download pdf-file - Historische Vereniging Maassluis
download pdf-file - Historische Vereniging Maassluis
download pdf-file - Historische Vereniging Maassluis
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Eersame, Vroome, Discreete Schout, Burgemeesteren en Schepenen van<br />
Maassluys.<br />
Alsoo wij van de Schoutsplaatse tot Maassluys vacerende door het overlijden<br />
van de Heer Daniël Vollevens weder hebben gedisponeert, ende daartoe<br />
aangestelt de Heer Samuël Prijn Jz., soo hebben wij Ulieden daarvan kennisse<br />
willen geeven, hopende, en Ulieden Recommanderende met den selve in goede<br />
vrindschap en Eenigheyt te leven, en met hem te Concurreeren in alles wat tot<br />
beste en welstand van onze plaatse van Maassluys sal konnen dienen.<br />
Met deze briefregels kondigt Ulieden genegene vrindinne Anna Arnoldina<br />
van Boetzelaer, Douairière van Pieter Baron van Wassenaer, Heere van<br />
Starrenburg, Vrouwe van Maasland en Maaslandsluys de installatie aan op 11<br />
juni 1763 van de nieuwe schout van <strong>Maassluis</strong> Samuël Prijn.<br />
Maaslandsluys, dat sinds het einde van de 16e eeuw uitgegroeid was tot een<br />
vrij aanzienlijk dorp, gaat in het midden van de 18e eeuw door voor het<br />
grootste, fraaiste en welvarendste dorp van Zuid-Holland en wordt door de<br />
dichter Arnold Hoogvliet zelfs Der dorpen koning genoemd. Voor Schout<br />
Prijn zal het die eerste jaren na zijn benoeming in 1763 dan ook niet zwaar<br />
zijn gevallen in goede vriendschap en eenheid met de <strong>Maassluis</strong>e bevolking,<br />
die dan zo’n 5600 zielen telt, te leven. Begin jaren zeventig wordt het<br />
allemaal wat minder rustig. Wat is er aan de hand? Net als in andere delen van<br />
het land komt de dreiging van een deplorabele economie in zicht: de<br />
achteruitgang ten opzichte van het begin van de eeuw laat zich ook in<br />
Maaslandsluys meer en meer gelden.<br />
In dit Maaslandsluys, heeft de Regeering (Schout, Burgemeesters en<br />
Schepenen) in haar vergadering van 28 mei 1774 een belangrijk stuk ter<br />
bespreking: een proclamatie van de Staten-Generaal van 1 oktober 1773<br />
waarin de Hoogmogende Heren hun mening herhalen over de alleszins<br />
gebrekkige en verouderde rijmpsalmen. Zij gelasten dat de gekozen nieuwe<br />
berijming zo spoedig mogelijk wordt ingevoerd. De hoge kerkelijke<br />
autoriteiten zijn dezelfde mening toegedaan en ook in Maaslandsluys komen<br />
de besprekingen over de invoering op gang. De Regeering stelt voor om met<br />
een commissie uit de Kerkenraad en de kerkmeesters te gaan praten over de<br />
manier waarop de invoering van de nieuwe Psalmberijming het beste kan<br />
plaatsvinden.<br />
42<br />
HETE HOOFDEN, KOUDE HARTEN
So is het dat Schout, Burgemeesteren en Scheepenen composerende de Weth<br />
(= Regeering) van Maassluys mitsgaders den Weleerwaarden Kerkenraadt en<br />
Kerkmeesteren te deeser plaatse met den anderen overwogen hebben, op wat<br />
wijse hetselve alhier met de beste ordre en meeste stigting zijn beslag krijgen,<br />
goed gevonden hebben dese publicatie van de Predikstoelen alhier te doen en<br />
de Gemeente te versoeken, dat deselve sig soms mogelijk van het selve nieuw<br />
verbeterde psalmgesang voorsien sullende soo ver gen(oemd). Collegien<br />
betreft, alles in het werk gesteld worden omme daarmede ten spoedigsten<br />
klaar te zijn en wel sodanig, dat het gen. Collegien niet onaangenaam sal zijn<br />
ingevalle de Gemeente het haare meede contribueeren, omme in de Maand<br />
Augustus alhier te kunnen invoeren ’tgen. nieuwe psalmgesang, terwijl de<br />
precise tijd egter nader aan de gemeente sal worden bekend gemaakt.<br />
Zondag 4 september 1774<br />
Op aandrang van de Ambachtsvrouwe vaardigt de Regeering een resolutie<br />
uit dat op zondag 4 september 1774 de Nieuwe Psalmberijming in de kerk<br />
moet worden ingevoerd. Het zal niet zijn meegevallen voor de Maassluizers<br />
uit die tijd: een tikkeltje behoudend als ze zijn vooral als het over nieuwe<br />
dingen gaat. Maar… enkele kerkgangers zingen, al is het niet zo van harte,<br />
de nieuwe berijming mee en anderen zingen wel, maar zingen de psalmen<br />
van Datheen (zie artikel van Geb van Doornik). Ze hebben trouwens geen<br />
boekjes met nieuwe psalmen en hebben ook geen zin die te kopen. Vooral<br />
niet op bevel! Maar goed, ondanks enig gemor volgt er geen openlijke aanval<br />
tegen de invoering, zoals in het Zeeuwse Sint-Laurens. Daar heeft dominee<br />
Everhardus Kampmeijer de nieuwe berijming op 29 juni 1774 ingevoerd. De<br />
gewone voorzanger is afwezig en zijn plaatsvervanger waagt het de<br />
opgegeven psalm voor te lezen naar de berijming van Datheen en daarna ook<br />
voor te zingen. Grote consternatie in de kerk! ’s Middags is het nog niet<br />
rustig. Een Datheen-liefhebber heeft een boek met nieuwe psalmen open op<br />
de trappen van de preekstoel gelegd. De dominee moet er bij het beklimmen<br />
van de kansel dus op trappen: dát zijn de nieuwe psalmen volgens hem<br />
waard! Ook andere oude-psalmzingers vermaken zich erover bij de gedachte<br />
dat dominee de nieuwe psalmen zal vertrappen. Maar de dominee is ook niet<br />
gek en stapt er gewoon overheen. Nee, in <strong>Maassluis</strong> doen ze zulke dingen<br />
niet. Men zingt zo goed en kwaad als het gaat de nieuwe berijming mee,<br />
maar het moet niet te gek worden: wél op de oude wijs, heel langzaam, met<br />
veel uithalen en alle regels in elkaar overvloeiend. Was het daarbij maar<br />
gebleven...<br />
43
Ritmisch zingen?<br />
Misschien had de invoering van de nieuwe psalmberijming nooit zo’n grote<br />
beroering gegeven, als het bij de berijming gebleven was. Maar er komt iets<br />
bij wat voor velen weerzinwekkend is. De Kerkenraad wil overgaan tot het<br />
