Hagen, heggen en houtkanten - Regionaal Landschap Zuid Hageland
Hagen, heggen en houtkanten - Regionaal Landschap Zuid Hageland
Hagen, heggen en houtkanten - Regionaal Landschap Zuid Hageland
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
<strong>Hag<strong>en</strong></strong>, Hegg<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> Houtkant<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> praktische gids<br />
REGIONAAL LANDSCHAP<br />
D i j l e l a n d<br />
VZW
2<br />
InHouD<br />
3 VooRWooRD<br />
4 <strong>Hag<strong>en</strong></strong>, Hegg<strong>en</strong> <strong>en</strong> Houtkant<strong>en</strong>,<br />
e<strong>en</strong> WeRelD op zIcH<br />
4 E<strong>en</strong> door de m<strong>en</strong>s gemaakte wereld<br />
6 E<strong>en</strong> wereld vol dier<strong>en</strong><br />
8 E<strong>en</strong> wereld vol plant<strong>en</strong><br />
8 Liever niet... of liever wel?<br />
10 aan De Slag met <strong>Hag<strong>en</strong></strong>, Hegg<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> Houtkant<strong>en</strong><br />
11 Kiez<strong>en</strong> voor streekeig<strong>en</strong> gro<strong>en</strong> = kiez<strong>en</strong> voor kwaliteit<br />
12 E<strong>en</strong> haag, heg of houtkant?<br />
13 Plantschema’s<br />
13 Aanplant <strong>en</strong> onderhoud<br />
16 En wat vertelt de wet ?<br />
18 SooRt<strong>en</strong>lIjSt<br />
19 Begripp<strong>en</strong><br />
19 Wintergro<strong>en</strong>e soort<strong>en</strong><br />
20 Bladverliez<strong>en</strong>de soort<strong>en</strong><br />
34 InteReSSante lIteRatuuR <strong>en</strong> lInkS<br />
35 RegIonale lanDScHapp<strong>en</strong> In VlaamS-BRaBant<br />
colofon<br />
Verantwoordelijke uitgever<br />
Patrick Endels<br />
Leuv<strong>en</strong>sestraat 117<br />
1800 Vilvoorde<br />
Wettelijk depot<br />
D/2009/12064/002<br />
ISBn<br />
978 94 9043 201 0<br />
Tweede, gecorrigeerde druk,<br />
augustus 2010.<br />
Redactie<br />
RLGC vzw, Herwerking van de<br />
brochure “<strong>Hag<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> houtkant<strong>en</strong> –<br />
Gro<strong>en</strong>e lijn<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> landschap”<br />
e<strong>en</strong> uitgave van RLNH vzw.<br />
foto’s <strong>en</strong> illustraties<br />
RLGC vzw, RLNH vzw, Jeff Delonge,<br />
Georges Jansoone, Jan Mehlich,<br />
Andrew Butko, St<strong>en</strong> Porse, Michael<br />
Küppers, Martin Olsson, Frank<br />
Vinc<strong>en</strong>tz, Georg Slickers.<br />
Druk<br />
Gedrukt op gerecycleerd papier <strong>en</strong><br />
met inkt<strong>en</strong> op plantaardige basis.
VooRWooRD<br />
Eén van de aspect<strong>en</strong> van de werking van onze regionale landschapp<strong>en</strong> is het<br />
zelf (her)aanplant<strong>en</strong> van hag<strong>en</strong>, <strong>hegg<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> houtkant<strong>en</strong>. Onder hag<strong>en</strong> verstaan<br />
we compacte, geschor<strong>en</strong> lijnvormige aanplanting<strong>en</strong>, onder <strong>hegg<strong>en</strong></strong> uitgroei<strong>en</strong>de<br />
hag<strong>en</strong> met bloesems <strong>en</strong> bess<strong>en</strong>, onder houtkant<strong>en</strong> diepere, hogere houtige aanplanting<strong>en</strong><br />
met e<strong>en</strong> bosrandkarakter.<br />
Via deelname aan haagplantacties kan ook het grote publiek haar ste<strong>en</strong>tje<br />
bijdrag<strong>en</strong> tot de vergro<strong>en</strong>ing van onze regio’s. Met deze brochure will<strong>en</strong> we<br />
zowel stilstaan bij het waarom van die acties als heel concrete tips aanreik<strong>en</strong><br />
voor het aanlegg<strong>en</strong> van hag<strong>en</strong>, <strong>hegg<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> houtkant<strong>en</strong>. Daarnaast hop<strong>en</strong> we je<br />
met deze uitgave ook e<strong>en</strong> beeld te gev<strong>en</strong> van de verschill<strong>en</strong>de soort<strong>en</strong> die in<br />
aanmerking kom<strong>en</strong> voor hag<strong>en</strong>, <strong>hegg<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> houtkant<strong>en</strong>.<br />
In e<strong>en</strong> eerste luik word<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele aspect<strong>en</strong> van de hag<strong>en</strong>, <strong>hegg<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> houtkant<strong>en</strong><br />
toegelicht: van ecologische waarde <strong>en</strong> cultuurhistorische achtergrond<br />
over wetgeving tot heel praktische plant-, snoei-, beschermings- <strong>en</strong> verzorgingstips.<br />
Het tweede luik van de brochure bevat e<strong>en</strong> uitgebreide soort<strong>en</strong>lijst, telk<strong>en</strong>s<br />
met e<strong>en</strong> beknopte beschrijving van o.a. uitzicht, blad, bloei, vrucht, bodemvereist<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> gebruik.<br />
Deze brochure wordt uitgegev<strong>en</strong> door <strong>Regionaal</strong> <strong>Landschap</strong> Gro<strong>en</strong>e Corridor<br />
vzw <strong>en</strong> <strong>Regionaal</strong> <strong>Landschap</strong> Dijleland vzw. Voor de informatie in de brochure<br />
werd in belangrijke mate geput uit e<strong>en</strong> eerdere uitgave van onze collega’s van<br />
<strong>Regionaal</strong> <strong>Landschap</strong> Noord-<strong>Hageland</strong> vzw, waarvoor dank!<br />
Veel leesplezier!<br />
3
4<br />
<strong>Hag<strong>en</strong></strong>, Hegg<strong>en</strong> <strong>en</strong> Houtkant<strong>en</strong>,<br />
e<strong>en</strong> WeRelD op zIcH<br />
EEN DOOR DE MENS GEMAAKTE WERELD<br />
Voltooid verled<strong>en</strong> tijd ... ?<br />
Over grote del<strong>en</strong> van wat nu Vlaander<strong>en</strong> is, lag in e<strong>en</strong> prikkeldraadloos verled<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> fijnmazig netwerk van hag<strong>en</strong>, <strong>hegg<strong>en</strong></strong>, houtkant<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere “Kleine<br />
<strong>Landschap</strong>selem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>” (KLE’s). Akkers, weiland<strong>en</strong> <strong>en</strong> boomgaard<strong>en</strong> werd<strong>en</strong><br />
met hag<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>hegg<strong>en</strong></strong> afgeboord, statige bom<strong>en</strong>rij<strong>en</strong> begeleidd<strong>en</strong> buurt- <strong>en</strong><br />
ste<strong>en</strong>weg<strong>en</strong>, poel<strong>en</strong> waar het vee kon drink<strong>en</strong> war<strong>en</strong> er in overvloed… Net zoals
kathedral<strong>en</strong> <strong>en</strong> windmol<strong>en</strong>s dat do<strong>en</strong>, getuig<strong>en</strong> deze KLE’s over het verled<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> ze deel uit van ons cultureel erfgoed. De kaart<strong>en</strong>reeks die eind 18de<br />
eeuw op last van Graaf de Ferraris gemaakt werd, illustreert dit mooie -<strong>en</strong><br />
helaas in belangrijke mate verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>- landschap voortreffelijk. Urbanisatie <strong>en</strong><br />
mechanisering van de landbouw eist<strong>en</strong> sindsdi<strong>en</strong> immers e<strong>en</strong> zware tol.<br />
