Grenzen verleggen. Belemmeringen en mogelijkheden voor - Vilans
Grenzen verleggen. Belemmeringen en mogelijkheden voor - Vilans
Grenzen verleggen. Belemmeringen en mogelijkheden voor - Vilans
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>Gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong></strong><br />
<strong>verlegg<strong>en</strong></strong><br />
<strong>Vilans</strong>, maart 2012 door Cecil Scholt<strong>en</strong> | Karel van Dijk<br />
<strong>Belemmering<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> mogelijkhed<strong>en</strong> <strong>voor</strong> sam<strong>en</strong>spel<br />
tuss<strong>en</strong> informele <strong>en</strong> formele zorg<br />
<strong>Gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong></strong> <strong>verlegg<strong>en</strong></strong> 1
2 <strong>Gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong></strong> <strong>verlegg<strong>en</strong></strong><br />
Inhoudsopgave<br />
1 Inleiding 3<br />
1.1 Motie over belemmer<strong>en</strong>de regelgeving 3<br />
1.2 De motie nader belicht 3<br />
1.3 Leeswijzer 4<br />
2 Begripp<strong>en</strong>kader 5<br />
2.1 Vrijwilligerswerk in de zorg 5<br />
2.2 Mantelzorg 6<br />
2.3 Sociaal netwerk 6<br />
2.4 Informele <strong>en</strong> formele zorg 7<br />
2.5 Onderlinge verhouding<strong>en</strong> 8<br />
3 Relevante wet- <strong>en</strong> regelgeving 10<br />
3.1 Besluit zorgplanbespreking AWBZ-zorg 10<br />
3.2 Kwaliteitswet Zorginstelling<strong>en</strong> 11<br />
3.3 Protocoll<strong>en</strong> 12<br />
3.4 Wet BIG 13<br />
3.5 Aansprakelijkheidsrecht 14<br />
3.6 Conclusie 15<br />
4 Bezwar<strong>en</strong> <strong>en</strong> mogelijkhed<strong>en</strong> 16<br />
4.1 Diverse bezwar<strong>en</strong> 16<br />
4.2 Concrete mogelijkhed<strong>en</strong> 17<br />
4.3 Met elkaar aan de slag 19<br />
Over de auteurs 20
1. Inleiding<br />
Tweede Kamerlid Sabine Uitslag (CDA) <strong>en</strong> haar collega’s Fleur Agema (PVV) <strong>en</strong> Tamara V<strong>en</strong>rooy-van Ark (VVD)<br />
hebb<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s de behandeling van de begroting <strong>voor</strong> 2011 van het ministerie van VWS e<strong>en</strong> motie ingedi<strong>en</strong>d om<br />
belemmer<strong>en</strong>de regelgeving <strong>voor</strong> vrijwilligers in de zorg weg te nem<strong>en</strong>. De motie is met ruime meer der heid door<br />
de Tweede Kamer aang<strong>en</strong>om<strong>en</strong> 1 . De staatssecretaris heeft <strong>Vilans</strong> gevraagd te verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> in hoeverre regelgeving<br />
het werk van vrij willigers in zorginstelling<strong>en</strong> belem mert. Deze notitie vormt de weerslag van die verk<strong>en</strong>ning.<br />
1.1 Motie over belemmer<strong>en</strong>de regelgeving<br />
‘De Kamer,<br />
gehoord de beraadslaging,<br />
overweg<strong>en</strong>de dat de zorg e<strong>en</strong> zorg van ons allemaal is;<br />
constater<strong>en</strong>de dat veel vrijwilligers deze gedachte in de praktijk br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>;<br />
constater<strong>en</strong>de dat deze vrijwilligers word<strong>en</strong> belemmerd door de regelgeving die h<strong>en</strong> bij<strong>voor</strong>beeld niet<br />
toestaat dezelfde handeling<strong>en</strong> te verricht<strong>en</strong> in de instelling zoals uitgevoerd in de thuissituatie;<br />
van m<strong>en</strong>ing dat vrijwilligers ook bijdrag<strong>en</strong> aan het thuisgevoel in e<strong>en</strong> instelling;<br />
verzoekt de regering, te kijk<strong>en</strong> waar regelgeving de vrijwilliger belemmert <strong>en</strong> waar deze kan word<strong>en</strong><br />
wegg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, zodat professionele <strong>en</strong> vrijwillige zorg op e<strong>en</strong> natuurlijke wijze in elkaar overvloei<strong>en</strong>,<br />
<strong>en</strong> gaat over tot de orde van de dag’ 2 .<br />
Sabine Uitslag, de eerste indi<strong>en</strong>er van de motie, doet tijd<strong>en</strong>s het begrotingsdebat <strong>en</strong>kele uit sprak<strong>en</strong> die<br />
verduidelijk<strong>en</strong> wat zij met deze motie beoogt: “Ik heb mij er altijd over verbaasd dat de vrijwilliger iemand<br />
die thuis is, wel naar de wc mag br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> maar dat er, als dit in e<strong>en</strong> instelling gebeurt, allerlei protocoll<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
maatregel<strong>en</strong> geld<strong>en</strong> waardoor e<strong>en</strong> vrijwilliger dit ine<strong>en</strong>s niet meer mag do<strong>en</strong>” 3 . Later in het debat zegt zij:<br />
“Die vrijwilligers will<strong>en</strong> hun moeder of hun buurvrouw graag ook in de instelling et<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> of op het toilet<br />
zett<strong>en</strong>. Dat kan nu niet, omdat allerlei regelgeving dat belemmert. Dat punt snijd ik nu aan. Ik wil dat heel<br />
graag opgelost zi<strong>en</strong>” 4 .<br />
1.2 De motie nader belicht<br />
Hoewel de motie de term vrijwilligers gebruikt, lijk<strong>en</strong> ook mantel zorgers bedoeld te word<strong>en</strong>. Het gaat<br />
immers over m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die ‘hun moeder of hun buurvrouw’ will<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong> help<strong>en</strong> <strong>en</strong> dus hulp will<strong>en</strong> bied<strong>en</strong> aan<br />
e<strong>en</strong> specifieke persoon, met wie ze e<strong>en</strong> sociale relatie hebb<strong>en</strong>. Volg<strong>en</strong>s de gangbare terminologie zijn dat<br />
mantelzorgers. In deze notitie komt daarom niet alle<strong>en</strong> de vraag aan de orde of regel geving vrijwil ligerswerk in<br />
de zorg belemmert, maar ook de vraag of regel geving het verl<strong>en</strong><strong>en</strong> van mantelzorg in e<strong>en</strong> instelling belem mert.<br />
De motie spreekt over ‘de instelling’ zonder te concretiser<strong>en</strong> welke instelling<strong>en</strong> daarmee bedoeld word<strong>en</strong>. Het<br />
gaat niet om de thuissituatie, maar om intramurale zorg oftewel zorg die verle<strong>en</strong>d wordt aan m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die langer<br />
dan 24 uur in e<strong>en</strong> instelling verblijv<strong>en</strong>. Het kan dan gaan om e<strong>en</strong> verpleeg- of verzorgingshuis, ziek<strong>en</strong>huis of e<strong>en</strong><br />
instelling <strong>voor</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> verstandelijke beperking. Tijd<strong>en</strong>s het begrotingsdebat bleek dat de indi<strong>en</strong>ers<br />
met name de ouder<strong>en</strong>zorg op het oog hebb<strong>en</strong>. Deze notitie sluit daarop aan.<br />
Het thema gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> aan vrijwilligerswerk is al langer e<strong>en</strong> thema van discussie in het maatschappelijke debat <strong>en</strong><br />
in het debat over het overheids- <strong>en</strong> organisatiebeleid. Deze notitie beoogt bij te drag<strong>en</strong> aan meer helderheid<br />
over wat informele zorgverl<strong>en</strong>ers wel <strong>en</strong> niet mog<strong>en</strong> do<strong>en</strong>.<br />
1 Kamerstukk<strong>en</strong> II 2010/11, 32 500 XVI, nr. 45. Voor deze motie stemd<strong>en</strong> de fracties van de SP,<br />
de PvdD, Gro<strong>en</strong>Links, de VVD, de Christ<strong>en</strong>Unie, de SGP, het CDA <strong>en</strong> de PVV.<br />
2 Zie voetnoot 1.<br />
3 Handeling<strong>en</strong> II 2010/11,19.<br />
4 Handeling<strong>en</strong> II 2010/11, 21.<br />
<strong>Gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong></strong> <strong>verlegg<strong>en</strong></strong> 3
4 <strong>Gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong></strong> <strong>verlegg<strong>en</strong></strong><br />
1.3 Leeswijzer<br />
De vraag die c<strong>en</strong>traal staat in de motie is of regelgeving de inzet van vrijwilligers <strong>en</strong> andere informele<br />
zorgverl<strong>en</strong>ers belemmert. In hoofdstuk 2 licht<strong>en</strong> we toe over wie het gaat als we het hebb<strong>en</strong> over informele<br />
<strong>en</strong> formele zorgverl<strong>en</strong>ers. We lat<strong>en</strong> ook hun onderlinge verhouding<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>.<br />
In hoofdstuk 3 gaat het over die wett<strong>en</strong> <strong>en</strong> regels, die ingaan op de inzet van informele zorgverl<strong>en</strong>ers of <strong>voor</strong><br />
h<strong>en</strong> relevant zijn. We stell<strong>en</strong> de vraag of <strong>en</strong> op welke wijze deze wett<strong>en</strong> <strong>en</strong> regels belemmering<strong>en</strong> opwerp<strong>en</strong>,<br />
zowel <strong>voor</strong> mantelzorgers als <strong>voor</strong> vrijwilligers.<br />
Hoofdstuk 4 sluit af met e<strong>en</strong> overzicht van <strong>en</strong>kele relevante bezwar<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> goed sam<strong>en</strong>spel tuss<strong>en</strong><br />
informele <strong>en</strong> formele zorg buit<strong>en</strong> de wet- <strong>en</strong> regelgeving om. We lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> dat er ook kans<strong>en</strong> zijn,<br />
die vrag<strong>en</strong> om nadere uitwerking in de praktijk sam<strong>en</strong> met diverse betrokk<strong>en</strong> partij<strong>en</strong>, waaronder de<br />
beroepsver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong> <strong>en</strong> de Inspectie <strong>voor</strong> de Gezondheidszorg.