zingen op een Verkorte Wijze om hierdoor het langzame en gerekte zingen te<br />
vervangen. Hoewel bij de aanvang van de Reformatie in Genève het ritmisch<br />
zingen in gebruik is – en het zingen als vanzelf een bepaald ritme vereist –<br />
zijn vele Maassluizers er niet van gediend om onder overheidsdwang in Gods<br />
kerk ritmisch te zingen. En is het niet zo, dat je in dit langzame, statige<br />
psalmzingen je ziel kan leggen: piëtisch vroom, smeltend in je eigen galmen<br />
en uithalen? Maar ook, zij het minder devoot, zoals dominee Aegidius<br />
Francken het tijdens een preek in de Groote Kerk in 1732 het zingen van het<br />
kerkvolk al eens omschreef als z’n kunst in het zingen aan anderen toonen,<br />
meer acht gevend op de vallen en toonen en hoe zij het beste hun stem zouden<br />
buigen niet alsof God zogt te Looven. Maar als of men om den hoogsten prijs<br />
zong. Nee, het is allerminst rustig in de <strong>Maassluis</strong>e kerken.<br />
En dan ligt er ook nog dat adres, die niet-ondertekende open brief, aan den<br />
Eerwaarden Kerkenraad der Gereformeerde Gemeente alsmeede aan<br />
Kerkmeesteren te Maassluys waarin de anonieme opstellers aangeven<br />
waarom huns inziens niet tot invoering moet worden besloten:<br />
1e De pogingen tot invoering veroorzaken ongenoegen en ontstichting.<br />
2e Velen zijn ongezind om van de gebruikelijke wijze van zingen af te gaan.<br />
3e Ze weten niet, dat de overheid hiertoe order heeft gegeven.<br />
4e Ze geloven niet dat de kerkeraad hiertoe het recht heeft.<br />
5e Het is voor velen onmogelijk de nieuwe zangwijze aan te leren.<br />
6e Bij terugkomst der ’Zeevaarende Persoonen’ wordt hevige tegenstand<br />
geducht.<br />
7e Er zijn geen redenen aanwezig om het bestaande gezang te wijzigen,<br />
al is dit geschied in enkele gemeenten, bij welke meer ’inclinatie’<br />
(= welwillendheid) is.<br />
8e De invoering zal nadelige gevolgen hebben voor de Diaconie, omdat velen<br />
in andere gemeenten ter kerk zullen gaan.<br />
De schrijvers van dit adres blijken een voorzeggende geest te hebben.<br />
Oorzaak van alle ellende<br />
Velen zeggen dat de invoering van de korte zang de oorzaak van alle ellende<br />
is.<br />
44
Dat denkt ook Josua van Iperen, predikant te Veere en lid van de commissie<br />
die van (stadhouder) Prins Willem V opdracht kreeg om een nieuw<br />
Psalmboek samen te stellen. Dominee Van Iperen heeft zijn bevindingen over<br />
het <strong>Maassluis</strong>e psalmenoproer uitvoerig opgeschreven in de Kerkelijke<br />
Historie van het Psalmgezang der Christenen uit 1778. De aanhef van zijn<br />
verslag over die toestand liegt er niet om:<br />
De bewegingen, die in andere plaatsen over de veranderingen in den<br />
zingtrant plaats hadden, komen in geene de minste aanmerking, of zijn<br />
enigszins gelijk te stellen met den geweldigen opstand, die er te<br />
Maaslandsluys wegens het invoeren van den korten zingtrant uitgebarsten en<br />
nog ternauwernood gedempt is . . .<br />
Fraay en stigtelijk<br />
Begin mei 1775 horen Kerkenraad en Kerkmeesters dat er in Rotterdam,<br />
behalve de nieuwe berijming, ook een nieuwe manier van zingen is<br />
ingevoerd, die byzonder fraay en stigtelijk wordt genoemd. Daar willen we<br />
meer van weten, moeten ze gedacht hebben en omdat aan de fraaiheid en<br />
stichtelijkheid van het <strong>Maassluis</strong>e kerkpubliek wel wat op aan te merken valt<br />
en daarin enige verbetering meegenomen is, begeeft zich op zondagmorgen<br />
14 mei 1775 een illuster gezelschap naar de kerk in Rotterdam om zich daar<br />
op de hoogte te stellen van de nieuwe zangtrant. Het zijn de predikant van de<br />
Groote Kerk Daniël van Sprang, de ouderling Nicolaas Daniël de Hoest, heer<br />
van Holy, de diaken Sonneveld, de kerkmeesters Bartholomeus Van Dorp, Jan<br />
Schim en Dirk Kooy, de organist van de Groote Kerk Jan Hendrik<br />
Bruyninkhuyzen en de voorzanger van de Kleine Kerk Bartholomeus<br />
Ouboter. De heren komen enthousiast thuis; het is hun uitstekend bevallen en<br />
ze zeggen met veel genoegen de nieuwe zangwijze gehoord te hebben. Ze<br />
struikelen over hun woorden waarmee ze het verschil tussen de oude en de<br />
nieuwe zangwijze duidelijk proberen te maken. Ze zeggen dat als de nieuwe<br />
zangwijze wordt ingevoerd de woorden niet meer sleepende en draaijende,<br />
maar ras afgebroken worden gezongen; dat voordat het gezang begint het<br />
orgel eerst een kort praeludium of aanslag maakt en bij het eindigen van<br />
iedere regel een kleine rusting plaats heeft, gedurende welke rusting het orgel<br />
weder door een zacht movement of tussenspel de gemeente tot de volgende<br />
regel overbrengt.<br />
Kerkenraad en Kerkmeesters hebben daarom geen bezwaar om naar het<br />
voorbeeld van Rotterdam de eerste stappen te zetten tot het verkorten en<br />
verbeteren van de zingtrant. Maar heeft de Regeering daar niets over te<br />
45
zeggen? De Kerkenraad denkt van niet, want de kerk mag dan wel een<br />
Staatskerk zijn, ook in Rotterdam heeft men slechts de Heeren Kerkmeesteren<br />
erover aangesproken en daarom kan dat op die manier ook wel worden<br />
uitgevoerd in Maaslandsluys. Die mening valt bij velen echter in het<br />
verkeerde keelgat. Wie denken die Kerkbestuurders wel wie ze zijn?<br />
Havenkom van <strong>Maassluis</strong> met de vele vissersschepen en Groote Kerk.<br />
(Foto: Collectie T. Mastenbroek)<br />
Uit de maat zingen<br />
Hoe dan ook, het besluit wordt genomen om in <strong>Maassluis</strong> op de nieuwe<br />
manier te gaan zingen. Ergens is men toch wel bang dat er een addertje in het<br />
gras zit en dat de Maassluizers en dan vooral de <strong>Maassluis</strong>e visserlui zich toch<br />
niet zo gemakkelijk laten overhalen de oude zangtrant zomaar over boord te<br />
