld voor veel<br />
meer initiatiefnemers. In Ass<strong>en</strong>, Alph<strong>en</strong> aan de Rijn, Oostzaan, West-<br />
zaan, Leid<strong>en</strong>, Son <strong>en</strong> Breugel zijn <strong>begraafplaats</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> dorpsplein<strong>en</strong><br />
versierd ter geleg<strong>en</strong>heid van Allerziel<strong>en</strong>. Ook <strong>op</strong> bijzondere locaties<br />
als de Utrechtse Domkerk <strong>en</strong> in Fort Vur<strong>en</strong>, het Op<strong>en</strong>luchtmuseum in<br />
Arnhem of <strong>op</strong> Troostdag Heiloo zijn er activiteit<strong>en</strong>.<br />
3 Toekomstmuziek<br />
A L L E R Z I E L E N A L O M A R C H I E F<br />
<strong>De</strong> teller van Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> <strong>en</strong> alles wat daaruit voortgekom<strong>en</strong><br />
is, staat tot <strong>en</strong> met 2009 <strong>op</strong> 42 viering<strong>en</strong>. Met 2010 erbij kom<strong>en</strong> we<br />
waarschijnlijk <strong>op</strong> 5 viering<strong>en</strong>. In Baarn, Berg<strong>en</strong> N-H, Utrecht, Heer<strong>en</strong>ve<strong>en</strong>,<br />
Beuning<strong>en</strong> <strong>en</strong> Limburg zijn er voorbereiding<strong>en</strong> gaande. Er lev<strong>en</strong><br />
drom<strong>en</strong> in Waalwijk, Maastricht, D<strong>en</strong> Bosch, Lochum <strong>en</strong> Zutph<strong>en</strong>.<br />
<strong>De</strong> initiatiev<strong>en</strong> verg<strong>en</strong> veel werk <strong>en</strong> inspanning <strong>en</strong> ook de vertaling van<br />
visie naar uitvoering is niet makkelijk. Educatie om k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> ervaring<br />
over te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> is hard nodig. <strong>De</strong> masterclasses die dit jaar voor het<br />
eerst zijn <strong>op</strong>gezet zijn ge<strong>en</strong> overbodige luxe. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> verstevigt het<br />
de netwerk<strong>en</strong> <strong>en</strong> wordt voorkom<strong>en</strong> dat iedere<strong>en</strong> zelf het wiel uitvindt<br />
<strong>en</strong> <strong>op</strong> e<strong>en</strong> eiland <strong>op</strong>ereert. Om e<strong>en</strong> Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong>viering te kunn<strong>en</strong><br />
vier<strong>en</strong> is het nodig om de masterclasses te volg<strong>en</strong>, de criteria te hanter<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> <strong>op</strong> één lijn te zitt<strong>en</strong> qua visie <strong>en</strong> m<strong>en</strong>taliteit.<br />
Vanaf 2010 zal Ida van der Lee de uitvoer<strong>en</strong>de kant meer loslat<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
zich toe gaan legg<strong>en</strong> <strong>op</strong> het <strong>op</strong>leid<strong>en</strong> van kunst<strong>en</strong>aars <strong>en</strong> <strong>op</strong> het overdrag<strong>en</strong><br />
van haar k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> ervaring aan nieuwe initiatiefnemers. E<strong>en</strong><br />
k<strong>en</strong>nisc<strong>en</strong>trum <strong>en</strong> e<strong>en</strong> virtueel inspiratieplatform zijn in het verl<strong>en</strong>gde<br />
hiervan de nieuwe doelstelling<strong>en</strong>. Ook wil zij jaarlijks e<strong>en</strong> Allerziel<strong>en</strong><br />
<strong>Alom</strong>kunstmarkt organiser<strong>en</strong>. Hierin ton<strong>en</strong> kunst<strong>en</strong>aars die ervaring<br />