... e<strong>en</strong> “laatste rustplaats”... ?<br />
Veel plant<strong>en</strong>- <strong>en</strong> diersoort<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> in die hag<strong>en</strong>, <strong>hegg<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> houtkant<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
geschikt leefgebied. Het valt daarbij op dat veel van deze soort<strong>en</strong> k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>d<br />
zijn voor boss<strong>en</strong> <strong>en</strong> bosrand<strong>en</strong>, terwijl diezelfde boss<strong>en</strong> in het sterk verstedelijkte<br />
Vlaander<strong>en</strong> onder steeds grotere druk kom<strong>en</strong> te staan. E<strong>en</strong> ononderbrok<strong>en</strong> patroon<br />
van hag<strong>en</strong>, <strong>hegg<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> houtkant<strong>en</strong> die doorhe<strong>en</strong> het op<strong>en</strong> landelijke gebied<br />
de weinige Vlaamse boss<strong>en</strong> met elkaar verbind<strong>en</strong>, is dan ook onmisbaar voor de<br />
overleving van deze soort<strong>en</strong> op lange termijn.<br />
Sam<strong>en</strong> met andere KLE’s (zoals alle<strong>en</strong>staande bom<strong>en</strong>, bom<strong>en</strong>groepjes, poel<strong>en</strong>,<br />
berm<strong>en</strong>, boomgaard<strong>en</strong>, holle weg<strong>en</strong>, gracht<strong>en</strong>, bek<strong>en</strong>…) vorm<strong>en</strong> hag<strong>en</strong>, <strong>hegg<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong><br />
houtkant<strong>en</strong> voor zeer veel soort<strong>en</strong> de “ecologische infrastructuur”<br />
(e<strong>en</strong> complex van leefbare gebied<strong>en</strong> waar e<strong>en</strong> soort kan lev<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> zich voortplant<strong>en</strong>).<br />
Kiez<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong>de dichte <strong>en</strong> kwaliteitsvolle ecologische<br />
infrastructuur is rechtstreeks kiez<strong>en</strong> voor de overleving<br />
van e<strong>en</strong> groot aantal dier<strong>en</strong> <strong>en</strong> plant<strong>en</strong>. Voor het behoud van<br />
de biodiversiteit in onze drukbevolkte streek zijn de KLE’s aldus<br />
e<strong>en</strong> onmisbaar natuurlijk elem<strong>en</strong>t. Ge<strong>en</strong> ‘laatste rustplaats’<br />
natuurlijk, maar e<strong>en</strong> laatste rustige plaats.<br />
... of net heel erg actueel ?<br />
Dat meer kwaliteitsvol gro<strong>en</strong> betere kans<strong>en</strong> biedt aan de natuur<br />
in e<strong>en</strong> streek, lijkt vanzelfsprek<strong>en</strong>d. Dat er daarnaast ook<br />
in economisch opzicht goede red<strong>en</strong><strong>en</strong> zijn om zorgvuldig om te<br />
spring<strong>en</strong> met onze laatste mooie landschapp<strong>en</strong>, is misschi<strong>en</strong> minder bek<strong>en</strong>d...<br />
Recreant<strong>en</strong>, op zoek naar rust, stilte, schoonheid <strong>en</strong> e<strong>en</strong> gezonde omgeving,<br />
mak<strong>en</strong> ecotoerisme stilaan tot e<strong>en</strong> belangrijke economische troef<br />
voor Vlaams-Brabant. En ook in de moderne landbouw kunn<strong>en</strong> KLE’s van nut<br />
zijn: bij erosiebestrijding, als beschutting teg<strong>en</strong> reg<strong>en</strong> <strong>en</strong> wind voor vee <strong>en</strong><br />
gewass<strong>en</strong>, in het kader van waterbeheersing, als kweekvijver van natuurlijke<br />
vijand<strong>en</strong> bij plaagbestrijding,... Maar laat ons de bijzonder rijke leefwereld van<br />
hag<strong>en</strong>, <strong>hegg<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> houtkant<strong>en</strong> eerst e<strong>en</strong>s ev<strong>en</strong> van naderbij bekijk<strong>en</strong>....<br />
5
EEN WERELD VOL DIEREN<br />
Klein dier<strong>en</strong>lev<strong>en</strong><br />
Vogels<br />
6<br />
Voor veel diersoort<strong>en</strong> (waaronder insect<strong>en</strong>, slakk<strong>en</strong>, spinn<strong>en</strong>, ... ) is e<strong>en</strong> haag,<br />
heg of houtkant hun hele leefwereld. Andere soort<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong> ze dan weer<br />
voor e<strong>en</strong> specifieke activiteit: om er te schuil<strong>en</strong>, te rust<strong>en</strong>, te nestel<strong>en</strong> of voedsel<br />
te zoek<strong>en</strong>. Voor nog andere vorm<strong>en</strong> ze e<strong>en</strong> prima uitvalsbasis om de omring<strong>en</strong>de<br />
op<strong>en</strong> gebied<strong>en</strong> af te schuim<strong>en</strong> op zoek naar voedsel of prooi. Weer<br />
andere soort<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> er bij hun verplaatsing<strong>en</strong> door het op<strong>en</strong> gebied gebruik<br />
van mak<strong>en</strong> (als ‘stapst<strong>en</strong><strong>en</strong>’).<br />
Kortom, voor ontelbaar veel soort<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> hag<strong>en</strong>, <strong>hegg<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> houtkant<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
belangrijke, soortspecifieke betek<strong>en</strong>is <strong>en</strong> mak<strong>en</strong> ze deel uit van de ecologische<br />
structuur voor de soort. Je kunt het e<strong>en</strong> beetje vergelijk<strong>en</strong> met het geheel van<br />
weg<strong>en</strong>, huiz<strong>en</strong>, war<strong>en</strong>huiz<strong>en</strong>, <strong>en</strong>z... voor de m<strong>en</strong>s.<br />
Sommige insect<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> duidelijke voorkeur voor bepaalde plant<strong>en</strong>soort<strong>en</strong>:<br />
het elzehaantje (e<strong>en</strong> klein, donkerblauw, glanz<strong>en</strong>d kevertje) leeft uitsluit<strong>en</strong>d<br />
op elz<strong>en</strong>struik<strong>en</strong>; sommige galwesp<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> eik<strong>en</strong> nodig om hun eitjes te legg<strong>en</strong>;<br />
de meikever is in belangrijke mate achteruitgegaan door het verdwijn<strong>en</strong> van<br />
haagbeuk... Het voortbestaan van deze soort<strong>en</strong> is<br />
dus onlosmakelijk verbond<strong>en</strong> aan het lot van de<br />
waardplant<strong>en</strong> (=plant<strong>en</strong> waarop ze voorkom<strong>en</strong> én<br />
waarvan ze afhankelijk zijn).<br />
Wanneer m<strong>en</strong> kiest voor bvb. e<strong>en</strong> haag met<br />
verschill<strong>en</strong>de struiksoort<strong>en</strong>, krijg<strong>en</strong> ook meer diersoort<strong>en</strong><br />
binn<strong>en</strong> één <strong>en</strong> dezelfde haag e<strong>en</strong> kans. De<br />
kans op plag<strong>en</strong> wordt verminderd omdat insect<strong>en</strong><br />
die e<strong>en</strong> bepaalde plant verkiez<strong>en</strong> de buurplant<strong>en</strong><br />
van e<strong>en</strong> andere soort niet lust<strong>en</strong>. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> zorgt<br />
oranjetipje<br />
[anthocharis cardamines]<br />
de kleine beestjeswereld zelf ook voor de nodige<br />
ev<strong>en</strong>wicht<strong>en</strong>. Er zijn immers plant<strong>en</strong>eters, maar<br />