zetten. Die visserlui van <strong>Maassluis</strong> zijn nou niet bepaald erg volgzame<br />
heerschappen, dát had de geschiedenis allang al bewezen. Voorzichtigheid is<br />
46
dus geboden en het is daarom het beste met de invoering te beginnen als de<br />
meeste zeelieden op zee en dus ook de kerken het ledigst zijn. En om een<br />
chaos te voorkomen wordt aan voorzanger Ouboter en aan de schoolmeester<br />
gevraagd om kosteloos onderwijs in het zingen te geven.<br />
Besloten wordt een gezelschap van liefhebbers van de zangkunst bijeen te<br />
brengen, dat alvast kan gaan oefenen in de nieuwe manier van zingen voordat<br />
die officieel wordt ingevoerd. Als dit gezelschap dan voldoende maatvast<br />
heeft leren zingen en er geen gevaar is dat de tegenstanders hen uit de maat<br />
zouden zingen, dan kan de gehele kerkelijke gemeente gemakkelijk op de<br />
nieuwe manier meezingen! Dát hadden ze gedacht, die handige<br />
kerkbestuurders van 1775! Ze hebben buiten de waard, in dit geval buiten de<br />
kelen van de <strong>Maassluis</strong>e vissers gerekend. Die blijken zo krachtig te zijn, dat<br />
zelfs het orgel het ertegen moet afleggen.<br />
In pais en vree<br />
Het voorbereidend zangonderwijs begint in mei 1775 in de Groote Kerk, met<br />
open deuren, vier dagen per week, ’s avonds van zeven tot acht uur en zes<br />
weken lang. Er zijn nogal wat mensen die de kerk binnenlopen om te luisteren<br />
en om mee te zingen. Het plan lijkt dus te slagen en in pais en vree te<br />
verlopen. Het Kerkbestuur durft al snel de stap te wagen de nieuwe kortere<br />
zangwijze in te voeren. Op zondag 25 juni 1775 is het zover. Dominee Daniël<br />
van Sprang houdt een toepasselijke preek over Colossenzen 3:16: Leert en<br />
vermaant elkander met psalmen en lofzangen en geestelijke liederen,<br />
zingende de Heere met aangenaamheid in uw hart. En het lukt: in deze dienst<br />
wordt zonder noemenswaardige incidenten voor het eerst niet langer<br />
sleepende en draayende gezongen, maar ras afgebroken. Iedereen is<br />
opgelucht, deze dienst is rustig verlopen.<br />
Nee, dan in Westkapelle op Walcheren. Daar had men zo’n drie maanden<br />
eerder besloten de nieuwe zangwijze in te voeren: vanaf zondag 17 maart.<br />
Maar voorzanger Krijger met enkele notabelen konden zo vlug zingen als ze<br />
wilden, de meeste kerkgangers hielden zich aan de oude woorden en aan de<br />
oude slepende wijs. Als teken dat hij klaar was zette de voorzanger zijn hoed<br />
op, zodat de dominee met zijn preek kon beginnen (vroeger luisterden<br />
ouderwetse mannen met gedekten hoofde naar de preek, alleen onder het<br />
zingen en bidden werd de hoed afgezet). Maar de voorzanger kon dan wel<br />
klaar zijn, de dominee kon niet beginnen eer de langzame zangers hun vers<br />
hadden uitgezongen en dat duurde wel even!<br />
47
Smaadschriften<br />
Overigens hebben de tegenstanders in Maaslandsluys niet stilgezeten. Vooral<br />
veel werknemers van de scheepswerf van Leendert Steur (diaken én schepen)<br />
maken de nieuwe zangwijze voor Paaps en Luthers uit en het zal de vissers<br />
als vloeken in de oren klinken. Ze sturen krullenjongen Gideon van der Kraan<br />
op 27 juni op pad, dus twee dagen na de zondag van de invoering, om de<br />
scheldkanonnades rond te bazuinen. Hij kan dan gelijk ook even een<br />
smaadschrift onder de deur schuiven van Willem van der Jagt, Contrarolleur<br />
der Convoyen en Licenten en bij dominee Van Sprang. Ze houden deze<br />
mannen voor de uitvinders en doordrijvers van den Dans- en Comediezang.<br />
Het gemeen zal u wel krijgen, dreigen ze in het smaadschrift, dat ze ook in de<br />
kerkenzakjes stoppen, maar daar trekt men zich weinig van aan.<br />
Twee maanden later, tijdens een kerkdienst in de Groote Kerk op zondag 27<br />
augustus, saboteren een visser, een kuiper en een straatwerker de kerkdienst<br />
door zich tussen het zingen door te gedragen als schapen, en luidkeels te<br />
blaten. In die tijd worden ook op woensdagen kerkdiensten gehouden en iets<br />
dergelijks gebeurt drie dagen later op woensdag 30 augustus, maar dan in de<br />
Kleine Kerk. In de dienst zet voorzanger Bartholomeus Ouboter (de Kleine<br />
Kerk heeft geen orgel) de nieuwe zangwijze in. Dat is niet naar de zin van een<br />
groepje vrouwen en vissers, die Ouboter meteen al bij het voorgezang al<br />
bulderend en tierend van de wijs proberen te brengen. Dat lukt ze niet,<br />
Ouboter is met zijn krachtige stem niet van de wijs te brengen, maar dat<br />
maakt de tegenstanders zó kwaad dat ze ook na de voorzang doorgaan met<br />
schreeuwen en schelden. De overige kerkgangers vinden het verschrikkelijk<br />
en ook dominee Kornelis van Waenen weet er geen raad mee. Hij is zo van<br />
streek dat hij niet meer in staat is om te preken, breekt de dienst dan ook af<br />
en vraagt de mensen naar huis te gaan. Twee dagen later, op 1 september gaat<br />
het wat beter, maar dat komt omdat de Baljuw van Delfland met zijn dienders<br />
in de kerk aanwezig is. Een oud-Koopvaardijschipper trekt zich van die<br />
aanwezigheid niets aan en blijft, extra luid en lijzig, tussen de regels door<br />
zingen.<br />
Het blijft ook de week daarop heel onrustig. Eigenlijk gaat het van kwaad tot<br />
erger. De voorstanders van de oude manier van zingen sturen keer op keer de<br />
boel in de war, maar de korte zangers laten het er ook niet bij zitten. Dan weer<br />
heeft de ene, dan weer de andere partij de overhand, al naar de geaardheid van<br />
de kerkbezoekers. De lange zangers komen meestal bijeen in de Kleine Kerk.<br />
48
Zoals gezegd is daar geen orgel en ze denken dat ze de anderen, de<br />
voorzanger incluis, gemakkelijk kunnen overschreeuwen, maar in de Groote<br />
