Specificiteit van het gevoelsleven in de normale en de ... - Sig
Specificiteit van het gevoelsleven in de normale en de ... - Sig
Specificiteit van het gevoelsleven in de normale en de ... - Sig
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
<strong>Specificiteit</strong> <strong>van</strong> <strong>het</strong> <strong>gevoelslev<strong>en</strong></strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>normale</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
pathologische ontwikkel<strong>in</strong>g:<br />
Ontwikkel<strong>in</strong>gspsychopathologisch on<strong>de</strong>rzoek bij<br />
achtjarige k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
Patrick Meurs 1 <strong>en</strong> Gaston Cluckers 2<br />
Sam<strong>en</strong>vatt<strong>in</strong>g<br />
Dit artikel gaat <strong>in</strong> op <strong>de</strong> ontregel<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>het</strong> <strong>gevoelslev<strong>en</strong></strong> (affectdisregulatie) aan <strong>de</strong> hand<br />
<strong>van</strong> e<strong>en</strong> empirisch on<strong>de</strong>rzoek naar <strong>de</strong> <strong>de</strong>term<strong>in</strong>ant<strong>en</strong> <strong>van</strong> gevoelskwaliteit<strong>en</strong>. We hanter<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> hypot<strong>het</strong>isch mo<strong>de</strong>l <strong>en</strong> analyser<strong>en</strong> <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong> op <strong>de</strong> IFEEL Pictures Test bij 281<br />
achtjarige k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong>, ver<strong>de</strong>eld over e<strong>en</strong> refer<strong>en</strong>tiegroep <strong>en</strong> twee kl<strong>in</strong>ische groep<strong>en</strong> (één met<br />
<strong>in</strong>ternalisatiestoorniss<strong>en</strong> <strong>en</strong> één met externalisatiestoorniss<strong>en</strong>). We besprek<strong>en</strong> <strong>en</strong>erzijds <strong>de</strong><br />
mate waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> aang<strong>en</strong>aamheid <strong>van</strong> gevoel<strong>en</strong>s wordt bepaald door <strong>de</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit <strong>en</strong> door <strong>de</strong><br />
affectcategorie <strong>en</strong> an<strong>de</strong>rzijds <strong>de</strong> frequ<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> <strong>de</strong> gevoel<strong>en</strong>s <strong>in</strong> <strong>de</strong> positieve <strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
negatieve affectcategorieën. Zo krijg<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> zicht op <strong>de</strong> positieve <strong>en</strong> negatieve<br />
affectiviteit bij e<strong>en</strong> <strong>normale</strong> <strong>en</strong> afwijk<strong>en</strong><strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g. Er wor<strong>de</strong>n ver<strong>de</strong>r <strong>en</strong>kele<br />
handvatt<strong>en</strong> aangereikt, waarmee kan wor<strong>de</strong>n rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g gehou<strong>de</strong>n bij <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
kl<strong>in</strong>ische groep<strong>en</strong>.<br />
1 Prof. dr. Patrick Meurs is doctor <strong>in</strong> <strong>de</strong> psychologie, master <strong>in</strong> <strong>de</strong> theologie, <strong>in</strong> <strong>de</strong> seksuologie <strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> culturele<br />
antropologie, baccalaureus <strong>in</strong> <strong>de</strong> filosofie. Opgeleid <strong>in</strong> <strong>de</strong> psychodynamische k<strong>in</strong><strong>de</strong>rtherapie. Wet<strong>en</strong>schappelijk<br />
on<strong>de</strong>rzoeker aan <strong>het</strong> C<strong>en</strong>trum voor K<strong>in</strong><strong>de</strong>rpsychotherapie (KU Leuv<strong>en</strong>), doc<strong>en</strong>t seksuele psychologie (KU Leuv<strong>en</strong>)<br />
<strong>en</strong> psychotherapeut-ontwikkel<strong>in</strong>gsbegelei<strong>de</strong>r <strong>in</strong> e<strong>en</strong> prev<strong>en</strong>tieproject met allochtone gez<strong>in</strong>n<strong>en</strong> (Huis <strong>de</strong>r Gez<strong>in</strong>n<strong>en</strong>,<br />
Brussel).<br />
2 Prof. dr. Gaston Cluckers is doctor <strong>in</strong> psychologie. Hoogleraar kl<strong>in</strong>ische ontwikkel<strong>in</strong>gspsychologie <strong>en</strong> k<strong>in</strong><strong>de</strong>rpsychotherapie<br />
(KU Leuv<strong>en</strong>). Hoofd <strong>van</strong> <strong>het</strong> C<strong>en</strong>trum voor K<strong>in</strong><strong>de</strong>rpsychotherapie. Verantwoor<strong>de</strong>lijke voor <strong>de</strong> postaca<strong>de</strong>mische<br />
opleid<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> k<strong>in</strong><strong>de</strong>rpsychotherapie. Me<strong>de</strong> verantwoor<strong>de</strong>lijk voor <strong>de</strong> post-aca<strong>de</strong>mische vorm<strong>in</strong>g <strong>in</strong><br />
<strong>de</strong> psychodiagnostiek bij k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong>.
1 Inleid<strong>in</strong>g<br />
Therapeut<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> <strong>in</strong> hun praktijk met allerlei signal<strong>en</strong> <strong>van</strong> ontregel<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>het</strong><br />
<strong>gevoelslev<strong>en</strong></strong> (affectdisregulatie) te mak<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong>. Bij sommige k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> kan e<strong>en</strong> gevoel<br />
<strong>van</strong> grote vreug<strong>de</strong> omslaan <strong>in</strong> excitatie <strong>en</strong> nadi<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> onaang<strong>en</strong>aam gevoel. An<strong>de</strong>re<br />
k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong> dan weer dat ze graag naar <strong>de</strong> therapeut kom<strong>en</strong>. Deze positieve<br />
verwacht<strong>in</strong>g heeft voor h<strong>en</strong> ook iets verwarr<strong>en</strong>ds <strong>en</strong> ondraaglijks, wat maakt dat ze <strong>de</strong><br />
therapeut <strong>van</strong>af <strong>het</strong> beg<strong>in</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> sessie alle hoek<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> kamer lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>, hem will<strong>en</strong><br />
controler<strong>en</strong>, <strong>in</strong> <strong>het</strong> spel will<strong>en</strong> gijzel<strong>en</strong>, straff<strong>en</strong>, beschiet<strong>en</strong>, uitschel<strong>de</strong>n, <strong>en</strong>z. Nog an<strong>de</strong>re<br />
k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> reager<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> futiele aanleid<strong>in</strong>g met e<strong>en</strong> gigantische woe<strong>de</strong>-uitbarst<strong>in</strong>g. We<br />
kunn<strong>en</strong> ook te mak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> met k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> die <strong>in</strong> e<strong>en</strong> zeer akelige situatie niets meer<br />
voel<strong>en</strong>. An<strong>de</strong>re k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> reager<strong>en</strong> affectieve spann<strong>in</strong>g af langs somatische weg. Er zijn ook<br />
k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> die lust belev<strong>en</strong> aan woe<strong>de</strong> jeg<strong>en</strong>s an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, plezier <strong>in</strong> <strong>het</strong> vernietig<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
d<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, omdat woe<strong>de</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong>structie h<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gevoel <strong>van</strong> macht gev<strong>en</strong> of e<strong>en</strong> ondraaglijk<br />
gevoel <strong>van</strong> futiliteit counter<strong>en</strong>. Bepaal<strong>de</strong> k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> lijk<strong>en</strong> dan weer bij herhal<strong>in</strong>g angst, pijn<br />
<strong>en</strong> verwerp<strong>in</strong>g op te zoek<strong>en</strong>, omdat <strong>de</strong>rgelijke gevoel<strong>en</strong>s h<strong>en</strong> al bij al, <strong>van</strong>uit hun<br />
lev<strong>en</strong>sgeschie<strong>de</strong>nis, meer vertrouwd lijk<strong>en</strong> dan positieve gevoel<strong>en</strong>s <strong>van</strong> g<strong>en</strong>eg<strong>en</strong>heid <strong>en</strong><br />
vertrouw<strong>en</strong>.<br />
Om <strong>en</strong>ige or<strong>de</strong>n<strong>in</strong>g te schepp<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze diverse kl<strong>in</strong>ische uit<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> stoorniss<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
affectregulatie (Bradley, 2000; Fonagy et al., 2002) werd aan <strong>het</strong> C<strong>en</strong>trum voor K<strong>in</strong><strong>de</strong>r-<br />
psychotherapie <strong>van</strong> <strong>de</strong> KU Leuv<strong>en</strong> empirisch on<strong>de</strong>rzoek opgezet naar <strong>de</strong> <strong>de</strong>term<strong>in</strong>ant<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
gevoelskwaliteit<strong>en</strong>.<br />
2 On<strong>de</strong>rzoeksvraag<br />
De (dubbele) hoofdvraag <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze bijdrage luidt als volgt: Wat bepaalt <strong>de</strong> aang<strong>en</strong>aamheid of<br />
onaang<strong>en</strong>aamheid <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gevoel? En <strong>in</strong> welke mate wordt <strong>de</strong> aang<strong>en</strong>aamheid <strong>van</strong> <strong>het</strong><br />