ook roofinsect<strong>en</strong>, spinn<strong>en</strong>, padd<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere insect<strong>en</strong>eters<br />
aanwezig in de haag.<br />
De rijke variatie aan insect<strong>en</strong>, spinn<strong>en</strong>, slakk<strong>en</strong>, worm<strong>en</strong>… die er te vind<strong>en</strong> is,<br />
vormt voor insect<strong>en</strong>et<strong>en</strong>de vogels dan weer e<strong>en</strong> feestmaal. Bram<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> van
e<strong>en</strong> houtkant soms e<strong>en</strong> haast ondoordringbare muur. Met nog wat<br />
hondsroos, meidoorn of sleedoorn ertuss<strong>en</strong> wordt het geheel e<strong>en</strong> oninneembare<br />
vesting waar eitjes rustig uitgebroed kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />
jong<strong>en</strong> veilig kunn<strong>en</strong> opgroei<strong>en</strong>. O.a. merels, lijsters, tjiftjafs, winterkoninkjes,<br />
roodborstjes, gro<strong>en</strong>ling<strong>en</strong> <strong>en</strong> gekraagde roodstaart<strong>en</strong> vind<strong>en</strong><br />
hier e<strong>en</strong> geschikte nestplaats.<br />
In oudere houtkant<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> vaak holle stamm<strong>en</strong> voor die dan weer<br />
e<strong>en</strong> nestplaats bied<strong>en</strong> aan tor<strong>en</strong>valk<strong>en</strong> of ste<strong>en</strong>uil<strong>en</strong>. Vooral oude knotwilg<strong>en</strong>rij<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong> op dat vlak e<strong>en</strong> sterke reputatie. Specht<strong>en</strong> hakk<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> hol in e<strong>en</strong> oude, meestal zieke boom. Het volg<strong>en</strong>de jaar wordt die<br />
nestplaats dan vaak gekraakt door mez<strong>en</strong> of ringmuss<strong>en</strong>.<br />
Voor roofvogels zoals de sperwer zijn hag<strong>en</strong>, <strong>hegg<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> houtkant<strong>en</strong><br />
e<strong>en</strong> dankbaar jachtterrein. Hij jaagt er op kleinere vogels <strong>en</strong> vliegt<br />
daarvoor vaak met e<strong>en</strong> snelle vlucht langs de houtkant. Opgeschrikte<br />
Ste<strong>en</strong>uil vogels vlucht<strong>en</strong> dan van de akker naar de bescherm<strong>en</strong>de struik<strong>en</strong>, zich<br />
[ath<strong>en</strong>e noctua] onderweg blootstell<strong>en</strong>d aan de klauw<strong>en</strong> van de sperwer.<br />
Ook ’s winters bied<strong>en</strong> hag<strong>en</strong> voor vogels heel wat voordeel. Sommige<br />
soort<strong>en</strong> zoals eik <strong>en</strong> haagbeuk behoud<strong>en</strong> in de winter deels hun dorre blader<strong>en</strong>:<br />
voor veel soort<strong>en</strong> e<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>snoodzakelijke beschutting. Mez<strong>en</strong> <strong>en</strong> specht<strong>en</strong> zoek<strong>en</strong><br />
op die takk<strong>en</strong> <strong>en</strong> stamm<strong>en</strong> naar voedsel. Bes- <strong>en</strong> nootdrag<strong>en</strong>de struik<strong>en</strong><br />
spel<strong>en</strong> in de wintervoeding van vogels e<strong>en</strong> cruciale rol. En ook hier is de aanwezigheid<br />
van meerdere soort<strong>en</strong> van belang: bess<strong>en</strong>, zoals die van sporkehout<br />
<strong>en</strong> rode kornoelje zijn zacht <strong>en</strong> word<strong>en</strong> het eerst geget<strong>en</strong>. Andere bess<strong>en</strong>, zoals<br />
die van meidoorn zijn melig <strong>en</strong> onsmakelijk <strong>en</strong> blijv<strong>en</strong> daardoor langer hang<strong>en</strong>.<br />
Sleedoorn levert dan weer wrange, zure pruimpjes, die door de vogels slechts<br />
geget<strong>en</strong> word<strong>en</strong> als de rest op is, of nadat vorst zijn werk heeft gedaan. Op die<br />
manier blijft er elk mom<strong>en</strong>t van de winter wel iets op het vogelm<strong>en</strong>u staan...<br />
Zoogdier<strong>en</strong><br />
Egels vind<strong>en</strong> onder e<strong>en</strong> haag of houtkant<br />
beschutting <strong>en</strong> nestgeleg<strong>en</strong>heid. Ze jag<strong>en</strong><br />
’s nachts in de omligg<strong>en</strong>de tuin<strong>en</strong> <strong>en</strong> akkers<br />
op slakk<strong>en</strong> <strong>en</strong> grote insect<strong>en</strong>. Veldmuisjes<br />
<strong>en</strong> andere kleine knaagdier<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> er<br />
ook hun plekje. Wezels gaan van hieruit op<br />
muiz<strong>en</strong>jacht in het aanpal<strong>en</strong>d landbouwgebied<br />
<strong>en</strong> ook dass<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> gebruik van<br />
<strong>hegg<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> houtkant<strong>en</strong> in de nabijheid egel<br />
v a n<br />
hun burcht<strong>en</strong>.<br />
[erinaceus europeaus]<br />
7
EEN WERELD VOL PLANTEN<br />
8<br />
<strong>Hag<strong>en</strong></strong>, <strong>hegg<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> houtkant<strong>en</strong> zijn niet alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong> leefwereld voor dier<strong>en</strong>. Ook<br />
talloze kruid<strong>en</strong> <strong>en</strong> bloem<strong>en</strong> vestig<strong>en</strong> zich er spontaan. In echt oude hag<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> houtkant<strong>en</strong> kan m<strong>en</strong> typische bosplant<strong>en</strong><br />
zoals bosanemoon, spe<strong>en</strong>kruid<br />
<strong>en</strong> gevlekte aronskelk <strong>en</strong> ook heel wat<br />
klim- <strong>en</strong> slingerplant<strong>en</strong> aantreff<strong>en</strong>. Afhankelijk<br />
van de rijkdom van de grond<br />
kan je er wilde kamperfoelie, hop, bitterzoet,<br />
klimop <strong>en</strong> heggerank vind<strong>en</strong>.<br />
Wilde kamperfoelie trekt met zijn welriek<strong>en</strong>de<br />
bloem<strong>en</strong> op zijn beurt voor-<br />
namelijk nachtvlinders aan omdat de<br />
plant zijn zoete geur pas bij valavond<br />
verspreidt.<br />
LIEVER NIET... OF LIEVER WEL ?<br />
Wilde kamperfoelie<br />
[lonicera periclym<strong>en</strong>um]<br />
<strong>Hag<strong>en</strong></strong>, <strong>hegg<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> houtkant<strong>en</strong> rond weid<strong>en</strong> <strong>en</strong> akkers word<strong>en</strong> door landbouwers<br />
teg<strong>en</strong>woordig vaak als stor<strong>en</strong>d ervar<strong>en</strong>, het relatief arbeidsint<strong>en</strong>sieve<br />
onderhoud van e<strong>en</strong> houtkant als nutteloze arbeid <strong>en</strong> dus als verspilde tijd. Ook
de wijdverbreide veronderstelling dat houtkant<strong>en</strong> e.d. de groei <strong>en</strong> het rijp<strong>en</strong><br />
van gewass<strong>en</strong> negatief beïnvloed<strong>en</strong> (door voedsel- <strong>en</strong> lichtconcurr<strong>en</strong>tie) zorgt<br />
voor e<strong>en</strong> negatieve kijk. Uitgegroeide hag<strong>en</strong> <strong>en</strong> houtkant<strong>en</strong> waar niemand nog<br />
het onderhoud van verzekert, belemmer<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> de doorgang op los- <strong>en</strong><br />