Kerk laten ze zich ook niet onbetuigd. Daar staat op zondag 3 september een<br />
bende kuipers en scheepstimmerlieden voor het koor te schreeuwen. En<br />
tijdens een dienst op vrijdag 8 september van dominee Van Sprang leunt een<br />
oude visserman op zijn gemak tegen het koorhek en zingt in z’n eentje een<br />
paar psalmverzen van Datheen, natuurlijk op de oude wijs.<br />
Kleine Kerk 1598 (toren 1612), kopie van een tekening door A. van der Leeuw<br />
1833. (Foto: H. Tulp, Collectie archief Hervormde Gemeente <strong>Maassluis</strong>)<br />
Na de dienst, tijdens het uitspreken van de zegen, barst er een waar spektakel<br />
los: een bende vissers, vrouwen en andere relschoppers loopt krijsend door de<br />
kerk. Organist Jan Hendrik Bruyninkhuyzen doet vreselijk z’n best om door<br />
gebruik van de zwaarste orgeltonen het lawaai te overstemmen, maar dat lukt<br />
49
hem met geen mogelijkheid. Na de dienst gaat de herrie op straat door. De<br />
onenigheden en baldadigheden nemen hand over hand toe en opnieuw moet<br />
de Baljuw van Delft eraan te pas komen om de orde te herstellen.<br />
Robbert van Nijn en Leendert Verschoor, raddraaiers van het eerste uur en<br />
voorstanders van de oude wijze, de lange zang, zetten intussen alles in het<br />
werk de nieuwlichterij weg te krijgen. Zij stellen drie smeekschriften van<br />
gelijke inhoud op om de nieuwe zang weer af te schaffen. De smeekschriften<br />
zijn gericht aan de Ambachtsvrouwe van Maaslandsluys Anna Arnoldina van<br />
Boetzelaar, aan de Regeering van Maaslandsluys en aan de Kerkenraad en<br />
Kerkmeesters. Het exemplaar in de Waag (een openbaar gebouw dat in de<br />
Wagenstraat stond) wordt door eenenveertig personen ondertekend.<br />
De liefhebbers van de<br />
nieuwe zangtoon verliezen,<br />
ondanks alle tegenstand, de<br />
moed niet. Zij huren een<br />
leeg huis in de Nieuwstraat<br />
en richten er een zanggezelschap<br />
op onder leiding<br />
van voorzanger Ouboter.<br />
Woensdag 20 september<br />
begint Ouboter met zijn<br />
nieuwe zanglessen, maar<br />
ver komt hij niet, want<br />
enkele jonge vissers, pas<br />
uit zee terug, lopen samen<br />
met ander gespuis naar het<br />
repetitielokaal en dreigen<br />
het pand onderuit te halen<br />
en Ouboter in het water te<br />
smijten. Gelukkig is<br />
Kornelis Langerak, schilder<br />
en glazenmaker, in de<br />
buurt. Hij weet door zijn<br />
tijdige en bedaarde aanpak<br />
de heethoofden te<br />
kalmeren.<br />
50<br />
1732 Kopergravure van het Garrels-orgel<br />
vervaardigd door F. Van Bleyswyck 1732<br />
(Foto: Koninklijke Bibliotheek ’s-Gravenhage)
Een boze organist<br />
De stichtelijkheid die het Kerkbestuur voor ogen had gestaan bij het invoeren<br />
van de nieuwe manier van zingen is ver te zoeken; de gemoederen raken hoe<br />
langer hoe meer verhit. Het conflict dreigt geheel uit de hand te lopen, want<br />
twee dagen later, op vrijdag 22 september, stuift een groep vissers, jongens en<br />
vrouwen, dit keer aangevoerd door Kaat Persoons - Kaat de Frans wordt ze<br />
ook wel genoemd - al schreeuwend en joelend de Groote Kerk in, waar<br />
dominee Van Sprang bezig is met zijn voorbereidingspreek voor de komende<br />
zondag. Hij krijgt alle mogelijke verwensingen naar z’n hoofd geslingerd en<br />
ook organist Jan Hendrik Bruyninkhuyzen krijgt te horen dat, als er<br />
aanstaande zondag geen verandering in de zangtrant komt, het orgel omver<br />
zal worden gehaald en de pijpen er uit zullen worden gebroken.<br />
Bruyninkhuyzen doet z’n uiterste best, maar ziet nauwelijks kans de<br />
gemeente weer in het gareel te krijgen. De Ambachtsvrouwe van<br />
Maaslandsluys gaat zich er ook mee bemoeien: Het is ook de schuld van de<br />
organist zegt ze en ze vindt dat hij veel langzamer speelt dan vroeger en stuurt<br />
Schout Samuel Prijn op Bruyninkhuyzen af. Die verontschuldigt zich en zegt,<br />
dat hij er ook niets aan kan doen; als hij niet wat langzamer speelt dan raakt<br />
hij helemaal uit de maat met het zingende kerkvolk. Niks mee te maken, vindt<br />
de Schout en eist van de organist de verzekering dat het niet meer zal<br />
gebeuren. Bruyninkhuyzen wordt witheet en zegt tegen de Schout: Ik ben een<br />
goed inwoonder van Maaslandsluys en heb als zoodanig veel veneratie (=<br />
eerbied) voor de Ambachtsvrouwe, maar ik neem, wat mijn beroep betreft,<br />
alleen orders aan dan die welke mij gegeven worden door de kerkmeesteren<br />
die mij hebben aangesteld. Daar kan de Schout het mee doen en<br />
Bruyninkhuyzen gaat voor alle zekerheid naar de kerkmeesters om te<br />
vertellen, wat hem nu weer overkomen is. Die vinden op hun beurt, dat het<br />
niet op de weg van de Schout ligt zulke zaken met de organist te overleggen:<br />
de Schout had bij hen moeten komen. De organist is bij hen in dienst en ze<br />
geven Bruyninkhuyzen opdracht om precies in hetzelfde tempo te spelen als<br />
vóór de invoering van de nieuwe zangtrant. Zo gebeurt het dat op zondag 24<br />
september 1775 de oude wijs weer wordt gezongen, even langdradig,<br />
langgerekt en sleepende en draayende als voorheen.<br />
Overwinning dus voor de lange zangers: de oude manier van zingen is in ere<br />
hersteld, maar als het Kerkbestuur al hoopte dat hiermee de rust weer is<br />
teruggekeerd, dan is dat een misrekening. Hoewel het tot de zomer van 1776<br />
vrij rustig blijft, de korte zangers zijn tegen het zere been geschopt en het<br />
wordt tijd dat er ook eens naar hen wordt geluisterd.<br />
51
En zo gaan metselaar Ary Luyendijk, horlogemaker Pieter van der Stolk en<br />
blik- en koperslager Maarten van Bommel naar de vergadering van het<br />
Kerkbestuur. De heren nemen geen blad voor de mond. Het is geen manier<br />
van doen om uit angst voor de lange zangers de korte manier van zingen dan<br />