<strong>gevoelslev<strong>en</strong></strong> door die verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> factor<strong>en</strong> bepaald?<br />
Het hypot<strong>het</strong>ische mo<strong>de</strong>l waar<strong>van</strong> <strong>in</strong> dit on<strong>de</strong>rzoek wordt vertrokk<strong>en</strong> - <strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> antwoord<br />
biedt op <strong>het</strong> eerste <strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> hoofdvraag - is afgeleid uit <strong>de</strong> affectliteratuur <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
empirische psychologie. Het bevat drie variabel<strong>en</strong>: (1) evaluatie <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gevoel (<strong>de</strong><br />
kwalitatieve dim<strong>en</strong>sie: <strong>de</strong> mate waar<strong>in</strong> e<strong>en</strong> gevoel (on)aang<strong>en</strong>aam is), (2) <strong>de</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit <strong>van</strong><br />
e<strong>en</strong> gevoel (<strong>de</strong> kwantitatieve dim<strong>en</strong>sie: <strong>de</strong> mate waar<strong>in</strong> e<strong>en</strong> gevoel zwak/sterk is), <strong>en</strong> (3) <strong>de</strong><br />
affectcategorie (<strong>de</strong> basiscategorie waar<strong>in</strong> elk gevoel kan wor<strong>de</strong>n on<strong>de</strong>rgebracht). Er wordt<br />
op basis <strong>van</strong> bestaan<strong>de</strong> mo<strong>de</strong>ll<strong>en</strong> (zie Sroufe & Waters, 1976; Em<strong>de</strong>, 1993; Frijda, 1999)<br />
<strong>van</strong> uitgegaan dat <strong>de</strong> evaluatie <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gevoel <strong>in</strong> zekere mate wordt beïnvloed door bei<strong>de</strong><br />
an<strong>de</strong>re variabel<strong>en</strong>: <strong>de</strong> affectcategorie waartoe <strong>het</strong> gevoel behoort <strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit <strong>van</strong> <strong>het</strong><br />
<strong>Sig</strong>naal proefartikel - 2 -<br />
<strong>Sig</strong>nificant voor <strong>de</strong> professionele hulpverl<strong>en</strong>er www.sig-net.be
gevoel. De mate <strong>van</strong> beïnvloed<strong>in</strong>g wordt <strong>in</strong> statistische term<strong>en</strong> ‘verklaar<strong>de</strong> variantie’ of<br />
‘<strong>de</strong>term<strong>in</strong>atiecoëfficiënt’ g<strong>en</strong>oemd <strong>en</strong> aangeduid met R² (zie Slotboom, 1995). De verschill<strong>en</strong><br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> waar<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>de</strong>term<strong>in</strong>atiecoëfficiënt<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> aan <strong>het</strong> <strong>gevoelslev<strong>en</strong></strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>normale</strong><br />
<strong>en</strong> pathologische affectieve ontwikkel<strong>in</strong>g e<strong>en</strong> specificiteit. Met an<strong>de</strong>re woor<strong>de</strong>n, <strong>de</strong> mate<br />
waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> aang<strong>en</strong>aamheid <strong>van</strong> gevoel<strong>en</strong>s <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>normale</strong> <strong>en</strong> pathologische ontwikkel<strong>in</strong>g door<br />
<strong>de</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit <strong>en</strong> <strong>de</strong> affectcategorie wordt bepaald, kan sterk verschill<strong>en</strong>, zodat <strong>het</strong> lang niet<br />
zeker is dat bij <strong>de</strong> <strong>normale</strong> <strong>en</strong> pathologische affectieve ontwikkel<strong>in</strong>g <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> <strong>de</strong>term<strong>in</strong>ant<br />
telk<strong>en</strong>s <strong>de</strong> belangrijkste is. We gev<strong>en</strong> <strong>in</strong> Figuur 1 aan op welke manier we kijk<strong>en</strong> naar onze<br />
hoofdvraag omtr<strong>en</strong>t <strong>de</strong> belangrijkste <strong>de</strong>term<strong>in</strong>ant<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> aang<strong>en</strong>aamheid <strong>van</strong> gevoel<strong>en</strong>s.<br />
Het concept ‘evaluatie’ wijst op <strong>de</strong> beoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gevoel volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> bepaal<strong>de</strong> mate<br />
<strong>van</strong> aang<strong>en</strong>aamheid of onaang<strong>en</strong>aamheid. De beoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g gebeurt op e<strong>en</strong> dim<strong>en</strong>sie <strong>van</strong> 1<br />
(= zeer onaang<strong>en</strong>aam) tot 9 (= zeer aang<strong>en</strong>aam). We acht<strong>en</strong> die ‘evaluatie’ of beoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g<br />
beïnvloed door <strong>de</strong> keuze <strong>van</strong> <strong>de</strong> affectcategorie (elk gevoelsantwoord wordt on<strong>de</strong>rgebracht<br />
<strong>in</strong> één <strong>van</strong> <strong>de</strong> twaalf basisaffectcategorieën) <strong>en</strong> door <strong>de</strong> mate <strong>van</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit <strong>van</strong> <strong>het</strong><br />
betreff<strong>en</strong><strong>de</strong> gevoel [op e<strong>en</strong> dim<strong>en</strong>sie <strong>van</strong> 1 (= zeer zwak) tot 9 (= zeer sterk)].<br />
Affectcategorie<br />
↕<br />
Evaluatie<br />
↕<br />
Int<strong>en</strong>siteit<br />
Figuur 1: Hypot<strong>het</strong>ische mo<strong>de</strong>l:<br />
aang<strong>en</strong>aamheid, beïnvloed <strong>van</strong>uit <strong>de</strong> affectcategorie <strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit<br />
<strong>Sig</strong>naal proefartikel - 3 -<br />
<strong>Sig</strong>nificant voor <strong>de</strong> professionele hulpverl<strong>en</strong>er www.sig-net.be
3 Subject<strong>en</strong><br />
Het on<strong>de</strong>rzoek naar <strong>de</strong> <strong>de</strong>term<strong>in</strong>ant<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>de</strong> gevoelskwaliteit wordt uitgevoerd bij<br />
schoolk<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> bij verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> kl<strong>in</strong>ische populaties <strong>van</strong> k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong>, op meer<strong>de</strong>re leeftij<strong>de</strong>n<br />
<strong>en</strong> met meer<strong>de</strong>re follow-upmet<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. In dit artikel pres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> we alle<strong>en</strong> <strong>de</strong> resultat<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
<strong>de</strong> basismet<strong>in</strong>g bij achtjarige k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong>. Door <strong>de</strong> vergelijk<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>normale</strong> <strong>en</strong> pathologische<br />
variatie is <strong>het</strong> mogelijk om <strong>de</strong> specificiteit <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>normale</strong> affectieve ontwikkel<strong>in</strong>g te<br />
verhel<strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>het</strong> licht <strong>van</strong> <strong>de</strong> pathologische <strong>en</strong> vice versa. De gelijktijdige focus op <strong>de</strong><br />
<strong>normale</strong> <strong>en</strong> <strong>de</strong> pathologische ontwikkel<strong>in</strong>g geeft aan <strong>de</strong>ze studie e<strong>en</strong><br />
ontwikkel<strong>in</strong>gspsychopathologisch profiel. De ontwikkel<strong>in</strong>gspsychopathologie staat c<strong>en</strong>traal <strong>in</strong><br />
<strong>de</strong> actuele kl<strong>in</strong>ische k<strong>in</strong><strong>de</strong>rpsychologie (zie Cicc<strong>het</strong>ti & Nurcombe, 2001).<br />
We besprek<strong>en</strong> hier drie on<strong>de</strong>rzoeksgroep<strong>en</strong>:<br />
1) E<strong>en</strong> refer<strong>en</strong>tiegroep <strong>van</strong> 140 schoolk<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong>, op verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> manier<strong>en</strong> gecontroleerd<br />
op psychopathologie [anamnese, Child Behaviour Checklist (Ach<strong>en</strong>bach & E<strong>de</strong>lbrock,<br />
1981), Korte Depressievrag<strong>en</strong>lijst voor K<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> (De Wit, 1987) <strong>en</strong> Zelfbeoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gs-<br />
vrag<strong>en</strong>lijst voor K<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> (Bakker et al., 1989)]<br />
2) E<strong>en</strong> kl<strong>in</strong>ische groep met 64 k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong>, gediagnosticeerd als <strong>in</strong>ternalisatiestoornis; ze<br />
wor<strong>de</strong>n gespecificeerd als angstig, teruggetrokk<strong>en</strong> <strong>en</strong> geremd; <strong>in</strong> DSM-IV-term<strong>en</strong> gaat<br />
<strong>het</strong> vooral om k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> overmatige angststoornis of e<strong>en</strong> <strong>de</strong>pressieve stoornis;<br />
<strong>in</strong> psychodynamische term<strong>en</strong>: k<strong>in</strong><strong>de</strong>rneuros<strong>en</strong> (angsthysterie, fobisch, dwangmatig)<br />
3) E<strong>en</strong> kl<strong>in</strong>ische groep met 77 k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong>, gediagnosticeerd als externalisatiestoornis:<br />
agressief, anti-sociaal <strong>en</strong> impulsief gedrag: <strong>in</strong> DSM-IV-term<strong>en</strong> gaat <strong>het</strong> zowel om<br />