hebb<strong>en</strong> met Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> hun kunstwerk<strong>en</strong> <strong>en</strong> bied<strong>en</strong> hun specifieke<br />
di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> aan zoals worksh<strong>op</strong>s <strong>en</strong> begeleiding.<br />
91
Kick Off 2007, Kunst <strong>en</strong> Cultuur Noord-Holland. Publicatie 2008. Driehoeksbord, Blaricum 2007.<br />
Publiciteit<br />
Naast onze eig<strong>en</strong> informatiebronn<strong>en</strong> als de<br />
website <strong>en</strong> de publicaties heeft Allerziel<strong>en</strong><br />
<strong>Alom</strong> in vijf jaar tijd veel aandacht gekreg<strong>en</strong><br />
in de pers. <strong>De</strong> lijst aan publiciteitsuiting<strong>en</strong><br />
is indrukwekk<strong>en</strong>d.<br />
Publiciteit helpt <strong>en</strong>orm om het taboe<br />
rondom de dood te doorbrek<strong>en</strong> <strong>en</strong> om<br />
twijfel <strong>en</strong> aarzeling bij buit<strong>en</strong>staanders t<strong>en</strong><br />
aanzi<strong>en</strong> van het initiatief weg te nem<strong>en</strong>.<br />
Het helpt bij de langzame acceptatie van dit<br />
f<strong>en</strong>ome<strong>en</strong>. Als alle drukwerk in krant<strong>en</strong>,<br />
vakblad<strong>en</strong>, publicaties, posters, vakblad<strong>en</strong><br />
<strong>op</strong> de vloer uitgelegd zou word<strong>en</strong>, bedekt<br />
dat ruim twintig vierkante meter. Daarvan<br />
bestaat bijna de helft uit beeld.<br />
3 In eig<strong>en</strong> beheer<br />
• Videofilm Allerziel<strong>en</strong> Al<strong>licht</strong>.<br />
E<strong>en</strong> film over zowel het proces als de eerste<br />
viering.<br />
0 minut<strong>en</strong> 3 2005 Ruth Meijer & Marja Sonneveld.<br />
• Website www.allerziel<strong>en</strong>alom.nl<br />
E<strong>en</strong> uitgebreid podium voor het ontwikkelde<br />
gedachtegoed <strong>en</strong> het beeldmateriaal. Sinds<br />
kort is de site ook in het Engels vertaald.<br />
3 Ontwerp: Communications 2020, 2007; webmaster: Bill Wei.<br />
• Publicatie Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> -<br />
Kunst tot herd<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />
3 Sam<strong>en</strong>stelling: Ida van der Lee; tekst: Peter Brusse, Ida van der<br />
Lee, dr. Erik de Maker, dr. Thomas Quartier; fotografie: Max Lins<strong>en</strong>,<br />
Oski Collado, Pieter van d<strong>en</strong> Boogert, Ronald Tebra; redactie: Louise<br />
Ko<strong>op</strong>man; vormgeving: Arnold Weel. Formaat: 24 x 17 cm, 96 pagina’s.<br />
2008 Uitgeverij Meinema / Ida van der Lee,<br />
ISBN 978 90 211 4203 6, <strong>op</strong>lage 2000.<br />
92<br />
A L L E R Z I E L E N A L O M A R C H I E F<br />
3 Pres<strong>en</strong>taties <strong>en</strong> exposities<br />
Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> komt het beste uit de verf<br />
als verhaal met beeld<strong>en</strong> erbij. Ida van der Lee<br />
houdt in het hele land lezing<strong>en</strong>, geeft gastless<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> wordt uitg<strong>en</strong>odigd bij symposia <strong>en</strong><br />
debatt<strong>en</strong>. <strong>De</strong> context waarin dit plaatsvindt<br />
is meestal cultureel van aard zoals cultureel<br />
erfgoed, community art, volkscultuur <strong>en</strong><br />
kunst<strong>op</strong>leiding<strong>en</strong>. Ook de uitvaartbranche<br />
weet haar te vind<strong>en</strong> bij bijvoorbeeld jubileumviering<strong>en</strong>.<br />
En ze heeft zelfs e<strong>en</strong> aantal<br />