veldweg<strong>en</strong>.<br />
Het voornaamste bezwaar is echter productie- <strong>en</strong> oppervlakteverlies: in<br />
de grootschalige <strong>en</strong> gemechaniseerde landbouw staan hag<strong>en</strong> <strong>en</strong> houtkant<strong>en</strong><br />
vaak ‘in de weg’.<br />
er valt echter ook heel wat te zegg<strong>en</strong> pro hag<strong>en</strong>, <strong>hegg<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> houtkant<strong>en</strong><br />
omhe<strong>en</strong> landbouwpercel<strong>en</strong>:<br />
Akkers <strong>en</strong> weiland<strong>en</strong> die binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> netwerk van hag<strong>en</strong> geleg<strong>en</strong> zijn, word<strong>en</strong><br />
minder aan wind blootgesteld. Die invloed is merkbaar over e<strong>en</strong> afstand van 15<br />
à 20 maal de hoogte van de houtkant. De akker wordt warmer <strong>en</strong> de verminderde<br />
blootstelling aan de wind verlaagt de verdamping aanzi<strong>en</strong>lijk. Hierdoor<br />
groei<strong>en</strong> de gewass<strong>en</strong> beter. Onderzoek heeft aangetoond dat deze betere groei<br />
ruimschoots het verlies door beschaduwing <strong>en</strong> wortelconcurr<strong>en</strong>tie in de buurt<br />
van de houtkant overtreft.<br />
Door de verminderde windkracht verkleint het risico op neerslaan van graangewass<strong>en</strong>,<br />
misvorm<strong>en</strong> van teelt<strong>en</strong> <strong>en</strong> vroegtijdig afvall<strong>en</strong> van fruit. Ook de<br />
verspreiding van schimmelspor<strong>en</strong> <strong>en</strong> onkruidzad<strong>en</strong> wordt erdoor afgeremd.<br />
Dit effect speelt ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s langs weiland<strong>en</strong> <strong>en</strong> bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> biedt e<strong>en</strong> houtkant<br />
voor vee e<strong>en</strong> natuurlijke beschutting teg<strong>en</strong> reg<strong>en</strong>, wind <strong>en</strong> zon. Vee dat hiervan<br />
profiteert, verkeert in e<strong>en</strong> betere conditie, wat (zoals uit experim<strong>en</strong>t<strong>en</strong> blijkt)<br />
de vlees- <strong>en</strong> melkproductie verhoogt.<br />
Op helling<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> houtkant<strong>en</strong> het afspoel<strong>en</strong> van reg<strong>en</strong>water verhinder<strong>en</strong>,<br />
wat wegspoel<strong>en</strong> van vruchtbare grond, meststoff<strong>en</strong> <strong>en</strong> zaaigoed voorkomt.<br />
Riol<strong>en</strong>, gracht<strong>en</strong>, bek<strong>en</strong> <strong>en</strong> rivier<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> door verlaagde uitspoeling minder slib<br />
te verwerk<strong>en</strong>, waardoor problem<strong>en</strong> met wateroverlast teg<strong>en</strong>gegaan word<strong>en</strong>.<br />
Wortels van houtkant<strong>en</strong> langs e<strong>en</strong> beek versterk<strong>en</strong> de oever. Door beschaduwing<br />
van het water gaan waterplant<strong>en</strong> minder vlug groei<strong>en</strong>. Bek<strong>en</strong> moet<strong>en</strong><br />
aldus minder vaak geruimd word<strong>en</strong>. Niet alle<strong>en</strong> werkt dit kost<strong>en</strong>bespar<strong>en</strong>d, het<br />
is ook van belang voor het natuurlijk milieu van de waterloop: door beschaduwing<br />
blijft het water koeler, wat e<strong>en</strong> grotere zuurstofopname verzekert. Het<br />
zelfreinig<strong>en</strong>d vermog<strong>en</strong> (<strong>en</strong> dus de waterkwaliteit) van de waterloop neemt toe<br />
<strong>en</strong> voor waterorganism<strong>en</strong> ontstaat er e<strong>en</strong> leefbaarder milieu.<br />
9
aan De Slag met<br />
<strong>Hag<strong>en</strong></strong>, Hegg<strong>en</strong> <strong>en</strong> Houtkant<strong>en</strong><br />
10
Welke soort<strong>en</strong> plant je nu best aan? Wanneer kies je voor e<strong>en</strong> haag, e<strong>en</strong> heg of<br />
e<strong>en</strong> houtkant, hoe dicht zet je plantjes bij mekaar, hoe zit het met transport,<br />
wat is inkuil<strong>en</strong>, vergt zo’n aanplanting veel onderhoud, zijn er wettelijke bepaling<strong>en</strong>?<br />
Allemaal vrag<strong>en</strong> waarop je hieronder e<strong>en</strong> antwoord vindt…<br />
KIEZEN VOOR STREEKEIGEN GROEN = KIEZEN VOOR KWALITEIT<br />
De natuurwaarde <strong>en</strong> het karakter van beplanting<strong>en</strong> hang<strong>en</strong> grot<strong>en</strong>deels af van<br />
de soortkeuze. We lat<strong>en</strong> ons hierbij best leid<strong>en</strong> door de natuur zelf. Bom<strong>en</strong>,<br />
struik<strong>en</strong> <strong>en</strong> kruid<strong>en</strong> die in je eig<strong>en</strong> streek thuis zijn, vorm<strong>en</strong> de beste keuze.<br />
Verder is het combiner<strong>en</strong> van verschill<strong>en</strong>de soort<strong>en</strong> erg belangrijk will<strong>en</strong> we<br />
e<strong>en</strong> natuurlijke <strong>en</strong> waardevolle begroeiing lat<strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong>.<br />
We beperk<strong>en</strong> ons in het aanbod zeer bewust tot inheemse autochtone soort<strong>en</strong><br />
(autochtoon = plant<strong>en</strong> die zich reeds vele g<strong>en</strong>eraties in dezelfde streek<br />
voortplant<strong>en</strong>). De voordel<strong>en</strong> van autochtoon gro<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>over uitheems (sier)<br />
gro<strong>en</strong> (ook wel exot<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd) zijn talrijk:<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
bijna altijd heel wat goedkoper<br />
meestal snellere groei<br />
langere lev<strong>en</strong>sduur<br />
beter bestand teg<strong>en</strong> de grill<strong>en</strong> van ons klimaat<br />
beter bestand teg<strong>en</strong> allerlei streekgebond<strong>en</strong> ziekt<strong>en</strong> <strong>en</strong> plag<strong>en</strong><br />
Red<strong>en</strong><strong>en</strong> te over dus om te kiez<strong>en</strong> voor ons inheems patrimonium. Naast zijn<br />
betere lev<strong>en</strong>skans<strong>en</strong> biedt streekeig<strong>en</strong> gro<strong>en</strong> nog veel meer voordel<strong>en</strong>. Terwijl<br />
bvb. cypress<strong>en</strong> het hele jaar door hetzelfde, wat saaie gro<strong>en</strong>e kleedje drag<strong>en</strong>,<br />
tooi<strong>en</strong> onze eig<strong>en</strong> bom<strong>en</strong>- <strong>en</strong> struiksoort<strong>en</strong> zich naargelang het seizo<strong>en</strong> telk<strong>en</strong>s<br />
weer in nieuwe vorm<strong>en</strong>, geur<strong>en</strong> <strong>en</strong> kleur<strong>en</strong>. Het grafische spel van kale takk<strong>en</strong><br />
in de winter, de bloesems <strong>en</strong> het prille gro<strong>en</strong> in de l<strong>en</strong>te, de weelde van het<br />
zomerse lover, de subtiele kleur<strong>en</strong>pracht <strong>en</strong> de vrucht<strong>en</strong> in de herfst: gro<strong>en</strong> van<br />
eig<strong>en</strong> bodem maakt van ieder seizo<strong>en</strong> weer e<strong>en</strong> gebeurt<strong>en</strong>is.<br />
Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> laat autochtoon gro<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>. Ontelbare dier<strong>en</strong> –groot <strong>en</strong> klein-<br />
overlev<strong>en</strong> dankzij de blaadjes, bloesems, zad<strong>en</strong> of bess<strong>en</strong> van bom<strong>en</strong> <strong>en</strong> struik<strong>en</strong>.<br />
Iedere<strong>en</strong> houdt van vlinders, mez<strong>en</strong> of egels, maar slechts weinig<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />
ze in hun tuin. Deze dier<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> immers slechts stand te houd<strong>en</strong> waar<br />
voldo<strong>en</strong>de eet- <strong>en</strong> schuilmogelijkhed<strong>en</strong> zijn, <strong>en</strong> daar staat autochtoon gro<strong>en</strong><br />
garant voor. Uitheemse plant<strong>en</strong> daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> bied<strong>en</strong> heel wat minder mogelijkhed<strong>en</strong><br />
als leefgebied voor ons eig<strong>en</strong> kleine plant<strong>en</strong>- <strong>en</strong> dier<strong>en</strong>lev<strong>en</strong>.<br />
11
EEN HAAG, HEG OF HOUTKANT?<br />
12<br />
<br />
<br />
<br />
Vooraf moet je uitmak<strong>en</strong> of je e<strong>en</strong> keurig geschor<strong>en</strong> haag wil, e<strong>en</strong> uitbundige<br />
bloesem- <strong>en</strong> bess<strong>en</strong>heg, e<strong>en</strong> indrukwekk<strong>en</strong>de houtkant of ev<strong>en</strong>tueel e<strong>en</strong> echt<br />
vogel- <strong>en</strong> nectarbosje. Heel wat argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> bij die keuze meespel<strong>en</strong>:<br />
Beschikbare ruimte: hoe breed mag de haag of houtkant word<strong>en</strong>? Het minste<br />
plaats wordt ing<strong>en</strong>om<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> geschor<strong>en</strong> haag. Die scheer je namelijk zo<br />
hoog <strong>en</strong> breed als je wil. E<strong>en</strong> heg daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> laat je bloei<strong>en</strong> <strong>en</strong> vrucht<strong>en</strong> drag<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> neemt makkelijk <strong>en</strong>kele meters in beslag. Voor e<strong>en</strong> uitgegroeide houtkant<br />
voorzie je best e<strong>en</strong> vijftal meter. E<strong>en</strong> echt bosje (dat in principe steeds mag<br />
doorgroei<strong>en</strong>) vraagt uiteraard het meeste plaats.<br />
uitzicht: rond e<strong>en</strong> keurig verzorgd tuintje past wellicht beter e<strong>en</strong> netjes geknipte,<br />
gro<strong>en</strong>e haag. In e<strong>en</strong> natuurlijkere tuin kom<strong>en</strong> zeker de meer uitgegroeide<br />
bloesem- <strong>en</strong> bess<strong>en</strong><strong>hegg<strong>en</strong></strong> tot hun recht. De houtkant neemt e<strong>en</strong> wat aparte<br />
plaats in. Met e<strong>en</strong> geschor<strong>en</strong> haag of e<strong>en</strong> bloesemheg heb je immers e<strong>en</strong> perman<strong>en</strong>t<br />
geslot<strong>en</strong> scherm, terwijl de houtkant om de vijf tot ti<strong>en</strong> jaar gekapt<br />
wordt <strong>en</strong> daardoor (tijdelijk) zijn schermfunctie verliest. E<strong>en</strong> aangeplant bosje<br />
groeit op termijn uit tot e<strong>en</strong> geheel van volwass<strong>en</strong> bom<strong>en</strong> <strong>en</strong> struik<strong>en</strong> (<strong>en</strong> biedt<br />
dus ook e<strong>en</strong> perman<strong>en</strong>t scherm).<br />
tijd: E<strong>en</strong> geschor<strong>en</strong> haag vergt minst<strong>en</strong>s twee scheerbeurt<strong>en</strong> in het groeiseizo<strong>en</strong>.<br />
Het onderhoud van e<strong>en</strong> bloesem- <strong>en</strong> bess<strong>en</strong>heg blijft in het groeiseizo<strong>en</strong><br />
beperkt tot wat wegsnoei<strong>en</strong><br />
van hinderlijke takk<strong>en</strong>, terwijl<br />
e<strong>en</strong> wat grotere snoeibeurt<br />
tijd<strong>en</strong>s het winterhalfjaar<br />
e<strong>en</strong> te weelderige groei kan<br />
intom<strong>en</strong>. Het kapp<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />
houtkant gebeurt om de vijf<br />
tot ti<strong>en</strong> jaar <strong>en</strong> geeft op dat<br />
og<strong>en</strong>blik e<strong>en</strong> serieuze portie<br />
gezond winterwerk. Voor de<br />
rest is het onderhoud beperkt<br />
tot het wegsnoei<strong>en</strong> van hinderlijke<br />
takk<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> perman<strong>en</strong>t<br />
bosje vergt ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s<br />
weinig onderhoud.
PLANTSCHEMA’S<br />
<br />
<br />
<br />
E<strong>en</strong> natuurlijke haag, heg of houtkant bestaat altijd uit e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>geling van verscheid<strong>en</strong>e<br />
soort<strong>en</strong>. Toch is het best om bij het plant<strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong>de soort<strong>en</strong><br />
niet kriskras door elkaar te plant<strong>en</strong>. De sterkst groei<strong>en</strong>de soort<strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> de<br />
minder sterke groeiers kunn<strong>en</strong> overwoeker<strong>en</strong>, de soort<strong>en</strong> dus best groepsgewijs<br />
per soort aanplant<strong>en</strong>.<br />
Haag of heg: deze bestaat normaal uit e<strong>en</strong> rij struik<strong>en</strong>. Rek<strong>en</strong> vier plant<strong>en</strong> per<br />
meter voor e<strong>en</strong> haag, drie voor e<strong>en</strong> heg. Je plaatst best ook altijd drie tot vier<br />
plant<strong>en</strong> van dezelfde soort bij elkaar.<br />
Houtkant: meestal wordt er bij e<strong>en</strong> houtkant gewerkt met twee tot drie rij<strong>en</strong>.<br />
De afstand tuss<strong>en</strong> twee rij<strong>en</strong> bedraagt 1 meter. Ook de afstand tuss<strong>en</strong> twee<br />
plant<strong>en</strong> in de rij bedraagt 1 meter. Na verloop van tijd zal dit e<strong>en</strong> dichte houtkant<br />
word<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> dunning is wel noodzakelijk na e<strong>en</strong> paar jaar.<br />
Vogel- <strong>en</strong> nectarbosje: hier kies je voor e<strong>en</strong> ruimer plantverband (2x2m); de<br />
vorm van het bosje kun je lat<strong>en</strong> afhang<strong>en</strong> van het te beplant<strong>en</strong> perceel. Om<br />
e<strong>en</strong> “boskarakter” te verkrijg<strong>en</strong> voorzie je best de nodige diepte (minst<strong>en</strong>s 4<br />
à 5 rij<strong>en</strong>).<br />
AANPLANT EN ONDERHOUD<br />
Transport, inkuil<strong>en</strong> <strong>en</strong> plant<strong>en</strong><br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
zeer belangrijk! Let er bij het transporter<strong>en</strong> van het plantgoed op dat de wortels<br />
niet kunn<strong>en</strong> uitdrog<strong>en</strong>. Transporter<strong>en</strong> van het plantgoed in e<strong>en</strong> geslot<strong>en</strong><br />
wag<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of de wortels afdekk<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> zeil is dus van vitaal belang! Indi<strong>en</strong><br />
je de bom<strong>en</strong> niet onmiddellijk kan aanplant<strong>en</strong>, kuil ze dan in. Inkuil<strong>en</strong> di<strong>en</strong>t om<br />
