Roode marmelade, paradijskorrels en vennekoel
Roode marmelade, paradijskorrels en vennekoel
Roode marmelade, paradijskorrels en vennekoel
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
BIAXiaal<br />
BIAX<br />
C o n s u l t<br />
Onderzoeks- <strong>en</strong> Adviesbureau<br />
voor Biologische Archeologie <strong>en</strong> Landschapsreconstructie<br />
225<br />
<strong>Roode</strong> Marmelade, <strong>paradijskorrels</strong> <strong>en</strong> v<strong>en</strong>nekoel<br />
H. van Haaster<br />
April 2005<br />
Resultat<strong>en</strong> van het archeobotanisch onderzoek<br />
aan e<strong>en</strong> 17 e -eeuwse beerput in Tiel
Colofon<br />
Titel:<br />
BIAXiaal 225<br />
<strong>Roode</strong> <strong>marmelade</strong>, <strong>paradijskorrels</strong> <strong>en</strong> v<strong>en</strong>nekoel. Resultat<strong>en</strong> van het archeobotanisch<br />
onderzoek aan e<strong>en</strong> 17 e -eeuwse beerput in Tiel<br />
Auteur:<br />
H. van Haaster<br />
Opdrachtgever:<br />
BAAC BV<br />
ISSN: 1568-2285<br />
©BIAX Consult, Zaandam, 2005<br />
Correspond<strong>en</strong>tieadres:<br />
BIAX Consult<br />
Hog<strong>en</strong>dijk 134<br />
1506 AL Zaandam<br />
tel: 075 – 61 61 010<br />
fax: 075 – 61 49 980<br />
e-mail: BIAX@BIAX.nl
BIAXiaal 225 1<br />
1. Inleiding<br />
In juni 2004 is in de binn<strong>en</strong>stad van Tiel door het Bureau voor Bouwhistorie,<br />
Archeologie, Architectuurhistorie <strong>en</strong> Cultuurhistorie (BAAC bv) e<strong>en</strong> archeologisch<br />
onderzoek uitgevoerd op het terrein van de voormalige meubelzaak "Briljant" tuss<strong>en</strong> het<br />
Plein <strong>en</strong> de Zoutkeetstraat. Het terrein ligt midd<strong>en</strong> in de historische stadskern van Tiel in<br />
e<strong>en</strong> bouwblok dat op kaart<strong>en</strong> uit de 16 e <strong>en</strong> 17 e eeuw als eiland tuss<strong>en</strong> de Binn<strong>en</strong>hav<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
de Buit<strong>en</strong>hav<strong>en</strong> staat afgebeeld.<br />
Aanleiding voor het onderzoek vormt de voorg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> realisatie van nieuwbouw op<br />
het terrein, met e<strong>en</strong> gedeeltelijke onderkeldering aan de zijde van de Zoutkeetstraat.<br />
Ter plaatse van de onderkeldering zull<strong>en</strong> archeologische rest<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> diepte van ca. 2,5<br />
meter vernietigd word<strong>en</strong>.<br />
In e<strong>en</strong> inv<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong>d archeologisch veldonderzoek door RAAP Archeologisch<br />
Adviesbureau is vastgesteld dat zich binn<strong>en</strong> de verstoringsdiepte archeologische rest<strong>en</strong><br />
bevind<strong>en</strong> uit de Late Middeleeuw<strong>en</strong> tot Nieuwe tijd. Daarom is het terreingedeelte dat in<br />
verband met de aanleg van kelders ontgrav<strong>en</strong> zal word<strong>en</strong>, opgegrav<strong>en</strong> tot op de onderkant<br />
van de geplande ontgraving. Het onderzoek is uitgevoerd in opdracht van RWL Groep bv<br />
te Tiel.<br />
2. Historische achtergrond (door T. Spitzers)<br />
Uit archiefgegev<strong>en</strong>s blijkt dat het onderzoeksterrein in de 17 e eeuw twee huispercel<strong>en</strong><br />
omvatte met hoofdbebouwing aan het Plein, to<strong>en</strong> nog de Binn<strong>en</strong>hav<strong>en</strong>. De bebouwing op<br />
het noordelijke perceel, Plein 21, gebouwd in 1607, moet vanaf de oprichting rond 1607<br />
het aanzi<strong>en</strong>lijkst of grootst geweest zijn. Het werd steeds het hoogst aangeslag<strong>en</strong> bij<br />
verponding<strong>en</strong>, 1 nooit opgesplitst, <strong>en</strong> in de 19e eeuw zelfs tijdelijk uitgebreid met het<br />
achtergedeelte van het andere perceel, Plein 25-27. Dit andere perceel werd vanaf 1700<br />
diverse mal<strong>en</strong> opgesplitst <strong>en</strong> weer sam<strong>en</strong>gevoegd. Daarnaast zijn ook de achtergedeelt<strong>en</strong><br />
langs de huidige Zoutkeetstraat afgesplitst <strong>en</strong> weer ver<strong>en</strong>igd.<br />
De eig<strong>en</strong>domsgeschied<strong>en</strong>is van het noordelijke perceel, Plein 21, in de 19 e eeuw<br />
bek<strong>en</strong>d als "Het Zwarte Paard", is, in teg<strong>en</strong>stelling tot die van het zuidelijke, redelijk<br />
compleet. In 1607 kreeg Jan Alards, zoon van Alert dye Visscher, wat problem<strong>en</strong> over de<br />
hoogte van de v<strong>en</strong>ster van het huis dat hij aan het bouw<strong>en</strong> was op dit perceel. In 1609<br />
werd het verkocht aan Jan Buth, ook wel Johan H<strong>en</strong>ricks, visser van beroep. Het was<br />
k<strong>en</strong>nelijk e<strong>en</strong> groot huis met e<strong>en</strong> schuur <strong>en</strong> e<strong>en</strong> achteruitgang aan de Buit<strong>en</strong>hav<strong>en</strong>. In het<br />
eerste verpondingskohier van 1650 behoort het huis van Jan Buth d<strong>en</strong> Old<strong>en</strong> met 30<br />
guld<strong>en</strong> tot de hoogst aangeslag<strong>en</strong> percel<strong>en</strong>. Het ernaast geleg<strong>en</strong> perceel van Plein 25-27<br />
werd voor 18 guld<strong>en</strong> aangeslag<strong>en</strong>. In 1662 gaat het pand van Plein 21 naar Jan's zoon<br />
Tonis Buth, ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s visser. Van 1664 tot 1667 werd het pand gebruikt door de grutter<br />
Abraham van Dijck, die in laatstg<strong>en</strong>oemd jaar failliet ging. To<strong>en</strong> stond er e<strong>en</strong> tredmol<strong>en</strong>.<br />
Het pand had destijds e<strong>en</strong> achteruitgang op de Stadswal. Na <strong>en</strong>kele dec<strong>en</strong>nia van<br />
onduidelijke eig<strong>en</strong>domsverhouding<strong>en</strong> komt het in 1711 aan Willem van Schaard<strong>en</strong>burg,<br />
die er 700 guld<strong>en</strong> voor betaalt - e<strong>en</strong> bedrag dat er opnieuw op duidt dat het om e<strong>en</strong> flink<br />
pand gaat.<br />
De zuidelijk aangr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>de pand<strong>en</strong>, Plein 25 <strong>en</strong> 27, werd<strong>en</strong> in 1650 nog als één pand<br />
aangeslag<strong>en</strong> voor 18 guld<strong>en</strong>. Het pand was van Peter Marcus, die e<strong>en</strong> caeghschip had <strong>en</strong><br />
zoon was van de beytelschipper Marcus Peters <strong>en</strong> Hermk<strong>en</strong> van Bisselink. Rond 1700<br />
wordt dit pand opgesplitst. Gedur<strong>en</strong>de de daaropvolg<strong>en</strong>de twee eeuw<strong>en</strong> is het<br />