2. Begripp<strong>en</strong>kader<br />
Zorgverl<strong>en</strong>ing door vrijwilligers is e<strong>en</strong> vorm van informele zorg. Ook mantelzorg <strong>en</strong> zorg vanuit het sociale<br />
netwerk vall<strong>en</strong> onder die noemer. Het is van belang de verschill<strong>en</strong>de vorm<strong>en</strong> van informele zorg van elkaar te<br />
onderscheid<strong>en</strong>, omdat het <strong>voor</strong> de vraag wie de ver antwoordelijkheid draagt <strong>voor</strong> informele zorg veel verschil<br />
maakt of het om zorg gaat die is verle<strong>en</strong>d door e<strong>en</strong> vrijwilliger of door e<strong>en</strong> mantelzorger, familielid of andere<br />
bek<strong>en</strong>d<strong>en</strong>, uit het sociale netwerk van de cliënt.<br />
2.1 Vrijwilligerswerk in de zorg<br />
De gangbare definitie <strong>voor</strong> vrijwilligerswerk is: werk dat in <strong>en</strong>ig georganiseerd verband onverplicht<br />
<strong>en</strong> onbetaald wordt verricht t<strong>en</strong> behoeve van ander<strong>en</strong> of de sam<strong>en</strong>leving 5 . Omdat het hier gaat om<br />
vrijwilligerswerk in de zorg, hanter<strong>en</strong> wij de volg<strong>en</strong>de definitie.<br />
Vrijwilligerswerk in de zorg is werk dat in <strong>en</strong>ig georganiseerd verband wordt verricht t<strong>en</strong> behoeve<br />
van ander<strong>en</strong> die zorg <strong>en</strong> ondersteuning nodig hebb<strong>en</strong>, geleverd door m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die - bij aanvang van<br />
hun werkzaamhed<strong>en</strong> - ge<strong>en</strong> persoonlijke betrekking hebb<strong>en</strong> met de cliënt. Daarbij mak<strong>en</strong> zij ge<strong>en</strong><br />
aanspraak mak<strong>en</strong> op betaling van loon 6 .<br />
Andere b<strong>en</strong>aming<strong>en</strong> die ook gebruikt word<strong>en</strong> <strong>voor</strong> vrijwilligerswerk in de zorg zijn vrijwillige zorg of<br />
vrijwilligerszorg. Wij hanter<strong>en</strong> de b<strong>en</strong>aming vrijwilligerswerk in de zorg, omdat het om diverse<br />
vrijwilligerswerkzaamhed<strong>en</strong> in de zorg kan gaan <strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> om zorgverl<strong>en</strong>ing door vrijwilligers.<br />
Voorbeeld<strong>en</strong> van vrijwilligersactiviteit<strong>en</strong> zijn 7 :<br />
Individuele ondersteuning<br />
Bij<strong>voor</strong>beeld: bezoek<strong>en</strong> van bewoners, vervoer verzorg<strong>en</strong>, uitstapjes mak<strong>en</strong>, financiën regel<strong>en</strong><br />
Collectieve ondersteuning<br />
Bij<strong>voor</strong>beeld: gastvrouw/gastheerschap op afdeling of woongroep, meehelp<strong>en</strong> met recreatieve<br />
activiteit<strong>en</strong>, meegaan met uitstapjes<br />
Facilitaire ondersteuning<br />
Bij<strong>voor</strong>beeld: meehelp<strong>en</strong> in restaurant of grand café, maaltijd<strong>en</strong> rondbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, beheer van de<br />
winkel of bibliotheek, receptie bem<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
Collectieve belang<strong>en</strong>behartiging <strong>en</strong> inspraak<br />
Bij<strong>voor</strong>beeld: lid vrijwilligersraad, lid cliënt<strong>en</strong>raad<br />
5 Thesaurus Zorg <strong>en</strong> Welzijn.<br />
6 www.zorgbetermetvrijwilligers.nl.<br />
7 Uit: Zonder cem<strong>en</strong>t ge<strong>en</strong> bouwwerk. Vrijwilligerswerk in de zorg, nu <strong>en</strong> in de toekomst (<strong>Vilans</strong>, MOVISIE <strong>en</strong> NOV, 2011).<br />
<strong>Gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong></strong> <strong>verlegg<strong>en</strong></strong> 5
6 <strong>Gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong></strong> <strong>verlegg<strong>en</strong></strong><br />
Vele vrijwilligers zett<strong>en</strong> zich in <strong>voor</strong> hun medem<strong>en</strong>s die behoefte heeft aan ondersteuning <strong>en</strong> zorg. Dat gebeurt:<br />
Via vrijwilligersorganisaties, zoals Zonnebloem, Rode Kruis <strong>en</strong> Humanitas 250.000<br />
In verzorgings- <strong>en</strong> verpleeghuiz<strong>en</strong> 100.000<br />
In gehandicapt<strong>en</strong>organisaties 50.000<br />
In ziek<strong>en</strong>huiz<strong>en</strong> 20.000<br />
In ggz-instelling<strong>en</strong>, via Mee-organisaties <strong>en</strong> gezondheidsproject<strong>en</strong> 30.000<br />
Totaal 450.0008 2.2 Mantelzorg<br />
Mantelzorg wordt als volgt omschrev<strong>en</strong>:<br />
Mantelzorg is langdur<strong>en</strong>de zorg (meer dan drie maand<strong>en</strong>) die niet in het kader van e<strong>en</strong> hulpverl<strong>en</strong><strong>en</strong>d<br />
beroep wordt gebod<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> hulpbehoev<strong>en</strong>de (thuis of in e<strong>en</strong> zorginstelling) door person<strong>en</strong> uit<br />
di<strong>en</strong>s directe omgeving, waarbij zorgverl<strong>en</strong>ing rechtstreeks <strong>voor</strong>tvloeit uit de sociale relatie 9 .<br />
Volg<strong>en</strong>s de rapportage ‘Mantelzorg uit de doek<strong>en</strong>’ van het Sociaal <strong>en</strong> Cultureel Planbureau leverd<strong>en</strong> in 2008<br />
zo’n 3,5 miljo<strong>en</strong> Nederlands mantelzorg. Ruim e<strong>en</strong> miljo<strong>en</strong> mantelzorgers do<strong>en</strong> dit langdurig (langer dan 3<br />
maand<strong>en</strong>) <strong>en</strong> int<strong>en</strong>sief (meer dan 8 uur per week) 10 .<br />
Mantelzorg kan variër<strong>en</strong> van hulp bij het huishoud<strong>en</strong> tot persoonlijke verzorging <strong>en</strong> van emotionele steun <strong>en</strong><br />
begeleiding tot het uitvoer<strong>en</strong> van praktische kluss<strong>en</strong>.<br />
2.3 Sociaal netwerk<br />
Mantelzorgers zijn vaak familie van de cliënt. Omgekeerd hoev<strong>en</strong> niet alle familieled<strong>en</strong> mantelzorger te zijn.<br />
Het verschil zit in de mate <strong>en</strong> int<strong>en</strong>siteit van de ondersteuning die wordt verle<strong>en</strong>d. Sommige familieled<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong><br />
ev<strong>en</strong>als bur<strong>en</strong> <strong>en</strong> vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> van de cliënt vaak meer in de ‘tweede lijn’. Ze bied<strong>en</strong> ondersteuning op verzoek <strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> over het algeme<strong>en</strong> makkelijker weiger<strong>en</strong> dan mantelzorgers. Ze zijn ook vaak letterlijk meer op afstand.<br />
Familieled<strong>en</strong>, bur<strong>en</strong> <strong>en</strong> vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> deel uit van het sociale netwerk van e<strong>en</strong> cliënt. Voor het sociale netwerk<br />
hanter<strong>en</strong> we de volg<strong>en</strong>de definitie:<br />
Het sociale netwerk is e<strong>en</strong> verzamelnaam <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> netwerk van betek<strong>en</strong>isvolle m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> (familieled<strong>en</strong>,<br />
bur<strong>en</strong>, vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong>, collega’s, k<strong>en</strong>niss<strong>en</strong>) dat functioneert als ondersteuningsbron <strong>voor</strong> het eig<strong>en</strong> welzijn<br />
<strong>en</strong> welbehag<strong>en</strong>. De ondersteuning kan zowel emotioneel als praktisch zijn 11 .<br />
In deze notitie hebb<strong>en</strong> we het veelal over mantelzorgers <strong>en</strong> familieled<strong>en</strong>. Daar bedoel<strong>en</strong> we dan ook andere<br />
bek<strong>en</strong>d<strong>en</strong> uit het sociale netwerk van de cliënt mee.<br />
8 Zie noot 7.<br />
9 Definitie gehanteerd door VWS in Beleidsbrief Naast <strong>en</strong> met elkaar. Over relatie tuss<strong>en</strong> informele <strong>en</strong> formele zorg, 2009.<br />
10 Mantelzorg uit de doek<strong>en</strong>. SCP, 2010.<br />
11 Thesaurus Zorg <strong>en</strong> Welzijn.
Bek<strong>en</strong>d<strong>en</strong> uit het sociale netwerk hebb<strong>en</strong> met vrijwilligers geme<strong>en</strong> dat ze zich <strong>voor</strong> hun naaste <strong>en</strong> medem<strong>en</strong>s<br />
inzett<strong>en</strong> zonder dat daar e<strong>en</strong> geldelijke beloning teg<strong>en</strong>over staat. Ze word<strong>en</strong> daarom ook wel aangeduid met de<br />
b<strong>en</strong>aming ‘vrijwillige inzet’. Het verschil is dat ‘officiële’ vrijwilligers bij aanvang van hun werkzaamhed<strong>en</strong> ge<strong>en</strong><br />
persoonlijke relatie hebb<strong>en</strong> met de cliënt <strong>en</strong> werkzaam zijn vanuit e<strong>en</strong> organisatie. Via de organisatie kom<strong>en</strong><br />
ze in contact met de cliënt. De organisatie is dan ook aansprakelijk <strong>voor</strong> hun do<strong>en</strong> <strong>en</strong> lat<strong>en</strong>. Daarover meer in<br />
paragraaf 2.5.<br />
Inzet vanuit sociaal netwerk<br />
Inzet van vrijwilligers<br />
Familie<br />
Bur<strong>en</strong><br />
Vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong><br />
K<strong>en</strong>niss<strong>en</strong><br />
Vrijwilligers<br />
Cliënt<strong>en</strong><br />
Organisatie<br />
‘Cli<strong>en</strong>t’ Organisatie<br />
Overhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> organisaties vestig<strong>en</strong> meer <strong>en</strong> meer hun blik op het sociale netwerk, omdat ze meer inzet<br />
vanuit deze hoek w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>en</strong> verwacht<strong>en</strong>. Het gaat h<strong>en</strong> zowel om ondersteuning van cliënt<strong>en</strong> als om steun<br />
aan mantelzorgers, zodat die de zorg langer vol kunn<strong>en</strong> houd<strong>en</strong>.<br />
2.4 Informele <strong>en</strong> formele zorg<br />
In deze notitie hanter<strong>en</strong> we de term informele zorg. Daarbij gaat het zowel om mantelzorg, als om zorg <strong>en</strong><br />
ondersteuning vanuit het sociale netwerk én vrijwilligerswerk.<br />
Informele zorg verwijst naar zorg <strong>en</strong> ondersteuning die wordt verle<strong>en</strong>d door mantelzorgers,<br />
familieled<strong>en</strong>, bur<strong>en</strong>, vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong> vrijwilligers aan m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die zorg <strong>en</strong> ondersteuning nodig hebb<strong>en</strong>,<br />
zonder daar<strong>voor</strong> aanspraak te mak<strong>en</strong> op betaling van loon.<br />
Naast de informele zorg staat de formele zorg. Formele zorg verwijst naar al dieg<strong>en</strong><strong>en</strong> die beroepsmatig in de<br />
zorg werkzaam zijn. Dat kunn<strong>en</strong> zorgverl<strong>en</strong>ers zijn, maar ook medewerkers van ondersteun<strong>en</strong>de afdeling<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> managers. Soms wordt ook de b<strong>en</strong>aming professionele zorg gebruikt waarbij het <strong>voor</strong>namelijk gaat om de<br />
beroepskracht<strong>en</strong> die zorg verl<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
<strong>Gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong></strong> <strong>verlegg<strong>en</strong></strong> 7
8 <strong>Gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong></strong> <strong>verlegg<strong>en</strong></strong><br />
De b<strong>en</strong>aming professioneel betek<strong>en</strong>t niet dat informele zorgverl<strong>en</strong>ers niet professioneel zoud<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />
handel<strong>en</strong>. Mantelzorgers, familieled<strong>en</strong>, vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong> vrijwilligers zijn in staat zeer deskundig op te tred<strong>en</strong>.<br />
Voor formele zorg is daarom niet alle<strong>en</strong> de b<strong>en</strong>aming ‘professionele zorg’, maar ook ‘beroepsmatige zorg’<br />
te gebruik<strong>en</strong> om aan te gev<strong>en</strong> dat het niet om ‘professioneel’, maar om ‘professie’ gaat.<br />
2.5 Onderlinge verhouding<strong>en</strong><br />
Deze paragraaf geeft e<strong>en</strong> schets van de onderlinge verhouding<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> zorgaanbieder, cliënt, mantelzorger,<br />
familielid, vri<strong>en</strong>d <strong>en</strong> vrijwilliger. Dit maakt duidelijk welke regelgeving daarop van toepassing is. In hoofdstuk 3<br />
komt die regelgeving nader aan de orde.<br />
Cliënt <strong>en</strong> zorgaanbieder<br />
E<strong>en</strong> cliënt met e<strong>en</strong> verblijfsindicatie kan e<strong>en</strong> zorgverl<strong>en</strong>ings overe<strong>en</strong>komst aangaan met e<strong>en</strong> zorgaanbieder.<br />
Welke zorg de cliënt krijgt wordt, binn<strong>en</strong> de kaders van zijn zorgzwaarte pakket, in overleg tuss<strong>en</strong> de cliënt <strong>en</strong><br />
de zorgaanbieder afge sprok<strong>en</strong>. Deze afsprak<strong>en</strong> word<strong>en</strong> vastgelegd in het zorg plan 13 . De cliënt kan in dit overleg<br />
aangev<strong>en</strong> wat hij zelf wil blijv<strong>en</strong> do<strong>en</strong> <strong>en</strong> wat e<strong>en</strong> mantelzorger <strong>voor</strong> hem kan do<strong>en</strong>. De zorgaanbieder hoort<br />
deze w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> te res pecter<strong>en</strong>. Zorgverl<strong>en</strong>ing waarmee de cliënt niet instemt, is immers buit<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gedwong<strong>en</strong><br />
setting niet mogelijk.<br />
12 Thesaurus Zorg <strong>en</strong> Welzijn.<br />
13 Ook aangeduid als zorgleefplan, behandelplan of ondersteuningsplan.<br />
1<br />
Bij professionele <strong>en</strong> beroepsmatige zorg gaat het om m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> bepaald beroep of specifieke<br />
functie uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong> in de zorg, waar<strong>voor</strong> ze aanspraak mak<strong>en</strong> op betaling van loon 12 .