groepsgebon<strong>de</strong>n als <strong>in</strong>dividuele vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> anti-sociale gedragsstoorniss<strong>en</strong>; <strong>in</strong><br />
psychodynamische term<strong>en</strong>: pr<strong>en</strong>eurotische stoorniss<strong>en</strong> (narcistische stoorniss<strong>en</strong>, false<br />
self, bor<strong>de</strong>rl<strong>in</strong>e persoonlijkheidsstoorniss<strong>en</strong> <strong>in</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g)<br />
4 On<strong>de</strong>rzoeksmetho<strong>de</strong><br />
Het on<strong>de</strong>rzoeks<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t dat wordt gebruikt voor <strong>de</strong> met<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>de</strong>term<strong>in</strong>ant<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>het</strong><br />
<strong>gevoelslev<strong>en</strong></strong> is <strong>de</strong> IFEEL Pictures Test (Em<strong>de</strong>, Osofsky & Butterfield, 1993).<br />
De test bestaat uit <strong>de</strong>rtig affectieve gelaatsexpressies <strong>van</strong> jonge k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> ti<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
veerti<strong>en</strong> maan<strong>de</strong>n, waarbij aan <strong>het</strong> subject wordt gevraagd welk gevoel <strong>het</strong> k<strong>in</strong>d vertoont,<br />
hoe aang<strong>en</strong>aam <strong>het</strong> getoon<strong>de</strong> gevoel is (schaal <strong>van</strong> 1 tot 9) <strong>en</strong> hoe <strong>in</strong>t<strong>en</strong>s (1 tot 9). De test<br />
heeft <strong>het</strong> voor<strong>de</strong>el dat tegelijk affectcategorieën <strong>en</strong> affectieve dim<strong>en</strong>sies <strong>in</strong> kaart wor<strong>de</strong>n<br />
gebracht, waardoor <strong>het</strong> <strong>in</strong> figuur 1 beschrev<strong>en</strong> mo<strong>de</strong>l empirisch kan wor<strong>de</strong>n getoetst.<br />
<strong>Sig</strong>naal proefartikel - 4 -<br />
<strong>Sig</strong>nificant voor <strong>de</strong> professionele hulpverl<strong>en</strong>er www.sig-net.be
De IFEEL Pictures Test heeft als voor<strong>de</strong>el e<strong>en</strong> categoriale <strong>en</strong> e<strong>en</strong> dim<strong>en</strong>sionale b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<br />
<strong>van</strong> <strong>het</strong> affect te comb<strong>in</strong>er<strong>en</strong>: affectcategorieën <strong>en</strong>erzijds, <strong>de</strong> dim<strong>en</strong>sies aang<strong>en</strong>aamheid <strong>en</strong><br />
<strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit an<strong>de</strong>rzijds. Door statistische techniek<strong>en</strong> kan <strong>de</strong> sam<strong>en</strong>hang tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> drie<br />
variabel<strong>en</strong> wor<strong>de</strong>n berek<strong>en</strong>d. Hiertoe gebruik<strong>en</strong> we <strong>in</strong> <strong>het</strong> statistische analyseprogramma<br />
SAS (versie 8.0) <strong>de</strong> ‘mixed mo<strong>de</strong>ls procedure’.<br />
5 Resultat<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>het</strong> on<strong>de</strong>rzoek naar <strong>de</strong> <strong>de</strong>term<strong>in</strong>ant<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>het</strong><br />
<strong>gevoelslev<strong>en</strong></strong><br />
5.1 Mate waar<strong>in</strong> aang<strong>en</strong>aamheid wordt bepaald<br />
60<br />
50<br />
40<br />
30<br />
20<br />
10<br />
0<br />
door <strong>de</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit <strong>en</strong> <strong>de</strong> affectcategorie<br />
sch <strong>in</strong>t ext<br />
affcat<br />
<strong>in</strong>t<strong>en</strong>s<br />
Figuur 2: Mate waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> aang<strong>en</strong>aamheid <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gevoel wordt bepaald door <strong>de</strong><br />
affectcategorie <strong>en</strong> door <strong>de</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit <strong>in</strong> <strong>de</strong> drie on<strong>de</strong>rzoeksgroep<strong>en</strong> <strong>van</strong> achtjarige k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
Noot: Op <strong>de</strong> X-as wordt <strong>de</strong> schoolgroep aangeduid met ‘sch’; <strong>de</strong>ze groep staat voor <strong>de</strong> <strong>normale</strong> variatie. ‘Int’ <strong>en</strong><br />
‘ext’ staan voor <strong>de</strong> bei<strong>de</strong> kl<strong>in</strong>ische groep<strong>en</strong> <strong>van</strong> respectievelijk <strong>in</strong>ternalisatie- <strong>en</strong> externalisatiestoorniss<strong>en</strong>. Op <strong>de</strong><br />
Y-as dui<strong>de</strong>n <strong>de</strong> waar<strong>de</strong>n <strong>van</strong> 0 tot 60 <strong>de</strong> perc<strong>en</strong>tages aan <strong>van</strong> <strong>de</strong> variatie <strong>in</strong> <strong>de</strong> aang<strong>en</strong>aamheid <strong>van</strong> gevoel<strong>en</strong>s die<br />
wor<strong>de</strong>n bepaald door respectievelijk <strong>de</strong> affectcategorie (l<strong>in</strong>kse kolomm<strong>en</strong>) <strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit (rechtse kolomm<strong>en</strong>).<br />
Bij <strong>de</strong> achtjarige schoolk<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> wordt <strong>de</strong> affectcategorie <strong>in</strong> belangrijke mate bepaald door<br />
<strong>de</strong> aang<strong>en</strong>aamheid (R² = .60). De <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit heeft echter ook e<strong>en</strong> significante <strong>in</strong>vloed (R² =<br />
.10) op <strong>de</strong> aang<strong>en</strong>aamheid. Het gaat bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> positieve correlatie (r = +.32, p <<br />
.001): hoe <strong>in</strong>t<strong>en</strong>ser <strong>het</strong> gevoel, hoe aang<strong>en</strong>amer. Dat <strong>de</strong> variabele ‘aang<strong>en</strong>aamheid’ slechts<br />
voor ti<strong>en</strong> proc<strong>en</strong>t wordt bepaald door <strong>de</strong> variabele ‘<strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit’, komt vooral omdat <strong>de</strong> hogere<br />
<strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit <strong>in</strong> <strong>de</strong> negatieve categorieën niet tot e<strong>en</strong> significant hogere aang<strong>en</strong>aamheid leidt.<br />
Het is dus vooral <strong>in</strong> <strong>de</strong> positieve categorieën dat <strong>de</strong> regel ‘hoe aang<strong>en</strong>amer, hoe positiever’<br />
geldt. Met an<strong>de</strong>re woor<strong>de</strong>n, wil m<strong>en</strong> bij normaal ontwikkel<strong>en</strong><strong>de</strong> k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>de</strong> graad <strong>van</strong><br />
<strong>Sig</strong>naal proefartikel - 5 -<br />
<strong>Sig</strong>nificant voor <strong>de</strong> professionele hulpverl<strong>en</strong>er www.sig-net.be
aang<strong>en</strong>aamheid <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gevoel <strong>in</strong>schatt<strong>en</strong>, dan di<strong>en</strong>t m<strong>en</strong> hoofdzakelijk rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g te hou<strong>de</strong>n<br />
met <strong>de</strong> affectcategorie. Gevoel<strong>en</strong>s uit <strong>de</strong> categorieën verrass<strong>in</strong>g, <strong>in</strong>teresse, vreug<strong>de</strong>,<br />
tevre<strong>de</strong>nheid <strong>en</strong> ontspann<strong>in</strong>g wor<strong>de</strong>n als aang<strong>en</strong>aam geëvalueerd. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> v<strong>in</strong>dt m<strong>en</strong> bij<br />
<strong>de</strong>ze k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zekere t<strong>en</strong><strong>de</strong>ns om positieve gevoel<strong>en</strong>s, naarmate ze <strong>in</strong>t<strong>en</strong>ser zijn, nog<br />
aang<strong>en</strong>amer te evaluer<strong>en</strong>. Gevoel<strong>en</strong>s uit <strong>de</strong> categorieën verdriet, wantrouw<strong>en</strong>, schaamte/<br />
schuld, afkeer, woe<strong>de</strong>, onlust <strong>en</strong> angst wor<strong>de</strong>n als onaang<strong>en</strong>aam beoor<strong>de</strong>eld. De <strong>in</strong>vloed<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit is hier, bij <strong>de</strong> gevoel<strong>en</strong>s uit <strong>de</strong> negatieve affectcategorieën, niet<br />
significant.<br />
Ook bij <strong>de</strong> groep k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> <strong>in</strong>ternalisatiestoornis is <strong>de</strong> affectcategorie <strong>de</strong><br />
belangrijkste bepal<strong>en</strong><strong>de</strong> factor <strong>van</strong> <strong>de</strong> aang<strong>en</strong>aamheid, maar <strong>in</strong> dui<strong>de</strong>lijk m<strong>in</strong><strong>de</strong>re mate dan<br />
bij <strong>de</strong> schoolgroep (R² = .40). De <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit heeft hier ge<strong>en</strong> significantie als <strong>de</strong>term<strong>in</strong>er<strong>en</strong><strong>de</strong><br />
factor (R² = .04; p = .07) <strong>van</strong> <strong>de</strong> aang<strong>en</strong>aamheid wanneer m<strong>en</strong> alle affectcategorieën<br />
sam<strong>en</strong> <strong>in</strong> overweg<strong>in</strong>g neemt. Mak<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> op<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g voor positieve <strong>en</strong> negatieve<br />
affectcategorieën, dan zi<strong>en</strong> we wel e<strong>en</strong> verschil. Voor <strong>de</strong> negatieve affectcategorieën geldt<br />