maal <strong>op</strong> het altaar in de kerk gestaan. Ook is<br />
er al over Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> gepreekt door de<br />
pastoor.<br />
Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> staat ook <strong>op</strong> uitvaartbeurz<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> er zijn overzichtsexposities met vooral<br />
foto- <strong>en</strong> videomateriaal. En… bij de pres<strong>en</strong>tatie<br />
van dit boek komt er de eerste Allerziel<strong>en</strong>
Uitreiking Yard<strong>en</strong> Prijs in Schag<strong>en</strong>, 2008. Aandacht in landelijke pers. Officiële <strong>op</strong><strong>en</strong>ing, Zorgvlied, 2007.<br />
<strong>Alom</strong>markt waarin kunstvorm<strong>en</strong> van de afge-<br />
l<strong>op</strong><strong>en</strong> vijf jaar word<strong>en</strong> gepres<strong>en</strong>teerd.<br />
3 Prijs<br />
In 2008 ontving Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> de Yard<strong>en</strong><br />
Prijs. E<strong>en</strong> bedrag van 25.000 euro voor ge-<br />
realiseerde vernieuw<strong>en</strong>de <strong>en</strong> grootschalige<br />
initiatiev<strong>en</strong> <strong>op</strong> het gebied van lev<strong>en</strong>seinde <strong>en</strong><br />
uitvaart. Uit het juryrapport: E<strong>en</strong> waardevol<br />
project. Hoewel ‘Allerziel<strong>en</strong>’ e<strong>en</strong> traditioneel<br />
lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke associatie kan <strong>op</strong>-<br />
roep<strong>en</strong>, is het e<strong>en</strong> uitnodig<strong>en</strong>de manier om<br />
oude tradities <strong>en</strong> rouwrituel<strong>en</strong> in te pass<strong>en</strong><br />
in ons moderne lev<strong>en</strong>, ongeacht de geloofs-<br />
overtuiging. <strong>De</strong> behoefte aan herd<strong>en</strong>king<br />
is groot. Met dit project snijdt het mes aan<br />
twee kant<strong>en</strong>; persoonlijk leed wordt erdoor<br />
verzacht <strong>en</strong> daarmee wordt verliesverwerking<br />
gestimuleerd. Anderzijds draagt het bij aan<br />
het doorbrek<strong>en</strong> van het taboe dat nog altijd<br />
om ‘de dood’ hangt. 3 Jury: Jacobine Geel (theologe, tele-<br />
visiepres<strong>en</strong>tatrice <strong>en</strong> columniste); Manu Keirse (directeur Academisch<br />
Ziek<strong>en</strong>huis Leuv<strong>en</strong>); Frits Scholt<strong>en</strong> (S<strong>en</strong>ior Curator of Sculpture van<br />
het Rijksmuseum).<br />
3 Radio <strong>en</strong> TV<br />
Veel m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> van tv.<br />
Het is neg<strong>en</strong> keer in televisieprogramma´s<br />
aan de orde geweest (bijna twee uur). Hier-<br />
van was het vijf keer uitgebreid in landelijk<br />
bek<strong>en</strong>de programma’s zoals E<strong>en</strong> Vandaag, <strong>De</strong><br />
Wandeling van de KRO <strong>en</strong> Lux van de IKON.<br />
Zev<strong>en</strong> radi<strong>op</strong>rogramma’s hebb<strong>en</strong> ruim drie<br />
uur gevuld met Allerziel<strong>en</strong>. Programma’s als<br />
Plein Publiek van de NCRV, <strong>De</strong> Avond<strong>en</strong> van<br />
de VPRO <strong>en</strong> Kruispunt van de KRO. <strong>De</strong> laatste<br />
A L L E R Z I E L E N A L O M A R C H I E F<br />
9<br />
maakte e<strong>en</strong> liveuitz<strong>en</strong>ding vanuit Santpoort.<br />
<strong>De</strong> klank<strong>en</strong> <strong>en</strong> de emoties van de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
bracht<strong>en</strong> het voor de luisteraars heel dichtbij.<br />
3 Geschrev<strong>en</strong> pers<br />