Cliënt <strong>en</strong> mantelzorgers <strong>en</strong> sociale netwerk<br />
E<strong>en</strong> cliënt kan, zowel binn<strong>en</strong> als buit<strong>en</strong> de instelling, geholp<strong>en</strong> word<strong>en</strong> door mantelzorgers, familieled<strong>en</strong>,<br />
bur<strong>en</strong> <strong>en</strong> vri<strong>en</strong>d<strong>en</strong>. Zij kunn<strong>en</strong> niet ge dwong<strong>en</strong> word<strong>en</strong> hulp te gev<strong>en</strong>. Wel kan sprake zijn van e<strong>en</strong> zogehet<strong>en</strong><br />
natuurlijke verbint<strong>en</strong>is 14 . Bij het stell<strong>en</strong> van indicaties <strong>voor</strong> extramurale zorg wordt rek<strong>en</strong>ing gehoud<strong>en</strong> met deze<br />
hulp. Voor zorg die huisg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> elkaar behor<strong>en</strong> te bied<strong>en</strong> (de zogehet<strong>en</strong> gebruikelijke zorg) wordt ge<strong>en</strong> indicatie<br />
gegev<strong>en</strong>. Bij het stell<strong>en</strong> van verblijfsindicaties wordt ge<strong>en</strong> rek<strong>en</strong>ing gehoud<strong>en</strong> met mantelzorg. Het staat zowel<br />
de cliënt als de mantelzorger dus vrij om ge<strong>en</strong> mantelzorg meer te will<strong>en</strong> ontvang<strong>en</strong> c.q. verl<strong>en</strong><strong>en</strong> nadat de<br />
cliënt naar e<strong>en</strong> zorginstelling is verhuisd.<br />
Cliënt <strong>en</strong> vrijwilligers<br />
E<strong>en</strong> cliënt mag van de zorgaanbieder verwacht<strong>en</strong> dat hij hem verantwoorde zorg biedt. De zorgaanbieder<br />
kan daar<strong>voor</strong> zowel beroepskracht<strong>en</strong> als vrijwilligers inzett<strong>en</strong>. Voor zowel de beroepskracht als de vrijwilliger<br />
geldt dat als hij e<strong>en</strong> fout maakt, waardoor de cliënt schade lijdt, de zorgaanbieder daar<strong>voor</strong> aansprakelijk is<br />
(art. 6:76 BW).<br />
Zorgaanbieder <strong>en</strong> vrijwilligers<br />
Vrijwilligers werk<strong>en</strong> vanuit de organisatie. Daarmee is de organisatie formeel opdrachtgever <strong>en</strong> verantwoordelijk<br />
<strong>voor</strong> wat vrijwilligers do<strong>en</strong> <strong>en</strong> mogelijk overkomt. De zorgaanbieder is dan ook in de regel aansprakelijk <strong>voor</strong><br />
de schade die e<strong>en</strong> vrijwilliger veroorzaakt <strong>en</strong> oploopt tijd<strong>en</strong>s zijn werkzaamhed<strong>en</strong> 15 . De verhouding tuss<strong>en</strong><br />
zorgaanbieder <strong>en</strong> vrijwilliger is vaak vastgelegd in e<strong>en</strong> vrijwilligersovere<strong>en</strong>komst 16 .<br />
Vrijwilligers kunn<strong>en</strong> ook verbond<strong>en</strong> zijn aan e<strong>en</strong> vrijwilligersorganisatie <strong>en</strong> op basis van e<strong>en</strong> overe<strong>en</strong>komst<br />
tuss<strong>en</strong> de vrijwilligersorganisatie <strong>en</strong> de zorgaanbieder werkzaam zijn in e<strong>en</strong> zorgorganisatie.<br />
De vrijwilligersorganisatie draagt zorg <strong>voor</strong> de werving <strong>en</strong> begeleiding van vrijwilligers. Hoe de verhouding<br />
tuss<strong>en</strong> de vrijwilligers <strong>en</strong> de zorgaanbieder in dit geval geregeld is hangt af van wat hierover in e<strong>en</strong><br />
overe<strong>en</strong>komst is geregeld.<br />
Zorgaanbieder <strong>en</strong> mantelzorger <strong>en</strong> sociaal netwerk<br />
Tuss<strong>en</strong> de zorgaanbieder <strong>en</strong> de mantelzorger <strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d<strong>en</strong> uit het sociale netwerk van de cliënt bestaat ge<strong>en</strong><br />
formele relatie. De zorgaanbieder is daarom niet verant woor delijk <strong>voor</strong> wat de mantelzorger <strong>en</strong>/of bek<strong>en</strong>d<strong>en</strong> uit<br />
het sociale netwerk do<strong>en</strong> <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>min aansprakelijk <strong>voor</strong> schade die de cliënt lijdt door hun fout<strong>en</strong> 17 .<br />
Zorgaanbieder <strong>en</strong> iemand die spontaan e<strong>en</strong> handje helpt<br />
Naast het onderscheid tuss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vrijwilliger <strong>en</strong> e<strong>en</strong> mantelzorger, is het onderscheid van belang tuss<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> vrijwilliger <strong>en</strong> iemand die spontaan e<strong>en</strong> handje helpt. In de dagelijkse praktijk gebeurt het soms dat e<strong>en</strong><br />
bezoeker van e<strong>en</strong> cliënt spontaan bij springt als e<strong>en</strong> andere cliënt<strong>en</strong> hulp nodig heeft. Hij doet dit vrijwillig, maar<br />
is daarmee nog ge<strong>en</strong> vrijwilliger geword<strong>en</strong>. Het verschil is dat e<strong>en</strong> vrijwilliger zijn werkzaamhed<strong>en</strong> verricht op<br />
verzoek van de zorg aan bieder, terwijl deg<strong>en</strong>e die spontaan e<strong>en</strong> handje helpt daartoe zelf het initiatief neemt.<br />
De zorgaanbieder is niet verantwoordelijk <strong>voor</strong> schade die veroor zaakt is door iemand die op eig<strong>en</strong> initiatief<br />
hulp verle<strong>en</strong>t. Op de hoofdregel dat e<strong>en</strong> zorgaanbieder niet aansprakelijk is, moet e<strong>en</strong> uitzondering gemaakt<br />
word<strong>en</strong> <strong>voor</strong> de situatie waarin van de zorgaanbieder verwacht had mog<strong>en</strong> word<strong>en</strong> dat hij had <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> dat<br />
iemand spontaan hulp zou verl<strong>en</strong><strong>en</strong>, bij<strong>voor</strong>beeld omdat dit te riskant is.<br />
14 Dat is e<strong>en</strong> verplichting waarvan de nakoming niet afdwingbaar is, maar waaraan bij nakoming dezelfde rechtsgevolg<strong>en</strong> verbond<strong>en</strong> zijn als aan e<strong>en</strong> wel<br />
afdwingbare verbint<strong>en</strong>is.<br />
15 LJN AS2588 (te vind<strong>en</strong> op www.rechtspraak.nl). Zie ook: Aanhangsel Handeling<strong>en</strong> II, 2004/05, nr. 1651.<br />
16 E<strong>en</strong> model vrijwilligersovere<strong>en</strong>komst is opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in de brochure Juridische aspect<strong>en</strong> van de inzet van vrijwilligers <strong>en</strong> de sam<strong>en</strong>werking met mantelzorgers.<br />
Uitgave: ActiZ (2009).<br />
17 Meer informatie over aansprakelijkheid <strong>en</strong> andere juridische aspect<strong>en</strong> rond informele zorg is te vind<strong>en</strong> in de brochure van ActiZ (vernieuwde versie 2012)<br />
<strong>Gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong></strong> <strong>verlegg<strong>en</strong></strong> 9
10 <strong>Gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong></strong> <strong>verlegg<strong>en</strong></strong><br />
3. Relevante wet- <strong>en</strong> regelgeving<br />
Dit hoofdstuk verk<strong>en</strong>t de wetgeving die mogelijkerwijs belem mering<strong>en</strong> bevat <strong>voor</strong> de inzet van mantelzorgers<br />
<strong>en</strong> vrijwil ligers. Aan de orde kom<strong>en</strong> achtere<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>s het Besluit zorg planbespreking AWBZ-zorg, de<br />
Kwaliteitswet zorg instelling<strong>en</strong> <strong>en</strong> het hoofdstuk over <strong>voor</strong>behoud<strong>en</strong> handeling<strong>en</strong> uit de Wet BIG. Het Besluit<br />
zorgplanbespreking komt aan de orde omdat dit de besluitvorming over het zorgplan regelt. Daarbij komt ook<br />
de rolverdeling tuss<strong>en</strong> de cliënt <strong>en</strong>/of zijn mantelzorger(s) <strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d<strong>en</strong> uit het sociale netwerk <strong>en</strong>erzijds <strong>en</strong><br />
de zorgaanbieder anderzijds aan bod. De Kwaliteitswet zorginstelling<strong>en</strong> <strong>en</strong> de Wet BIG reguler<strong>en</strong> de kwaliteit<br />
van de zorgverl<strong>en</strong>ing <strong>en</strong> zijn van belang in de discussie over welke tak<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vrijwilliger kan uitvoer<strong>en</strong>. Na e<strong>en</strong><br />
globale beschrijving van iedere regeling beantwoord<strong>en</strong> we de vraag of de regeling belemmering<strong>en</strong> bevatt<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong> de inzet van informele zorgverl<strong>en</strong>ers.<br />
3.1 Besluit zorgplanbespreking AWBZ-zorg<br />
Schets<br />
In 2009 trad het Besluit zorgplanbespreking AWBZ-zorg in werking. Dit bepaalt dat de zorgaanbieder <strong>voor</strong><br />
iedere cliënt, die langer dan drie maand<strong>en</strong> AWBZ-zorg zal ontvang<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> zorgplan opstelt. Dit zorgplan is<br />
gebaseerd op e<strong>en</strong> bespreking met de cliënt, waarbij di<strong>en</strong>s w<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, mogelijkhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> beperking<strong>en</strong> c<strong>en</strong>traal<br />
staan. Als het e<strong>en</strong> meerderjarige wils onbekwame cliënt betreft, vindt de bespreking plaats met di<strong>en</strong>s<br />
verteg<strong>en</strong>woordiger.<br />
Het zorgplan kan zonder instemming van de cliënt of di<strong>en</strong>s verteg<strong>en</strong>woordiger word<strong>en</strong> vastgesteld.<br />
De toelichting vermeldt: ‘Het zorgplan is ge<strong>en</strong> overe<strong>en</strong>komst. Het is uiteinde lijk de zorgaanbieder die<br />
verantwoordelijk is <strong>voor</strong> de totstand koming <strong>en</strong> de inhoud van het plan; het is t<strong>en</strong>slotte e<strong>en</strong> deel van de invulling<br />
van het begrip ‘verantwoorde zorg’, waaraan hij is gebond<strong>en</strong> 18 . Dat het zorgplan zonder instemming van de<br />
cliënt door de zorgaanbieder kan word<strong>en</strong> vastgesteld, is opmerkelijk omdat <strong>voor</strong> vergelijkbare stukk<strong>en</strong> zoals het<br />
hulpverl<strong>en</strong>ingsplan, dat op grond van de Wet op de jeugdzorg moet word<strong>en</strong> opgesteld, <strong>en</strong> het behandelingsplan,<br />
dat op grond van de Wet BOPZ moet word<strong>en</strong> opgesteld, wel de instemming van de cliënt nodig is 19 .<br />
De praktijk gaat er overig<strong>en</strong>s vanuit dat het zorgplan wel dege lijk de instemming van de cliënt nodig heeft.<br />
De algem<strong>en</strong>e <strong>voor</strong> waard<strong>en</strong> <strong>voor</strong> zorg met verblijf lat<strong>en</strong> hierover ge<strong>en</strong> misverstand bestaan: ‘Het zorgleefplan<br />
wordt van kracht na instemming van de cliënt. De zorgaanbieder <strong>en</strong> de cliënt ondertek<strong>en</strong><strong>en</strong> het zorgleefplan’ 20 .<br />
<strong>Belemmering<strong>en</strong></strong> <strong>voor</strong> mantelzorgers?<br />
Opvall<strong>en</strong>d is dat noch in het Besluit, noch in de toelichting daarbij, <strong>en</strong>ige aandacht wordt besteed aan mantelzorg.<br />