de plantjes (<strong>en</strong> vooral de wortel) te bescherm<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> uitdrog<strong>en</strong> <strong>en</strong> bevriez<strong>en</strong>.<br />
Inkuil<strong>en</strong> doe je als volgt:<br />
Maak e<strong>en</strong> schuine sleuf in de grond met g<strong>en</strong>oeg ruimte voor de wortels.<br />
Leg het plantgoed in de sleuf zodat het schuin ligt (met de overheers<strong>en</strong>de wind mee).<br />
Dek de wortels af met losse, fijne aarde (of zand of e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>geling van beide) –<br />
zeker ge<strong>en</strong> grove brokk<strong>en</strong> waar lucht tuss<strong>en</strong> kan!<br />
Water de afgedekte plant<strong>en</strong> e<strong>en</strong> beetje bij zodat de afdekk<strong>en</strong>de aarde (of zand)<br />
goed rond de wortels sluit.<br />
Hou de inkuilperiode zo kort mogelijk <strong>en</strong> plant definitief zodra dit kan.<br />
13
14<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
In principe kan m<strong>en</strong> gedur<strong>en</strong>de de hele rustperiode (ver)plant<strong>en</strong>. Definitief plant<strong>en</strong><br />
moet echter gebeur<strong>en</strong> vóór de sapstroom in de l<strong>en</strong>te op gang komt. Aangezi<strong>en</strong> dit<br />
bij sommige soort<strong>en</strong> al zeer vroeg het geval is, kan je het best plant<strong>en</strong> in novemberdecember.<br />
Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> kan de grond dan drie reg<strong>en</strong>maand<strong>en</strong> lang rond de wortels<br />
inspoel<strong>en</strong> <strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> de wortels zelf herstell<strong>en</strong> van de opgelop<strong>en</strong> schade.<br />
Plant nooit bij vriesweer, felle zon, koude <strong>en</strong> droge oost<strong>en</strong>- tot noord<strong>en</strong>wind.<br />
Dit kan fataal zijn voor de al in stress verker<strong>en</strong>de plant<strong>en</strong>. Ideaal is zacht <strong>en</strong><br />
vochtig weer (mist, motreg<strong>en</strong>).<br />
ga bij het plant<strong>en</strong> als volgt tewerk:<br />
Knip de wortels bij tot e<strong>en</strong> l<strong>en</strong>gte van 20 tot 25 cm (in zoverre de kweker dit<br />
nog niet deed).<br />
Graaf elk plantgat zo groot dat de wortels er helemaal in kunn<strong>en</strong>. Meestal kan<br />
m<strong>en</strong> aan het plantgoed nog zi<strong>en</strong> hoe diep de plant<strong>en</strong> in de kwekerij stond<strong>en</strong>.<br />
Ze moet<strong>en</strong> op hun nieuwe plaats ev<strong>en</strong> diep staan. Aangezi<strong>en</strong> e<strong>en</strong> plantgat al<br />
gauw e<strong>en</strong> diameter van 30 cm heeft <strong>en</strong> er drie tot vier haagplant<strong>en</strong> per meter<br />
geplant word<strong>en</strong>, kan m<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> haag of heg in plaats van plantgat<strong>en</strong> beter<br />
e<strong>en</strong> sleuf grav<strong>en</strong>.<br />
Zorg dat ook de grond onderaan het plantgat of de sleuf losgemaakt is.<br />
Spreid de hoofdwortels op de bodem van het plantgat of de sleuf.<br />
Vul de put voor zowat e<strong>en</strong> derde met de uitgehaalde grond, ev<strong>en</strong>tueel verbeterd<br />
met compost. Zorg daarbij dat de grond goed verkruimeld tuss<strong>en</strong> de wortels<br />
terechtkomt.<br />
Vul daarna het plantgat geleidelijk op.<br />
Druk met de voet (niet stamp<strong>en</strong>!) de aarde regelmatig aan.<br />
Verdere aandachtspunt<strong>en</strong>:<br />
Wanneer je e<strong>en</strong> haag plant in e<strong>en</strong> weide of rond e<strong>en</strong> grasveld, leg<br />
je de graszod<strong>en</strong> van het plantgat niet terug. De grond rond het<br />
plantso<strong>en</strong> kun je in het begin immers beter vrijhoud<strong>en</strong> van grass<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> kruid<strong>en</strong>. Zo krijgt de jonge plant minder concurr<strong>en</strong>tie. Dit<br />
is vooral van belang tijd<strong>en</strong>s het eerste groeiseizo<strong>en</strong>.<br />
Op plaats<strong>en</strong> waar graz<strong>en</strong>de dier<strong>en</strong> bij de haag kunn<strong>en</strong>, moet<br />
je de plant<strong>en</strong> natuurlijk bescherm<strong>en</strong>. Sommige soort<strong>en</strong> zijn trouw<strong>en</strong>s<br />
giftig voor bepaalde dier<strong>en</strong> (in de soort<strong>en</strong>lijst is dit aangeduid).<br />
Best kun je bij individuele boompjes <strong>en</strong>kele paaltjes met e<strong>en</strong> stevige<br />
draad rond de aanplanting plaats<strong>en</strong>; bij e<strong>en</strong> lijnvormige aanplanting<br />
zal e<strong>en</strong> tijdelijke veekering van draad e<strong>en</strong> oplossing bied<strong>en</strong>. Hou hierbij rek<strong>en</strong>ing<br />
met de reikwijdte van bvb. koei<strong>en</strong> of paard<strong>en</strong> <strong>en</strong> plaats de veekering steeds op<br />
voldo<strong>en</strong>de afstand van de aanplanting.
Onderhoud<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<strong>Hag<strong>en</strong></strong>: Om e<strong>en</strong> dichte haag te bekom<strong>en</strong> –wat in de meeste gevall<strong>en</strong> toch de<br />
bedoeling is- is het belangrijk dat de zijknopp<strong>en</strong> snel uitgroei<strong>en</strong> tot zijwaartse<br />
takjes. Dit effect bereik<strong>en</strong> we door vlak na de aanplanting de topp<strong>en</strong> van de takk<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> twijg<strong>en</strong> met de snoeischaar af te knipp<strong>en</strong>. Dat mag zelfs fors gebeur<strong>en</strong>,<br />
bijvoorbeeld tot in de helft van de twijg<strong>en</strong>. Hierdoor zal de plant beter vertakk<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> sneller groei<strong>en</strong>. De daaropvolg<strong>en</strong>de winter kun je deze snoei nog e<strong>en</strong>s herhal<strong>en</strong>.<br />
Ook het plantgoed licht schuin inplant<strong>en</strong> zal twijggroei extra stimuler<strong>en</strong>.<br />
Vanaf het tweede of derde jaar krijg<strong>en</strong> de struik<strong>en</strong> e<strong>en</strong> eerste vormsnoeibeurt.<br />
De onderzijde moet steeds breder blijv<strong>en</strong> dan de bov<strong>en</strong>zijde. Deze trapeziumvorm<br />
verzekert de onderste takk<strong>en</strong> van voldo<strong>en</strong>de licht. De geschor<strong>en</strong> haag zal twee<br />
tot drie keer per jaar geschor<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> eerste keer eind mei, begin juni, e<strong>en</strong><br />
tweede keer in september <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel nogmaals in oktober. Indi<strong>en</strong> je er niet te<br />
veel tijd wil aan bested<strong>en</strong>, kun je je beperk<strong>en</strong> tot één snoeibeurt in juni of juli.<br />
Hegg<strong>en</strong>: Hegg<strong>en</strong> die mog<strong>en</strong> uitgroei<strong>en</strong>, of waarvan je w<strong>en</strong>st dat ze rijkelijk bloem<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> bess<strong>en</strong> drag<strong>en</strong>, moet je natuurlijk minder scher<strong>en</strong>. Hoe meer je snoeit, hoe<br />