<strong>De</strong> krant<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>op</strong> landelijk, regionaal <strong>en</strong><br />
lokaal niveau veel aandacht aan Allerziel<strong>en</strong><br />
<strong>Alom</strong> besteed. Alle<strong>en</strong> de Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong>-<br />
uitvoering<strong>en</strong> onder regie van Ida van der Lee<br />
tell<strong>en</strong> we hiervoor mee.<br />
In algem<strong>en</strong>e artikel<strong>en</strong> over bijvoorbeeld<br />
verander<strong>en</strong>de rituel<strong>en</strong> rondom sterv<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
dood wordt Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> altijd als nieuwe<br />
ontwikkeling g<strong>en</strong>oemd.<br />
Veerti<strong>en</strong> keer schreef de landelijke pers over<br />
het project met als t<strong>op</strong>per e<strong>en</strong> artikel met<br />
e<strong>en</strong> grote foto <strong>op</strong> de voorpagina van NRC<br />
Handelsblad. Diezelfde dag stond het ook <strong>op</strong>
de voorpagina van Het Parool. <strong>De</strong> regionale<br />
pers schreef 2 keer <strong>en</strong> de lokale pers 52<br />
keer over Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong>. 7% hiervan was<br />
publiciteit vooraf. Dat is belangrijk om inwoners<br />
aan het idee te lat<strong>en</strong> w<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> h<strong>en</strong> er<br />
k<strong>en</strong>nis mee te lat<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>.<br />
3 Vakblad<strong>en</strong><br />
Vakblad<strong>en</strong> gelieerd aan de uitvaartbranche,<br />
zingeving <strong>en</strong> religie houd<strong>en</strong> erg van Allerziel<strong>en</strong><br />
<strong>Alom</strong>. Van de 5 artikel<strong>en</strong> is de helft in<br />
dergelijke blad<strong>en</strong> versch<strong>en</strong><strong>en</strong>. Wat <strong>op</strong>valt is<br />
dat Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> altijd gezi<strong>en</strong> wordt als<br />
rouwverwerking, terwijl het toch echt breder<br />
is. Kunst <strong>en</strong> cultuur lat<strong>en</strong> Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong><br />
vaak links ligg<strong>en</strong>. Ze wet<strong>en</strong> in het algeme<strong>en</strong><br />
meestal niet goed raad met community art <strong>en</strong><br />
al helemaal niet als het gaat om de thema’s<br />
als rituel<strong>en</strong> <strong>en</strong> de dood. Toch komt daar al<br />
langzaam verandering in.<br />
3 Publicaties<br />
Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> wordt gevolgd door verschill<strong>en</strong>de<br />
wet<strong>en</strong>schappers. <strong>De</strong> Radboud Universiteit<br />
Nijmeg<strong>en</strong> doet vanuit het C<strong>en</strong>tre for<br />
Thanatology van de Faculteit der Religiewet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />
o.l.v. prof. Eric V<strong>en</strong>brux onderzoek<br />
naar de nieuwe ritualisering<strong>en</strong> van de<br />
dood die zijn voortgekom<strong>en</strong> uit het Allerziel<strong>en</strong><br />
<strong>Alom</strong>initiatief.<br />
Dit onderzoek leidde tot e<strong>en</strong> aantal artikel<strong>en</strong><br />
van Thomas Quartier, Eric V<strong>en</strong>brux, Erik de<br />
Maaker, Meike Heessels, Joanna Wojtkowiak<br />
<strong>en</strong> William Arfman (in wissel<strong>en</strong>de sam<strong>en</strong>stelling)<br />
1. In het Jaarboek voor liturgieonderzoek uit<br />
2008 staat e<strong>en</strong> artikel van 22 pagina’s, ´Kreatieves<br />