De rol van familie bij de zorgverl<strong>en</strong>ing blijft geheel buit<strong>en</strong> beschouwing. Nu de zorgaanbieder de<br />
bevoegdheid heeft het zorgplan e<strong>en</strong>zijdig vast te stell<strong>en</strong> <strong>en</strong> dus te bepal<strong>en</strong> welke zorg hij de cliënt biedt, lijkt het<br />
ook aan hem te zijn om te beoordel<strong>en</strong> of mantelzorg al dan niet verle<strong>en</strong>d kan word<strong>en</strong>. Het is echter de vraag of<br />
dit juist is. Voor het verl<strong>en</strong><strong>en</strong> van zorg waarmee de cliënt niet instemt, geeft het Besluit ge<strong>en</strong> basis. Ook al stelt<br />
de zorgaanbieder het zorgplan vast, als de cliënt bepaalde zorg niet (of niet alle<strong>en</strong>) van de zorgaanbieder wil<br />
ontvang<strong>en</strong>, dan kan die zorg niet (of niet uitsluit<strong>en</strong>d) door de zorgaanbieder verle<strong>en</strong>d word<strong>en</strong>. De regelgeving<br />
over het zorgplan levert dus ge<strong>en</strong> belemmering op <strong>voor</strong> de inzet van mantelzorgers.<br />
<strong>Belemmering<strong>en</strong></strong> <strong>voor</strong> vrijwilligers?<br />
Vrijwilligerswerk in de zorg komt in het Besluit zorgplanbespreking AWBZ-zorg niet aan de orde. Het besluit<br />
levert daardoor ook ge<strong>en</strong> belem mering<strong>en</strong> op <strong>voor</strong> de inzet van vrijwilligers.<br />
18 Stb. 2009, 131, p. 8.<br />
19 Artikel 25, vijfde lid Wet op de jeugdzorg <strong>en</strong> Artikel 38 Wet BOPZ.<br />
20 Artikel 10, tweede lid Algem<strong>en</strong>e <strong>voor</strong>waard<strong>en</strong> <strong>voor</strong> zorg met verblijf van ActiZ <strong>en</strong> BTN, april 2010.
3.2 Kwaliteitswet Zorginstelling<strong>en</strong><br />
Schets<br />
De Kwaliteitswet Zorginstelling<strong>en</strong> bepaalt dat e<strong>en</strong> zorgaan bieder verantwoorde zorg moet aanbied<strong>en</strong>. Wat dat<br />
is, be schrijft de wet in algem<strong>en</strong>e term<strong>en</strong>: ‘zorg van goed niveau, die in ieder geval doeltreff<strong>en</strong>d, doelmatig <strong>en</strong><br />
patiëntgericht wordt verle<strong>en</strong>d <strong>en</strong> die is afgestemd op de reële behoefte van de patiënt’. De concretisering van<br />
wat verantwoorde zorg inhoudt, laat de wetgever over aan de zorgaanbieder. Wel moet hij daarbij de resultat<strong>en</strong><br />
betrekk<strong>en</strong> van overleg tuss<strong>en</strong> zorgaan bieders, zorgverzekeraars <strong>en</strong> cliënt<strong>en</strong>organisaties.<br />
Wat verantwoorde zorg in de ouder<strong>en</strong>zorg inhoudt, heeft ‘het veld’ beschrev<strong>en</strong> in het Kwaliteitskader<br />
Verantwoorde Zorg <strong>voor</strong> de sector Verpleging, Verzorging <strong>en</strong> Zorg Thuis (VV&T) 21 . De IGZ houdt toezicht op<br />
de naleving van de Kwaliteitswet Zorginstelling<strong>en</strong> <strong>en</strong> beoordeelt derhalve of e<strong>en</strong> zorgaanbieder in concreto<br />
verantwoorde zorg levert.<br />
Het Kwaliteitskader verantwoorde zorg VVT geeft e<strong>en</strong> alge m<strong>en</strong>e schets van de verhouding tuss<strong>en</strong> professionals<br />
<strong>en</strong> mantelzorgers: ‘Indi<strong>en</strong> de cliënt het w<strong>en</strong>st, wordt de mantel zorg nadrukkelijk betrokk<strong>en</strong> in het zorgproces. De<br />
zorgaan bieder vraagt de cliënt <strong>en</strong> de mantel zorgers naar de gew<strong>en</strong>ste <strong>en</strong> mogelijke hulp van mantelzorgers. De<br />
zorgverl<strong>en</strong>er stemt de professionele zorg hierop af. De zorgverl<strong>en</strong>ers legg<strong>en</strong> alle afsprak<strong>en</strong> met cliënt <strong>en</strong> mantelzorg<br />
vast in het zorgleefplan’ 22 .<br />
<strong>Belemmering<strong>en</strong></strong> <strong>voor</strong> mantelzorgers?<br />
De Kwaliteitswet richt zich tot zorgaanbieders. De wet is niet van toepassing op mantelzorg. De wet beperkt<br />
de werkzaamhed<strong>en</strong> van mantelzorgers dan ook niet. Het Kwaliteitskader houdt uitdrukkelijk rek<strong>en</strong>ing met<br />
<strong>voor</strong>tzetting van de mantelzorg na opneming in e<strong>en</strong> instelling <strong>en</strong> waardeert dit als positief.<br />
<strong>Belemmering<strong>en</strong></strong> <strong>voor</strong> vrijwilligers?<br />
Zolang de zorgaanbieder aan zijn plicht om verantwoorde zorg te lever<strong>en</strong> voldoet, kan hij zelf bepal<strong>en</strong> <strong>voor</strong><br />
welke tak<strong>en</strong> hij vrijwilligers inzet. Iedere taak kan in theorie door e<strong>en</strong> vrijwilliger gedaan word<strong>en</strong>. Bepal<strong>en</strong>d <strong>voor</strong><br />
de vraag of iemand <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> bepaalde taak kan word<strong>en</strong> inzet, is niet of hij daar<strong>voor</strong> betaald wordt, maar of hij<br />
over de k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> vaardig hed<strong>en</strong> beschikt die nodig zijn om die taak verantwoord uit te voer<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> vrij williger<br />
die over dezelfde kwalificaties, k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> vaardig hed<strong>en</strong> beschikt als e<strong>en</strong> beroeps kracht, kan dezelfde tak<strong>en</strong><br />
verricht<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> beroepskracht.<br />
21 Het Kwaliteitskader is opgesteld door de stuurgroep Kwaliteitskader Verantwoord Zorg VV & T waarin verteg<strong>en</strong>woordigd zijn:<br />
ActiZ, BTN, de IGZ, de LOC, VWS, Ver<strong>en</strong>so, V&VN, Sting <strong>en</strong> ZN.<br />
22 Kwaliteitskader verantwoorde zorg VVT (2010), blz. 14.<br />
<strong>Gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong></strong> <strong>verlegg<strong>en</strong></strong> 11
12 <strong>Gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong></strong> <strong>verlegg<strong>en</strong></strong><br />
3.3 Protocoll<strong>en</strong><br />
Schets<br />
De IGZ voegt bij haar rapport<strong>en</strong> van inspectiebezoek<strong>en</strong> e<strong>en</strong> overzicht van de norm<strong>en</strong> die zij bij de uitoef<strong>en</strong>ing<br />
van het toezicht hanteert 23 . Eén van die norm<strong>en</strong> luidt: ‘Medewerkers pass<strong>en</strong> richtlijn<strong>en</strong> <strong>en</strong> pro tocoll<strong>en</strong> toe die<br />
gebaseerd zijn op actuele k<strong>en</strong>nis volg<strong>en</strong>s professionele, algeme<strong>en</strong> aan vaar de standaard<strong>en</strong>. Dit geldt t<strong>en</strong> minste<br />
<strong>voor</strong> de volg<strong>en</strong>de risicovolle onder werp<strong>en</strong>: decubitus, vocht <strong>en</strong> voedsel, valprev<strong>en</strong>tie, farmaceutische zorg <strong>en</strong><br />
toiletgang <strong>en</strong> incontin<strong>en</strong>tie’ 24 .<br />
De IGZ somt in hetzelfde overzicht op welke landelijke richt lijn<strong>en</strong> ge bruikt kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> bij het opstell<strong>en</strong> van<br />
deze protocoll<strong>en</strong>. Voor e<strong>en</strong> protocol over toiletgang <strong>en</strong> incontin<strong>en</strong>tie, e<strong>en</strong> van de onderwerp<strong>en</strong> die mevrouw<br />
Uitslag noemde to<strong>en</strong> zij haar motie toelichtte, wordt ver wez<strong>en</strong> naar de handleiding ‘Verantwoorde zorg bij<br />
toiletgang <strong>en</strong> incontin<strong>en</strong>tie’ 25 . Deze handleiding beschrijft hoe verzorg <strong>en</strong> d<strong>en</strong> cliënt<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> help<strong>en</strong> bij de<br />
toiletgang. Uitgangspunt is dat met iedere cliënt individueel besprok<strong>en</strong> wordt of hulp nodig is <strong>en</strong> zo ja, waaruit<br />
die hulp bestaat. Afsprak<strong>en</strong> hierover word<strong>en</strong> vastgelegd in het zorgleefplan. In aanvulling op deze handleiding<br />
is e<strong>en</strong> lesbrief Zorg bij de toiletgang <strong>en</strong> incontin<strong>en</strong>tie versch<strong>en</strong><strong>en</strong> 26 . Verder is in dit ver band e<strong>en</strong> publicatie van<br />
ActiZ van belang: ‘Zorg bij de toilet gang <strong>en</strong> incontin<strong>en</strong>tie 27 .<br />
Als hulpmiddel bij het protocoller<strong>en</strong> van ‘vocht <strong>en</strong> voedsel’ - het andere onderwerp dat mevrouw Uitslag<br />
noemde- wijst de IGZ op de richtlijn ‘Slik problem<strong>en</strong>’ 28 . Verder noemt de IGZ in dit verband de ‘Multidisciplinaire<br />
richtlijn ver antwoorde vocht <strong>en</strong> voedings<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing <strong>voor</strong> verpleeghuisgeïndiceerd<strong>en</strong>’ <strong>en</strong> de handreiking ‘De<br />
kwestie voedsel <strong>en</strong> vocht, handreiking<strong>en</strong> <strong>voor</strong> zorgsituaties waarin et<strong>en</strong>, drink<strong>en</strong> <strong>en</strong> verantwoorde voeding e<strong>en</strong><br />
rol spel<strong>en</strong>’. Van deze handreiking is in 2006 e<strong>en</strong> vernieuwde uitgave versch<strong>en</strong><strong>en</strong> onder de titel ‘Hoe ga je om<br />
met et<strong>en</strong> <strong>en</strong> drink<strong>en</strong>’ 29 . De handreiking is toegespitst op vrag<strong>en</strong> die zich aandi<strong>en</strong><strong>en</strong> aan het einde van het lev<strong>en</strong>,<br />
als e<strong>en</strong> cliënt bij<strong>voor</strong>beeld weigert om te et<strong>en</strong>.<br />
De richtlijn Slikproblem<strong>en</strong> noemt als verpleeghuis g<strong>en</strong>ees kundig aandachtspunt bij de behande ling van cliënt<strong>en</strong><br />
met slikproblem<strong>en</strong> dat voeding alle<strong>en</strong> ge gev<strong>en</strong> mag word<strong>en</strong> door person<strong>en</strong> die instructies hebb<strong>en</strong> gekreg<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong> het toedi<strong>en</strong><strong>en</strong> van voeding bij de betreff<strong>en</strong>de patiënt. De verpleeghuisarts behoort er volg<strong>en</strong>s deze richtlijn<br />
op toe te zi<strong>en</strong> dat dit in het behandelplan wordt vastgelegd. Uit het gebruik van de neutrale term ‘e<strong>en</strong> persoon’<br />
die instructies heeft gekreg<strong>en</strong>, kan word<strong>en</strong> afgeleid dat het zowel e<strong>en</strong> beroepskracht als e<strong>en</strong> vrijwilliger als e<strong>en</strong><br />
mantelzorger kan zijn.<br />
23 Bij het schrijv<strong>en</strong> van deze notitie is gebruikt gemaakt van het overzicht van norm<strong>en</strong> dat als bijla-ge 3 is opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> bij rapport<strong>en</strong> van inspectiebezoek<strong>en</strong>. die<br />
in februari 2011 plaatsvond<strong>en</strong>. De rapport<strong>en</strong> zijn gepubliceerd op www.igz.nl<br />