minder bloem<strong>en</strong> <strong>en</strong> bess<strong>en</strong> de struik immers zal drag<strong>en</strong>. Je kunt je dan beperk<strong>en</strong><br />
tot het in de winter terugsnoei<strong>en</strong> of wegzag<strong>en</strong> van de sterkst groei<strong>en</strong>de takk<strong>en</strong>. Je<br />
kan het geheel ook gewoon om de twee jaar e<strong>en</strong> flinke snoeibeurt gev<strong>en</strong>. Té snel<br />
groei<strong>en</strong>de soort<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> wél geregeld selectief word<strong>en</strong> ingesnoeid. Uiteindelijk<br />
moet je zelf e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>wicht zoek<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> het uitzicht dat je wil, <strong>en</strong> het werk dat<br />
je er aan wil bested<strong>en</strong>.<br />
Snoeihoogte voor hag<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>hegg<strong>en</strong></strong>: De hoogte van de haag is vooral afhankelijk<br />
van haar functie. E<strong>en</strong> gewone omheiningshaag wordt meestal 1 m hoog gesnoeid.<br />
Als de haag ook afscherming <strong>en</strong> beschutting moet bied<strong>en</strong>, wordt ze meestal op<br />
manshoogte gesnoeid. Bed<strong>en</strong>k wel dat hoe hoger de haag is, hoe moeilijker de<br />
snoeikarwei wordt. E<strong>en</strong> geschor<strong>en</strong> haag wordt meestal op 0,5 tot 1 meter breedte<br />
geknipt. De bloesem- <strong>en</strong> bess<strong>en</strong>heg kan, naargelang het snoeiritme 1 à 2 meter<br />
breed word<strong>en</strong>. Voorts kan e<strong>en</strong> haag of heg met zijn wortels de naastgroei<strong>en</strong>de<br />
gewass<strong>en</strong> b<strong>en</strong>adel<strong>en</strong>. Dit is op te loss<strong>en</strong> door jaarlijks, in juni met e<strong>en</strong> scherpe<br />
spade langs de haagrand de wortels door te stek<strong>en</strong>. Je kan je tuin ook zo indel<strong>en</strong><br />
dat langs de haag of heg e<strong>en</strong> paadje ligt.<br />
Houtkant<strong>en</strong>: De eerste twee jaar na het plant<strong>en</strong> beperkt het onderhoud zich tot<br />
het vrijhoud<strong>en</strong> van de spilletjes of struikjes. E<strong>en</strong> goede mulchlaag van bijvoorbeeld<br />
gehakseld hout kan dit werk grot<strong>en</strong>deels opknapp<strong>en</strong>. Na twee jaar wordt de beplanting<br />
kort afgeknipt of afgezaagd, tot op ongeveer 15 cm bov<strong>en</strong> de grond. Dit<br />
15
16<br />
<br />
is winterwerk, wanneer de struik<strong>en</strong> bladerloos zijn. Uit de overblijv<strong>en</strong>de slap<strong>en</strong>de<br />
knopp<strong>en</strong> van het rester<strong>en</strong>de stammetje lop<strong>en</strong> in de l<strong>en</strong>te nieuwe scheut<strong>en</strong> uit.<br />
Deze scheut<strong>en</strong> mog<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele jar<strong>en</strong> ongestoord hun gang gaan. Vervolg<strong>en</strong>s word<strong>en</strong><br />
ze in de winter opnieuw aan hun basis afgezaagd, met weer nieuwe scheut<strong>en</strong> in de<br />
l<strong>en</strong>te als gevolg. Uiteindelijk ontstaat zo e<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>grondse stubbe of stoof. Het<br />
is aan te bevel<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> volwass<strong>en</strong> houtkant om de 5 à 10 jaar af te zett<strong>en</strong>. Als<br />
de houtkant lang g<strong>en</strong>oeg is kan m<strong>en</strong> het werk strooksgewijze over verschill<strong>en</strong>de<br />
jar<strong>en</strong> spreid<strong>en</strong>. Dit vermijdt kaalslag, wat af te rad<strong>en</strong> is voor de fauna <strong>en</strong> flora (<strong>en</strong><br />
bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> verandert het uitzicht zo minder drastisch). Je kunt er ook voor kiez<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong>kele bom<strong>en</strong> in de houtkant steeds te lat<strong>en</strong> doorgroei<strong>en</strong>.<br />
Vogel- <strong>en</strong> nectarbosjes: Het onderhoud beperkt zich tot het in de eerste jar<strong>en</strong><br />
vrijhoud<strong>en</strong> van de jonge stammetjes. Nadi<strong>en</strong> vergt dergelijk bosje ge<strong>en</strong> verder<br />
onderhoud meer, t<strong>en</strong>zij ev<strong>en</strong>tueel het snoei<strong>en</strong> van beschadigde of hinderlijke takk<strong>en</strong><br />
of indi<strong>en</strong> gew<strong>en</strong>st het uitdunn<strong>en</strong>.<br />
EN WAT VERTELT DE WET?<br />
Vergunning<strong>en</strong> bij aanplant<strong>en</strong> of verwijder<strong>en</strong><br />
Voor het plant<strong>en</strong> van hag<strong>en</strong> <strong>en</strong> houtkant<strong>en</strong> is in principe ge<strong>en</strong> vergunning<br />
nodig, behalve indi<strong>en</strong> het plant<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> haag of houtkant tot gevolg heeft<br />
dat e<strong>en</strong> waardevol lijnvormig biotoop vernield wordt. Indi<strong>en</strong> dus door de aanplant<br />
van e<strong>en</strong> haag of houtkant e<strong>en</strong> zeldzame vegetatie verdwijnt, is wel e<strong>en</strong><br />
vergunning nodig. Ook voor de aanplant van e<strong>en</strong> bosje in landbouwgebied is<br />
e<strong>en</strong> vergunning nodig.<br />
Voor het verwijder<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> haag of houtkant heb je e<strong>en</strong> natuurvergunning<br />
nodig t<strong>en</strong>zij in sommige gevall<strong>en</strong>. In de meeste gevall<strong>en</strong> geldt bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong><br />
de meldingsplicht. Wil je niet voor onaang<strong>en</strong>ame administratieve verrassing<strong>en</strong><br />
kom<strong>en</strong> te staan, vraag dan steeds eerst advies op de milieudi<strong>en</strong>st van je geme<strong>en</strong>te<br />
vooraleer over te gaan tot actie...<br />
Bemin uw naaste als uzelf<br />
<br />
E<strong>en</strong> goede buur is beter dan e<strong>en</strong> verre vri<strong>en</strong>d, hou dus rek<strong>en</strong>ing met hem of haar<br />
wanneer je e<strong>en</strong> aanplant voorziet…<br />
Hoe ver moet<strong>en</strong> hag<strong>en</strong> <strong>en</strong> houtkant<strong>en</strong> dan van de scheiding staan?<br />
Algem<strong>en</strong>e regel is dat hag<strong>en</strong> 0,5 m van de perceelsgr<strong>en</strong>s moet<strong>en</strong> staan (veldwetboek).<br />
Op de perceelsgr<strong>en</strong>s zelf plant<strong>en</strong> mag alle<strong>en</strong> wanneer de buur daar<br />
mee akkoord gaat. Dat akkoord leg je het best schriftelijk vast. Om het akkoord
Het vuur aan de per<strong>en</strong><br />
ook voor nieuwe eig<strong>en</strong>aars te lat<strong>en</strong> geld<strong>en</strong>, laat je dit bij notariële akte vastlegg<strong>en</strong>.<br />
Gem<strong>en</strong>e afsluiting<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> op gem<strong>en</strong>e kost<strong>en</strong> onderhoud<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />
Ieder moet aan zijn kant snoei<strong>en</strong>. De eig<strong>en</strong>aar van e<strong>en</strong> niet-gem<strong>en</strong>e haag mag<br />
de grond<strong>en</strong> van zijn buur betred<strong>en</strong> indi<strong>en</strong> het onderhoud van zijn niet-gem<strong>en</strong>e<br />