1 E<strong>en</strong> soort belasting op onroer<strong>en</strong>d goed.
BIAXiaal 225 2<br />
herhaaldelijk opgesplitst <strong>en</strong> weer sam<strong>en</strong>gevoegd. Plein 21 bleef verreweg het grootste<br />
met doorgaans bedrijfs- <strong>en</strong> opslagruimt<strong>en</strong> achter de kleinere pand<strong>en</strong>.<br />
In 1738 gaat dit pand bij boedelscheiding over van Gerrit van Schaard<strong>en</strong>burg op<br />
Cornelis van de Bergh, getrouwd met Dirckje de Blanck. Die is in 1770 weduwe <strong>en</strong> doet<br />
het huis in 1771 voor 948 guld<strong>en</strong> over aan Matthijs Wielaerts <strong>en</strong> Petronella van<br />
Blitterswijck. Bepaald wordt dan dat Dirckje in het kleine huisje mag blijv<strong>en</strong> won<strong>en</strong><br />
totdat er voor haar e<strong>en</strong> plaats is in e<strong>en</strong> godshuis. Dat wordt ook vastgelegd in 1773 als het<br />
echtpaar Wielaerts het complex overdraagt aan de bezi<strong>en</strong>der oftewel tolontvanger Michiel<br />
Willem Schull voor 999 guld<strong>en</strong>. Dirckje moet hem aan huur jaarlijks 12 guld<strong>en</strong> betal<strong>en</strong>.<br />
Als Schull in 1778 het complex voor 1.260 guld<strong>en</strong> verkoopt aan Lammert Stapelkamp<br />
bestaat het uit twee woning<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> stal daarachter. De Stapelkamps blijk<strong>en</strong> het pand<br />
als herberg te gebruik<strong>en</strong> <strong>en</strong> als Lammert in 1817 overled<strong>en</strong> is, verkoopt zijn familie het<br />
aan de herbergier Jacobus van Har<strong>en</strong>, die mogelijk als stroman optreedt voor Willem<br />
Wessels, getrouwd met Gerarda van Oorschot. De herberg heet dan De Papegaaij, maar<br />
logem<strong>en</strong>thouder Wessels maakt er Het Zwarte Paard van - e<strong>en</strong> naam die het pand ruim<br />
150 jaar zou houd<strong>en</strong>. Het complex is dan 2.315 guld<strong>en</strong> waard <strong>en</strong> heeft in elk geval e<strong>en</strong><br />
schuur met kookplaats etc. Bij de eerste kadastrale opmeting<strong>en</strong> van 1825 beslaat het<br />
eig<strong>en</strong>dom van Willem Wessels 1900 m 2 . In 1833 gaat Het Zwarte Paard voor 4000<br />
guld<strong>en</strong> naar de Rotterdammer Jean Jaques Keppele. Die verhuurt het <strong>en</strong> <strong>en</strong>ige dec<strong>en</strong>nia<br />
later blijkt het eig<strong>en</strong>dom te zijn van Petrus van Hester<strong>en</strong>, die niet alle<strong>en</strong> herbergier is<br />
maar ook handelt in Luiksche kluitkalk, Engelsche Portlander, teer, ste<strong>en</strong>kol<strong>en</strong> etc. In<br />
1878 wordt Het Zwarte Paard overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> door Adrianus van Har<strong>en</strong>, die er aan de<br />
achterzijde ook nog graanpakhuis <strong>en</strong> stalling van maakt. In 1901 is het complex<br />
verbouwd; in 1905 wordt de achterste helft van de pand<strong>en</strong> Plein 25 <strong>en</strong> 27 bij Het Zwarte<br />
Paard gevoegd <strong>en</strong> in 1910 wordt die situatie weer ongeveer ongedaan gemaakt door van<br />
die beide achterste helft<strong>en</strong> één, nieuw pand te mak<strong>en</strong>.<br />
Die situatie is tot de Tweede Wereldoorlog ongewijzigd geblev<strong>en</strong>. De pand<strong>en</strong> zijn niet<br />
verwoest <strong>en</strong> na de oorlog is Het Zwarte Paard nog geruime tijd logem<strong>en</strong>t geweest. Plein<br />
25 <strong>en</strong> 27 ded<strong>en</strong> di<strong>en</strong>st als winkelpand<strong>en</strong>. Rond 1985 is aan de Pleinzijde e<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijke<br />
pui voor de drie pand<strong>en</strong> gezet door het meubelhuis Briljant.<br />
3. Vraagstelling<br />
Voor het Definitieve Archeologisch Onderzoek is e<strong>en</strong> Programma van Eis<strong>en</strong> (PvE)<br />
opgesteld met hierin e<strong>en</strong> aantal operationele voorwaard<strong>en</strong> waaraan het onderzoek moest<br />
voldo<strong>en</strong>. Daarnaast is e<strong>en</strong> aantal vrag<strong>en</strong> van inhoudelijke aard geformuleerd waarop het<br />
onderzoek antwoord moest gev<strong>en</strong>. De vrag<strong>en</strong> die aan het botanisch onderzoek werd<strong>en</strong><br />
gesteld, hebb<strong>en</strong> betrekking op de voedingsgewoont<strong>en</strong> van de voormalige bewoners. Voor<br />
dit doel zijn uit twee beerputt<strong>en</strong> van de percel<strong>en</strong> Plein 21 <strong>en</strong> Plein 25-27 monsters<br />
g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> voor botanisch onderzoek.<br />
4. Materiaal <strong>en</strong> methode<br />
Uit twee beerputt<strong>en</strong> zijn in totaal drie monsters onderzocht: één monster is afkomstig uit<br />
e<strong>en</strong> 17 e -eeuwse beerkelder, de andere twee zijn afkomstig uit e<strong>en</strong> 19 e -eeuwse beerput (zie<br />
tabel 1).<br />
De monsters zijn eerst met leidingwater gezeefd over e<strong>en</strong> set zev<strong>en</strong> met maaswijdt<strong>en</strong><br />
van 0.25, 0.5, 1.0 <strong>en</strong> 2.0 mm. Daarna zijn de zeefresidu's gedroogd. Dit werk is gedaan<br />
door BAAC. De twee grootste fracties (1.0 <strong>en</strong> 2.0 mm) zijn in hun geheel onderzocht.<br />
Van de twee kleine fracties is soms e<strong>en</strong> repres<strong>en</strong>tatieve steekproef g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.
BIAXiaal 225 3<br />
Voor de analyse is e<strong>en</strong> opvall<strong>en</strong>d-lichtmicroscoop met vergroting<strong>en</strong> tot 50 maal gebruikt.<br />
De analyses zijn uitgevoerd door W. van der Meer.<br />
Tabel 1 Tiel-Plein, overzicht van geanalyseerde botanische monsters.<br />
put spoor context vondstnummer volume (l) datering<br />
1 1 beerput perceel 21 205 5 17bc<br />
1 2 beerput perceel 25-27 176 5 19d<br />
1 2 beerput perceel 25-27 177 5 19d<br />
5. Resultat<strong>en</strong><br />
De resultat<strong>en</strong> van de analyses staan vermeld in bijlage 1. De aangetroff<strong>en</strong> soort<strong>en</strong> zijn<br />
onderverdeeld in gebruiksplant<strong>en</strong> <strong>en</strong> wilde plant<strong>en</strong>. Binn<strong>en</strong> de categorie gebruiksplant<strong>en</strong><br />
is e<strong>en</strong> onderverdeling aangebracht die is gebaseerd op het vermoedelijke vroegere<br />
gebruik. Omdat de conservering van het 19 e -eeuwse materiaal te slecht was, word<strong>en</strong><br />
hieronder alle<strong>en</strong> de resultat<strong>en</strong> van het onderzoek aan de 17 e -eeuwse beerput besprok<strong>en</strong>.<br />
5.1 CONSERVERING<br />
Over het algeme<strong>en</strong> was de conservering van de plant<strong>en</strong>rest<strong>en</strong> in het 17 e -eeuwse materiaal<br />
matig tot goed. De matige conservering heeft betrekking op het feit dat veel plant<strong>en</strong>rest<strong>en</strong><br />
war<strong>en</strong> gemineraliseerd waardoor ze niet nauwkeurig kond<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gedetermineerd. Bij<br />
mineralisatie wordt weefsel van organische oorsprong vervang<strong>en</strong> door anorganisch<br />
materiaal. In kalk- <strong>en</strong> fosfaatrijke milieus kan dan bijvoorbeeld plantaardig weefsel<br />
vervang<strong>en</strong> word<strong>en</strong> door calciumfosfaat. 2 Dierlijke (<strong>en</strong> m<strong>en</strong>selijke) uitwerpsel<strong>en</strong> bevatt<strong>en</strong><br />
zowel calcium als fosfaat. 3 Ook dierlijk bot <strong>en</strong> visrest<strong>en</strong> bevatt<strong>en</strong> in grote hoeveelhed<strong>en</strong><br />
calcium <strong>en</strong> fosfaat. 4 Bij mineralisatie wordt in het meest ideale geval elke cel van e<strong>en</strong><br />
plantaardig weefsel opgevuld met bijvoorbeeld calciumfosfaat. Op deze manier blijv<strong>en</strong><br />
ook de fijnste structur<strong>en</strong> bewaard. In andere gevall<strong>en</strong> wordt de holte die bijvoorbeeld e<strong>en</strong><br />
langzaam wegrott<strong>en</strong>d zaad in e<strong>en</strong> sedim<strong>en</strong>t achterlaat, in de loop van de tijd opgevuld met<br />
de mineraliser<strong>en</strong>de substantie. In dit laatste geval blijv<strong>en</strong> vaak aanzi<strong>en</strong>lijk minder details<br />
bewaard, vooral omdat de zaadwand zelf niet gemineraliseerd wordt. Dit is er de oorzaak<br />
van dat veel gemineraliseerde zad<strong>en</strong> niet betrouwbaar kond<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gedetermineerd.<br />
De conservering van het 19 e -eeuwse materiaal was zeer slecht. De meeste<br />
plant<strong>en</strong>rest<strong>en</strong> war<strong>en</strong> zo slecht bewaard geblev<strong>en</strong> dat zij niet meer kond<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
herk<strong>en</strong>d. In de monsters zijn daarom alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong> paar soort<strong>en</strong> gevond<strong>en</strong> waarvan de zad<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> stevige, harde wand hebb<strong>en</strong>.<br />
5.2 CULTUURGEWASSEN<br />
5.2.1 Gran<strong>en</strong><br />
In het monster zijn maar heel weinig herk<strong>en</strong>bare rest<strong>en</strong> van gran<strong>en</strong> aangetroff<strong>en</strong>. Van<br />
rogge (Secale cereale) zijn <strong>en</strong>kele fragm<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van korrels gevond<strong>en</strong> <strong>en</strong> van pluimgierst<br />
(Panicum miliaceum) <strong>en</strong> rijst (Oryza sativa) e<strong>en</strong> paar kafrest<strong>en</strong>. Dat de vroegere<br />
bewoners van perceel 21 veel meer graan at<strong>en</strong> dan deze schamele rest<strong>en</strong> do<strong>en</strong> vermoed<strong>en</strong>,<br />
blijkt uit de vele duiz<strong>en</strong>d<strong>en</strong> graanzemel<strong>en</strong> die in het monster zijn aangetroff<strong>en</strong>. Van welke<br />
soort graan de zemel<strong>en</strong> afkomstig zijn, kon helaas niet word<strong>en</strong> achterhaald.<br />