dat <strong>de</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit ge<strong>en</strong> <strong>in</strong>vloed heeft op <strong>de</strong> aang<strong>en</strong>aamheid (r = +.07; p = .08). Voor <strong>de</strong><br />
positieve affectcategorieën is er e<strong>en</strong> significante negatieve correlatie (r = -.34; p < .001).<br />
Om <strong>de</strong> aang<strong>en</strong>aamheid <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gevoel <strong>in</strong> te schatt<strong>en</strong>, richt <strong>de</strong> therapeut zich ook hier<br />
vooral op <strong>de</strong> affectcategorie. Er zijn echter meer uitzon<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<strong>en</strong> dan bij normaal<br />
ontwikkel<strong>en</strong><strong>de</strong> k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong>. Vooral <strong>de</strong> gevoel<strong>en</strong>s uit <strong>de</strong> positieve affectcategorieën wor<strong>de</strong>n,<br />
wanneer ze hogere <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteitwaar<strong>de</strong>n bereik<strong>en</strong>, vaker dan <strong>in</strong> <strong>de</strong> schoolgroep als<br />
onaang<strong>en</strong>aam geëvalueerd. In <strong>de</strong> groep <strong>van</strong> vijf positieve affectcategorieën zijn <strong>het</strong> vooral<br />
<strong>de</strong> gevoel<strong>en</strong>s <strong>van</strong> <strong>in</strong>teresse, vreug<strong>de</strong> <strong>en</strong> tevre<strong>de</strong>nheid met hoge <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit (waar<strong>de</strong>n 7, 8 <strong>en</strong><br />
9) die significant negatiever wor<strong>de</strong>n geëvalueerd dan wanneer ze e<strong>en</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> of lagere<br />
<strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit verton<strong>en</strong>. Ver<strong>de</strong>r zijn gevoel<strong>en</strong>s <strong>van</strong> ontspann<strong>in</strong>g - ongeacht <strong>de</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit - vaker<br />
onaang<strong>en</strong>aam dan <strong>in</strong> <strong>de</strong> schoolgroep. Ver<strong>de</strong>r is <strong>het</strong> zo dat bepaal<strong>de</strong> negatieve gevoel<strong>en</strong>s<br />
zoals woe<strong>de</strong> - ongeacht <strong>de</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit - m<strong>in</strong><strong>de</strong>r frequ<strong>en</strong>t voorkom<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat hoog <strong>in</strong>t<strong>en</strong>se<br />
negatieve gevoel<strong>en</strong>s over <strong>het</strong> algeme<strong>en</strong> m<strong>in</strong><strong>de</strong>r frequ<strong>en</strong>t wor<strong>de</strong>n gerapporteerd dan <strong>in</strong> alle<br />
an<strong>de</strong>re on<strong>de</strong>rzoeksgroep<strong>en</strong>. De hoog <strong>in</strong>t<strong>en</strong>se negatieve gevoel<strong>en</strong>s die wel wor<strong>de</strong>n<br />
gerapporteerd, zijn niet bepaald onaang<strong>en</strong>amer dan <strong>de</strong> matig of laag <strong>in</strong>t<strong>en</strong>se gevoel<strong>en</strong>s. Ze<br />
kom<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> m<strong>in</strong><strong>de</strong>r frequ<strong>en</strong>t voor dan <strong>in</strong> <strong>de</strong> schoolgroep.<br />
Bij <strong>de</strong> groep k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> externalisatiestoornis is <strong>de</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit <strong>de</strong> belangrijkste<br />
<strong>de</strong>term<strong>in</strong>ant <strong>van</strong> <strong>de</strong> aang<strong>en</strong>aamheid (R² = .48). De significante correlatie tuss<strong>en</strong><br />
aang<strong>en</strong>aamheid <strong>en</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit is bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> sterk negatief: hoe <strong>in</strong>t<strong>en</strong>ser <strong>het</strong> gevoel, hoe<br />
negatiever <strong>het</strong> wordt geëvalueerd (r = -.67; p < .0001). Ook <strong>de</strong> affectcategorie heeft echter<br />
e<strong>en</strong> significante <strong>in</strong>vloed op <strong>de</strong> aang<strong>en</strong>aamheid (R² = .25). Gemid<strong>de</strong>ld <strong>in</strong>t<strong>en</strong>se gevoel<strong>en</strong>s uit<br />
<strong>de</strong> positieve affectcategorieën wor<strong>de</strong>n vaker aang<strong>en</strong>aam geëvalueerd dan <strong>de</strong> gemid<strong>de</strong>ld<br />
<strong>in</strong>t<strong>en</strong>se gevoel<strong>en</strong>s uit <strong>de</strong> negatieve affectcategorieën. Vooral <strong>in</strong> <strong>de</strong> categorie vreug<strong>de</strong>, zijn<br />
gemid<strong>de</strong>ld <strong>in</strong>t<strong>en</strong>se gevoel<strong>en</strong>s dui<strong>de</strong>lijk positief. Dit neemt niet weg dat <strong>van</strong> <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re<br />
<strong>Sig</strong>naal proefartikel - 6 -<br />
<strong>Sig</strong>nificant voor <strong>de</strong> professionele hulpverl<strong>en</strong>er www.sig-net.be
positieve affectcategorieën (verrass<strong>in</strong>g, <strong>in</strong>teresse, tevre<strong>de</strong>nheid <strong>en</strong> ontspann<strong>in</strong>g) e<strong>en</strong><br />
belangrijk <strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> gemid<strong>de</strong>ld <strong>in</strong>t<strong>en</strong>se gevoel<strong>en</strong>s reeds als onaang<strong>en</strong>aam wordt<br />
geëvalueerd: k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>in</strong> dit spectrum <strong>van</strong> <strong>de</strong> psychopathologie neig<strong>en</strong> gevoel<strong>en</strong>s als<br />
onaang<strong>en</strong>aam te evaluer<strong>en</strong> <strong>van</strong>af e<strong>en</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit. De hoger <strong>in</strong>t<strong>en</strong>se gevoel<strong>en</strong>s<br />
uit <strong>de</strong> positieve affectcategorieën wor<strong>de</strong>n overweg<strong>en</strong>d negatief geëvalueerd <strong>en</strong> als<br />
onaang<strong>en</strong>aam gescoord. Bij <strong>de</strong> negatieve affectcategorieën is <strong>de</strong> negatieve evaluatie <strong>van</strong><br />
gemid<strong>de</strong>ld <strong>en</strong> sterk <strong>in</strong>t<strong>en</strong>se gevoel<strong>en</strong>s vrij algeme<strong>en</strong>, terwijl <strong>de</strong> laag <strong>in</strong>t<strong>en</strong>se gevoel<strong>en</strong>s uit<br />
negatieve affectcategorieën - vooral <strong>de</strong> woe<strong>de</strong>gevoel<strong>en</strong>s - als eer<strong>de</strong>r aang<strong>en</strong>aam wor<strong>de</strong>n<br />
geëvalueerd.<br />
Figuur 2 maakt dui<strong>de</strong>lijk dat <strong>het</strong> om fundam<strong>en</strong>teel verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> affectieve structur<strong>en</strong> gaat.<br />
Bij e<strong>en</strong> <strong>normale</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g wordt <strong>de</strong> aang<strong>en</strong>aamheid <strong>van</strong> e<strong>en</strong> gevoel hoofdzakelijk<br />
bepaald door <strong>de</strong> affectcategorie. El<strong>de</strong>rs (zie Meurs & Cluckers, 2002; Meurs & Cluckers,<br />
2003) beschrijv<strong>en</strong> we hoe <strong>de</strong> affectcategorie <strong>in</strong> <strong>de</strong> loop <strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>normale</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g, tij<strong>de</strong>ns<br />
<strong>de</strong> lagereschoolleeftijd, <strong>de</strong> <strong>en</strong>ige bepal<strong>en</strong><strong>de</strong> factor <strong>van</strong> <strong>de</strong> aang<strong>en</strong>aamheid wordt. De <strong>in</strong>vloed<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit op <strong>de</strong> aang<strong>en</strong>aamheid valt, <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>normale</strong> affectieve ontwikkel<strong>in</strong>g,<br />
mettertijd weg: bij elfjarige k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> bijvoorbeeld is <strong>de</strong> correlatie tuss<strong>en</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit <strong>en</strong><br />
aang<strong>en</strong>aamheid niet langer significant (r = +.03, p = .49 voor <strong>de</strong> gevoel<strong>en</strong>s uit positieve<br />
affectcategorieën; r = -.11, p = .18 voor <strong>de</strong> negatieve affectcategorieën). We zull<strong>en</strong> ver<strong>de</strong>r<br />
zi<strong>en</strong> dat <strong>de</strong> positieve correlatie tuss<strong>en</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit <strong>en</strong> aang<strong>en</strong>aamheid die zich op achtjarige<br />
leeftijd wel nog voordoet, typisch is voor e<strong>en</strong> <strong>normale</strong> affectieve ontwikkel<strong>in</strong>g. In <strong>de</strong><br />
kl<strong>in</strong>ische groep<strong>en</strong> v<strong>in</strong><strong>de</strong>n we <strong>de</strong> t<strong>en</strong><strong>de</strong>ns <strong>van</strong> ‘hoe <strong>in</strong>t<strong>en</strong>ser <strong>het</strong> (positieve) gevoel, hoe<br />
aang<strong>en</strong>amer’ al niet terug op jongere leeftijd.<br />
Bij <strong>in</strong>ternalisatiestoorniss<strong>en</strong> v<strong>in</strong><strong>de</strong>n we e<strong>en</strong> affectieve structuur terug die al bij al niet zoveel<br />
afwijkt <strong>van</strong> die <strong>in</strong> <strong>de</strong> schoolgroep. We zou<strong>de</strong>n <strong>het</strong> e<strong>en</strong> variant op <strong>de</strong> bev<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> uit <strong>de</strong><br />
<strong>normale</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g kunn<strong>en</strong> noem<strong>en</strong>, maar met belangrijke uitzon<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. De mate<br />
waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> affectcategorie <strong>de</strong> aang<strong>en</strong>aamheid beïnvloedt, ligt dui<strong>de</strong>lijk lager, omdat <strong>de</strong> hoog<br />
<strong>in</strong>t<strong>en</strong>se gevoel<strong>en</strong>s uit positieve categorieën <strong>en</strong> <strong>de</strong> categorie ontspann<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>het</strong> algeme<strong>en</strong>, <strong>in</strong><br />
teg<strong>en</strong>stell<strong>in</strong>g tot <strong>de</strong> schoolgroep, vaak onaang<strong>en</strong>aam wor<strong>de</strong>n geëvalueerd door k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
met fobische, <strong>de</strong>pressieve of angstsymptom<strong>en</strong>. Op acht jaar is <strong>de</strong> licht positieve correlatie<br />
tuss<strong>en</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit <strong>en</strong> aang<strong>en</strong>aamheid bij <strong>de</strong>rgelijke k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> afwezig; ze is er<br />
omgekeerd <strong>in</strong> e<strong>en</strong> licht negatieve correlatie, die we ook later <strong>in</strong> <strong>de</strong> k<strong>in</strong><strong>de</strong>rtijd bij <strong>de</strong>ze groep<br />
terugv<strong>in</strong><strong>de</strong>n.<br />
Bij externalisatiestoorniss<strong>en</strong> wordt <strong>de</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit veruit <strong>de</strong> belangrijkste <strong>de</strong>term<strong>in</strong>ant. Bijna<br />
vijftig proc<strong>en</strong>t <strong>van</strong> <strong>de</strong> variabele ‘aang<strong>en</strong>aamheid’ wordt bepaald door <strong>de</strong> variabele<br />
‘<strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit’. Vooral op <strong>het</strong> vlak <strong>van</strong> <strong>de</strong> positieve affectcategorieën houdt <strong>de</strong> aang<strong>en</strong>ame<br />
evaluatie bij matige <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit <strong>en</strong>igsz<strong>in</strong>s stand. De mate waar<strong>in</strong> <strong>de</strong> affectcategorie <strong>de</strong><br />
<strong>Sig</strong>naal proefartikel - 7 -<br />
<strong>Sig</strong>nificant voor <strong>de</strong> professionele hulpverl<strong>en</strong>er www.sig-net.be
aang<strong>en</strong>aamheid bepaalt, wordt bij <strong>de</strong>ze k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> echter naar b<strong>en</strong>e<strong>de</strong>n gehaald door <strong>het</strong><br />
gegev<strong>en</strong> dat laag <strong>in</strong>t<strong>en</strong>se gevoel<strong>en</strong>s uit <strong>de</strong> negatieve affectcategorieën vaak als aang<strong>en</strong>aam<br />
wor<strong>de</strong>n geëvalueerd. Deze laag <strong>in</strong>t<strong>en</strong>se negatieve gevoel<strong>en</strong>s zijn niet onbelangrijk, omdat ze<br />
qua frequ<strong>en</strong>tie e<strong>en</strong> belangrijk <strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> gevoelswereld <strong>van</strong> <strong>de</strong>ze k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> blijk<strong>en</strong> uit te<br />
mak<strong>en</strong>.<br />
5.2 Frequ<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> gevoel<strong>en</strong>s <strong>in</strong> <strong>de</strong> positieve <strong>en</strong> negatieve affectcategorieën<br />
Tabel 1: Perc<strong>en</strong>tage <strong>van</strong> gevoel<strong>en</strong>s <strong>in</strong> <strong>de</strong> positieve <strong>en</strong> negatieve affectcategorieën bij <strong>de</strong> drie<br />
on<strong>de</strong>rzoeksgroep<strong>en</strong> <strong>van</strong> achtjarig<strong>en</strong><br />
positieve categorieën negatieve categorieën<br />
schoolgroep 70 % 30 %<br />
<strong>in</strong>ternalisatiestoorniss<strong>en</strong> 52 % 48 %<br />
externalisatiestoorniss<strong>en</strong> 45 % 55 %<br />
Noot: ‘positieve affectcategorieën’ zijn verrass<strong>in</strong>g, <strong>in</strong>teresse, vreug<strong>de</strong>, tevre<strong>de</strong>nheid <strong>en</strong> ontspann<strong>in</strong>g; ‘negatieve<br />
categorieën’ zijn verdriet, wantrouw<strong>en</strong>, schaamte/schuld, afkeer/walg<strong>in</strong>g, woe<strong>de</strong>, onlust <strong>en</strong> angst<br />
Op achtjarige leeftijd behor<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>normale</strong> affectieve ontwikkel<strong>in</strong>g zev<strong>en</strong> op ti<strong>en</strong> gevoel<strong>en</strong>s<br />
tot e<strong>en</strong> positieve affectcategorie, drie op ti<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> negatieve (zie tabel 1). De vijf meest<br />
frequ<strong>en</strong>te afzon<strong>de</strong>rlijke affectcategorieën <strong>in</strong> <strong>de</strong> schoolgroep zijn: <strong>in</strong>teresse (gemid<strong>de</strong>ld 6.13<br />
antwoor<strong>de</strong>n per protocol, op e<strong>en</strong> totaal <strong>van</strong> 30 antwoor<strong>de</strong>n), vreug<strong>de</strong> (gemid<strong>de</strong>ld 5.32),<br />
verdriet (gemid<strong>de</strong>ld 4.28), verrass<strong>in</strong>g (gemid<strong>de</strong>ld 4.21) <strong>en</strong> tevre<strong>de</strong>nheid (gemid<strong>de</strong>ld 2.89)<br />
(zie tabel 2). Met an<strong>de</strong>re woor<strong>de</strong>n, tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> vijf frequ<strong>en</strong>tste affectcategorieën is er <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
schoolgroep één negatieve categorie (verdriet), voorafgegaan door e<strong>en</strong> dubbele piek <strong>van</strong><br />
positieve affectcategorieën (<strong>in</strong>teresse <strong>en</strong> vreug<strong>de</strong>).<br />
<strong>Sig</strong>naal proefartikel - 8 -<br />
<strong>Sig</strong>nificant voor <strong>de</strong> professionele hulpverl<strong>en</strong>er www.sig-net.be
Tabel 2: Vijf meest frequ<strong>en</strong>te affectcategorieën <strong>in</strong> <strong>de</strong> drie on<strong>de</strong>rzoeksgroep<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />
achtjarig<strong>en</strong><br />
schoolgroep <strong>in</strong>ternalisatie externalisatie<br />
vreug<strong>de</strong> (6.13) <strong>in</strong>teresse (5.76) verdriet (6.42)<br />
<strong>in</strong>teresse (5.32) verdriet (4.17) vreug<strong>de</strong> (5.05)<br />
verdriet (4.28) verrass<strong>in</strong>g (4.13) wantrouw<strong>en</strong> (3.67)<br />
verrass<strong>in</strong>g (4.21) vreug<strong>de</strong> (4.00) woe<strong>de</strong> (3.62)<br />
tevre<strong>de</strong>nheid (2.89) angst (3.14) angst (3.52)<br />
De vijf positieve affectcategorieën zijn mete<strong>en</strong> ook <strong>de</strong> vijf aang<strong>en</strong>aamst geëvalueer<strong>de</strong><br />
categorieën: vreug<strong>de</strong>, verrass<strong>in</strong>g <strong>en</strong> <strong>in</strong>teresse hal<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> aang<strong>en</strong>aamheid tuss<strong>en</strong><br />
6 <strong>en</strong> 7, gevolgd door ontspann<strong>in</strong>g <strong>en</strong> tevre<strong>de</strong>nheid (gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> tuss<strong>en</strong> 5 à 6). Alle<br />
negatieve affectcategorieën wor<strong>de</strong>n dui<strong>de</strong>lijk onaang<strong>en</strong>aam gescoord, met e<strong>en</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong><br />
score tuss<strong>en</strong> 2 <strong>en</strong> 3 (zie tabel 3).<br />
Bij <strong>de</strong> groep k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> met <strong>in</strong>ternalisatiestoorniss<strong>en</strong> behoort 52 proc<strong>en</strong>t <strong>van</strong> <strong>de</strong> gevoel<strong>en</strong>s tot<br />
e<strong>en</strong> positieve affectcategorie, 48 proc<strong>en</strong>t tot e<strong>en</strong> negatieve categorie (zie tabel 1). Het<br />
verschil tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> frequ<strong>en</strong>tie <strong>van</strong> <strong>het</strong> geheel <strong>van</strong> <strong>de</strong> positieve <strong>en</strong> <strong>het</strong> geheel <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
negatieve affectcategorieën is niet e<strong>en</strong>s significant. E<strong>en</strong> uitgesprok<strong>en</strong> dom<strong>in</strong>antie <strong>van</strong><br />
gevoel<strong>en</strong>s uit positieve affectcategorieën blijkt bijgevolg e<strong>en</strong> typisch k<strong>en</strong>merk <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>normale</strong> affectieve ontwikkel<strong>in</strong>g: <strong>het</strong> komt <strong>in</strong> ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele kl<strong>in</strong>ische groep voor, ook niet op<br />
an<strong>de</strong>re leeftij<strong>de</strong>n (zie Meurs & Cluckers, 2003). Integ<strong>en</strong><strong>de</strong>el, <strong>het</strong> aan<strong>de</strong>el <strong>van</strong> <strong>de</strong> gevoel<strong>en</strong>s<br />
uit <strong>de</strong> positieve affectcategorieën neemt bij <strong>de</strong> <strong>in</strong>ternalisatiestoorniss<strong>en</strong> <strong>en</strong>igsz<strong>in</strong>s af met <strong>de</strong><br />
leeftijd (50 % op elf jaar, 47 % op <strong>de</strong>rti<strong>en</strong> jaar).<br />
De vijf meest frequ<strong>en</strong>te affectcategorieën <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze kl<strong>in</strong>ische groep zijn <strong>in</strong>teresse (gemid<strong>de</strong>ld<br />
5.76 antwoor<strong>de</strong>n per protocol), verdriet (4.17), verrass<strong>in</strong>g (4.13), vreug<strong>de</strong> (4.00) <strong>en</strong> angst<br />
(3.14) (zie tabel 2). De an<strong>de</strong>re positieve categorieën (tevre<strong>de</strong>nheid <strong>en</strong> ontspann<strong>in</strong>g) kom<strong>en</strong><br />