24 Deze norm lijkt ontle<strong>en</strong>d te zijn aan de nota Op weg naar norm<strong>en</strong> <strong>voor</strong> verantwoorde zorg (2005), waarin de veldpartij<strong>en</strong> (Arcares, AVVV, LOC, NVVA <strong>en</strong><br />
Sting) <strong>voor</strong>waard<strong>en</strong> stell<strong>en</strong>, waaraan voldaan moet zijn om verantwoorde zorg te kunn<strong>en</strong> lever<strong>en</strong>. Zo’n <strong>voor</strong>waarde is de toepassing van protocoll<strong>en</strong> over de<br />
zev<strong>en</strong> zogehet<strong>en</strong> risicovolle onderwerp<strong>en</strong>. Naast de vijf onderwerp<strong>en</strong> die de IGZ noemt zijn dat ‘infectieprev<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> -behandeling’ <strong>en</strong> ‘gedragsproblem<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> agressie’. Het huidige Kwaliteitskader verant woorde zorg VVT (2010) bepaalt dat de zorgverl<strong>en</strong>er richtlijn<strong>en</strong> / proto coll<strong>en</strong> toepast, maar schrijft niet meer<br />
<strong>voor</strong> welke handeling<strong>en</strong> geproto colleerd moet<strong>en</strong> zijn.<br />
25 Verantwoorde zorg bij toiletgang <strong>en</strong> incontin<strong>en</strong>tie. Ontwikkeld door L. Awad, MSc in opdracht van SCA Hygiëne products Nederland BV in sam<strong>en</strong>werking met<br />
ActiZ <strong>en</strong> Sting, september 2006.<br />
26 Lesbrief Zorg bij de toiletgang <strong>en</strong> incontin<strong>en</strong>tie. Uitgegev<strong>en</strong> door Sting, oktober 2006.<br />
27 Zorg bij de toiletgang <strong>en</strong> incontin<strong>en</strong>tie. Handreiking <strong>voor</strong> het managem<strong>en</strong>t. Uitgegev<strong>en</strong> door ActiZ, augustus 2007.<br />
28 Richtlijn Slikproblem<strong>en</strong> (2001), gepubliceerd op http://ver<strong>en</strong>so.arts<strong>en</strong>net.nl.<br />
29 Hoe ga je om met et<strong>en</strong> <strong>en</strong> drink<strong>en</strong>. Handreiking<strong>en</strong> <strong>voor</strong> zorg situaties waarin et<strong>en</strong>, drink<strong>en</strong> <strong>en</strong> kunstmatige voeding e<strong>en</strong> rol spel<strong>en</strong>. Uitgave V&VN, september<br />
2006, gepubliceerd op www.zorg<strong>voor</strong>beter.nl.
<strong>Belemmering<strong>en</strong></strong> <strong>voor</strong> mantelzorgers of vrijwilligers?<br />
Ook in het model Zorgleefplan kom<strong>en</strong> beide onderwerp<strong>en</strong> aan de orde 30 . Het zorgleefplan onderscheidt vier<br />
lev<strong>en</strong>s domein<strong>en</strong>. Per lev<strong>en</strong>s domein wordt besprok<strong>en</strong> wat de zorgaanbieder <strong>voor</strong> de cliënt kan betek<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />
Hulp bij het et<strong>en</strong> <strong>en</strong> bij de toiletgang vall<strong>en</strong> onder lev<strong>en</strong>sdomein 4: Lichamelijk welbevind<strong>en</strong> <strong>en</strong> gezond heid.<br />
Het zorgleefplan noemt tal van vrag<strong>en</strong> op dit terrein die met de cliënt besprok<strong>en</strong> hor<strong>en</strong> te word<strong>en</strong>. Ook de<br />
familie / naaste van de cliënt wordt bij het zorg leefplan betrokk<strong>en</strong>. Aan h<strong>en</strong> word<strong>en</strong> bij<strong>voor</strong>beeld de volg<strong>en</strong>de<br />
vrag<strong>en</strong> gesteld: ‘Helpt u bij et<strong>en</strong> <strong>en</strong> drink<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>? Hoe gaat dat <strong>en</strong> kan dat zo door gaan?’ Hierbij wordt<br />
vermeld: ‘Indi<strong>en</strong> nodig: instructie of hulp aanbied<strong>en</strong> (met name bij slik/kauwproblem<strong>en</strong>)’ 31 . Vrag<strong>en</strong> met dezelfde<br />
strekking word<strong>en</strong> ook gesteld met betrekking tot de lichamelijke verzorging (waaronder hulp bij de toiletgang).<br />
Geconstateerd kan word<strong>en</strong> dat de richtlijn<strong>en</strong> <strong>en</strong> handreiking<strong>en</strong>, over de onderwerp<strong>en</strong> die mevrouw Uitslag<br />
tijd<strong>en</strong>s de be gro tingsbehandeling heeft g<strong>en</strong>oemd, zich richt<strong>en</strong> op de beroeps uitoef<strong>en</strong>ing door zorgverl<strong>en</strong>ers.<br />
In de g<strong>en</strong>oemde publicaties komt de vraag of ook mantelzorgers of vrijwilligers deze handeling<strong>en</strong> mog<strong>en</strong><br />
uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong> niet aan de orde. Zij schrijv<strong>en</strong> echter ook niet <strong>voor</strong> dat mantelzorgers of vrijwilligers dit niet zoud<strong>en</strong><br />
mog<strong>en</strong> do<strong>en</strong>. Het model Zorgleefplan geeft aan dat hulp die mantelzorgers thuis gav<strong>en</strong>, na opname <strong>voor</strong>tgezet<br />
kan word<strong>en</strong>. De protocoll<strong>en</strong> lever<strong>en</strong> derhalve ge<strong>en</strong> belemmering<strong>en</strong> op <strong>voor</strong> mantelzorgers. Voor vrijwilligers<br />
geldt het algem<strong>en</strong>e uitgangspunt dat in paragraaf 3.2 werd g<strong>en</strong>oemd: wat zij verantwoord kunn<strong>en</strong> do<strong>en</strong>,<br />
mog<strong>en</strong> zij do<strong>en</strong>.<br />
3.4 Wet BIG<br />
Schets<br />
De Wet BIG maakte e<strong>en</strong> einde aan het verbod op de uit oef<strong>en</strong>ing van de g<strong>en</strong>eeskunst door onbevoegd<strong>en</strong>, dat<br />
was opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in de Wet uitoef<strong>en</strong>ing g<strong>en</strong>eeskunst. Slechts t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> aantal risicovolle handeling<strong>en</strong><br />
op het terrein van de g<strong>en</strong>eeskunde bepaalt de Wet BIG dat deze zijn <strong>voor</strong> behoud<strong>en</strong> aan person<strong>en</strong> die daartoe<br />
bevoegd zijn. Het gev<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> injectie is bij<strong>voor</strong> beeld zo’n <strong>voor</strong>behoud<strong>en</strong> handeling.<br />
De Wet BIG verbiedt onbevoegd<strong>en</strong> om ‘beroepsmatig’ <strong>voor</strong> behoud<strong>en</strong> handeling<strong>en</strong> ‘buit<strong>en</strong> noodzaak’ uit te<br />
voer<strong>en</strong>. De toevoeging ‘buit<strong>en</strong> noodzaak’ maakt dat in noodsituaties <strong>voor</strong>be houd<strong>en</strong> hande ling<strong>en</strong> wel mog<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong> uitgevoerd door onbevoegd<strong>en</strong>; nood breekt wet. De beperking tot be roepsmatig handel<strong>en</strong> maakt het<br />
mogelijk dat e<strong>en</strong> cliënt zelf <strong>voor</strong>behoud<strong>en</strong> handeling<strong>en</strong> kan uitvoer<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> suikerpatiënt kan dus zelf insuline<br />
spuit<strong>en</strong> zonder daarmee in strijd te han del<strong>en</strong> met de Wet BIG.<br />
<strong>Belemmering<strong>en</strong></strong> <strong>voor</strong> mantelzorgers?<br />
Omdat de Wet BIG niet van toepassing is op mantelzorgers, kunn<strong>en</strong> zij ook zonder opdracht van e<strong>en</strong> arts<br />
<strong>voor</strong>behoud<strong>en</strong> handeling<strong>en</strong> verricht<strong>en</strong> <strong>en</strong> behoeft de arts zich niet van hun bekwaamheid te vergewiss<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> mantel zorger kan dus bij<strong>voor</strong>beeld in jec ties gev<strong>en</strong> aan deg<strong>en</strong>e die hij verzorgt, ondanks dat injecter<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
<strong>voor</strong>behoud<strong>en</strong> hande ling is. Will<strong>en</strong> e<strong>en</strong> volwass<strong>en</strong> cliënt <strong>en</strong> e<strong>en</strong> mantelzorger dat de mantel zorger injecties geeft<br />
of andere verpleegkundige handeling<strong>en</strong> uitvoert, dan kan e<strong>en</strong> indicatie word<strong>en</strong> afgegev<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het aanler<strong>en</strong><br />
daarvan. E<strong>en</strong> mantelzorger ler<strong>en</strong> verpleegkundige handeling<strong>en</strong> te verricht<strong>en</strong> <strong>en</strong> het begeleid<strong>en</strong> bij de uitvoering<br />
daarvan is onderdeel van de AWBZ-functie verpleging 32 . Het verpleg<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> volwass<strong>en</strong>e is overig<strong>en</strong>s ge<strong>en</strong><br />
vorm van gebruikelijke zorg 33 . E<strong>en</strong> mantel zorger die niet wil ler<strong>en</strong> injecter<strong>en</strong>, kan dat dus weiger<strong>en</strong>, ev<strong>en</strong>als de<br />
volwass<strong>en</strong> cliënt kan weiger<strong>en</strong> om geïn jec teerd te word<strong>en</strong> door de mantel zorger.<br />
30 Verantwoorde zorg: visie <strong>en</strong> verwez<strong>en</strong>lijking. Werk<strong>en</strong> met het model Zorgleefplan. Uitgegev<strong>en</strong> door ActiZ, 2006.<br />
31 Citat<strong>en</strong> afkomstig van het tabblad Lev<strong>en</strong>sdomein 4 Lichamelijk welbevind<strong>en</strong> <strong>en</strong> gezondheid, dat bij het model Zorgleefplan is gevoegd.<br />
32 Beleidsregels indicatiestelling AWBZ 2011, bijlage Verpleging, paragraaf 2.1..<br />
33 Beleidsregels indicatiestelling AWBZ 2011, bijlage Gebruikelijke zorg, paragraaf 2.2.<br />
<strong>Gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong></strong> <strong>verlegg<strong>en</strong></strong> 13
14 <strong>Gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong></strong> <strong>verlegg<strong>en</strong></strong><br />
<strong>Belemmering<strong>en</strong></strong> <strong>voor</strong> vrijwilligers?<br />
De beperking tot beroepsmatig handel<strong>en</strong> houdt in dat de Wet BIG niet van toepassing is op vrijwilligers; zij<br />
verricht<strong>en</strong> hun werkzaamhed<strong>en</strong> immers niet beroepsmatig. De zorgvuldig heidseis<strong>en</strong> die <strong>voor</strong> beroepskracht<strong>en</strong><br />
geld<strong>en</strong>, geld<strong>en</strong> derhalve niet <strong>voor</strong> h<strong>en</strong>. Wanneer vrijwilligers werkzaam zijn <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> zorgaanbieder, die wel<br />
beroepsmatig handelt, ligt het <strong>voor</strong> de hand dat zij, wanneer zij <strong>voor</strong>behoud<strong>en</strong> handeling<strong>en</strong> ver richt<strong>en</strong>, daarbij<br />
aan dezelfde zorgvuldigheidseis<strong>en</strong> behor<strong>en</strong> te voldo<strong>en</strong> als beroepskracht<strong>en</strong>. Ook buit<strong>en</strong> zorgorganisaties is<br />
dat het geval. De brochure ‘Onder <strong>voor</strong>behoud’ vermeldt hierover: ‘Het komt <strong>voor</strong> dat vrijwilligers met grote<br />
regelmaat bepaalde <strong>voor</strong>behoud<strong>en</strong> handeling<strong>en</strong> uitvoer<strong>en</strong>. Zo gev<strong>en</strong> bij<strong>voor</strong>beeld vrijwilligers van het Rode<br />