2 De stabiele vorm van calciumfosfaat is hydroxyapatiet: Ca5(PO4)3(OH).<br />
3 Nordin 1976.<br />
4 Lagler et al. 1962.
BIAXiaal 225 4<br />
Vondst<strong>en</strong> van rijst word<strong>en</strong> over het algeme<strong>en</strong> niet zo vaak gedaan, maar vanaf de 16 e<br />
eeuw wordt het regelmatig in beerputt<strong>en</strong> gevond<strong>en</strong>. In de ‘Verstandige kock of<br />
sorghvuldige Huys-houdster’, e<strong>en</strong> kookboek dat voor het eerst aan het eind van de 17 e<br />
eeuw versche<strong>en</strong>, kom<strong>en</strong> recept<strong>en</strong> voor van romige rijstepap <strong>en</strong> rijstkoekjes die met<br />
kaneel, saffraan, suiker <strong>en</strong> roz<strong>en</strong>water bereid word<strong>en</strong>. 5 Van rijst werd<strong>en</strong> ook taart<strong>en</strong>,<br />
wafels <strong>en</strong> blancmanger gemaakt. 6 Blancmanger is e<strong>en</strong> populair 17 e -eeuws, puree-achtig<br />
gerecht dat werd gemaakt van amandelmelk met daarin fijngestampte stukjes kip of vis,<br />
op smaak gebracht met specerij<strong>en</strong> <strong>en</strong> suiker. Rijstebloem (blomm<strong>en</strong> van rys) werd vaak<br />
gebruikt om dit “blance” gerecht te bind<strong>en</strong>.<br />
Vondst<strong>en</strong> van rijst word<strong>en</strong> vaak in verband gebracht met relatief hoge sociale<br />
context<strong>en</strong>. Uit schriftelijke bronn<strong>en</strong> uit de 17 e <strong>en</strong> 18 e eeuw blijkt echter dat rijst ook in<br />
lagere sociale milieus werd geget<strong>en</strong>. Volg<strong>en</strong>s Burema was het in de 18 e eeuw bij het gros<br />
der ‘burger- <strong>en</strong> boer<strong>en</strong>stand’ e<strong>en</strong> vrij algeme<strong>en</strong> gebruik om éénmaal per week soep te et<strong>en</strong><br />
met vlees, gro<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> rijst. 7 Ook in weeshuiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> gasthuiz<strong>en</strong> stond rijst regelmatig op<br />
het m<strong>en</strong>u, meestal in de vorm van ‘soetemelke rijst <strong>en</strong> breij’. 8<br />
Verbouw van rijst is in Nederland om klimatologische red<strong>en</strong><strong>en</strong> niet mogelijk. Het<br />
dichtstbijzijnde mogelijke herkomstgebied van de rijst is het Middellandse-Zeegebied. De<br />
rijst kan natuurlijk ook vanuit nog verder geleg<strong>en</strong> gebied<strong>en</strong> zijn geïmporteerd (Afrika,<br />
Nabije of Verre Oost<strong>en</strong>).<br />
Pluimgierst is e<strong>en</strong> graan dat al in de prehistorie in ons land e<strong>en</strong> belangrijk<br />
cultuurgewas was. Uit archeobotanisch onderzoek blijkt echter dat gierst in de<br />
Middeleeuw<strong>en</strong> niet zoveel meer werd geget<strong>en</strong>. Vanaf ca. 1500 AD werd gierst weer<br />
algem<strong>en</strong>er gebruikt. 9 Volg<strong>en</strong>s de Zuid-Nederlandse botanicus Dodo<strong>en</strong>s was gierst in de<br />
16 e eeuw in Nederland echter nauwelijks bek<strong>en</strong>d; het klimaat in ons land zou te vochtig<br />
zijn om gierst te verbouw<strong>en</strong>. 10 Volg<strong>en</strong>s de g<strong>en</strong>eeskundige Blankaart (1698) werd gierst in<br />
de 17 e eeuw wel hier <strong>en</strong> daar in ons land verbouwd, op droge warme standplaats<strong>en</strong>. Van<br />
het meel werd volg<strong>en</strong>s hem brood, gebak (macarons) <strong>en</strong> marsepein gemaakt. 11<br />
Van rogge zijn <strong>en</strong>ige (fragm<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van) gemineraliseerde korrels gevond<strong>en</strong>. Het was<br />
tijd<strong>en</strong>s de 17 e eeuw in grote del<strong>en</strong> van ons land het belangrijkste graan. Uit de<br />
onkruidanalyse blijkt dat rogge mogelijk e<strong>en</strong> groter aandeel in de voeding had dan de<br />
paar gemineraliseerde fragm<strong>en</strong>t<strong>en</strong> do<strong>en</strong> vermoed<strong>en</strong>. We kunn<strong>en</strong> dit afleid<strong>en</strong> uit de<br />
duiz<strong>en</strong>d<strong>en</strong> fragm<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van bolderikzad<strong>en</strong> (Agrostemma githago) die in het monster zijn<br />
gevond<strong>en</strong>. Bolderik is e<strong>en</strong> akkeronkruid dat vroeger veel in roggeakkers op löss <strong>en</strong><br />
zandige klei voorkwam. 12 Helemaal betrouwbaar is deze bewijsvoering echter niet. Er<br />
zijn aanwijzing<strong>en</strong> dat bolderik vroeger ook wel tuss<strong>en</strong> andere gran<strong>en</strong> voorkwam.<br />
5.2.2 Fruit<br />
De vroegere bewoners van het Plein war<strong>en</strong> blijkbaar echte fruitliefhebbers want in de<br />
beerput zijn de rest<strong>en</strong> van meer dan twintig soort<strong>en</strong> fruit teruggevond<strong>en</strong>. Het gaat om<br />
kweepeer (Cydonia oblonga), vijg (Ficus carica), appel (Malus domestica), mispel<br />
(Mespilus germanica), moerbei (Morus nigra), zoete kers (Prunus avium), zure kers<br />
(Prunus cerasus), pruim (Prunus domestica subsp. domestica), kroosje (Prunus<br />
domestica subsp. insititia), sleepruim (Prunus spinosa), peer (Pyrus communis), zwarte<br />
bes (Ribes nigrum), aalbes (Ribes rubrum), dauwbraam (Rubus caesius), framboos<br />
(Rubus idaeus), gewone vlier (Sambucus nigra) <strong>en</strong> druif/kr<strong>en</strong>t/rozijn (Vitis vinifera).<br />
5 Van der Mol<strong>en</strong>-Willebrands 2005.<br />
6 O.a. Braekman 1995.<br />
7 Burema 1953: 134.<br />
8 Burema 1953: 186, 192, 193.<br />
9 Bron: Archeobotanisch database RADAR.<br />
10 Dodo<strong>en</strong>s 1554: 507.<br />
11 Blankaart 1698: 442.<br />
12 Weeda et al. 1985: 204.
BIAXiaal 225 5<br />
Hoewel teg<strong>en</strong>woordig weinig druiv<strong>en</strong> in ons land verbouwd word<strong>en</strong>, lat<strong>en</strong> de historische<br />
bronn<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> dat druiv<strong>en</strong>cultuur tijd<strong>en</strong>s de Late Middeleeuw<strong>en</strong> veel algem<strong>en</strong>er was. 13<br />
Tijd<strong>en</strong>s de zog<strong>en</strong>aamde “kleine ijstijd” (1530-1700) gaat de druiv<strong>en</strong>teelt in ons land<br />
echter sterk achteruit. De druiv<strong>en</strong>pitt<strong>en</strong> uit de beerput zoud<strong>en</strong> afkomstig kunn<strong>en</strong> zijn van<br />
vers geget<strong>en</strong> druiv<strong>en</strong>, die misschi<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> beschutte plaats werd<strong>en</strong> gekweekt, maar het is<br />
waarschijnlijker dat ze afkomstig zijn van kr<strong>en</strong>t<strong>en</strong> of rozijn<strong>en</strong>. Kr<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> rozijn<strong>en</strong> (mèt<br />
pit) werd<strong>en</strong> destijds massaal geget<strong>en</strong>, vooral tijd<strong>en</strong>s vast<strong>en</strong>period<strong>en</strong>. Van pitloze rozijn<strong>en</strong><br />
wordt voor het eerst melding gemaakt in het kruid<strong>en</strong>boek van Dodo<strong>en</strong>s, met bijvoegsels<br />
van Carolus Clusius uit 1644. Er is daar sprake van zog<strong>en</strong>aamde drooghe Wijnbezi<strong>en</strong> oft<br />
Rosijn<strong>en</strong> sonder ste<strong>en</strong><strong>en</strong>. Deze vermelding heeft betrekking op rozijn<strong>en</strong> die door e<strong>en</strong><br />
Arabische admiraal aan de Nederlandse admiraal Stev<strong>en</strong> vander Hagh<strong>en</strong> geschonk<strong>en</strong><br />
werd<strong>en</strong>. 14 Pitloze rozijn<strong>en</strong> war<strong>en</strong> ook in de 17 e eeuw dus nog e<strong>en</strong> zeldzaamheid. Als de<br />
druiv<strong>en</strong>pitt<strong>en</strong> afkomstig zijn van kr<strong>en</strong>t<strong>en</strong> of rozijn<strong>en</strong> dan zijn deze geïmporteerd uit<br />
zuidelijker strek<strong>en</strong>.<br />
Ook de vijg<strong>en</strong> zijn geïmporteerd. Uit historische bronn<strong>en</strong> blijkt dat in ons land vroeger<br />
wel vijg<strong>en</strong> verbouwd werd<strong>en</strong>, maar deze waarschijnlijk incid<strong>en</strong>tele inlandse vijg<strong>en</strong>teelt<br />
was vrijwel zeker onvoldo<strong>en</strong>de om de grote behoefte aan vijg<strong>en</strong> te dekk<strong>en</strong>. Vooral tijd<strong>en</strong>s<br />
de traditionele vast<strong>en</strong>periode vanaf Aswo<strong>en</strong>sdag tot Pas<strong>en</strong> (40 dag<strong>en</strong>!) werd<strong>en</strong> heel veel<br />
vijg<strong>en</strong> geget<strong>en</strong>. Dit blijkt uit het feit dat in oude rek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> grote bestelling<strong>en</strong> van vijg<strong>en</strong><br />
vooral in maart voorkom<strong>en</strong>. 15 In dezelfde periode werd<strong>en</strong> overig<strong>en</strong>s ook veel kr<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
rozijn<strong>en</strong> geget<strong>en</strong>.<br />
Van de zwarte moerbei zijn in de beerput ook pitt<strong>en</strong> gevond<strong>en</strong>. De boom is<br />
oorspronkelijk afkomstig uit het Middellandse-Zeegebied, maar werd al vanaf de Late<br />
Middeleeuw<strong>en</strong> in ons land aangeplant. Volg<strong>en</strong>s Lindemans behoort de moerbei tot het<br />
'luxe fruit' <strong>en</strong> werd de boom niet aangeplant in gewone boomgaard<strong>en</strong> maar in de wat meer<br />
elitaire tuin<strong>en</strong> zoals kasteeltuin<strong>en</strong>, pastorieën <strong>en</strong> lusthov<strong>en</strong>. 16 Wijn van moerbei<strong>en</strong> komt<br />
als moraat in diverse oude inkooprek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> voor. 17<br />
Mispels zijn merkwaardige vrucht<strong>en</strong> die teg<strong>en</strong>woordig niet veel meer word<strong>en</strong> geget<strong>en</strong>.<br />
De vrucht<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> de vorm van grote roz<strong>en</strong>bottels <strong>en</strong> bevatt<strong>en</strong> veel grote, houtige pitt<strong>en</strong>.<br />
Ze zijn pas lekker als ze bijna verrot zijn (zo rot als e<strong>en</strong> mispel). Mispels word<strong>en</strong> in<br />
november, na <strong>en</strong>kele nachtvorst<strong>en</strong> geoogst, waarna ze op e<strong>en</strong> vorstvrije plaats narijp<strong>en</strong><br />
maar net niet verrott<strong>en</strong>. De grote, houtige pitt<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in 17 e -eeuwse, stedelijke context<br />
vaak gevond<strong>en</strong>, waaruit we afleid<strong>en</strong> dat de vrucht<strong>en</strong> destijds zeer werd<strong>en</strong> gewaardeerd.<br />
Oorspronkelijk is de mispel afkomstig uit het Middellandse-Zeegebied.<br />
Aalbes is in de 16 e eeuw e<strong>en</strong> nieuw gewas ons land. Dat blijkt uit e<strong>en</strong> opmerking van<br />
Dodo<strong>en</strong>s, die de bess<strong>en</strong> in zijn kruid<strong>en</strong>boek uit 1554 besiek<strong>en</strong>s van overzee. Hij geeft<br />
hiermee aan de bess<strong>en</strong> elders vandaan kom<strong>en</strong>. De populariteit van de bess<strong>en</strong> steeg snel<br />
want in de 17 e eeuw war<strong>en</strong> aalbess<strong>en</strong> in het gehele land geliefde vrucht<strong>en</strong>. De zwarte bes<br />
(Ribes nigrum) komt van nature in ons land voor. Volg<strong>en</strong>s Dodo<strong>en</strong>s is de smaak onliefelijck,<br />
red<strong>en</strong> waarom zij niet gheoeff<strong>en</strong>t (verbouwd), noch oock niet ghebruyckt werd. 18<br />
Blankaart d<strong>en</strong>kt daar echter anders over. Hij schrijft dat de zwarte bess<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
j<strong>en</strong>everachtige smaak hebb<strong>en</strong>. Ze word<strong>en</strong> “over de tafel g<strong>en</strong>uttigt als de roode” <strong>en</strong> er<br />
wordt brand<strong>en</strong>wijn van gemaakt. 19 De blaadjes van zwarte bes vond<strong>en</strong> overig<strong>en</strong>s ook e<strong>en</strong><br />
toepassing in de 17 e -eeuwse keuk<strong>en</strong>. De Verstandige Kock geeft twee recept<strong>en</strong> waarin<br />
blaadjes van zwarte bes voorkom<strong>en</strong>. Het onderstaande recept is voor e<strong>en</strong> soort<br />