maar af te schaffen. Weten de heren wel dat ook zij in Maaslandsluys veel<br />
aanhangers hebben? En ze dreigen: als de lange zang blijft gehandhaafd, nou,<br />
dan kunnen zij er niets aan doen als ze de korte zangers niet meer in bedwang<br />
kunnen houden en dan moet het kerkbestuur zelf maar zien wat ervan komt...<br />
De Kerkenraad stuurt dominee Van Sprang, ouderling Alexander van Yperen<br />
en diaken Dirk van der Leeuw naar de Schout en namens de Kerkmeesters<br />
vragen later ook Jan Schim en Dirk Kooy belet. Schout Pieter Schim, die<br />
Samuël Prijn inmiddels is opgevolgd, doet verslag aan de Regeering en die<br />
machtigt op haar beurt burgemeester Cornelis Swanenburg en schepen Jacob<br />
van der Lely om met afgevaardigden van het Kerkbestuur in onderhandeling<br />
te treden en te zoeken naar een oplossing die beide partijen bevredigt. En zo<br />
begint het geconfereer en geredeneer opnieuw met Robbert van Nijn en<br />
Leendert Verschoor als voormannen van de lange zang en met Ary Luyendijk<br />
en Pieter van der Stolk namens de korte zangers. De twee laatsten willen zich<br />
wel schikken en vragen meteen maar of er voordat de dominee met de preek<br />
begint een bedezang mag worden ingevoerd: hun zanggezelschap heeft<br />
daarop gerepeteerd. Dat is te veel gevraagd; Van Nijn en Verschoor willen de<br />
‘oude zangtoon’ handhaven. Nou ja vooruit, achter iedere regel mag dan een<br />
korte rustpauze worden ingelast.<br />
Het helpt allemaal niets. De partijen staan zó onverzoenlijk tegenover elkaar,<br />
dat alle vriendelijke verzoeken van de Kerkenraad om de vrede toch te<br />
bewaren en om met elkaar tot een oplossing te komen, niets uithalen.<br />
Uiteindelijk besluit de Kerkenraad met een beroep op beide partijen elk wat<br />
water in de wijn te doen tot een tussenoplossing is gevonden. Beide partijen<br />
worden op 5 februari op het Raadhuis ontboden en daar wordt hen<br />
meegedeeld, dat men, te beginnen met den elfden, vier weeken lang eens<br />
beproeven zou, hoe een middelmatige zangtoon, die niet te kort afgebroken,<br />
en niet te lang gerekt wierd, aan de Gemeente voldoen zou en dat men<br />
middelerwijl vrijheid zou hebben, om van weerskanten zijne bedenkingen en<br />
bezwaarnissen in te dienen.<br />
Robbert van Nijn stormt buiten zichzelf van woede het Raadhuis uit en<br />
52
schreeuwt het uit: We zijn de oude toon kwijt! Inmiddels heeft zich een hele<br />
menigte voor het Raadhuis verzameld en met Cornelis Aryentz. Van der<br />
Hoeve aan het hoofd stormen ze de raadzaal weer in en eisen in heftige<br />
bewoordingen de terugkomst van de oude zangwijs. De Regeering zwicht niet<br />
voor de overmacht: het besluit is nu eenmaal genomen en de proefzang blijft,<br />
alle schreeuwpartijen en bedreigingen ten spijt, gehandhaafd tot eind maart.<br />
Geen woorden, maar daden<br />
Het lijkt erop dat het van woorden eindelijk tot daden komt. Om het aanzien<br />
van schout Pieter Schim weer wat op te vijzelen, die toch maar met<br />
voorzichtigheid en vlijtige medewerking de eendracht tussen het Raadhuis en<br />
de Kerk heeft hersteld, maakt Contrarolleur Willem van der Jagt, die<br />
eveneens bekendstaat als dichter (van o.a. het opschrift van de nieuwe klok<br />
van de Kleine Kerk, 1764), een boekje met de titel Vredebazuin, of<br />
Aansporinge tot eendrachtig Psalmgezang aan de Gemeente van <strong>Maassluis</strong>.<br />
Of voegt het, dat Elkeen<br />
Onkundig, Lid of geen,<br />
Het Kerk-gezang koom’ dwingen?<br />
’t Kan wezen! ….. ’t is gebeurd!<br />
Waar Godsvrucht nog om treurt,<br />
Met al haar voedsterlingen<br />
schrijft Van der Jagt in gloedvolle woorden. Had hij dat maar niet gedaan,<br />
want het boekje en zijn plan het te verkopen, valt verschrikkelijk slecht. Daar<br />
komt oproer van. Wacht maar eens als de vloot in de haven terugkeert! Van<br />
der Jagt, die van de Regeering het dringend verzoek krijgt het werkje in te<br />
trekken, besluit de verkoop ervan acht dagen uit te stellen.<br />
En inderdaad, daar komt rotzooi van... Op donderdag 28 maart trommelen<br />
Gideon van der Kraan en Ary Woutersz., oproerkraaiers van het eerste uur,<br />
enkele vissers op en beramen ten huize van hoekmaker Sloot hun snode<br />
plannen. Hier werden ze op anijs en zoete koek onthaald en het is niet<br />
onwaarschijnlijk, dat men daar toen geweldige maatregelen beraamde. Het<br />
drietal gaat naar de kerk, waar ze onder het zingen schreeuwend en razend<br />
door de kerk heen en weer lopen. Bij het uitgaan schelden, dreigen en<br />
vervloeken ze Willem van der Jagt en zijn jongste zoontje. Van der Jagt<br />
probeert ze tot bedaren te brengen, maar niets helpt en het loopt volkomen uit<br />
de hand. Matroos Hendrik Gerritszoon van der Hoeve geeft Van der Jagt een<br />
aframmeling en smijt hem tegen een boom aan. Dat is zelfs Gideon van der<br />
53
Kraan te bar en hij bevrijdt Van der Jagt en zijn zoon.<br />
De volgende middag slaat de woede weer toe als men de Baljuw van Delfland<br />
in het dorp waarneemt. Van der Kraan, Woutersz. en Van der Hoeve houden<br />
hem staande en dagen hem al sarrend uit om hen gevangen te nemen. De<br />
Baljuw weet te ontkomen, maar de groep heeft al een ander slachtoffer in het<br />
vizier: de blinde organist Bruyninkhuyzen (hij was van kinds af aan blind aan<br />
beide ogen) krijgt een pak slaag en ze sleuren hem mee langs de huizen van<br />
de Schout, de Regeerders, de predikanten en kerkmeesters en de<br />
kerkenraadsleden: ze moeten allemaal beloven voortaan lang te zingen en<br />
doen ze dat niet dan volgt moord en doodslag! Als hebben ze de overwinning<br />
al behaald, loopt de bende, inmiddels aangegroeid tot zo’n tweehonderd<br />
jongens en wijven, al zwaaiend met hun hoeden en hoezee roepend verder<br />