Kruis tijd<strong>en</strong>s vakanties subcutane injecties aan patiënt<strong>en</strong>. In dergelijke gevall<strong>en</strong> is het aan te bevel<strong>en</strong> om<br />
de wettelijke regels met betrekking tot het gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitvoer<strong>en</strong> van opdracht<strong>en</strong>, zoals het vaststell<strong>en</strong> van de<br />
bekwaamheid, in acht te nem<strong>en</strong>’ 34 .<br />
3.5 Aansprakelijkheidsrecht<br />
Het aansprakelijkheidsrecht kan e<strong>en</strong> rol spel<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> terughoud<strong>en</strong>de opstelling van zorgaanbieders t<strong>en</strong><br />
aanzi<strong>en</strong> van werkzaamhed<strong>en</strong> van mantelzorgers. In het bijzonder kan dit het geval zijn als e<strong>en</strong> zorgaanbieder<br />
me<strong>en</strong>t aansprakelijk te zijn <strong>voor</strong> alles wat onder het dak van zijn instelling gebeurt. Zo’n vergaande<br />
aansprakelijkheid k<strong>en</strong>t het recht echter niet.<br />
Met name in de geestelijke gezondheidszorg is jurisprud<strong>en</strong>tie ontstaan over de vraag wanneer e<strong>en</strong><br />
zorgaanbieder aansprakelijk is <strong>voor</strong> schade die e<strong>en</strong> cliënt zichzelf of e<strong>en</strong> ander toebr<strong>en</strong>gt. De Hoge Raad<br />
heeft bepaald dat e<strong>en</strong> zorgaanbieder die in het kader van de behandeling het toezicht over e<strong>en</strong> minderjarige<br />
cliënt uitoef<strong>en</strong>t, gehoud<strong>en</strong> is zo veel als redelijkerwijs mogelijk is erop toe te zi<strong>en</strong> dan zij derd<strong>en</strong> of zichzelf<br />
ge<strong>en</strong> schade toebr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Deze plicht gaat verder dan de zorg die m<strong>en</strong> normaal gesprok<strong>en</strong> t<strong>en</strong> opzichte van<br />
elkaar behoort te betracht<strong>en</strong> <strong>en</strong> wordt daarom e<strong>en</strong> bijzondere zorgplicht g<strong>en</strong>oemd. Ook schol<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />
bij<strong>voor</strong>beeld e<strong>en</strong> bijzondere zorgplicht t<strong>en</strong> opzichte van leerling<strong>en</strong>. Blijft de zorgaanbieder bij de nakoming<br />
van zijn zorgplicht in gebreke <strong>en</strong> ontstaat hierdoor schade, dan is de zorgaanbieder daar<strong>voor</strong> aansprakelijk.<br />
De casus waarop deze uitspraak van de Hoge Raad betrekking had, betrof e<strong>en</strong> vrijwillig opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> meisje<br />
dat was weggelop<strong>en</strong> uit de instelling <strong>en</strong> brand had gesticht in e<strong>en</strong> woning. De rechter kwam tot de conclusie<br />
dat de zorgaanbieder onvoldo<strong>en</strong>de toezicht had gehoud<strong>en</strong> op het meisje <strong>en</strong> dat hij daarom de schade, die<br />
door de brand aan de woning was ontstaan, moest vergoed<strong>en</strong>. Deze vorm van aansprakelijkheid wordt als<br />
toezichthouderaansprakelijkheid aangeduid omdat de aansprakelijkheid in dit geval niet gebaseerd is op eig<strong>en</strong><br />
handel<strong>en</strong>, maar op onvoldo<strong>en</strong>de toezichthoud<strong>en</strong> op het handel<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> ander.<br />
De bijzondere zorgplicht <strong>en</strong> dus ook de toezichthouderaansprakelijkheid zijn echter niet onbegr<strong>en</strong>sd, e<strong>en</strong><br />
zorgaanbieder is niet per definitie aansprakelijk <strong>voor</strong> alle schade die e<strong>en</strong> cliënt zichzelf of ander<strong>en</strong> toebr<strong>en</strong>gt.<br />
De Hoge Raad zegt hierover: ‘Hoever dit toezicht behoort te gaan <strong>en</strong> welke maatregel<strong>en</strong> ter <strong>voor</strong>koming van het<br />
toebr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van schade aan derd<strong>en</strong> (of aan het kind zelf) de toezichthouder behoort te nem<strong>en</strong>, hangt af van de<br />
bijzonderhed<strong>en</strong> van het gegev<strong>en</strong> geval, waarbij van belang zijn <strong>en</strong>erzijds de grondrecht<strong>en</strong> van het kind <strong>en</strong> de<br />
aan zijn behandeling uit medisch oogpunt te stell<strong>en</strong> eis<strong>en</strong> <strong>en</strong> anderzijds de grootte van de kans dat het derd<strong>en</strong><br />
(of zichzelf) schade zal toebr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>’ 35 .<br />
34 Ministerie VWS: ‘Onder <strong>voor</strong>behoud, informatie over de bevoegdheidsregeling <strong>voor</strong>behoud<strong>en</strong> handeling<strong>en</strong> in de wet BIG’, blz. 16 (tweede druk, 1999).<br />
35 HR 12 mei 1995, NJ 1996, 118 m.nt. JdB (’t Ruige Veld).
Aan het aansprakelijkheidsrecht kan de zorgaanbieder derhalve ge<strong>en</strong> red<strong>en</strong> ontl<strong>en</strong><strong>en</strong> om de inzet van<br />
mantelzorgers te beperk<strong>en</strong>. Maakt e<strong>en</strong> mantelzorger e<strong>en</strong> fout, dan is hij zelf aansprakelijk <strong>voor</strong> de schade<br />
die daardoor ontstaat. De zorgaanbieder is in dat geval alle<strong>en</strong> aansprakelijk als hij tekortschoot als<br />
toezichthouder. In situaties waarin de cliënt <strong>en</strong> de zorgaanbieder het niet e<strong>en</strong>s word<strong>en</strong> over de inzet van<br />
mantelzorg, omdat de zorgaanbieder me<strong>en</strong>t dat de kwaliteit van de mantelzorg onvoldo<strong>en</strong>de is, verdi<strong>en</strong>t het<br />
aanbeveling dat de zorgaanbieder in het dossier aantek<strong>en</strong>t dat dit onderwerp van bespreking is geweest met<br />
de cliënt, wat zijn <strong>voor</strong>stel is geweest, wat hij gedaan heeft om de cliënt te overtuig<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoe hij de inzet van<br />
de mantelzorger zal monitor<strong>en</strong>. Hierdoor maakt de zorgaanbieder toetsbaar dat hij aan zijn zorgplicht heeft<br />
voldaan.<br />
3.6 Conclusie<br />
Wetgeving staat het verl<strong>en</strong><strong>en</strong> van mantelzorg <strong>en</strong> vrijwilligerswerk in instelling<strong>en</strong> niet in de weg. Ook de<br />
op landelijk niveau ontwikkelde hand reiking<strong>en</strong> <strong>en</strong> protocoll<strong>en</strong> do<strong>en</strong> dat niet. Voor de praktijk belangrijke<br />
docum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, zoals het Kwaliteitskader VVT <strong>en</strong> het model Zorgleefplan, zi<strong>en</strong> verl<strong>en</strong>ing van mantelzorg in de<br />
instelling als iets positiefs dat aanmoediging verdi<strong>en</strong>t. Ook t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van de inzet van vrijwilligers word<strong>en</strong><br />
ge<strong>en</strong> belemmering<strong>en</strong> opgeworp<strong>en</strong>. Bepal<strong>en</strong>d bij vrijwilligers is wat iemand kan, niet of hij er<strong>voor</strong> betaald wordt.<br />
<strong>Gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong></strong> <strong>verlegg<strong>en</strong></strong> 15
16 <strong>Gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong></strong> <strong>verlegg<strong>en</strong></strong><br />
4. Bezwar<strong>en</strong> <strong>en</strong> mogelijkhed<strong>en</strong><br />
Het sam<strong>en</strong>spel tuss<strong>en</strong> al die m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die van betek<strong>en</strong>is zijn <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> zijn in de zorg, komt te weinig van de<br />
grond. Dat ligt niet aan belemmer<strong>en</strong>de wettelijke regels, maar heeft te mak<strong>en</strong> met andere bezwar<strong>en</strong>, zoals blijkt<br />
in dit hoofdstuk. Bij de <strong>en</strong>e organisatie geld<strong>en</strong> de bezwar<strong>en</strong> sterker dan bij e<strong>en</strong> ander. Er zijn dus mogelijkhed<strong>en</strong><br />
om de bezwar<strong>en</strong> te overwinn<strong>en</strong> <strong>en</strong> het sam<strong>en</strong>spel tuss<strong>en</strong> informele <strong>en</strong> formele zorg concreet vorm te gev<strong>en</strong>.<br />
4.1 Diverse bezwar<strong>en</strong><br />
Angst bij zorgorganisaties <strong>voor</strong> fout<strong>en</strong> <strong>en</strong> reputatieschade<br />
Zorgorganisaties voel<strong>en</strong> zich verantwoordelijk <strong>voor</strong> wat er onder hun dak gebeurt. Daarom zijn ze <strong>voor</strong>zichtig <strong>en</strong><br />
gaan ze risico’s liever uit de weg. Dat is goed te zi<strong>en</strong> als het om vrijwilligers <strong>en</strong> hun werkzaamhed<strong>en</strong> gaat.<br />
De afbak<strong>en</strong>ing tuss<strong>en</strong> de werkzaamhed<strong>en</strong> van vrijwilligers <strong>en</strong> van beroepskracht<strong>en</strong> is vaak strikt. Vrijwilligers<br />
mog<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> risicovolle of <strong>voor</strong>behoud<strong>en</strong> handeling<strong>en</strong> uitvoer<strong>en</strong>, ongeacht of ze daar wel of niet toe in staat<br />
zijn. Fout<strong>en</strong> in de gezondheidszorg veroorzak<strong>en</strong> veel ophef in de maatschappij. E<strong>en</strong> organisatie die negatief in<br />
het nieuws komt, kan daardoor veel reputatieschade lijd<strong>en</strong>. Bestuurders lijk<strong>en</strong> daarom te kiez<strong>en</strong> <strong>voor</strong> zekerheid <strong>en</strong><br />
beperk<strong>en</strong> de inzet van vrijwilligers <strong>en</strong> mantelzorgers in de veronderstelling dat de kans op fout<strong>en</strong> dan kleiner is.<br />
Verschil in inzet van vrijwilligers in de praktijk<br />
De flits<strong>en</strong>quête over vrijwilligersbeleid van ActiZ 36, de brancheorganisatie <strong>voor</strong> zorgondernemers,<br />
geeft e<strong>en</strong> indruk hoe verschill<strong>en</strong>d zorgorganisaties in de praktijk omgaan met de inzet van vrijwilligers.<br />
Hulp bij de toiletgang mag bij<strong>voor</strong>beeld in 32% van de organisaties, die aan de <strong>en</strong>quête hebb<strong>en</strong><br />
meegedaan, gebod<strong>en</strong> word<strong>en</strong> door vrijwilligers. In 65% van de organisaties mag dat niet. Cliënt<strong>en</strong><br />
met slikproblem<strong>en</strong> mog<strong>en</strong> in 22% van de orga nisaties door vrijwilligers word<strong>en</strong> geholp<strong>en</strong> bij het<br />
et<strong>en</strong>, in 76% van de organisaties mag dan niet.<br />
Onzekerheid bij beroepskracht<strong>en</strong> over deskundigheid <strong>en</strong> functie<br />
Beroepskracht<strong>en</strong> in de zorg hebb<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> professionaliseringsslag, waarbij bekwaamhed<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
bevoegdhed<strong>en</strong> steeds specifieker omschrev<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>en</strong> gekoppeld aan bepaalde functies. Dat proces is nog<br />
steeds gaande <strong>en</strong> laat zich moeilijk rijm<strong>en</strong> met meer ruimte <strong>voor</strong> sam<strong>en</strong>spel met informele zorgverl<strong>en</strong>ers. Waarom<br />