eierkoek<strong>en</strong>. 20<br />
13 Van Haaster 1997: 65.<br />
14 Van Haaster 1997: 143.<br />
15 Van Winter 1989: 254.<br />
16 Lindemans 1952 (II): 205.<br />
17 Baudet 1904: 112.<br />
18 Dodo<strong>en</strong>s 1554: 738-739.<br />
19 Blankaart 1698: 502.<br />
20 Van der Mol<strong>en</strong>-Willebrands 2005.
BIAXiaal 225 6<br />
OM STRUYFKOECKEN 1 TE MAKEN DIE GOET ZIJN<br />
Neemt alderley warmoeskruyt 2 <strong>en</strong> wat v<strong>en</strong>ckel, dil, mast 3 , kervel, fioleblad<strong>en</strong>,<br />
reynvaer, waterkars, suringh, betonie, leverkruyt, sikoray 3 , spinagie <strong>en</strong> de blar<strong>en</strong> van<br />
zwarte aelbesi<strong>en</strong>, wat peray 3 , goutsbloemkruyt, madelivekruyt. Scherft het wel<br />
tesam<strong>en</strong> 4 , <strong>en</strong> gem<strong>en</strong>ght met eyer<strong>en</strong> <strong>en</strong> fijne gestot<strong>en</strong> beschuyt. En dan, geback<strong>en</strong><br />
zijnde 5 , zijn gantsch smakelijck.<br />
1 struyfkoeck<strong>en</strong>: koek<strong>en</strong> op basis van ei, beschuit <strong>en</strong> veel gro<strong>en</strong>e kruid<strong>en</strong>.<br />
2 warmoeskruyt: bladgro<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, vooral snijbiet.<br />
3 mast (...) sikoray (...) peray: damastbloem (...) molsla (...) prei.<br />
4 Scherft ... tesam<strong>en</strong>: hak alles goed fijn.<br />
5 geback<strong>en</strong> zijnde: wanneer [ze] gebakk<strong>en</strong> zijn.<br />
Kweepeer behoort weliswaar in de 16 e eeuw tot de normale fruitsoort<strong>en</strong>, maar de soort<br />
wordt in archeobotanisch onderzoek zeer weinig herk<strong>en</strong>d. Dit komt omdat de pitt<strong>en</strong> van<br />
kweepeer zoveel lijk<strong>en</strong> op die van appel of peer; vooral als de oppervlaktestructuur van<br />
de pitt<strong>en</strong> aangetast is. Kweeper<strong>en</strong> staan er om bek<strong>en</strong>d dat ze vol zitt<strong>en</strong> met grote<br />
conc<strong>en</strong>traties ste<strong>en</strong>cell<strong>en</strong>. Deze grote ste<strong>en</strong>cell<strong>en</strong> word<strong>en</strong> soms in beerputt<strong>en</strong><br />
teruggevond<strong>en</strong>. In de 17 e eeuw werd van kweeper<strong>en</strong> onder andere <strong>marmelade</strong> gemaakt.<br />
Het onderstaande recept is afkomstig uit 'De Verstandige Kock. 21 Ook de in de beerput<br />
teruggevond<strong>en</strong> ste<strong>en</strong>cell<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> in het recept voor!<br />
OM ROODE MARMELADE 1 VAN QUEEPEEREN TE MAKEN<br />
Neemt queepeer<strong>en</strong>. Schiltse <strong>en</strong> snijdtse in stuck<strong>en</strong>. Doet'er de kern<strong>en</strong> 2 <strong>en</strong><br />
ste<strong>en</strong>achtigheyt 3 wel uyt. Ziedt 4 het altesam<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> weynigh wijns tot pap. En tot<br />
twaelf pont 5 paps 6 neemt acht pont suyckers, geklaert 7 . M<strong>en</strong>ght dat wel tesam<strong>en</strong>. Laet<br />
het zied<strong>en</strong>. Roert'et gestadigh totdat het dick g<strong>en</strong>oegh is. 'Tselve moet van e<strong>en</strong> tinne<br />
schotel afga<strong>en</strong> 8 . Doet'et dan in doos<strong>en</strong>. 't Is bequaem.<br />
1 <strong>marmelade</strong>: woord afkomstig van `marmello' = Portugees voor kweepeer.<br />
2 kern<strong>en</strong>: pitt<strong>en</strong>.<br />
3 ste<strong>en</strong>achtigheyt: [het] korrelige = ste<strong>en</strong>cell<strong>en</strong>.<br />
4 Ziedt: kook (imperatief).<br />
5 pont: (oud) pond, ca. 430 gram.<br />
6 paps: moes (2e naamval).<br />
7 suyckers, geklaert: geklaarde suiker<br />
8 afga<strong>en</strong>: afglijd<strong>en</strong>.<br />
Ook pruim<strong>en</strong> war<strong>en</strong> populair. In de beerput zijn pitt<strong>en</strong> van minst<strong>en</strong>s vier verschill<strong>en</strong>de<br />
typ<strong>en</strong> gevond<strong>en</strong>. 22 Dit lijkt er op te wijz<strong>en</strong> dat de bewoners t<strong>en</strong>minste vier soort<strong>en</strong><br />
pruim<strong>en</strong> k<strong>en</strong>d<strong>en</strong>. Om welke variëteit<strong>en</strong> het gaat, wet<strong>en</strong> we echter niet helemaal zeker.<br />
Determinatie van pruim<strong>en</strong>pitt<strong>en</strong> uit archeologische context kan namelijk alle<strong>en</strong> verricht<br />
word<strong>en</strong> door de pitt<strong>en</strong> te vergelijk<strong>en</strong> met pitt<strong>en</strong> van oude pruim<strong>en</strong>rass<strong>en</strong> die teg<strong>en</strong>woordig<br />
nog verbouwd word<strong>en</strong>. Als de in archeologische context aangetroff<strong>en</strong> pitt<strong>en</strong> afkomstig<br />
zijn van rass<strong>en</strong> die zijn uitgestorv<strong>en</strong>, zijn ze niet determineerbaar.<br />