naar burgemeester Izaak Bubbezon, waar met een kruiwagen de deur wordt<br />
opengebroken en het meubilair op straat wordt gesmeten. Bij de ouderling<br />
Willem van Mechelen gaan de ruiten aan diggelen. Op weg naar het huis van<br />
Willem van der Jagt, proberen ze bij de gemeentesecretaris Bartholomeus<br />
Kooy binnen te komen, maar dat lukt niet. Bij Van der Jagt aangekomen,<br />
dringt de bende met Kaat Persoons aan het hoofd, via de achterplaats de<br />
keuken binnen. De vrouw van Van der Jagt brengt helemaal ontdaan uit dat<br />
haar man er niet is en dat ze zijn boekje niet eens heeft gelezen. Ze weet Kaat<br />
Persoons te overtuigen en deze schijnt door de ontroerde vrouw en de drie<br />
jongste kinderen bewogen te zijn. Dat belet haar en haar kornuiten overigens<br />
niet de hele keukeninventaris aan stukken te slaan. Onwetend van alle ellende<br />
die zich op dat moment bij hem thuis afspeelt, komt Willem van der Jagt met<br />
zijn zoon Adriaan het dorp via de Zuiddijk te paard binnenrijden. Hij wordt<br />
tijdig gewaarschuwd en verbergt zich bij familie in het dorp. Adriaan echter<br />
rijdt in volle galop door naar de stal; hij zal ze wel krijgen, maar de overmacht<br />
is te groot. Ze pakken hem z’n zweep af en ranselen hem ermee af: Waar is je<br />
vader die in zijn boekje het lef heeft de vissers de schuld te geven en wat let<br />
me jou hond, dat ik de zweep niet op je kop in stukken sla. Kornelis<br />
Arendszoon Ladrijven grijpt in, hij vindt dat wel wat te ver gaan, maar roept<br />
ondertussen luidkeels, dat zij het vandaag voor het zeggen hebben; zij zijn<br />
Prins, Staten, Regeering, Dominees en alles tegelijk en zij moeten dus hun zin<br />
krijgen. De groep duldt geen tegenspraak en laten de Van der Jagten beloven<br />
voortaan de oude toon weer te zingen. Al hoezee roepend trekt de bende het<br />
dorp weer in; en passant doen ze het huis van scheepstimmerman Pieter van<br />
Leeuwen nog even aan, breken ook daar de boel af, mishandelen de zoon en<br />
54
eisen ook hier dat de oude toon weer wordt gezongen, wat echter door de<br />
Vrouw manmoedig en opzettelijk wordt geweigerd.<br />
Twee dagen daarna, op zondag 31 maart, lossen de Van der Jagten in de<br />
Groote Kerk hun belofte in en zingen weer de oude toon. Tijdens de voorzang<br />
rukken Abraham Lamboy en Ary Woutersz. de deur van de kerkbank open en<br />
gaan naast Willem van der Jagt zitten. Hij zingt niet naar hun genoegen en ze<br />
houden hem in de gaten. Maar Van der Jagt zingt het nagezang zo naar de zin<br />
van Lamboy en Woutersz., dat ze de aanwezige gemeente verzoeken Van der<br />
Jagt te prijzen en hem vergiffenis te vragen voor wat men hem en zijn gezin<br />
heeft aangedaan en hem te beschermen voor verdere aanvallen. Jammer<br />
genoeg bevinden zich nog meer aanstokers in de kerk die witheet zijn over het<br />
lompe hekelschrift zoals ze het boekje van Van der Jagt noemen en waarin<br />
Van Nijn, Verschoor, en Van der Hoeve volgens hen in niet mis te verstane<br />
bewoordingen worden beschimpt. Volkert Langerak, die hoort dat ook hij in<br />
dat paskwil wordt genoemd, raakt buiten zichzelf van woede en alles en<br />
iedereen raakt weer in rep en roer. Een bende oproerkraaiers onder leiding van<br />
Gideon van der Kraan, Ary Woutersz. en Jan van der Thuyn wil bloed zien en<br />
de Paskwilmakers en al de nieuwe zangers moeten worden vermoord. De<br />
bende trekt opnieuw het dorp in en een dag daarna, op maandag 1 april, staat<br />
heel Maaslandsluys op stelten.<br />
Maaslandsluys op stelten<br />
Als de oude Deumes van der Zalm niet weet te vertellen of zijn zoon het<br />
lasterschrift heeft en waar hij het heeft verborgen, wordt hij jammerlijk<br />
afgerost. Het huis van z’n zoon, die nog op tijd weet te vluchten, wordt<br />
doorzocht en ook daar gaan de ruiten eraan. Het volgende slachtoffer is<br />
Hendrik Valk die, nadat z’n huis van zolder tot kelder wordt geplunderd, van<br />
het ene naar het andere huis onder de grofste verwensingen wordt<br />
meegesleurd. Bij gebrek aan schoenmaker Pieter Fool, die het gevaar is<br />
ontvlucht, wordt zijn vrouw bij de haren tot op de Markt langs de straat<br />
gesleurd en zo afgetuigd, dat ze er letterlijk gek van wordt en een paar<br />
maanden lang doodziek te bed ligt.<br />
Bijzonder schandalig maakt de bende het wel bij voorzanger Ouboter. Zoals<br />
ze daar in zijn huis en winkel (hij was van zijn beroep schilder en<br />
glazenmaker) huishielden was verschrikkelijk. Hij wordt zo vreselijk<br />
geslagen, dat ze hem voor dood houden; in z’n huis wordt alles kort en klein<br />
55
geslagen. Als de man het niet zelf had verteld in een later Aan den Edel<br />
Achtbare Geregte van Maaslandsluys gericht verzoek om vergoeding voor de<br />
geleden schade, zou je ’t nauwelijks geloven.<br />
Op de eerste april zo licht hij zijn verzoek toe, verstoutten zich eenige lieden<br />
met geweld mijn huis binnen te dringen en aldaar genoegzaam alle mijne<br />
meubelen en huissieraden in stukken te slaan, mijn zilverwerk en andere<br />
goederen te roven, mitsgaders in mijn glazenmakerswinkel een menigte glas<br />
te verbrijzelen, de verf en olie door de winkel te werpen en aldaar de linnen<br />
en wollen kleederen van mijzelven en zijn vrouw en kinderen in te wentelen en<br />
te bederven en hen allen in een zoodanigen toestand te brengen, dat het mij<br />
gedurende geruime tijd onmogelijk was, iets tot onderhoud van mijn talrijk<br />
gezin te verdienen en zelfs daarenboven vele kosten heeft moeten maken tot<br />
het bekomen van doktoren, chirurgijns en de nodige medicamenten.<br />
Het Gerecht stelt het verzoekschrift op advies in handen van de Kerkmeesters<br />
maar schrijven er meteen bij, dat adressant zich moet richten tot de Heeren<br />