gemid<strong>de</strong>ld m<strong>in</strong><strong>de</strong>r dan tweemaal per protocol voor. Tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> vijf frequ<strong>en</strong>tste categorieën<br />
zijn er <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze groep twee negatieve. De dubbele piek <strong>van</strong> positieve affectcategorieën die<br />
we <strong>in</strong> <strong>de</strong> schoolgroep von<strong>de</strong>n, is hier ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> ‘ambival<strong>en</strong>te’ piek met e<strong>en</strong><br />
positieve <strong>en</strong> e<strong>en</strong> negatieve affectcategorie als meest frequ<strong>en</strong>te categorieën.<br />
De vijf positieve affectcategorieën zijn ook hier <strong>de</strong> aang<strong>en</strong>aamste (zie tabel 3), maar <strong>de</strong><br />
gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> aang<strong>en</strong>aamheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> positieve <strong>en</strong> <strong>de</strong> negatieve affectcategorieën ligt hier<br />
dichter bij elkaar dan <strong>in</strong> <strong>de</strong> schoolgroep. Waar <strong>de</strong> aang<strong>en</strong>aamheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> affectcategorieën<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> schoolgroep varieer<strong>de</strong> tuss<strong>en</strong> 7 (verrass<strong>in</strong>g) <strong>en</strong> 2 (afkeer), ligg<strong>en</strong> die scores bij <strong>de</strong><br />
<strong>Sig</strong>naal proefartikel - 9 -<br />
<strong>Sig</strong>nificant voor <strong>de</strong> professionele hulpverl<strong>en</strong>er www.sig-net.be
<strong>in</strong>ternalisatiestoorniss<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> 6 (vreug<strong>de</strong>) <strong>en</strong> 3 (wantrouw<strong>en</strong>). Eén <strong>van</strong> <strong>de</strong> positieve<br />
affectcategorieën die <strong>in</strong> <strong>de</strong> schoolgroep gemid<strong>de</strong>ld aang<strong>en</strong>aam wordt geëvalueerd (ont-<br />
spann<strong>in</strong>g), wordt <strong>in</strong> <strong>de</strong> groep <strong>van</strong> <strong>in</strong>ternalisatiestoorniss<strong>en</strong> als onaang<strong>en</strong>aam geëvalueerd<br />
(gemid<strong>de</strong>ld 3.55 op e<strong>en</strong> schaal <strong>van</strong> 1 tot 9). Ook <strong>de</strong>ze onaang<strong>en</strong>ame evaluatie <strong>van</strong><br />
ontspann<strong>in</strong>g door k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> <strong>in</strong>ternalisatiestoornis is e<strong>en</strong> stabiele eig<strong>en</strong>schap die op<br />
latere leeftijd wordt teruggevon<strong>de</strong>n. Het is bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> e<strong>en</strong> affectcategorie die alle<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong><br />
<strong>normale</strong> affectieve ontwikkel<strong>in</strong>g aang<strong>en</strong>aam wordt bevon<strong>de</strong>n. We zull<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> dat ook bij<br />
externalisatiestoorniss<strong>en</strong> gevoel<strong>en</strong>s <strong>van</strong> ontspann<strong>in</strong>g onaang<strong>en</strong>aam wor<strong>de</strong>n geëvalueerd.<br />
Tabel 3: Vijf aang<strong>en</strong>aamste <strong>en</strong> drie onaang<strong>en</strong>aamste affectcategorieën<br />
<strong>in</strong> <strong>de</strong> drie on<strong>de</strong>rzoeksgroep<strong>en</strong> bij <strong>de</strong> achtjarig<strong>en</strong><br />
schoolgroep <strong>in</strong>ternalisatie externalisatie<br />
verrass<strong>in</strong>g (7.66) vreug<strong>de</strong> (6.12) vreug<strong>de</strong> (6.12)<br />
vreug<strong>de</strong> (7.34) <strong>in</strong>teresse (5.34) woe<strong>de</strong> (4.77)<br />
<strong>in</strong>teresse (6.45) verrass<strong>in</strong>g (5.21) angst (4.45)<br />
ontspann<strong>in</strong>g (6.01) tevre<strong>de</strong>nheid (5.20) wantrouw<strong>en</strong> (4.33)<br />
tevre<strong>de</strong>nheid (5.50) ontspann<strong>in</strong>g (3.55) tevre<strong>de</strong>nheid (4.04)<br />
wantrouw<strong>en</strong> (2.44) afkeer/walg<strong>in</strong>g (3.12) verdriet (4.00)<br />
onlust (2.31) woe<strong>de</strong> (3.03) schaamte/schuld (3.78)<br />
afkeer/walg<strong>in</strong>g (2.01) wantrouw<strong>en</strong> (3.00) verrass<strong>in</strong>g (3.21)<br />
Bij <strong>de</strong> groep k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> externalisatiestoornis behoort 45 proc<strong>en</strong>t <strong>van</strong> <strong>de</strong> gevoel<strong>en</strong>s<br />
tot e<strong>en</strong> negatieve affectcategorie <strong>en</strong> 55 proc<strong>en</strong>t tot e<strong>en</strong> positieve categorie (zie tabel 1).<br />
Verdriet is <strong>de</strong> meest frequ<strong>en</strong>te affectcategorie (gemid<strong>de</strong>ld 6.42 antwoor<strong>de</strong>n per protocol),<br />
gevolgd door vreug<strong>de</strong> (5.05), wantrouw<strong>en</strong> (3.67), woe<strong>de</strong> (3.62) <strong>en</strong> angst (3.52). Tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
vijf frequ<strong>en</strong>tste affectcategorieën zit dus maar één positieve categorie, e<strong>en</strong> volledige <strong>in</strong>versie<br />
<strong>van</strong> <strong>de</strong> situatie <strong>in</strong> <strong>de</strong> schoolgroep (zie tabel 2).<br />
Het meest aang<strong>en</strong>aam geëvalueer<strong>de</strong> gevoel is vreug<strong>de</strong> (6.12), maar <strong>het</strong> is we<strong>in</strong>ig frequ<strong>en</strong>t<br />
aanwezig (gemid<strong>de</strong>ld slechts 2.90 antwoor<strong>de</strong>n per protocol), gevolgd door woe<strong>de</strong><br />
(gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> aang<strong>en</strong>aamheid per protocol is 4.77), angst (4.45), wantrouw<strong>en</strong> (4.33) <strong>en</strong><br />
tevre<strong>de</strong>nheid (4.04). De mate <strong>van</strong> aang<strong>en</strong>aamheid <strong>van</strong> <strong>het</strong> geheel <strong>van</strong> <strong>de</strong> positieve <strong>en</strong> <strong>het</strong><br />
geheel <strong>van</strong> <strong>de</strong> negatieve affectcategorieën ligt hier dicht bij elkaar: 4.78 voor <strong>de</strong> positieve<br />
categorieën, 4.31 voor <strong>de</strong> negatieve categorieën. Het verschil is statistisch significant, maar<br />
<strong>de</strong> absolute waar<strong>de</strong>n <strong>van</strong> <strong>de</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong>n roep<strong>en</strong> kl<strong>in</strong>isch belangrijke vrag<strong>en</strong> op. M<strong>en</strong> ziet<br />
<strong>Sig</strong>naal proefartikel - 10 -<br />
<strong>Sig</strong>nificant voor <strong>de</strong> professionele hulpverl<strong>en</strong>er www.sig-net.be
ijvoorbeeld dat <strong>de</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> aang<strong>en</strong>aamheid <strong>van</strong> <strong>de</strong> gevoel<strong>en</strong>s uit <strong>de</strong> positieve<br />
affectcategorieën b<strong>en</strong>e<strong>de</strong>n <strong>het</strong> mid<strong>de</strong>lpunt (waar<strong>de</strong> 5) op <strong>de</strong> dim<strong>en</strong>sie ‘onaang<strong>en</strong>aam-<br />
aang<strong>en</strong>aam’ ligt: positieve gevoel<strong>en</strong>s wor<strong>de</strong>n gemid<strong>de</strong>ld g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> zelfs licht onaang<strong>en</strong>aam<br />
geëvalueerd <strong>in</strong> <strong>de</strong> groep <strong>van</strong> k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> externalisatiestoornis. Alle<strong>en</strong> <strong>de</strong><br />
vreug<strong>de</strong>gevoel<strong>en</strong>s vorm<strong>en</strong> hierop e<strong>en</strong> uitzon<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g, met e<strong>en</strong> gemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> aang<strong>en</strong>aamheid die<br />
bov<strong>en</strong> 6 is gesitueerd. De ‘positieve’ affectcategorie verrass<strong>in</strong>g is bij <strong>de</strong>ze stoorniss<strong>en</strong> zelfs<br />
<strong>de</strong> m<strong>in</strong>st aang<strong>en</strong>aam geëvalueer<strong>de</strong> categorie (gemid<strong>de</strong>ld 3.21) (zie tabel 3).<br />
6 Discussie: Wat is positieve <strong>en</strong> negatieve affectiviteit<br />
bij e<strong>en</strong> <strong>normale</strong> <strong>en</strong> afwijk<strong>en</strong><strong>de</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g?<br />
Tabel 4: Perc<strong>en</strong>tage <strong>van</strong> <strong>de</strong> aang<strong>en</strong>aam geëvalueer<strong>de</strong> gevoel<strong>en</strong>s (positieve affect<strong>en</strong>)<br />
respectievelijk onaang<strong>en</strong>aam geëvalueer<strong>de</strong> gevoel<strong>en</strong>s (negatieve affect<strong>en</strong>) afkomstig uit<br />
positieve <strong>en</strong> negatieve affectcategorieën<br />
schoolgroep <strong>in</strong>ternalisatie externalisatie<br />
pos. neg. pos. neg. pos. neg.<br />
aang<strong>en</strong>aam geëvalueerd 98 % 02 % 90 % 10 % 55 % 45 %<br />
onaang<strong>en</strong>aam geëvalueerd 10 % 90 % 30 % 70 % 40 % 60 %<br />
E<strong>en</strong> aang<strong>en</strong>aam geëvalueerd affect is <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>normale</strong> ontwikkel<strong>in</strong>g <strong>in</strong> 98 proc<strong>en</strong>t <strong>van</strong> <strong>de</strong><br />
gevall<strong>en</strong> afkomstig uit <strong>de</strong> positieve categorieën verrass<strong>in</strong>g, <strong>in</strong>teresse, vreug<strong>de</strong>, tevre<strong>de</strong>nheid<br />
<strong>en</strong> ontspann<strong>in</strong>g. De rester<strong>en</strong><strong>de</strong> twee proc<strong>en</strong>t <strong>van</strong> <strong>de</strong> aang<strong>en</strong>ame gevoel<strong>en</strong>s zijn gevoel<strong>en</strong>s<br />