21 Van der Mol<strong>en</strong>-Willebrands 2005.<br />
22 Volg<strong>en</strong>s het systeem van Van Zeist & Woldring 2000.
BIAXiaal 225 7<br />
De pruim<strong>en</strong> met pitt<strong>en</strong> van het type GRO-4 behor<strong>en</strong> tot het zog<strong>en</strong>aamde kroosjestype. Ze<br />
word<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>woordig nog aangetroff<strong>en</strong> in de Dordogne. De roodviolette pruim<strong>en</strong> zijn<br />
ovaal van vorm <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> diameter van 3-3,5 cm.<br />
De pitt<strong>en</strong> van het type GRO-9 lijk<strong>en</strong> veel op de pitt<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> pruim<strong>en</strong>ras dat nog in<br />
Zuid-Frankrijk voorkomt. Deze zog<strong>en</strong>aamde La Croisille pruim<strong>en</strong> zijn omgekeerd<br />
eivormig tot ovaal van vorm <strong>en</strong> 3 tot 3,5 cm lang. De vorm van de pitt<strong>en</strong> lijkt ook zeer<br />
veel op de pitt<strong>en</strong> van pruim<strong>en</strong> die teg<strong>en</strong>woordig in gedroogde vorm word<strong>en</strong> verhandeld,<br />
de zog<strong>en</strong>aamde “pruneau d’Ag<strong>en</strong>”, gedroogde pruim<strong>en</strong> van het ras Ag<strong>en</strong>. 23 Deze<br />
pruim<strong>en</strong>, of de kloon Prune d’<strong>en</strong>te (verbasterd: pruimedant<strong>en</strong>) stond<strong>en</strong> in de Late<br />
Middeleeuw<strong>en</strong> <strong>en</strong> later bek<strong>en</strong>d onder de naam Pruijm<strong>en</strong> van Damast (pruim<strong>en</strong> uit<br />
Damascus). Ze kom<strong>en</strong> veel recept<strong>en</strong> uit die tijd voor <strong>en</strong> werd<strong>en</strong> onder andere in pastei<strong>en</strong><br />
verwerkt. 24 De Verstandige Kock heeft e<strong>en</strong> recept waarin kip wordt gevuld met pruim<strong>en</strong><br />
van damast, gekonfijte per<strong>en</strong> <strong>en</strong> kers<strong>en</strong>, sucade, pijnboompitt<strong>en</strong>, nootmuskaat, kaneel <strong>en</strong><br />
kruidnagel. 25<br />
Pitt<strong>en</strong> van het GRO-12 type word<strong>en</strong> heel vaak gevond<strong>en</strong>, maar er is ge<strong>en</strong> nog bestaand<br />
pruim<strong>en</strong>ras bek<strong>en</strong>d met pitt<strong>en</strong> van dit type.<br />
De pitt<strong>en</strong> van het type GRO-13 hebb<strong>en</strong> dezelfde vorm als de pitt<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> oud<br />
pruim<strong>en</strong>ras dat hier <strong>en</strong> daar nog wel in ons land kan word<strong>en</strong> gevond<strong>en</strong>: het smal<br />
boer<strong>en</strong>blauwtje. Het gaat om e<strong>en</strong> kleine, blauwe pruim met e<strong>en</strong> diameter van ca. 2,5 cm.<br />
In de beerput zijn ook vele ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong> kers<strong>en</strong>pitt<strong>en</strong> gevond<strong>en</strong>. Vooral van zoete kers<br />
(kriek) zijn veel verschill<strong>en</strong>de variëteit<strong>en</strong> gevond<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> aantal pitt<strong>en</strong> staat wat betreft<br />
hun k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> in tuss<strong>en</strong> zoete <strong>en</strong> zure kers (morel). Mogelijk gaat het hierbij om<br />
meikers<strong>en</strong>. Dit ras is ontstaan uit e<strong>en</strong> kruising tuss<strong>en</strong> zoete <strong>en</strong> zure kers. In de 17 e eeuw<br />
werd dit ras voor het eerst beschrev<strong>en</strong> onder de naam Maaikers omdat de kers<strong>en</strong> in de<br />
maaitijd rijp war<strong>en</strong>. Later is deze naam verbasterd tot meikers. 26 Sommige relatief grote<br />
langwerpige pitt<strong>en</strong> verton<strong>en</strong> grote gelijk<strong>en</strong>is met de pitt<strong>en</strong> van kers<strong>en</strong> die teg<strong>en</strong>woordig<br />
hier <strong>en</strong> daar nog bek<strong>en</strong>d staan onder de naam Spaanse kers.<br />
Appels <strong>en</strong> per<strong>en</strong> war<strong>en</strong> in de 17 e eeuw heel populair. Er bestond<strong>en</strong> vele ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong><br />
rass<strong>en</strong> van. Ook de gebruikers van de onderzochte beerput hebb<strong>en</strong> veel appels geget<strong>en</strong>,<br />
zoals blijkt uit de duiz<strong>en</strong>d<strong>en</strong> klokhuisfragm<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die in het monster zijn aangetroff<strong>en</strong>.<br />
Sleepruim<strong>en</strong>, vlierbess<strong>en</strong>, framboz<strong>en</strong> <strong>en</strong> bram<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> van nature in ons land voor <strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> door de bewoners zelf in de natuurlijke omgeving zijn verzameld. De vrucht<strong>en</strong><br />
kunn<strong>en</strong> natuurlijk ook op e<strong>en</strong> markt zijn gekocht.<br />
5.2.3 Kruid<strong>en</strong> <strong>en</strong> specerij<strong>en</strong><br />
Paradijskorrels (Aframomum melegueta) zijn de vreemd smak<strong>en</strong>de zad<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />
plant<strong>en</strong>soort uit de gemberfamilie. Oorspronkelijk komt het kruid uit het kustgebied van<br />
westelijk tropisch Afrika. 27 Portugese handelaars zorgd<strong>en</strong> er in de Late Middeleeuw<strong>en</strong><br />
voor dat <strong>paradijskorrels</strong> op de Europese markt kwam<strong>en</strong>. De specerij<strong>en</strong>markt<strong>en</strong> van<br />
Brugge <strong>en</strong> Antwerp<strong>en</strong> war<strong>en</strong> belangrijke verdeelc<strong>en</strong>tra. 28 Vondst<strong>en</strong> van paradijskorrel<br />
zijn uit archeologische context in ons land vanaf de 15 e eeuw bek<strong>en</strong>d. Paradijskorrels<br />
werd<strong>en</strong> als medicijn of in de plaats van peper als goedkopere specerij gebruikt. In de Late<br />
Middeleeuw<strong>en</strong> word<strong>en</strong> (goede kwaliteit) <strong>paradijskorrels</strong> voornamelijk door de rijk<strong>en</strong><br />
geget<strong>en</strong>. Dit verandert in de 16 e eeuw als het gebruik in de sociale bov<strong>en</strong>lag<strong>en</strong> van de<br />
bevolking uit de mode raakt. 29 Vondst<strong>en</strong> van paradijskorrel na deze tijd duid<strong>en</strong> dus niet<br />
per definitie op rijke sociale context.<br />
23<br />
Van Zeist & Woldring 2000: 570.<br />
24<br />
Vri<strong>en</strong>delijke mededeling M. van der Mol<strong>en</strong>-Willebrands.<br />
25<br />
De Verstandige Kock, recept nr. 152: Van de Mol<strong>en</strong>-Willebrands 2005.<br />
26<br />
Pijpers et al. 1985.<br />
27<br />
Van Hart<strong>en</strong> 1970.<br />
28<br />
Van Uytv<strong>en</strong> 1992; Materné 1993.<br />
29<br />
Laurioux 1992: 56-66.
BIAXiaal 225 8<br />
V<strong>en</strong>kel (Fo<strong>en</strong>iculum vulgare) is in de 17 e eeuw e<strong>en</strong> populair kruid. In kookboek<strong>en</strong> uit die<br />
tijd kom<strong>en</strong> veel recept<strong>en</strong> voor waarin v<strong>en</strong>kel is verwerkt. Het gaat dan vaak om het<br />
gebruik van v<strong>en</strong>kel als gro<strong>en</strong>te (bijvoorbeeld stamppot van gro<strong>en</strong>e v<strong>en</strong>kel met steur). Ook<br />
kom<strong>en</strong> veel recept<strong>en</strong> voor waarin v<strong>en</strong>kelzad<strong>en</strong> (vinckelsaet of v<strong>en</strong>nekoelsaet) word<strong>en</strong><br />
g<strong>en</strong>oemd. Het kan dan gaan om recept<strong>en</strong> voor gewone gerecht<strong>en</strong> maar vaak ook om<br />
medicinale recept<strong>en</strong>. Zo kom<strong>en</strong> er meerdere recept<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> hoest <strong>en</strong> keelpijn voor waarin<br />
v<strong>en</strong>kelzad<strong>en</strong> verwerkt moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. 30 Ook werd v<strong>en</strong>kelzaad in appeltaart verwerkt. In<br />
e<strong>en</strong> Zuid-Nederlands kookboek voor Leckertongh<strong>en</strong> uit de 16 e eeuw is e<strong>en</strong> luxueus<br />
sjaslik-achtig recept met de naam Fegatell<strong>en</strong> te lez<strong>en</strong>, waarin v<strong>en</strong>kelzad<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
belangrijke rol spel<strong>en</strong>. Stukjes vark<strong>en</strong>slever zo groot als walnot<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in gestampt<br />
v<strong>en</strong>kelzaad <strong>en</strong> peper gew<strong>en</strong>teld. Vervolg<strong>en</strong>s word<strong>en</strong> de stukjes lever afgewisseld met<br />
stukjes spek <strong>en</strong> laurierblaadjes aan e<strong>en</strong> spies gestok<strong>en</strong>. Het geheel wordt licht geroosterd<br />
<strong>en</strong> met warm sinaasappelsap overgot<strong>en</strong>. 31<br />
In het monster zijn <strong>en</strong>ige honderd<strong>en</strong> (fragm<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van) zad<strong>en</strong> van zwarte mosterd<br />
(Brassica nigra) aangetroff<strong>en</strong>. Dit duidt ongetwijfeld op het gebruik van mosterd.<br />
Mosterd werd gemaakt door de zad<strong>en</strong> fijn te mal<strong>en</strong> <strong>en</strong> te verm<strong>en</strong>g<strong>en</strong> met azijn.<br />
Mosterdsaus (pekel of pekele g<strong>en</strong>oemd) werd beschouwd als e<strong>en</strong> goede saus bij allerlei<br />
taaie <strong>en</strong> rauwe spijz<strong>en</strong>, hetzij vlees of vis, omdat het deze voedingsmiddel<strong>en</strong> zou help<strong>en</strong><br />
verter<strong>en</strong>. 32 De beste kwaliteit mosterd werd overig<strong>en</strong>s gemaakt van zad<strong>en</strong> van witte<br />
mosterd (Sinapis alba) die niet in het onderzochte monster zijn gevond<strong>en</strong>.<br />
5.2.4 Gro<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> peulvrucht<strong>en</strong><br />
Vergelek<strong>en</strong> met de fruitsoort<strong>en</strong>, zijn de gro<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> peulvrucht<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijk minder goed<br />
verteg<strong>en</strong>woordigd. Dat komt omdat de meeste gro<strong>en</strong>t<strong>en</strong> word<strong>en</strong> verbouwd voor het blad<br />
<strong>en</strong> daarom geoogst word<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> stadium dat de plant<strong>en</strong> nog ge<strong>en</strong> zad<strong>en</strong> gevormd<br />
hebb<strong>en</strong>. De kans dat gro<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zad<strong>en</strong> meegeoogst word<strong>en</strong> <strong>en</strong> uiteindelijk in e<strong>en</strong> beerput of<br />
latrine terecht kom<strong>en</strong>, is dus zeer klein. Door het hoge eiwitgehalte blijv<strong>en</strong> ook<br />
peulvrucht<strong>en</strong> slecht bewaard. Daarom word<strong>en</strong> van deze voedingsmiddel<strong>en</strong> maar af <strong>en</strong> toe<br />
rest<strong>en</strong> in beerputt<strong>en</strong> teruggevond<strong>en</strong>.<br />
In de beerput is één gemineraliseerd fragm<strong>en</strong>t van e<strong>en</strong> paard<strong>en</strong>boon (Vicia faba var.<br />
minor) gevond<strong>en</strong>. Paard<strong>en</strong>boon is e<strong>en</strong> voorloper van onze huidige, veel grotere tuinboon.<br />
Paard<strong>en</strong>bon<strong>en</strong>, werd<strong>en</strong> vroeger (prehistorie, Middeleeuw<strong>en</strong>) algeme<strong>en</strong> door m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />
geget<strong>en</strong>, maar in de 17 e eeuw werd<strong>en</strong> ze voornamelijk als voedsel aan paard<strong>en</strong>, duiv<strong>en</strong><br />
etc. gegev<strong>en</strong>. Door arme m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> ze in gedroogde vorm als e<strong>en</strong> soort grauwe<br />
erwt<strong>en</strong> geget<strong>en</strong>. Ze werd<strong>en</strong> dan met braadvet, bier, stroop, melk, karnemelkbrei of met<br />
karnemelk <strong>en</strong> stroop geget<strong>en</strong>. 33 De zog<strong>en</strong>aamde grote bon<strong>en</strong>, die wij teg<strong>en</strong>woordig<br />
tuinbon<strong>en</strong> noem<strong>en</strong>, werd<strong>en</strong> door de wat meer welgestelde m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> geget<strong>en</strong>.<br />
5.2.5 Wilde plant<strong>en</strong>, onkruid<strong>en</strong><br />
Over de herkomst van onkruid<strong>en</strong> in beerputt<strong>en</strong> is in het verled<strong>en</strong> veel gespeculeerd.<br />
Behalve echte akkeronkruid<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in beerputt<strong>en</strong> immers veel onkruid<strong>en</strong> aangetroff<strong>en</strong><br />
die teg<strong>en</strong>woordig meestal in andere milieus groei<strong>en</strong>. De afgelop<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> is steeds<br />
duidelijker geword<strong>en</strong> dat veel (zo niet alle) onkruid<strong>en</strong> die in beerputt<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
aangetroff<strong>en</strong>, waarschijnlijk van akkers <strong>en</strong> tuin<strong>en</strong> afkomstig zijn. 34<br />
De meeste onkruid<strong>en</strong> die in bijlage 1 staan vermeld, zijn vrijwel zeker afkomstig uit<br />
akkers <strong>en</strong> tuin<strong>en</strong>. Doordat chemische onkruidbestrijding nog niet werd toegepast,<br />
kwam<strong>en</strong> vroeger veel meer wilde plant<strong>en</strong> dan teg<strong>en</strong>woordig in akkers <strong>en</strong> tuin<strong>en</strong> voor. We<br />
moet<strong>en</strong> hierbij niet alle<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> aan 'echte' akkeronkruid<strong>en</strong> als klaproz<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