Tot<strong>en</strong>ged<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Rituelle Erinnerungsräume<br />
in einem niederländisch<strong>en</strong> Kunstprojekt´. 3<br />
2008, Instituut voor religiewet<strong>en</strong>schap Groning<strong>en</strong>, ISSN: 0924-042X.<br />
2. God <strong>en</strong> Kunst, e<strong>en</strong> rijk geïllustreerd <strong>en</strong> mooi<br />
vormgegev<strong>en</strong> boek van 19 pagina’s over het<br />
verdwijn<strong>en</strong> <strong>en</strong> het verschijn<strong>en</strong> van het religieuze<br />
in de kunst, onder redactie van filosoof<br />
Philip Verdult. Het 1 pagina’s tell<strong>en</strong>de hoofdstuk<br />
‘Kunst als religie’ gaat over Allerziel<strong>en</strong><br />
Al<strong>licht</strong>. 3 2009. Uitgeverij Lannoo, ISBN 978 90 209 8282 4.<br />
3. <strong>De</strong> dood leeft! D<strong>en</strong>k<strong>en</strong> over na de dood <strong>en</strong><br />
ons lev<strong>en</strong> vóór de dood. Paperback van 22<br />
pagina’s met theologische, filosofische <strong>en</strong><br />
religiewet<strong>en</strong>schappelijke beschouwing<strong>en</strong> over<br />
de dood. Het hoofdstuk over Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong><br />
heet ‘Het Nieuwe Allerziel<strong>en</strong>. Buit<strong>en</strong>kerkelijke<br />
dod<strong>en</strong>herd<strong>en</strong>king <strong>en</strong> religiositeit’ <strong>en</strong> beslaat 1<br />
pagina’s. 3 2010, Uitgeverij Kok, ISBN 978 90 435 1769 0.<br />
4. Tev<strong>en</strong>s is er e<strong>en</strong> scriptie geschrev<strong>en</strong> waarin<br />
Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> wordt behandeld:<br />
Analysing Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong>. Material Culture<br />
in an Emerging Rite. William Arfman. 3 2010,<br />
Sidestone Press, in druk.<br />
94 A L L E R Z I E L E N A L O M A R C H I E F<br />
3 Overige publicaties<br />
1. Herinnering aan alle ziel<strong>en</strong>. Nieuwe rituel<strong>en</strong><br />
om de dod<strong>en</strong> te herd<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, Berber Bijma,<br />
cultureel antr<strong>op</strong>oloog. Zij wijdt pagina’s aan<br />
Allerziel<strong>en</strong> Al<strong>licht</strong>. 3 2007, Uitgeverij Meinema, ISBN 978<br />
90 211 4165 7.<br />
2. Ziel, Allerziel<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> rijk geïllustreerde<br />
publicatie met de verslaglegging <strong>en</strong> beschouwing<strong>en</strong><br />
over de Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong>viering<strong>en</strong><br />
in Brabant, te wet<strong>en</strong> Berg<strong>en</strong> <strong>op</strong> Zoom <strong>en</strong><br />
Biez<strong>en</strong>mortel. 3 2010, CBK ‘s-Hertog<strong>en</strong>bosch <strong>en</strong> CBK<br />
West-Brabant; in <strong>op</strong>dracht van Schatt<strong>en</strong> van Brabant <strong>en</strong> Provincie<br />
Noord-Brabant; formaat 34 x 23 cm, <strong>op</strong>lage: 500, 48 pagina’s.<br />
3. In 2009 heeft de Stichting Kerkhof Overweersepolderdijk<br />
Purmer<strong>en</strong>d ter geleg<strong>en</strong>heid<br />
van de voltooiing van de restauratiewerkzaamhed<strong>en</strong><br />
<strong>op</strong> de <strong>begraafplaats</strong> e<strong>en</strong> bundel<br />
uitgegev<strong>en</strong> met daarin alle tek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> die<br />
Pietsjanke Fokkema maakte van alle grav<strong>en</strong><br />
als onderdeel van Allerziel<strong>en</strong> <strong>Alom</strong> 2007.