Kerkmeesters, indien hij beweert dat hij klachten tegen hen heeft.<br />
Er zijn nog meer slachtoffers. Oud-burgemeester en ouderling Jacob van der<br />
Gaag wordt blootsvoets in zijn nachtgoed de straat op gejaagd en moet op<br />
zoek naar zijn zoon Albert die het paskwil, het boekje van Van der Jagt, in zijn<br />
bezit zou hebben. Bij de metselaar Ary Luyendijk wordt de deur open geramd<br />
en een zware steen naar binnen gegooid, die een sponning van de bedstee<br />
vernielt en ternauwernood het kindje mist, dat daar ligt te slapen. De zieke<br />
vrouw van Luyendijk wordt geslagen en mishandeld en Luyendijk verweert<br />
zich zo goed als hij kan, maar moet het onderspit delven. Hij vlucht via muren<br />
en daken op zoek naar een veilige schuilplaats. Hij vindt die uiteindelijk in<br />
Delft, maar erg blij zijn ze daar niet met hem, bang als ze zijn voor kwade<br />
gevolgen.<br />
Er lijkt aan het oproer geen eind te komen, maar uiteindelijk, om middernacht<br />
lukt het, nota bene door een van de aanstichters, matroos Hendrik van der<br />
Hoeve het volk tot stilte te manen. Het is nu genoeg geweest en iedereen moet<br />
naar z’n eigen huis terug.<br />
Maaslandsluys in oproer<br />
Schepen Lambregt Schelvisvanger heeft er schoon genoeg van en staat erop<br />
dat er nu eindelijk eens een vergadering zal worden belegd om heilzame<br />
maatregelen te nemen, om verdere ongevallen te voorkomen en om de eer der<br />
56
Regeering te handhaven. Dinsdag 2 april komt de Regeering in alle vroegte<br />
bijeen in het huis van de Schout Pieter Schim. Besloten wordt dat de Schout,<br />
de burgemeester Swanenburg en de schepen Van der Lely naar Delft gaan om<br />
de Baljuw van Delfland te spreken. Ze vertrekken in alle vroegte, maar in<br />
Delft aangekomen horen zij dat de Baljuw door de Fiscaal en Procureur-<br />
Generaal aan het Hof is ontboden. De zaak is al bij de Staten van Holland en<br />
Westvriesland aanhangig gemaakt en ook de Stadhouder, Prins Willem V,<br />
weet inmiddels dat Maaslandsluys in oproer is en dat er daarom misschien<br />
wel troepen moeten worden gestuurd. De <strong>Maassluis</strong>e afgevaardigden gaan de<br />
Baljuw achterna en vinden aan het Hof tot hun verrassing ook Ary Luyendijk,<br />
die net als Fool, Ouboter en Valk de afgelopen nacht Maaslandsluys zijn<br />
ontvlucht. Arie Luyendijk, vies en gehavend als hij is, heeft die ochtend de<br />
Prins van Oranje in de tuin zien wandelen en zijn kans schoon gezien de Prins<br />
een smeekschrift aan te bieden. Zijne Hoogheid verzoekt hem om tien uur op<br />
het Hof te verschijnen. Luyendijk wordt door de Raadsheren binnengeroepen<br />
en doet, in het bijzijn van de Baljuw en de afgevaardigden van de Regering<br />
van Maaslandsluys, uitvoerig verhaal van alles wat hij heeft gehoord en<br />
gezien en van alles wat hem is overkomen. Waarschijnlijk zal Luyendijk zich,<br />
beledigd als hij is, nogal sterk hebben uitgedrukt en de <strong>Maassluis</strong>e<br />
afgevaardigden zullen, om toch nog voor de burgerij op te komen, hem hier<br />
en daar wel hebben tegengesproken en sommige van zijn uitspraken hebben<br />
afgezwakt. Hoe dan ook, het is duidelijk dat er om de rust en de orde te<br />
herstellen maatregelen moeten worden genomen. En die zijn niet mis...<br />
In Maaslandsluys is diezelfde ochtend de geruchtenstroom goed op gang<br />
gekomen. De reis van de Schout is al gauw uitgelekt en de wildste geruchten<br />
doen de ronde. Er is krijgsvolk uit Den Haag in aantocht, weet men te<br />
vertellen en sommigen winden zich zo op, dat ze die krijgsbenden wel tegen<br />
zullen houden en als ze aan de ene kant het dorp binnenkomen, nou, dan<br />
steken ze de andere kant in brand. Weer anderen zuipen genever met buskruid,<br />
bijten de roemers aan stukken en dreigen dat zij de harten hunner<br />
tegenstanders ten lijve zullen uittrekken. De komst van enig krijgsvolk blijkt<br />
een vals gerucht te zijn, maar de angst voor strafmaatregelen zit er danig in!<br />
De korte zangers krijgen intussen weer wat moed en verspreiden anonieme<br />
pamfletten. Daartegen komen de lange zangers weer in het geweer en even<br />
lijkt de strijd opnieuw te ontbranden. De korte en de lange zangers trekken<br />
gezamenlijk naar het Raadhuis, stormen de trappen op en zien kans de<br />
Regeering de belofte af te persen dat voortaan in beide kerken de oude wijze<br />
57
wordt gezongen, gelijk ook sedert geschiedde.<br />
Overtredingen worden beboet<br />
Eindelijk, ruim een maand na de ergste schermutselingen, komt er op 3 april<br />
1776 een waarschuwing van de Baljuw en Welgeboren Mannen van Delfland,<br />
waarbij een beloning van vijftig gulden wordt uitgeloofd aan iedereen die de<br />
makers van de lasterschriften ontdekt. Het verspreiden van pamfletten en het<br />
samenrotten is voortaan ten strengste verboden en er geldt een verbod op alle<br />
wanorde in de kerk; elke overtreding zal worden beboet.<br />
Zal het net zo gegaan zijn als in de kerk van het Zeeuwse Axel? Daar zou men<br />
ook op de korte manier gaan zingen. De eerste zondag lukte dat niet erg. De<br />
dominee moest een poos wachten tot de langzame zangers klaar waren, eer hij<br />
aan zijn preek kon beginnen. In tegenstelling tot de <strong>Maassluis</strong>e dominee Van<br />
Sprang was de predikant van die kerk een nogal heetgebakerd man en pleegde<br />
na de kerkdienst meteen overleg met de Regeering. De volgende zondag werd<br />
vanwege de Regeering afgekondigd, dat iedereen die op een andere manier<br />
zou zingen dan de voorzanger, voor de eerste keer twintig gulden boete moest<br />
betalen. Bij herhaling werd de boete verdubbeld. Tussen de kerkgangers<br />
gingen enkele rechtsdienaars zitten. Ook de dienstbode van de dominee zou<br />