30 Janss<strong>en</strong>-Sieb<strong>en</strong> & Van der Mol<strong>en</strong>-Willebrands 1994.<br />
31 Braekman 1995: 50.<br />
32 Dodo<strong>en</strong>s 1554: 661.<br />
33 Burema 1953: 173.<br />
34 Van Haaster 1989.
BIAXiaal 225 9<br />
kor<strong>en</strong>bloem<strong>en</strong>, maar ook aan soort<strong>en</strong> die teg<strong>en</strong>woordig vooral in andere milieus<br />
voorkom<strong>en</strong>. Omdat ook kunstmest destijds nog niet bestond, werd de vruchtbaarheid van<br />
de akkers op peil gehoud<strong>en</strong> met natuurlijke mest. Hierbij werd niet alle<strong>en</strong> gebruik<br />
gemaakt van stalmest, maar ook van slootbagger, bosstrooisel e.d. Op deze manier<br />
kwam<strong>en</strong> vroeger veel onkruidzad<strong>en</strong> uit uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de milieus op de akkers terecht. De<br />
meeste soort<strong>en</strong> overleefd<strong>en</strong> de omstandighed<strong>en</strong> op de akkers niet, maar andere soort<strong>en</strong><br />
kond<strong>en</strong> zich wel handhav<strong>en</strong> <strong>en</strong> ging<strong>en</strong> deel uitmak<strong>en</strong> van de akkeronkruidvegetatie <strong>en</strong><br />
werd<strong>en</strong> met het graan meegeoogst. Door het ontbrek<strong>en</strong> van goede zaadschoningsmethod<strong>en</strong><br />
kwam<strong>en</strong> de onkruidzad<strong>en</strong> zo via brood <strong>en</strong>/of pap uiteindelijk in de beerput<br />
terecht. Ook zull<strong>en</strong> onkruid<strong>en</strong> meegeoogst zijn met tuinbouwproduct<strong>en</strong> <strong>en</strong> bij het<br />
schoonmak<strong>en</strong> daarvan met het andere keuk<strong>en</strong>afval in de beerput terecht zijn gekom<strong>en</strong>.<br />
Hierbij moet word<strong>en</strong> aangetek<strong>en</strong>d dat de kans dat onkruid<strong>en</strong> die in beerputt<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
aangetroff<strong>en</strong> van graanakkers afkomstig zijn, vele mal<strong>en</strong> groter is dan de kans dat ze uit<br />
tuin<strong>en</strong> afkomstig zijn. Dit hangt sam<strong>en</strong> met de oogst- <strong>en</strong> verwerkingsmethod<strong>en</strong> die voor<br />
gran<strong>en</strong> <strong>en</strong> tuinbouwproduct<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijk verschill<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> graanoogst wordt immers in<br />
zijn geheel van de akker gehaald, met het tuss<strong>en</strong> het graan aanwezige onkruid, terwijl<br />
tuinbouwgewass<strong>en</strong> veelal individueel word<strong>en</strong> geoogst <strong>en</strong> vaak al in de tuin word<strong>en</strong><br />
schoongemaakt.<br />
Opvall<strong>en</strong>d zijn de vele duiz<strong>en</strong>d<strong>en</strong> (fragm<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van) bolderikzad<strong>en</strong> (Agrostemma<br />
githago) die in het monster zijn aangetroff<strong>en</strong>. In beerputt<strong>en</strong> <strong>en</strong> dergelijke word<strong>en</strong> vaak<br />
fragm<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van bolderikzad<strong>en</strong> gevond<strong>en</strong>. Dat is opvall<strong>en</strong>d omdat de zad<strong>en</strong> bijzonder<br />
giftig zijn. De klacht<strong>en</strong> die de consumptie van dit zaad (dat met het graan werd<br />
meegeget<strong>en</strong>) veroorzaakte, war<strong>en</strong> echter niet specifiek g<strong>en</strong>oeg, waardoor het verband<br />
tuss<strong>en</strong> het et<strong>en</strong> van het zaad <strong>en</strong> de ziekteverschijnsel<strong>en</strong> pas in de 19 e eeuw werd ontdekt. 35<br />
De 16 e -eeuwse Zuid-Nederlandse botanicus Dodo<strong>en</strong>s noemt de plant Cor<strong>en</strong>roos<strong>en</strong>, e<strong>en</strong><br />
naam waaruit niet bepaald haar schadelijkheid blijkt. Dodo<strong>en</strong>s is meestal zeer goed op de<br />
hoogte van de giftigheid van de plant<strong>en</strong> die hij in zijn kruid<strong>en</strong>boek uit 1554 beschrijft,<br />
maar van de kracht, nature <strong>en</strong>de werckinhge van Cor<strong>en</strong>roos<strong>en</strong> is hem niets bek<strong>en</strong>d. 36<br />
Ook de 17 e -eeuwse botanicus Stephaan Blankaart is niet op de hoogte van de<br />
giftigheid van bolderik. Het is echter opvall<strong>en</strong>d dat hij wel schrijft dat het et<strong>en</strong> van de<br />
zad<strong>en</strong> goed is teg<strong>en</strong> darmparasiet<strong>en</strong>! 37<br />
Ook de andere onkruidsoort<strong>en</strong> in bijlage 1 hebb<strong>en</strong> zeer waarschijnlijk tuss<strong>en</strong> het graan<br />
gestaan, waarbij moet word<strong>en</strong> aangetek<strong>en</strong>d dat e<strong>en</strong> aantal soort<strong>en</strong> optimaal gegroeid zal<br />
hebb<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> periode dat de akker bijvoorbeeld braak lag. E<strong>en</strong> voorbeeld hiervan is<br />
vark<strong>en</strong>sgras (Polygonum aviculare). Op slecht gedraineerde, verslempte (del<strong>en</strong> van)<br />
akkers kunn<strong>en</strong> ook russ<strong>en</strong> (Juncus) <strong>en</strong> kruip<strong>en</strong>de boterbloem (Ranunculus rep<strong>en</strong>s)<br />
voorkom<strong>en</strong>. 38 Uit archeobotanisch onderzoek is geblek<strong>en</strong> dat op dergelijke standplaats<strong>en</strong><br />
zelfs e<strong>en</strong> typische oeverplant als waterbies (Eleocharis palustris) voorkwam. 39<br />
6. Conclusies <strong>en</strong> discussie<br />
Het archeobotanisch onderzoek aan de beerputt<strong>en</strong> van het Plein in Tiel heeft e<strong>en</strong> eerste<br />
culinaire blik in het 17 e -eeuwse verled<strong>en</strong> van de stad opgeleverd. Over de<br />
voedingsgewoont<strong>en</strong> uit de 19 e eeuw zijn we helaas bijna niets te wet<strong>en</strong> gekom<strong>en</strong> omdat<br />
dit materiaal te slecht bewaard is geblev<strong>en</strong>.<br />
Wat het basisvoedsel was, wet<strong>en</strong> we niet zeker. Er zijn wel veel rest<strong>en</strong> van gran<strong>en</strong><br />
gevond<strong>en</strong>, maar de meeste rest<strong>en</strong> (de zemel<strong>en</strong>) kond<strong>en</strong> niet word<strong>en</strong> gedetermineerd. Wel<br />