mag e<strong>en</strong> mantelzorger of vrijwilliger bepaalde handeling<strong>en</strong> wel uitvoer<strong>en</strong>, waar<strong>voor</strong> je als medewerker e<strong>en</strong><br />
opleiding moet hebb<strong>en</strong> gevolgd? Medewerkers vrag<strong>en</strong> zich af waar dit toe leidt. “Eerst pikt<strong>en</strong> vrijwilligers nog<br />
de kr<strong>en</strong>t<strong>en</strong> uit de pap, maar pikk<strong>en</strong> ze nu de ban<strong>en</strong> in?”<br />
Weerstand bij mantelzorgers <strong>en</strong> vrijwilligers teg<strong>en</strong> opvull<strong>en</strong> van ‘gat<strong>en</strong> in de zorg’<br />
Mantelzorgers <strong>en</strong> vrijwilligers zijn niet altijd ev<strong>en</strong> <strong>en</strong>thousiast om allerlei zorgtak<strong>en</strong> uit te voer<strong>en</strong>, zeker niet binn<strong>en</strong><br />
zorginstelling<strong>en</strong>. Daar lag het primaat van de zorg altijd bij de beroepskracht<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat will<strong>en</strong> ze graag zo<br />
houd<strong>en</strong>. Nu vanuit het overheidsbeleid sterker wordt ingezet op de inzet van informele zorgverl<strong>en</strong>ers, roept dat<br />
grote vraagtek<strong>en</strong>s bij h<strong>en</strong> op. Zeker wanneer in hun og<strong>en</strong> het beleid <strong>voor</strong>tkomt uit bezuinigingsoverweging<strong>en</strong>.<br />
Voor hun gevoel mog<strong>en</strong> zij nu ‘de gat<strong>en</strong> in de zorg’ gaan opvull<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> nog groter deel van de zorg komt op hun<br />
schouders te rust<strong>en</strong>.<br />
36 Rapportage Flits<strong>en</strong>quête Vrijwilligersbeleid, ActiZ 2011.
4.2 Concrete mogelijkhed<strong>en</strong><br />
Vrijwilligers goed <strong>voor</strong>bereid<strong>en</strong><br />
Vrijwilligers bied<strong>en</strong> op vele manier<strong>en</strong> zorg <strong>en</strong> ondersteuning aan cliënt<strong>en</strong>. Om te zorg<strong>en</strong> dat vrijwilligers hun<br />
tak<strong>en</strong> veilig <strong>en</strong> verantwoord kunn<strong>en</strong> uitvoer<strong>en</strong> is het van belang dat de organisatie beschrijft wat iemand moet<br />
wet<strong>en</strong> <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> bepaalde taak uit te voer<strong>en</strong>. Vrijwilligers kunn<strong>en</strong> bepaalde tak<strong>en</strong> <strong>voor</strong>af aanler<strong>en</strong>. In-<br />
<strong>en</strong> uit de rolstoel help<strong>en</strong>, ondersteun<strong>en</strong> bij het lop<strong>en</strong> <strong>en</strong> het et<strong>en</strong>, bij toiletbezoek, zelfs medicatie gev<strong>en</strong> kan tot<br />
de mogelijkhed<strong>en</strong> behor<strong>en</strong>. Zeker als het gaat om zorghandeling<strong>en</strong> die gekoppeld zijn aan e<strong>en</strong> welzijnsactiviteit.<br />
Betere zorg <strong>voor</strong> <strong>en</strong> met vrijwilligers<br />
In het door VWS gefinancierde project Zorg Beter met Vrijwilligers 37 dat <strong>Vilans</strong> sam<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> aantal<br />
partners uitvoert om de kwaliteit van het vrijwilligerswerk <strong>en</strong> de omgang met vrijwilligers in de<br />
langdur<strong>en</strong>de zorg te verbeter<strong>en</strong>, war<strong>en</strong> het <strong>voor</strong>al gehandicapt<strong>en</strong>organisaties die op zoek ging<strong>en</strong><br />
naar het verantwoord organiser<strong>en</strong> van welzijnsactiviteit<strong>en</strong> in sam<strong>en</strong>spel met vrijwilligers. <strong>Vilans</strong><br />
heeft met deze organisaties e<strong>en</strong> handreiking <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> protocol ontwikkeld om aan te kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong><br />
wat vrijwilligers moet<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> (over de cliënt <strong>en</strong> bij wie ze terecht kunn<strong>en</strong> in geval van nood), wat<br />
ze moet<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> (ter ondersteuning van cliënt) <strong>en</strong> waar ze over moet<strong>en</strong> beschikk<strong>en</strong> (bij<strong>voor</strong>beeld<br />
rijbewijs of mobiele telefoon). E<strong>en</strong> verteg<strong>en</strong>woordiging van vrijwilligers, beroepskracht<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
managers vult het protocol per activiteit in. Het is e<strong>en</strong> vorm van risico-inv<strong>en</strong>tarisatie. Vervolg<strong>en</strong>s<br />
di<strong>en</strong>t het protocol als e<strong>en</strong> checklist <strong>voor</strong> het intakegesprek met de vrijwilliger, die daardoor goed<br />
<strong>voor</strong>bereid aan de slag kan gaan. Indi<strong>en</strong> nodig krijgt de vrijwilliger e<strong>en</strong> training <strong>en</strong>/of instructie van<br />
e<strong>en</strong> beroepskracht. Na afloop van de activiteit koppelt de vrijwilliger terug aan de beroepskracht<strong>en</strong><br />
hoe het verlop<strong>en</strong>. De afsprak<strong>en</strong> word<strong>en</strong> vastgelegd in het zorgleefplan.<br />
37 Zorg Beter met Vrijwilligers is e<strong>en</strong> project van <strong>Vilans</strong> i.s.m. MOVISIE, V&VN, AGORA, ActiZ <strong>en</strong> VGN.<br />
Voor meer informatie zie www.zorgbetermetvrijwilligers.nl, thema <strong>Gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong></strong>.<br />
<strong>Gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong></strong> <strong>verlegg<strong>en</strong></strong> 17
18 <strong>Gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong></strong> <strong>verlegg<strong>en</strong></strong><br />
Oog <strong>voor</strong> verschill<strong>en</strong>de roll<strong>en</strong> van mantelzorgers<br />
Mantelzorgers hebb<strong>en</strong> soms al jar<strong>en</strong>lang zorg verle<strong>en</strong>d <strong>en</strong> zijn zeer ervar<strong>en</strong>. Sommig<strong>en</strong> van h<strong>en</strong> will<strong>en</strong> graag<br />
blijv<strong>en</strong> zorg<strong>en</strong>. Ander<strong>en</strong> kan het zorg<strong>en</strong> (te) zwaar vall<strong>en</strong>. Zij hebb<strong>en</strong> dan behoefte aan overname van de zorg.<br />
De k<strong>en</strong>nis die ze hebb<strong>en</strong> over de w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>voor</strong>keur<strong>en</strong> van hun naaste will<strong>en</strong> mantelzorgers vaak graag<br />
del<strong>en</strong> met de beroepskracht<strong>en</strong>, die nu <strong>voor</strong> hun naaste gaan zorg<strong>en</strong>. Dit vraagt om goede communicatie <strong>en</strong><br />
afstemming, waarbij ruimte is <strong>voor</strong> ieders inbr<strong>en</strong>g <strong>en</strong> deskundigheid.<br />
In het project ‘Sam<strong>en</strong>spel met mantelzorgers’ van het Expertisec<strong>en</strong>trum Mantelzorg 38 , waarin <strong>Vilans</strong> participeert,<br />
bekek<strong>en</strong> zorgorganisaties sam<strong>en</strong> met mantelzorgers hoe ze het sam<strong>en</strong>spel over <strong>en</strong> weer kond<strong>en</strong> verbeter<strong>en</strong>.<br />
Voor mantelzorgers bleek het belangrijk dat ze erk<strong>en</strong>ning kreg<strong>en</strong> <strong>voor</strong> de verschill<strong>en</strong>de roll<strong>en</strong> die ze vervull<strong>en</strong>:<br />
die van partner in de zorg, hulpvrager die bij<strong>voor</strong>beeld meer wil wet<strong>en</strong> hoe om te gaan met bepaalde<br />
ziektebeeld<strong>en</strong> <strong>en</strong> het ziekteproces, naaste die e<strong>en</strong> persoonlijke relatie onderhoudt met de cliënt <strong>en</strong> expert die<br />
door jar<strong>en</strong>lange (zorg)ervaring goed op de hoogte is van de w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>en</strong> behoeft<strong>en</strong> van de cliënt.<br />
Om het sam<strong>en</strong>spel met mantelzorg goed neer te zett<strong>en</strong> is aandacht nodig <strong>voor</strong> al deze roll<strong>en</strong>:<br />
Roll<strong>en</strong> van mantelzorgers Activiteit<strong>en</strong> <strong>voor</strong> beroepskracht<strong>en</strong><br />
Partner in zorg Sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong><br />
Hulpvrager Ondersteun<strong>en</strong><br />
Persoonlijke relatie Faciliter<strong>en</strong><br />
Expert Afstemm<strong>en</strong><br />
Meer sam<strong>en</strong>spel met mantelzorgers<br />
De Sam<strong>en</strong>spelscan is e<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong>lijst, die mantelzorgers, beroepskracht<strong>en</strong> <strong>en</strong> managers kunn<strong>en</strong> invull<strong>en</strong>.<br />
Ze gev<strong>en</strong> aan wat er in de sam<strong>en</strong>werking goed verloopt <strong>en</strong> wat er beter kan. Het levert e<strong>en</strong> beeld<br />
op van gew<strong>en</strong>ste verbeteracties vanuit verschill<strong>en</strong>de gezichtspunt<strong>en</strong> <strong>en</strong> biedt e<strong>en</strong> goed aanknopingspunt<br />
om hierover met elkaar in gesprek te gaan. De verschill<strong>en</strong>de betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> hun w<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> verwachting<strong>en</strong> uitsprek<strong>en</strong> <strong>en</strong> daardoor nader tot elkaar kom<strong>en</strong>. Mocht e<strong>en</strong> mantelzorger bepaalde<br />
zorghandeling<strong>en</strong> will<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong> uitvoer<strong>en</strong>, dan is het bij<strong>voor</strong>beeld mogelijk dat hij of zij dat eerst e<strong>en</strong><br />
aantal ker<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> met de beroepskracht doet. Over <strong>en</strong> weer kunn<strong>en</strong> ze van elkaar ler<strong>en</strong>. Dat gaat<br />
e<strong>en</strong> stap verder dan alle<strong>en</strong> afsprak<strong>en</strong> over de uitvoering van de handeling<strong>en</strong> door de mantelzorger<br />
op papier te zett<strong>en</strong>. Het leidt tot onderling contact <strong>en</strong> wederzijdse betrokk<strong>en</strong>heid. Taakafbak<strong>en</strong>ing <strong>en</strong><br />
gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> niet de insteek van het contact. Het gaat om het verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> wat e<strong>en</strong> mantelzorger<br />
nog wil <strong>en</strong> kan <strong>en</strong> hoe dat te realiser<strong>en</strong> is 39 .<br />
38 Expertisec<strong>en</strong>trum Mantelzorg (EM) is e<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nisc<strong>en</strong>trum op gebied van mantelzorg <strong>en</strong> mantelzorgondersteuning. Het is e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werkingsverband van<br />
MOVISIE <strong>en</strong> <strong>Vilans</strong>. Voor meer informatie zie www.expertisec<strong>en</strong>trummantelzorg.nl, themadossier Impulspakket Sam<strong>en</strong>spel.<br />