erop letten of alles wel ordelijk toeging. Iemand besloot te zingen zoals hij dat<br />
wilde. Toen de gemeente klaar was zong hij op z’n eentje de laatste regels<br />
achterna. Onmiddellijk klonk het dreigend van de kansel: Kaatje, wie zingt<br />
daar? Kaatje noemde hardop de naam van de zondaar, die zonder pardon<br />
twintig gulden moest betalen voor zijn nazang.<br />
Arrestaties<br />
In Maaslandsluys hebben de lange zangers door hun gewelddadigheden dan<br />
wel hun zin gekregen, maar de straffen voor de oproerkraaiers zijn niet mis.<br />
De Baljuw en zijn gerechtsdienaars zijn bekende verschijningen in het<br />
<strong>Maassluis</strong> van die dagen. Kaat Persoons en een paar andere vrouwen worden<br />
gearresteerd en in Delft gevangengezet. Jan van der Thuyn, die denkt te<br />
kunnen rekenen op een grote achterban, heeft zich op een aan de Haven<br />
afgemeerd schip verscholen, maar wordt voor de ogen van de toegestroomde<br />
menigte door de gerechtsdienaars weggehaald. Niemand verzet zich tegen<br />
deze aanhouding, maar toch is de Regeering niet gerust: er moeten meer<br />
gerechtsdienaars bij, om Cornelis Ladrijven en Frans Steil in hechtenis te<br />
nemen. Ladrijven ontkomt via de daken en vlucht naar Zeeland. Er gaat haast<br />
58
geen dag voorbij of er vinden arrestaties plaats en dan wordt ook Gideon van<br />
der Kraan, onruststoker van het eerste uur, op helderen dag uit zijn huis<br />
gehaald, ’t geen een droevig opzien en groote vreeze wekt. Deze arrestatie<br />
maakt zo’n indruk op Ary Woutersz. en nog ruim zeventig anderen, dat zij de<br />
volgende dag op de vlucht slaan.<br />
Amnestie voor heel Maaslandsluys<br />
Ondertussen hebben de Staten van Holland en Westvriesland een verzoek om<br />
amnestie ontvangen van de Ambachtsvrouwe van Maaslandsluys voor een<br />
seer groot aantal van haar Ingezeetenen die sig aan gemelde feitelijkheden<br />
als andersints hebbende schuldig gemaakt, maar dat zij voorsiet, dat de<br />
Justitie te dier saake niet souden kunnen blijven buiten nog meerder activiteit,<br />
en dat deselve teffens had geconsidereert……. dat een groot aantal van de<br />
Ingezeetenen harer Heerlijkheid ongelukkig gemaakt, veele Vrouwen en<br />
Kinderen in de uiterste armoede gedompelt, en haar Heerlijkheid van veele<br />
haarer Ingezeetenen berooft en te gronde gebragt soude worden.<br />
Van een ontvolking van Maaslandsluys moet het niet komen, vinden ook de<br />
Staten en na het inwinnen van het hoogwijs Advis van sijn Hoogheid den Heer<br />
Prince van Orange en Nassau verlenen zij in de Publicatie van 26 juli 1776<br />
goedgunstig de gevraagde amnestie. Dat geldt echter niet voor de ergste<br />
raddraaiers. Kaat Persoons en Jan van der Thuyn worden voor twaalf jaar en<br />
Gideon van der Kraan en Ary Woutersz. voor zes jaar verbannen. De anderen<br />
krijgen een ernstige waarschuwing zich van verdere wandaden te onthouden,<br />
anders zullen ze op het rigoureuste na exigentie van saaken worden gestraft.<br />
Bedrieglijke rust<br />
Het blijft redelijk rustig na dit gerechtelijk ingrijpen, maar begin 1778 laait de<br />
strijd weer op. De lange zangers zijn weer dwars gaan liggen, omdat van<br />
lieverlee toch weer is overgegaan tot de korte en ras afgebroken zang. De<br />
Heeren Bailluw en Welgeboorenmannen van den Hove en Hooge Vierschaar<br />
van Delfland hebben met de grootste verontwaardiging vernomen dat velen<br />
zich dus niet meer houden aan de Publicatie van 26 juli 1776. Twee jaar later,<br />
op 14 mei 1778 laten ze een ernstige waarschuwing uitgaan: De<br />
oneenigheeden zijn niet alleen niet opgehouden, maar ook zeedert eenige tijd<br />
wierd het Psalmgezang onder den Godsdienst in de publycque Kerken door<br />
verscheide Persoonen werkelijk gestoord, zoo door het maaken van een<br />
verward geschreeuw zonder eenige agt te geeven nog op het Orgel nog op de<br />
59
Voorzangers, als door het voortgaan met hun gezang, nadat het Orgel en<br />
Voorzangers reeds hadden opgehouden.<br />
Elk en een yder, wie hij zoude mogen zijn krijgt een ernstige waarschuwing en<br />
wordt gelast zich voortaan in de kerk onder het psalmgezang betamelijk te<br />
gedragen, in het zingen het orgel en de voorzangers na te volgen en op geen<br />
enkele wijze de kerkdienst te verstoren en voorts dient een yder zig te<br />
onthouden van alle samenrottingen en oproerige beweegingen, ’t zij met<br />
woorden of met daden, zo in de Kerk als daar buyten. En als iemand zich daar<br />
in het vervolg toch op enigerlei wijze schuldig aan maakt, dan zullen deze<br />
verstoorders van de rust in de gemeente en als ontheiligers van de openbare<br />
godsdienst zonder enig pardon worden bestraft.<br />
Dat schijnt te helpen, want de archieven zwijgen verder over deze kwestie.<br />
Maar de onrust heeft, ook in Maaslandsluys, vaste bodem gekregen: een<br />
andere woelige periode volgt. Het Ancien Régime kraakt in al zijn voegen en<br />
met de Franse Revolutie in 1789 wordt de burgerlijke democratie ingesteld.<br />
De macht komt niet meer van God maar van het volk. De gezagsdragers van<br />
de Franse Revolutie willen de ideeën van de Verlichting uitdragen tot over de<br />
grenzen. Onze streken komen in 1795 in Franse handen. De Franse<br />
geschiedenis wordt nu ook onze geschiedenis.<br />
Maar dat is een heel ander verhaal. Wilt u weten welke invloed de Franse<br />
Revolutie, zo kort na het eigen ‘Psalmenoproer’, had op het leven in<br />
<strong>Maassluis</strong>? In nummer 39 van de <strong>Historische</strong> Schetsen kunt u er alles over<br />
lezen!<br />
Gerry Hanneman-de Jong<br />
Bronnen:<br />
Kerkelijke Historie van het Psalmgezang der Christenen<br />
van Josua van Iperen, Amsterdam 1778<br />
Geschiedenis van <strong>Maassluis</strong> door S. Blom, 1948<br />
60