35 Knörzer 1967.<br />
36 Dodo<strong>en</strong>s 1554: 197.<br />
37 Blankaart 1698: 390.<br />
38 Schaminée, Weeda & Westhoff 1998: 229.<br />
39 Zie discussie in Cappers 1994: 17.
BIAXiaal 225 10<br />
zijn pluimgierst, rijst <strong>en</strong> rogge aangetoond. We d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> dat de pluimgierst <strong>en</strong> de rijst niet<br />
vaak werd<strong>en</strong> geget<strong>en</strong>. Uit de onkruidanalyse is geblek<strong>en</strong> dat het aandeel van rogge<br />
mogelijk groter was dat het kleine aantal aangetroff<strong>en</strong> rest<strong>en</strong> van dit graan doet<br />
vermoed<strong>en</strong>.<br />
De voormalige bewoners van perceel 21 war<strong>en</strong> echte fruitliefhebbers, zoals blijkt uit<br />
de vele honderd<strong>en</strong> zad<strong>en</strong> <strong>en</strong> pitt<strong>en</strong> van meer dan twintig soort<strong>en</strong> fruit die in de beerput<br />
zijn gevond<strong>en</strong>. Dat de vroegere bewoners zoveel fruit at<strong>en</strong> is opvall<strong>en</strong>d, omdat fruit<br />
destijds in het algeme<strong>en</strong> als ongezond beschouwd werd. Het oude, laatmiddeleeuwse idee<br />
dat ‘Degh<strong>en</strong>e die ghesont bliv<strong>en</strong> wylt <strong>en</strong> sal ghemeynlijck niet veel fruyt<strong>en</strong> noch<br />
wermoes<strong>en</strong> et<strong>en</strong>’ heeft nog heel lang stand gehoud<strong>en</strong>. 40 Ook in de 17 e eeuw werd van<br />
officiële zijde het et<strong>en</strong> van fruit afgerad<strong>en</strong> want ‘Snoepers van ’t fruyt <strong>en</strong> kom<strong>en</strong> niet licht<br />
tot e<strong>en</strong><strong>en</strong> hoog<strong>en</strong> ouderdom.’ 41<br />
Kers<strong>en</strong> behoord<strong>en</strong> uit medisch oogpunt bezi<strong>en</strong> nog tot de beste vrucht<strong>en</strong>. Ook<br />
aardbei<strong>en</strong> war<strong>en</strong> heel gezond. Zo dacht m<strong>en</strong> dat tering (tuberculose) alle<strong>en</strong> te g<strong>en</strong>ez<strong>en</strong><br />
was door het et<strong>en</strong> van aardbei<strong>en</strong>. Ondanks het feit dat het et<strong>en</strong> van fruit dus als ongezond<br />
werd beschouwd, werd het toch veel geget<strong>en</strong>. Blijkbaar nam<strong>en</strong> de bewoners het wat de<br />
voeding betreft niet zo nauw met de officiële gezondheidsregels <strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> ze hun eig<strong>en</strong><br />
ideeën over wat gezond was <strong>en</strong> wat niet. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> was het dan misschi<strong>en</strong> officieel wel<br />
ongezond, zo smaakte het beslist niet!<br />
Uiteraard zal het fruitaanbod niet het hele jaar zo gevarieerd zijn geweest. Het zal<br />
sterk afhankelijk geweest zijn van het seizo<strong>en</strong>, hoewel e<strong>en</strong> aantal soort<strong>en</strong> waarschijnlijk<br />
ook wel in geconserveerde vorm geget<strong>en</strong> werd. Zo werd<strong>en</strong> bijvoorbeeld appels, per<strong>en</strong>,<br />
walnot<strong>en</strong>, pruim<strong>en</strong>, kers<strong>en</strong> <strong>en</strong> aalbess<strong>en</strong> gekonfijt. 42 Morell<strong>en</strong> (zure kers) werd<strong>en</strong> vaak aan<br />
drad<strong>en</strong> gereg<strong>en</strong> <strong>en</strong> gedroogd. 43 Op deze manier kond<strong>en</strong> ze ook in de winter nog geget<strong>en</strong><br />
word<strong>en</strong>. Veel fruit zal ook verwerkt zijn geweest in gelei<strong>en</strong>, <strong>marmelade</strong> <strong>en</strong> siroop.<br />
Rest<strong>en</strong> van gro<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn vrijwel niet gevond<strong>en</strong>, maar dat komt omdat deze product<strong>en</strong><br />
slecht bewaard blijv<strong>en</strong>. De <strong>en</strong>ige gro<strong>en</strong>te die kon word<strong>en</strong> aangetoond is de paard<strong>en</strong>boon.<br />
Het et<strong>en</strong> werd op smaak gebracht met paradijskorel, zwarte mosterd <strong>en</strong> v<strong>en</strong>kel. De<br />
v<strong>en</strong>kelzad<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> echter ook als g<strong>en</strong>eesmiddel gebruikt zijn.<br />
Wanneer we de resultat<strong>en</strong> van het botanisch onderzoek op het Plein vergelijk<strong>en</strong> met<br />
eerder verricht onderzoek in Tiel, dan kan het volg<strong>en</strong>de word<strong>en</strong> gezegd.<br />
In Tiel is nog weinig archeobotanisch onderzoek verricht. Het <strong>en</strong>ige onderzoek<br />
waarmee de resultat<strong>en</strong> van het Plein <strong>en</strong>igszins kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> vergelek<strong>en</strong>, is het<br />
onderzoek dat in 1995 op de Koornmarkt is uitgevoerd. Op deze locatie werd e<strong>en</strong> aantal<br />
tonputt<strong>en</strong> <strong>en</strong> beerputt<strong>en</strong> aangetroff<strong>en</strong> waarvan de inhoud is onderzocht. Het gaat om<br />
putt<strong>en</strong> met datering<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> 1050-1150, 1225-1275, 1400-1450 <strong>en</strong> 1701-1778. Ge<strong>en</strong> van<br />
de putt<strong>en</strong> heeft dus e<strong>en</strong> datering die goed vergelijkbaar is met de datering van de<br />
beerputt<strong>en</strong> van het Plein (17 e eeuw). Het betek<strong>en</strong>t ook dat we met het onderzoek op het<br />
Plein gegev<strong>en</strong>s hebb<strong>en</strong> gekreg<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> periode waaruit nog ge<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong>s over de<br />
voedingsgewoont<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d war<strong>en</strong>. In de ton- <strong>en</strong> beerputt<strong>en</strong> uit de Hoge Middeleeuw<strong>en</strong><br />
zijn pruim, appel, peer, kers, v<strong>en</strong>kel, spelttarwe, gerst, raapzaad, selderij, druif, mispel,<br />
vijg, zwarte mosterd, paard<strong>en</strong>boon, broodtarwe, framboos, aalbes, braam <strong>en</strong> sleepruim<br />
gevond<strong>en</strong>. In de beerput uit de Late Middeleeuw<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> daar perzik, zwarte peper,<br />
walnoot, biet, veldsla, vlas, boekweit bij. Dit voedingsmiddel<strong>en</strong>spectrum is met perzik <strong>en</strong><br />
peper <strong>en</strong>igszins luxueuzer dan het spectrum uit de Hoge Middeleeuw<strong>en</strong>. De 18 e -eeuwse<br />
beerput is de beerput van de familie Van Lidth de Jeude, e<strong>en</strong> zeer rijke familie van<br />
belastinginners. Deze beerput had e<strong>en</strong> zeer luxe botanische inhoud met voedingsmiddel<strong>en</strong><br />
als peper, perzik, komkommer, melo<strong>en</strong>, amandel, abrikoos <strong>en</strong> rijst. De 17 e -eeuwse<br />
beerput van het Plein is met deze laatste beerput niet te vergelijk<strong>en</strong>. Ook als we de inhoud<br />
vergelijk<strong>en</strong> met andere 17 e -eeuwse beerputt<strong>en</strong> in ons land, is de conclusie dat het<br />
40 Baudet 1904: 103.<br />
41 Van Beverwijck 1652: 110.<br />
42 Zie 'De Verstandige Confituur-maker’ in de ‘Verstandige kok of sorghvuldige Huys-houdster’.<br />
43 Burema 1953: 159.
BIAXiaal 225 11<br />
voedingsmiddel<strong>en</strong>spectrum tamelijk gewoon is voor die tijd. Het <strong>en</strong>ige rijstkafje <strong>en</strong> de<br />
paradijskorrel do<strong>en</strong> aan die conclusie niets af. Afgezi<strong>en</strong> van de rijst <strong>en</strong> de paradijskorrel<br />
lijk<strong>en</strong> de voedingsgewoont<strong>en</strong> erg veel op die uit de Middeleeuw<strong>en</strong>, zoals we die tot op dit<br />
mom<strong>en</strong>t uit Tiel k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>.<br />
De conclusie is derhalve dat de bewoners waarschijnlijk gewone burgers war<strong>en</strong> die<br />
zich weinig luxueuze voedingsmiddel<strong>en</strong> permitteerd<strong>en</strong>. Enig voorbehoud bij deze<br />
conclusie is echter wel op zijn plaats. Uitsprak<strong>en</strong> over de sociale status van de vroegere<br />
gebruikers van de meeste onderzochte beerputt<strong>en</strong> zijn op dit mom<strong>en</strong>t nog riskant omdat<br />
we nog ge<strong>en</strong> repres<strong>en</strong>tatief deel van het bodemarchief in de stad hebb<strong>en</strong> onderzocht. We<br />
wet<strong>en</strong> hierdoor nog niet wat normale, algeme<strong>en</strong> gebruikte voedingsmiddel<strong>en</strong> in Tiel<br />
war<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> bepaalde periode, <strong>en</strong> wat bijzondere <strong>en</strong> daardoor mogelijk dure<br />
voedingsmiddel<strong>en</strong> war<strong>en</strong>.