<strong>van</strong> verdriet met e<strong>en</strong> lage <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit. E<strong>en</strong> onaang<strong>en</strong>aam geëvalueerd affect is <strong>in</strong> <strong>de</strong>ze groep<br />
<strong>in</strong> neg<strong>en</strong>tig proc<strong>en</strong>t <strong>van</strong> <strong>de</strong> gevall<strong>en</strong> afkomstig uit <strong>de</strong> negatieve affectcategorieën. De<br />
rester<strong>en</strong><strong>de</strong> ti<strong>en</strong> proc<strong>en</strong>t onaang<strong>en</strong>ame gevoel<strong>en</strong>s uit positieve categorieën zijn vooral<br />
gevoel<strong>en</strong>s <strong>van</strong> vreug<strong>de</strong>, verrass<strong>in</strong>g <strong>en</strong> tevre<strong>de</strong>nheid <strong>van</strong> lage <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit (zie tabel 4).<br />
Bij <strong>de</strong> groep k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> <strong>in</strong>ternalisatiestoornis is e<strong>en</strong> aang<strong>en</strong>aam geëvalueerd affect <strong>in</strong><br />
neg<strong>en</strong>tig proc<strong>en</strong>t <strong>van</strong> <strong>de</strong> gevall<strong>en</strong> afkomstig uit <strong>de</strong> positieve affectcategorieën. De<br />
rester<strong>en</strong><strong>de</strong> ti<strong>en</strong> proc<strong>en</strong>t <strong>van</strong> <strong>de</strong> aang<strong>en</strong>aam geëvalueer<strong>de</strong> gevoel<strong>en</strong>s zijn vooral verdriet- <strong>en</strong><br />
angstgevoel<strong>en</strong>s met e<strong>en</strong> lage of mid<strong>de</strong>lmatige <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit. E<strong>en</strong> onaang<strong>en</strong>aam geëvalueerd<br />
gevoel is <strong>in</strong> zev<strong>en</strong>tig proc<strong>en</strong>t <strong>van</strong> <strong>de</strong> gevall<strong>en</strong> afkomstig uit negatieve affectcategorieën. De<br />
rester<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>de</strong>rtig proc<strong>en</strong>t zijn vooral gevoel<strong>en</strong>s <strong>van</strong> vreug<strong>de</strong>, <strong>in</strong>teresse, verrass<strong>in</strong>g <strong>en</strong><br />
<strong>Sig</strong>naal proefartikel - 11 -<br />
<strong>Sig</strong>nificant voor <strong>de</strong> professionele hulpverl<strong>en</strong>er www.sig-net.be
tevre<strong>de</strong>nheid met hogere <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit<strong>en</strong> of ontspann<strong>in</strong>gsgevoel<strong>en</strong>s <strong>van</strong> om <strong>het</strong> ev<strong>en</strong> welke<br />
<strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit (zie tabel 4).<br />
Bij <strong>de</strong> groep k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> externalisatiestoornis behoort 55 proc<strong>en</strong>t <strong>van</strong> <strong>de</strong> aang<strong>en</strong>aam<br />
geëvalueer<strong>de</strong> gevoel<strong>en</strong>s tot e<strong>en</strong> positieve affectcategorie, terwijl 45 proc<strong>en</strong>t aang<strong>en</strong>aam<br />
geëvalueer<strong>de</strong> gevoel<strong>en</strong>s tot e<strong>en</strong> negatieve categorie behoort (zie tabel 4). Vooral één op<br />
twee woe<strong>de</strong>gevoel<strong>en</strong>s wordt aang<strong>en</strong>aam gescoord, terwijl ook één op drie <strong>van</strong> <strong>de</strong> gevoel<strong>en</strong>s<br />
wantrouw<strong>en</strong>, verdriet <strong>en</strong> angst aang<strong>en</strong>aam is geëvalueerd. Ver<strong>de</strong>r is één op vier<br />
schaamte/schuldgevoel<strong>en</strong>s aang<strong>en</strong>aam geëvalueerd. Voor <strong>het</strong> overige zitt<strong>en</strong> aang<strong>en</strong>ame<br />
evaluaties tuss<strong>en</strong> <strong>de</strong> laag <strong>in</strong>t<strong>en</strong>se negatieve gevoel<strong>en</strong>s <strong>in</strong> <strong>het</strong> algeme<strong>en</strong>. In <strong>de</strong>ze groep<br />
behoort zestig proc<strong>en</strong>t <strong>van</strong> <strong>de</strong> onaang<strong>en</strong>aam geëvalueer<strong>de</strong> gevoel<strong>en</strong>s tot e<strong>en</strong> negatieve<br />
affectcategorie, veertig proc<strong>en</strong>t tot e<strong>en</strong> positieve affectcategorie: vooral gevoel<strong>en</strong>s <strong>van</strong><br />
verrass<strong>in</strong>g <strong>en</strong> ontspann<strong>in</strong>g wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> twee op drie gevall<strong>en</strong> als onaang<strong>en</strong>aam geëvalueerd.<br />
Ook vreug<strong>de</strong>, <strong>in</strong>teresse <strong>en</strong> tevre<strong>de</strong>nheid wor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> één op drie antwoor<strong>de</strong>n, vooral bij<br />
hogere <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit, onaang<strong>en</strong>aam gescoord.<br />
7 Besluit<br />
De belangrijkste <strong>de</strong>term<strong>in</strong>ant <strong>van</strong> <strong>de</strong> aang<strong>en</strong>aamheid <strong>van</strong> gevoel<strong>en</strong>s bij k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> met e<strong>en</strong><br />
<strong>normale</strong> affectieve ontwikkel<strong>in</strong>g <strong>en</strong> bij k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> met <strong>in</strong>ternalisatiestoorniss<strong>en</strong> is <strong>de</strong><br />
affectcategorie. De impact <strong>van</strong> <strong>de</strong> affectcategorie op <strong>de</strong> aang<strong>en</strong>aamheid <strong>van</strong> gevoel<strong>en</strong>s<br />
neemt bij die laatste groep wel af. Bij k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> met externalisatiestoorniss<strong>en</strong> wordt die<br />
t<strong>en</strong><strong>de</strong>ns <strong>de</strong>rmate doorgezet dat niet <strong>de</strong> affectcategorie, maar <strong>de</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit <strong>de</strong> belangrijkste<br />
<strong>de</strong>term<strong>in</strong>ant <strong>van</strong> <strong>het</strong> <strong>gevoelslev<strong>en</strong></strong> is.<br />
De positieve correlatie tuss<strong>en</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit <strong>en</strong> aang<strong>en</strong>aamheid is alle<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>normale</strong><br />
ontwikkel<strong>in</strong>g <strong>en</strong> op jongere leeftijd terug te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n. Later <strong>in</strong> <strong>de</strong> lagereschoolleeftijd is <strong>de</strong>ze<br />
positieve correlatie <strong>in</strong> <strong>de</strong> <strong>normale</strong> affectieve ontwikkel<strong>in</strong>g niet terug te v<strong>in</strong><strong>de</strong>n. Bij k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong><br />
met <strong>in</strong>ternalisatiestoorniss<strong>en</strong> is <strong>de</strong> correlatie op achtjarige leeftijd afwezig, op elfjarige<br />
leeftijd licht negatief. Bij k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> met externalisatiestoorniss<strong>en</strong> is <strong>de</strong> correlatie al op<br />
achtjarige leeftijd dui<strong>de</strong>lijk negatief, e<strong>en</strong> t<strong>en</strong><strong>de</strong>ns die met <strong>de</strong> leeftijd nog sterker wordt.<br />
Bij <strong>de</strong> behan<strong>de</strong>l<strong>in</strong>g moet er met <strong>de</strong>ze specifieke affectieve kwetsbaarhe<strong>de</strong>n rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g wor<strong>de</strong>n<br />
hou<strong>de</strong>n. We reik<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele handvatt<strong>en</strong> aan die <strong>van</strong>uit dit on<strong>de</strong>rzoek dui<strong>de</strong>lijk wor<strong>de</strong>n.<br />
Bij k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> met <strong>in</strong>ternalisatiestoorniss<strong>en</strong> moet er rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g wor<strong>de</strong>n gehou<strong>de</strong>n met <strong>de</strong><br />
<strong>in</strong>vloed <strong>van</strong> <strong>de</strong> hoge <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit op positieve gevoel<strong>en</strong>s. Deze dreig<strong>en</strong> er onaang<strong>en</strong>aam door<br />
te wor<strong>de</strong>n geëvalueerd. Hoog <strong>in</strong>t<strong>en</strong>se vreug<strong>de</strong> <strong>en</strong> tevre<strong>de</strong>nheid bijvoorbeeld kunn<strong>en</strong><br />
omslaan <strong>in</strong> onaang<strong>en</strong>ame gevoel<strong>en</strong>s. Verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> therapiericht<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> hier pog<strong>en</strong> te<br />
<strong>Sig</strong>naal proefartikel - 12 -<br />
<strong>Sig</strong>nificant voor <strong>de</strong> professionele hulpverl<strong>en</strong>er www.sig-net.be
achterhal<strong>en</strong> hoe dit <strong>in</strong> zijn werk gaat: <strong>de</strong> cognitieve therapieën door na te gaan hoe die<br />
gevoel<strong>en</strong>s wor<strong>de</strong>n verwerkt, <strong>de</strong> experiëntiële therapieën door te focuss<strong>en</strong> op <strong>de</strong>ze omslag <strong>in</strong><br />
<strong>de</strong> evaluatie, <strong>de</strong> psychodynamische door <strong>het</strong> <strong>in</strong>nerlijke conflict rondom <strong>de</strong>ze gevoel<strong>en</strong>s te<br />
gaan opspor<strong>en</strong>. Dat <strong>in</strong>t<strong>en</strong>se gevoel<strong>en</strong>s uit negatieve affectcategorieën m<strong>in</strong><strong>de</strong>r frequ<strong>en</strong>t<br />
voorkom<strong>en</strong>, vormt ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> <strong>in</strong>valshoek voor e<strong>en</strong> <strong>de</strong>rgelijke b<strong>en</strong>a<strong>de</strong>r<strong>in</strong>g. Twee aparte<br />