39 Zie noot 38.
4.3 Met elkaar aan de slag<br />
Mantelzorgers, familieled<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere bek<strong>en</strong>d<strong>en</strong> uit het sociale netwerk van de cliënt <strong>en</strong> ook vrijwilligers<br />
lever<strong>en</strong> e<strong>en</strong> onmisbare bijdrage aan de kwaliteit van lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> het welbevind<strong>en</strong> van de cliënt<strong>en</strong>. Die visie wordt<br />
ook door zorgorganisaties breed gedrag<strong>en</strong>. De vraag <strong>voor</strong> veel organisaties is hoe ver die bijdrage kan <strong>en</strong> mag<br />
gaan. In feite gaat het ook over de vraag hoe ver de organisatie wil gaan. In hoeverre is e<strong>en</strong> zorgorganisatie<br />
bereid om de zorg te del<strong>en</strong> met informele zorgverl<strong>en</strong>ers in aansluiting op de individuele w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>en</strong> behoeft<strong>en</strong><br />
van cliënt<strong>en</strong>? En hoeveel ruimte is daarbij weggelegd <strong>voor</strong> de deskundige inbr<strong>en</strong>g van mantelzorgers,<br />
familieled<strong>en</strong> <strong>en</strong> vrijwilligers?<br />
In de visie op zorg- <strong>en</strong> di<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong>ing in het breed gedrag<strong>en</strong> kwaliteitskader <strong>voor</strong> verantwoorde zorg staan de<br />
cliënt <strong>en</strong> di<strong>en</strong>s w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>en</strong> behoeft<strong>en</strong> c<strong>en</strong>traal. Cliënt<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> zelf de regie in hand<strong>en</strong>. Dat vraagt e<strong>en</strong> andere<br />
insteek <strong>en</strong> houding van beroepskracht<strong>en</strong>, niet alle<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van de cliënt maar ook naar di<strong>en</strong>s (informele)<br />
omgeving. Mantelzorgers <strong>en</strong> vrijwilligers vervull<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belangrijke rol. Ze lat<strong>en</strong> zich daarbij ook meer <strong>en</strong> meer<br />
geld<strong>en</strong> door k<strong>en</strong>baar te mak<strong>en</strong> wat hún w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>en</strong> behoeft<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong> hoe zij graag de zorg <strong>en</strong> ondersteuning<br />
georganiseerd zi<strong>en</strong>. Daar past de vraag bij wat hun eig<strong>en</strong> inbr<strong>en</strong>g kan zijn <strong>en</strong> hoe ze daarbij gefaciliteerd <strong>en</strong> ondersteund<br />
kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> door de zorgorganisatie. Echt sam<strong>en</strong>spel tuss<strong>en</strong> informele <strong>en</strong> formele zorgverl<strong>en</strong>ers<br />
dus, waarbij ruimte is om gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> te <strong>verlegg<strong>en</strong></strong>.<br />
Verandering in visie <strong>en</strong> uitvoering in de praktijk gaan niet vanzelf. De eerste stapp<strong>en</strong> zijn gezet <strong>en</strong> er zijn<br />
nog vele bezwar<strong>en</strong> te overwinn<strong>en</strong>. Belangrijk is om daarover met alle betrokk<strong>en</strong> partij<strong>en</strong> in gesprek te gaan.<br />
Zorgorganisaties, brancheorganisaties, beroepsver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong>, cliënt<strong>en</strong>rad<strong>en</strong>, verteg<strong>en</strong>woordigers van vrijwilligers<br />
<strong>en</strong> mantelzorgers <strong>en</strong> ook de Inspectie <strong>voor</strong> de Gezondheidszorg. Met elkaar kunn<strong>en</strong> zij besprek<strong>en</strong> hoe aan<br />
ieders bezwar<strong>en</strong> tegemoet kan word<strong>en</strong> gekom<strong>en</strong>. Het is goed om hun oplossing<strong>en</strong> te toets<strong>en</strong> in de praktijk.<br />
Dat moet leid<strong>en</strong> tot bruikbare handvatt<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het beleid <strong>en</strong> de werkwijze in zorgorganisaties, waardoor de<br />
inzet van vrijwilligers <strong>en</strong> mantelzorgers op e<strong>en</strong> veilige <strong>en</strong> verantwoorde wijze plaats kan vind<strong>en</strong>. Met elkaar aan<br />
de slag dus.<br />
<strong>Gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong></strong> <strong>verlegg<strong>en</strong></strong> 19
20 <strong>Gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong></strong> <strong>verlegg<strong>en</strong></strong><br />
Over de auteurs<br />
Cecil Scholt<strong>en</strong><br />
Cecil Scholt<strong>en</strong> is als expert werkzaam bij <strong>Vilans</strong> op het gebied van informele zorg. Ze heeft diverse publicaties<br />
op haar naam staan over dit thema. Meest rec<strong>en</strong>t Zonder cem<strong>en</strong>t ge<strong>en</strong> bouwwerk. Over vrijwilligerswerk in de<br />
zorg, nu <strong>en</strong> in de toekomst (<strong>Vilans</strong>, MOVISIE <strong>en</strong> NOV, 2011). Ze is projectleider van<br />
Zorg Beter met Vrijwilligers. Verder voert ze diverse opdracht<strong>en</strong> uit rond mantelzorg, familieparticipatie <strong>en</strong><br />
vrijwilligerswerk in de zorg, onder meer <strong>voor</strong> het Expertisec<strong>en</strong>trum Mantelzorg <strong>en</strong> In <strong>voor</strong> Zorg.<br />
<strong>Vilans</strong> is het landelijk k<strong>en</strong>nisc<strong>en</strong>trum <strong>voor</strong> de langdur<strong>en</strong>de zorg. <strong>Vilans</strong> ontwikkelt praktijkgerichte k<strong>en</strong>nis met<br />
als uiteindelijk doel de kwaliteit van lev<strong>en</strong> <strong>voor</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die deze zorg nodig hebb<strong>en</strong> te verbeter<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> van de<br />
terrein<strong>en</strong> waarop dat gebeurt, is informele zorg.<br />
Meer informatie: www.vilans.nl<br />
Zorg Beter met Vrijwilligers is e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werkingsproject van <strong>Vilans</strong> met MOVISIE, V&VN, AGORA, ActiZ <strong>en</strong> VGN.<br />
Het project beoogt de kwaliteit van het vrijwilligerswerk <strong>en</strong> de omgang met vrijwilligers in de langdur<strong>en</strong>de zorg<br />
te verbeter<strong>en</strong>. Dat gebeurt door middel van verbetertraject<strong>en</strong>, verbeterdoel<strong>en</strong> <strong>en</strong> verbeterpakkett<strong>en</strong>.<br />
Meer informatie: www.zorgbetermetvrijwilligers.nl<br />
Expertisec<strong>en</strong>trum Mantelzorg (EM) is het landelijk k<strong>en</strong>nisc<strong>en</strong>trum op het gebied van mantelzorg <strong>en</strong> mantelzorgondersteuning.<br />
<strong>Vilans</strong> <strong>en</strong> MOVISIE werk<strong>en</strong> hierin sam<strong>en</strong> met Mezzo, VNG, ActiZ <strong>en</strong> de provinciale C<strong>en</strong>tra <strong>voor</strong><br />
Maatschappelijke Ondersteuning. Het EM heeft tot doel bij te drag<strong>en</strong> aan de bek<strong>en</strong>dheid van mantelzorg, het<br />
verbeter<strong>en</strong> van mantelzorgondersteuning <strong>en</strong> de implem<strong>en</strong>tatie van toepasbare k<strong>en</strong>nis in beleids- <strong>en</strong> werkveld<strong>en</strong>.<br />
Meer informatie: www.expertisec<strong>en</strong>trummantelzorg.nl<br />
In <strong>voor</strong> zorg! is e<strong>en</strong> programma van het ministerie van VWS <strong>en</strong> <strong>Vilans</strong> dat zorgorganisaties ondersteunt om<br />
hun werkprocess<strong>en</strong> in te richt<strong>en</strong> met het oog op de toekomst.<br />
Meer informatie: www.in<strong>voor</strong>zorg.nl<br />
Karel van Dijk<br />
Karel van Dijk is werkzaam als zelfstandig juridisch adviseur op het gebied van het gezondheidsrecht. Hij schreef<br />
in opdracht van ActiZ de brochure Juridische aspect<strong>en</strong> van de inzet van informelezorg (2012).
Colofon<br />
© Maart 2012, <strong>Vilans</strong>.<br />
Niets van deze uitgave mag word<strong>en</strong> verm<strong>en</strong>igvuldigd <strong>en</strong>/of op<strong>en</strong>baar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of<br />
op e<strong>en</strong> andere wijze zonder bronvermelding.<br />
Auteurs<br />
Cecil Scholt<strong>en</strong>, <strong>Vilans</strong><br />
Karel van Dijk, zelfstandig juridisch adviseur gezondheidsrecht<br />
Redactie<br />
Erna Oosterve<strong>en</strong>, Woord-werk, Zwolle<br />
Met dank aan<br />
Annemiek Mulder, ActiZ<br />
Betsy Albers, <strong>Vilans</strong><br />
Ronald Hetem, MOVISIE<br />
Maure<strong>en</strong> Prins, <strong>Vilans</strong><br />
Foto’s<br />
Eveline R<strong>en</strong>aud<br />
pagina’s 4, 8, 15 <strong>en</strong> 17<br />
Vormgeving<br />
Wrikontwerp (BNO), Utrecht<br />
<strong>Gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong></strong> <strong>verlegg<strong>en</strong></strong> 21
<strong>Vilans</strong><br />
Postbus 8228<br />
3503 RE Utrecht<br />
T 030 789 23 00<br />
E info@vilans.nl<br />
www.vilans.nl