BIAXiaal 225 12<br />
7. Literatuur<br />
Baudet, F.E.J.M., 1904: De maaltijd <strong>en</strong> de keuk<strong>en</strong> in de middeleeuw<strong>en</strong>, Leid<strong>en</strong>.<br />
Beverwijck, J. van, 1664: Schat der gesondheydt 1664, Amsterdam.<br />
Blankaart, S., 1698: D<strong>en</strong> Nederlandsch<strong>en</strong> Herbarius, Amsterdam (herdruk 1980,<br />
Groning<strong>en</strong>).<br />
Braekman, W.L., 1995: E<strong>en</strong> Antwerps kookboek voor ‘leckertong<strong>en</strong>’, Antwerp<strong>en</strong>.<br />
Burema, L., 1953: De voeding in Nederland van de Middeleeuw<strong>en</strong> tot de twintigste eeuw,<br />
Ass<strong>en</strong>.<br />
Cappers, R.T.J., 1994: An Ecological Characterization of Plant Macro-Remains of<br />
Heveskesklooster (the Netherlands). A Methodological Approach, Thesis, Groning<strong>en</strong>.<br />
Dodo<strong>en</strong>s, R., 1554: Cruydeboeck, Antwerp<strong>en</strong>.<br />
Dodo<strong>en</strong>s, R., 1644: Cruydt-Boeck, volgh<strong>en</strong>s sijne laetste verbeteringhe: Met Bijvoeghsels<br />
achter elck Capitel, uyt verscheyd<strong>en</strong> Cruydt-beschrijvers: Item, in 't laetste e<strong>en</strong><br />
Beschrijvinghe vande India<strong>en</strong>sche ghewass<strong>en</strong>, meest ghetrock<strong>en</strong> uyt de schrift<strong>en</strong> van<br />
Carolus Clusius. Nu wederom van nieuws oversi<strong>en</strong> <strong>en</strong>de verbetert, Antwerp<strong>en</strong>.<br />
Haaster, H. van, 1989: Weeds, a Comparative Study of Rec<strong>en</strong>t Vegetation Relevés and<br />
Archaeobotanical Information, Acta Botanica Neerlandica 38(1), 222.<br />
Haaster, H. van, 1997: De introductie van cultuurgewass<strong>en</strong> in de Nederland<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s de<br />
Middeleeuw<strong>en</strong>, in: A.C. Zev<strong>en</strong> (red.), De introductie van onze cultuurplant<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun<br />
begeleiders van het Neolithicum tot 1500 AD, Wag<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>, 53-104.<br />
Hart<strong>en</strong>, A.M. van, 1970: Melegueta Pepper, Economic Botany 24, 208-216.<br />
Jans<strong>en</strong>-Sieb<strong>en</strong>, R., & M. van der Mol<strong>en</strong>-Willebrands 1994: E<strong>en</strong> notabel boecxk<strong>en</strong> van<br />
cokery<strong>en</strong>, Amsterdam (Tekstuitgav<strong>en</strong> van het kookboek uit circa 1514, uitgegev<strong>en</strong><br />
door Thomas Vander Noot in Brussel).<br />
Knörzer, K.-H., 1967: Kornrad<strong>en</strong>sam<strong>en</strong> (Agrostemma githago L.) als giftige Beimischung<br />
in römerzeitlich<strong>en</strong> und mittelalterlich<strong>en</strong> Nahrungsrest<strong>en</strong>, Archaeo-Physika 2, 100-107.<br />
Lagler, K.F., J.E. Bardach & R.R. Miller 1962: Ichthyology, New York.<br />
Laurioux, B., 1992: De goud<strong>en</strong> eeuw der kruid<strong>en</strong>, in: E. Collet (red.), Specerijkelijk,<br />
Brussel, 60-69.<br />
Lindemans, P., 1952: Geschied<strong>en</strong>is van de landbouw in België, Antwerp<strong>en</strong> (twee del<strong>en</strong>).<br />
Man, R. de, 1996: Botanische rest<strong>en</strong> uit e<strong>en</strong> viertal LME beerputt<strong>en</strong> te Tiel, Interne<br />
Rapport<strong>en</strong> Archeobotanie ROB 1996/12, Amersfoort.<br />
Materné, J., 1992: Hav<strong>en</strong> <strong>en</strong> hinterland: de Antwerpse specerij<strong>en</strong>markt in de 16 e eeuw, in:<br />
E. Collet (red.), Specerijkelijk, Brussel, 168-181.<br />
Mol<strong>en</strong>-Willebrands, M. van der, 2005: De Verstandige Kok, Bussum (hertaalde uitgave<br />
van De Verstandige Kock of Sorghvuldige Huyshoudster, bijlage bij: P.van A<strong>en</strong>gel<strong>en</strong>,<br />
De verstandige hov<strong>en</strong>ier, Amsterdam: M.W. Doornick 1667).<br />
Nordin, B.E.C., 1976: Calcium, Phosphate and Magnesium Metabolism, London.<br />
Pijpers, D., Jac. G. Constant & K. Jans<strong>en</strong> 1985: Fruit uit alle windstrek<strong>en</strong>, Utrecht etc.<br />
Schaminée, J.H.J., E.J. Weeda & V. Westhoff 1998: De vegetatie van Nederland, IV:<br />
plant<strong>en</strong>geme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> van kust <strong>en</strong> binn<strong>en</strong>landse pioniermilieu’s, Leid<strong>en</strong> etc.
BIAXiaal 225 13<br />
Uytv<strong>en</strong>, R. van, 1992: Specerij<strong>en</strong> <strong>en</strong> kruid<strong>en</strong> in de Zuidnederlandse sted<strong>en</strong>, in: E. Collet<br />
(red.), Specerijkelijk, Brussel.<br />
Weeda, E.J., R. Westra, Ch. Westra & T. Westra 1985: Nederlandse oecologische flora.<br />
Wilde plant<strong>en</strong> <strong>en</strong> hun relaties 1, Dev<strong>en</strong>ter.<br />
Winter, J.M. van, 1989: De rol van ingemaakt voedsel in <strong>en</strong>ige middeleeuwse<br />
huishouding<strong>en</strong> in Nederland, in: R. Jans<strong>en</strong>-Sieb<strong>en</strong> (red.), Artes mechanicae in<br />
Middeleeuws Europa. Handeling<strong>en</strong> van het colloquium van 15 oktober 1987, Brussel,<br />
243-260.<br />
Zeist, W. van, & H. Woldring 2000: Plum (Prunus domestica L.) Varieties in Late- and<br />
Post-Medieval Groning<strong>en</strong>: the Archaeobotanical Evid<strong>en</strong>ce, Palaeohistoria 39/40, 563-<br />
576.
Bijlage 1 Tiel-Plein, resultat<strong>en</strong> macrorest<strong>en</strong>onderzoek.<br />
Leg<strong>en</strong>da: e = <strong>en</strong>kele, + = ti<strong>en</strong>tall<strong>en</strong>, ++ = honderd<strong>en</strong>, +++ = duiz<strong>en</strong>d<strong>en</strong>, cf. = gelijk<strong>en</strong>d op<br />
T<strong>en</strong>zij anders vermeld, zijn alle rest<strong>en</strong> onverkoold; m = gemineraliseerd.<br />
vondstnummer 205 176 177<br />
put 1 1 1<br />
spoor 1 2 2<br />
datering 17bc 19d 19d<br />
gran<strong>en</strong><br />
Cerealia, zemel<strong>en</strong> +++ . . gran<strong>en</strong><br />
Oryza sativa, kaf e . . rijst<br />
Panicum miliaceum, kaf + . . pluimgierst<br />
Secale cereale (m) e . . rogge<br />
fruit<br />
Cydonia oblonga, ste<strong>en</strong>cell<strong>en</strong> +++ . . kweepeer/peer<br />
Ficus carica + + + vijg<br />
Malus domestica + + . appel<br />
Malus domestica, klokhuisfragm. +++ . . appel<br />
Malys domestica/Pyrus communis +++ . . appel/peer<br />
Malys domestica/Pyrus communis (m) + . . appel/peer<br />
Mespilus germanica e . . mispel<br />
Morus nigra e . . zwarte moerbei<br />
Prunus avium ++ . . zoete kers (kriek)<br />
Prunus cerasus ++ . . zure kers (morel)<br />
Prunus domestica cf. var. GRO-4 + . . Dordognepruim<br />
Prunus domestica cf. var. GRO-9 e . . pruim van Damast<br />
Prunus domestica cf. var. GRO-12 + . . pruim<br />
Prunus domestica cf. var. GRO-13 e . . smal boer<strong>en</strong>blauwtje<br />
Prunus domestica subsp. insititia + . . kroosje<br />
Prunus spinosa e . . sleepruim<br />
Pyrus communis + . . peer<br />
Ribes nigrum, kelkje ++ . . zwarte bes<br />
Ribes rubrum, kelkje ++ . . aalbes<br />
Ribes rubrum, kelkje (m) e . . aalbes<br />
Ribes sp. +++ . . ribes<br />
Ribes sp. (m) + . . ribes<br />
Rubus caesius ++ . . dauwbraam<br />
Rubus fruticosus e . + braam<br />
Rubus idaeus + . . framboos<br />
Sambucus nigra + . . gewone vlier<br />
Vitis vinifera +++ . . druif/kr<strong>en</strong>t/rozijn<br />
Vitis vinifera, steeltje e . . druif/kr<strong>en</strong>t/rozijn<br />
peulvrucht<strong>en</strong><br />
Vicia faba var. minor (m) e . . paard<strong>en</strong>boon<br />
kruid<strong>en</strong> <strong>en</strong> specerij<strong>en</strong><br />
Aframomum melegueta e . . paradijskorrel<br />
cf. Fo<strong>en</strong>iculum vulgare (m) e . . v<strong>en</strong>kel?<br />
Brassica nigra e . . zwarte mosterd
vervolg Bijlage 1<br />
vondstnummer 205 176 177<br />
put 1 1 1<br />
spoor 1 2 2<br />
datering 17bc 19d 19d<br />
onkruid<strong>en</strong><br />
Agrostemma githago +++ . . bolderik<br />
C<strong>en</strong>taurea cyanus ++ . . kor<strong>en</strong>bloem<br />
Ch<strong>en</strong>opodium album + + . melganz<strong>en</strong>voet<br />
Eleocharis + . . waterbies<br />
Fallopia convolvulus e . . zwaluwtong<br />
Fumaria officinalis e . . gewone duiv<strong>en</strong>kervel<br />
Galium aparine e . . kleefkruid<br />
Juncus + . . rus<br />
Persicaria lapathifolia e . . beklierde duiz<strong>en</strong>dknoop<br />
Poaceae cf. Bromus (m) e . . dravik?<br />
Polygonum aviculare e . . gewoon vark<strong>en</strong>sgras<br />
Ranunculus acris/bulbosus/rep<strong>en</strong>s ++ . . boterbloem<strong>en</strong><br />
Ranunculus subg<strong>en</strong>. Batrachium + . . waterranonkels<br />
Rumex acetosa e . . veldzuring<br />
Rumex cf. acetosa + . . veldzuring?<br />
Rumex acetosella e . . schap<strong>en</strong>zuring<br />
Setaria pumila, kaf + . . geelrode naaldaar<br />
Solanum nigrum e . . zwarte nachtschade