affectcategorieën verdi<strong>en</strong><strong>en</strong> daarbij extra aandacht: woe<strong>de</strong> <strong>en</strong> ontspann<strong>in</strong>g, omdat ze<br />
we<strong>in</strong>ig frequ<strong>en</strong>t voorkom<strong>en</strong> <strong>en</strong> zeer onaang<strong>en</strong>aam wor<strong>de</strong>n geëvalueerd. Focuss<strong>en</strong> op<br />
impliciete betek<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>het</strong> besprek<strong>en</strong> <strong>van</strong> wat bij verwerk<strong>in</strong>g <strong>van</strong> die gevoel<strong>en</strong>s wordt<br />
opgeroep<strong>en</strong>, blijft ook hier aan <strong>de</strong> or<strong>de</strong>.<br />
Bij k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> met externalisatiestoorniss<strong>en</strong> moet algeme<strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g wor<strong>de</strong>n gehou<strong>de</strong>n met<br />
<strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteitsregulatie. Vanaf matige <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit verhoogt <strong>de</strong> kans aanzi<strong>en</strong>lijk dat gevoel<strong>en</strong>s<br />
onaang<strong>en</strong>aam wor<strong>de</strong>n geëvalueerd, zelfs bij positieve affectcategorieën, al is <strong>de</strong>ze t<strong>en</strong><strong>de</strong>ns<br />
dui<strong>de</strong>lijk sterker bij <strong>de</strong> gevoel<strong>en</strong>s uit negatieve affectcategorieën. Experiëntiële therapeut<strong>en</strong><br />
zull<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit, die voor <strong>de</strong>ze k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> al vrij vlug te hoog oploopt <strong>en</strong> <strong>het</strong> gevoel<br />
onaang<strong>en</strong>aam maakt, help<strong>en</strong> on<strong>de</strong>r controle krijg<strong>en</strong> <strong>en</strong> aldus <strong>het</strong> probleem <strong>van</strong><br />
un<strong>de</strong>rcontrolled emotions remediër<strong>en</strong> (zie Gre<strong>en</strong>berg & Paivio, 1997). Psychodynamische<br />
therapeut<strong>en</strong> help<strong>en</strong> <strong>de</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>siteit bevatt<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>damm<strong>en</strong> (conta<strong>in</strong>m<strong>en</strong>t, zie Bion (1962)),<br />
waardoor <strong>de</strong> omslag <strong>van</strong> lust <strong>in</strong> onlust of <strong>van</strong> negativiteit <strong>in</strong> <strong>de</strong>structie niet zo snel<br />
plaatsv<strong>in</strong>dt. Cognitieve gedragstherapeut<strong>en</strong> t<strong>en</strong>slotte zull<strong>en</strong> prober<strong>en</strong> <strong>de</strong> a<strong>de</strong>quate<br />
verwerk<strong>in</strong>g te stimuler<strong>en</strong> om <strong>de</strong> snel optre<strong>de</strong>n<strong>de</strong> onaangepaste gedragsrespons te<br />
verh<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> <strong>en</strong> alternatieve gedragsrespons<strong>en</strong> <strong>de</strong>nkbaar te mak<strong>en</strong> (zie Bögels & Van Opp<strong>en</strong>,<br />
2001).<br />
Refer<strong>en</strong>ties<br />
Ach<strong>en</strong>bach, T., & E<strong>de</strong>lbrock, C. (1983). Manual for the Child Behavior Checklist and the Child Behavior<br />
Profile. Wash<strong>in</strong>gton, D.C.: (Author).<br />
Bakker, F.C., Van Wier<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, P.C.W., Van <strong>de</strong>r Ploeg, H.M., & Spielberger, C.D. (1989). Handleid<strong>in</strong>g bij<br />
<strong>de</strong> Zelfbeoor<strong>de</strong>l<strong>in</strong>gsvrag<strong>en</strong>lijst voor k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> (ZBV-k). Lisse: Swets & Zeitl<strong>in</strong>ger.<br />
Bion, W. (1962). Learn<strong>in</strong>g from experi<strong>en</strong>ce. London: Karnac Books.<br />
Bögels, S., & Van Opp<strong>en</strong>, P. (Red.) (1999). Cognitieve therapie: Theorie <strong>en</strong> praktijk. Amsterdam:<br />
Bohn Stafleu Van Loghum.<br />
Bradley, S.J. (2000). Affect regulation and the <strong>de</strong>velopm<strong>en</strong>t of psychopathology. New York: Guilford<br />
Press.<br />
Cicc<strong>het</strong>ti, D., & Nurcombe, J. (2001). Developm<strong>en</strong>t and psychopathology. London: Norwood.<br />
De Wit, C.A.M. (1987). Depressie Vrag<strong>en</strong>lijst voor K<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> (DVK <strong>en</strong> KDVK). Handleid<strong>in</strong>g.<br />
Leuv<strong>en</strong>/Amersfoort: Acco.<br />
<strong>Sig</strong>naal proefartikel - 13 -<br />
<strong>Sig</strong>nificant voor <strong>de</strong> professionele hulpverl<strong>en</strong>er www.sig-net.be
Em<strong>de</strong>, R. (1993). A framework for view<strong>in</strong>g emotions. In R. Em<strong>de</strong>, J. Osofsky, & P. Butterfield (Red.),<br />
The IFEEL Pictures. A new <strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t for <strong>in</strong>terpret<strong>in</strong>g emotions through look<strong>in</strong>g at pictures<br />
(pp. 3-25). Madison: International Universities Press.<br />
Em<strong>de</strong>, R.N., Osofsky, J., & Butterfield, P. (1993). The IFEEL Pictures. A new <strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t for<br />
<strong>in</strong>terpret<strong>in</strong>g emotions. Madison: International Universities Press.<br />
Fonagy, P., Gergely, G., & Jurist, E.L. (2002). Affect regulation, m<strong>en</strong>talization and the <strong>de</strong>velopm<strong>en</strong>t of<br />
the self. New York: Other Press.<br />
Frijda, N. (1999). De emoties. E<strong>en</strong> overzicht <strong>van</strong> on<strong>de</strong>rzoek <strong>en</strong> theorie. Amsterdam: Bert Bakker.<br />
Gre<strong>en</strong>berg, L., & Paivio, S. (2001). Treat<strong>in</strong>g emotion regulation problems <strong>in</strong> psychotherapy. Journal of<br />
Cl<strong>in</strong>ical Psychology, 57 (2), 112-121.<br />
Meurs, P., & Cluckers, G. (2002). Ontwikkel<strong>in</strong>gsgerichte psychotherapie bij affectdisregulatie.<br />
Handboek <strong>in</strong>tegratieve psychotherapie, VII 5-1 (pp. 69-103). Utrecht: De Tijdstroom.<br />
Meurs, P., & Cluckers, G. (2003). Normale <strong>en</strong> pathologische ontwikkel<strong>in</strong>g <strong>van</strong> affectieve structur<strong>en</strong>:<br />
ontwikkel<strong>in</strong>gspsychopathologisch perspectief op stoorniss<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> affectregulatie. In P.<br />
Hamers, K. Van Leeuw<strong>en</strong>, C. Braet, & L. Verhofstadt-D<strong>en</strong>ève (Red.), Moeilijke k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong>, of<br />
k<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong> die <strong>het</strong> moeilijk hebb<strong>en</strong>? (pp. 37-53). Antwerp<strong>en</strong>/Apeldoorn: Garant.<br />
Slotboom, A. (1995). Statistiek <strong>in</strong> woor<strong>de</strong>n: E<strong>en</strong> gebruiksvri<strong>en</strong><strong>de</strong>lijke beschrijv<strong>in</strong>g <strong>van</strong> <strong>de</strong> meest<br />
voorkom<strong>en</strong><strong>de</strong> statistische term<strong>en</strong> <strong>en</strong> techniek<strong>en</strong>. Gron<strong>in</strong>g<strong>en</strong>: Wolters-Noordhoff.<br />
Sroufe, L.A., & Waters, E. (1976). The ontog<strong>en</strong>esis of smil<strong>in</strong>g and laughter: A perspective on the<br />
organization of <strong>de</strong>velopm<strong>en</strong>t <strong>in</strong> <strong>in</strong>fancy. Psychological Review, 83, 173-189.<br />
<strong>Sig</strong>naal proefartikel - 14 -<br />
<strong>Sig</strong>nificant voor <strong>de</strong> professionele hulpverl<strong>en</strong>er www.sig-net.be
SIG vzw<br />
Kerkham 1 bus 2, 9070 Destelberg<strong>en</strong> (België)<br />
tel. +32 (0)9 238 31 25 - fax +32 (0)9 238 31 40<br />
<strong>in</strong>fo@sig-net.be<br />
www.sig-net.be<br />
Redactiesecretariaat <strong>Sig</strong>naal
<strong>Sig</strong>naal<br />
<strong>Sig</strong>nificant voor <strong>de</strong> professionele hulpverl<strong>en</strong>er<br />
Hoofdredactie<br />
Herman Van Hove (SIG)<br />
Kernredactie<br />
Geert Andries<br />
Trees De Wael<br />
Jo Rigole<br />
Jan Scheiris<br />
Roma<strong>in</strong> Van De Voor<strong>de</strong><br />
Ludo Verdyck<br />
Redactieraad<br />
prof. dr. J.P. Fryns (KU Leuv<strong>en</strong>)<br />
prof. dr. P. Ghesquière (KU Leuv<strong>en</strong>)<br />
prof. dr. H.J.M. Hermans (KU Nijmeg<strong>en</strong>)<br />
prof. dr. H. Roeyers (U G<strong>en</strong>t)<br />
prof. dr. J. Simons (KU Leuv<strong>en</strong>)<br />
prof. dr. E. Thiery (U G<strong>en</strong>t)<br />
prof. dr. M. Vanryckeghem (UC Florida)<br />
dr. H. Van Waelvel<strong>de</strong> (Artevel<strong>de</strong>hs)<br />
prof. dr. I. Z<strong>in</strong>k (KU Leuv<strong>en</strong>)Dr. H.<br />
Redactiesecretariaat<br />
SIG vzw<br />
Geert Andries<br />
Kerkham 1 bus 2, 9070 Destelberg<strong>en</strong> (B)<br />
tel. +32 (0)9 238 31 25 - fax 238 31 40<br />
e-mail: <strong>in</strong>fo@sig-net.be<br />
www.sig-net.be<br />
Verantwoor<strong>de</strong>lijke uitgever<br />
Herman Van Hove<br />
SIG vzw<br />
Kerkham 1<br />
9070 Destelberg<strong>en</strong><br />
<strong>Sig</strong>naal is e<strong>en</strong> uitgave <strong>van</strong> <strong>Sig</strong> vzw <strong>en</strong><br />
verschijnt vier keer per jaar (half maart,<br />
juni, september <strong>en</strong> <strong>de</strong>cember).<br />
Abonner<strong>en</strong>?<br />
Contacteer <strong>Sig</strong> vzw<br />
Kerkham 1 bus 2, 9070 Destelberg<strong>en</strong><br />
tel. +32 (0)9 238 31 25<br />
fax +32 (0)9 238 31 40<br />
<strong>in</strong>fo@sig-net.be<br />
www.sig-net.be<br />
abonnem<strong>en</strong>t:<br />
20 euro jaarabonnem<strong>en</strong>t<br />
(januari-<strong>de</strong>cember)