haag dit vereist.<br />
E<strong>en</strong> buur kan eis<strong>en</strong> dat takk<strong>en</strong> die over zijn grond hang<strong>en</strong>, gesnoeid word<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> breed uitgroei<strong>en</strong>de heg wordt dan ook best op minst<strong>en</strong>s één tot anderhalve<br />
meter van de perceelsgr<strong>en</strong>s geplaatst.<br />
Hoogstammige bom<strong>en</strong> <strong>en</strong> houtkant<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> minst<strong>en</strong>s twee meter van de<br />
perceelsgr<strong>en</strong>s staan.<br />
Aanplanting<strong>en</strong> in landbouwgebied moet<strong>en</strong> zelfs zes meter van de perceelsgr<strong>en</strong>s<br />
staan als ze meer dan twee meter hoog zijn (in de praktijk geldt dit dus voor<br />
alle hoogstamm<strong>en</strong> <strong>en</strong> houtkant<strong>en</strong> die mog<strong>en</strong> uitgroei<strong>en</strong>).<br />
En wat met het gevreesde per<strong>en</strong>vuur of bacterievuur?<br />
De ziekte is te herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> aan de zwartbruine takk<strong>en</strong><br />
van aangetaste plant<strong>en</strong>, net of ze verschroeid zijn.<br />
Van de verder in deze brochure beschrev<strong>en</strong> soort<strong>en</strong><br />
zijn meidoorn <strong>en</strong> lijsterbes kwetsbaar voor deze ziekte<br />
die (de naam zegt het al) vooral in boomgaard<strong>en</strong> bij perelaars<br />
(<strong>en</strong> sommige appelaars) ravages kan aanricht<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> KB dd. 23-06-2008 omtr<strong>en</strong>t bacterievuur bevat<br />
o.a. volg<strong>en</strong>de bepaling<strong>en</strong> m.b.t. meidoorn:<br />
Niet besmette hag<strong>en</strong> of del<strong>en</strong> van hag<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> gesnoeid<br />
word<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s de periode van 1 november tot<br />
1 maart waardoor de bloemknopp<strong>en</strong> (de toegangspoort<strong>en</strong><br />
voor de bacterie) weggeschor<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />
Elke verantwoordelijke is verplicht onmiddellijk over te gaan tot het snoei<strong>en</strong><br />
tot minst<strong>en</strong>s 50 cm onder de laagste infectieplaats of, indi<strong>en</strong> de besmetting<br />
verspreid of terugker<strong>en</strong>d is, het teg<strong>en</strong> de grond afzett<strong>en</strong> van alle besmette <strong>en</strong><br />
aangr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>de waardplant<strong>en</strong>. De gesnoeide of afgezette plant<strong>en</strong>del<strong>en</strong> moet<strong>en</strong><br />
onmiddellijk vernietigd word<strong>en</strong>.<br />
<br />
In e<strong>en</strong> aantal -beperkte- bufferzones is het verbod<strong>en</strong> waardplant<strong>en</strong> te tel<strong>en</strong><br />
in volle grond, onder glas of in container. Voor Vlaams-Brabant gaat het om<br />
volg<strong>en</strong>de (del<strong>en</strong> van) geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong>: Aarschot, Begijn<strong>en</strong>dijk, Diest, Geetbets, Hoegaard<strong>en</strong>,<br />
Land<strong>en</strong>, Ti<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> Tremelo.<br />
Voor inlichting<strong>en</strong> <strong>en</strong> melding<strong>en</strong>: provinciale controle-e<strong>en</strong>heid Vlaams-Brabant, Interleuv<strong>en</strong><br />
15, blok e, 3001 leuv<strong>en</strong>. tel: 016/39 01 11, fax: 016/39 01 22, e-mail: info.vbr@<br />
favv.be of ook bacterievuur@vlaamsbrabant.be, tel: 016/26 72 72.<br />
17
SooRt<strong>en</strong>lIjSt<br />
18
BEGRIPPEN<br />
tweehuizig: mannelijke <strong>en</strong> vrouwelijke bloem<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> op afzonderlijke plant<strong>en</strong><br />
voor. Voor vrucht<strong>en</strong> heeft m<strong>en</strong> dus zowel e<strong>en</strong> mannelijke als e<strong>en</strong> vrouwelijk<br />
plant nodig (in teg<strong>en</strong>stelling tot éénhuizige soort<strong>en</strong>).<br />
eénslachtig: de bloem<strong>en</strong> bestaan uit mannelijke (meeldrad<strong>en</strong>) <strong>en</strong> vrouwelijke<br />
(stamper) organ<strong>en</strong>.<br />
WINTERGROENE SOORTEN<br />
Vooreerst vermeld<strong>en</strong> we hier twee wintergro<strong>en</strong>e soort<strong>en</strong> die tot onze inheemse<br />
flora gerek<strong>en</strong>d word<strong>en</strong>. Het gaat om taxus (Taxus baccata) <strong>en</strong> hulst (Ilex<br />
aquifolium). Taxus wordt algeme<strong>en</strong> gebruikt voor keurig geschor<strong>en</strong> hag<strong>en</strong>. Ook<br />
hulst verdraagt goed snoei <strong>en</strong> heeft zich hier <strong>en</strong> daar e<strong>en</strong> plaatsje veroverd in<br />
oude hag<strong>en</strong>. Beide soort<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> dus het jaar rond e<strong>en</strong> gro<strong>en</strong> scherm <strong>en</strong> zijn<br />
in de handel verkrijgbaar, al zijn ze wel e<strong>en</strong> flink stuk duurder dan de andere<br />
vermelde soort<strong>en</strong>.<br />
19
BLADVERLIEZENDE SOORTEN<br />
20<br />
Onderstaande tabel geeft e<strong>en</strong> overzicht van de geschiktheid van de hierna besprok<strong>en</strong><br />
soort<strong>en</strong> als plantso<strong>en</strong> voor hag<strong>en</strong>, <strong>hegg<strong>en</strong></strong>, houtkant<strong>en</strong> <strong>en</strong> vogelbosjes,<br />
sam<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> aanduiding of de soort geschikt is voor e<strong>en</strong> natte standplaats.<br />
haag heg houtkant bosje nat ?<br />
Boswilg ✔ ✔<br />
e<strong>en</strong>stijlige meidoorn ✔ ✔ ✔<br />
gelderse roos ✔ ✔ ✔<br />
gewone es ✔ ✔ ✔<br />
gewone vlier ✔ ✔ ✔<br />
gewone vogelkers ✔ ✔ ✔<br />
gladde iep ✔ ✔ ✔ ✔ ✔<br />
grauwe wilg ✔ ✔ ✔<br />
Haagbeuk ✔ ✔ ✔ ✔<br />
Hazelaar ✔ ✔ ✔<br />
Hondsroos ✔ ✔ ✔<br />
Ratelpopulier ✔ ✔<br />
Rode kornoelje ✔ ✔<br />
Schietwilg ✔ ✔ ✔<br />
Sleedoorn ✔ ✔ ✔<br />
Spaanse aak ✔ ✔ ✔ ✔<br />
Sporkehout ✔ ✔ ✔<br />
Wilde kardinaalsmuts ✔ ✔<br />
Wilde liguster ✔ ✔ ✔<br />
Wilde lijsterbes ✔ ✔<br />
Winterlinde ✔ ✔<br />
zoete kers ✔ ✔<br />
zomereik ✔ ✔<br />
zwarte els ✔ ✔ ✔
Boswilg [ Salix caprea ]<br />
Synoniem: Waterwilg.<br />
Uitzicht: Hoogte afhankelijk van zijn standplaats van<br />
<strong>en</strong>kele meters tot 10 meter.<br />
Blad: Ovaal met omgekrulde spits, onderaan grijsviltig<br />
behaard.<br />
Bloei: Eind maart - begin april voor het uitlop<strong>en</strong><br />
van de blader<strong>en</strong>, tweehuizige plant: zowel de<br />
mannelijke als de vrouwelijke bloem<strong>en</strong> staan<br />
in zilvergrijze katjes gegroepeerd. De mannelijke<br />
katjes word<strong>en</strong> door de vele helmknopp<strong>en</strong><br />
geel, de vrouwelijke gro<strong>en</strong>. De verspreiding<br />
van het stuifmeel gebeurt door insect<strong>en</strong><br />
(goede bij<strong>en</strong>plant).<br />
Vrucht: Vrouwelijk katje met gro<strong>en</strong>e doosvruchtjes.<br />
Ecologie: Lichtboomsoort, pionier van allerhande, niet te voedselarme standplaats<strong>en</strong>..<br />
Gebruik: Grote sierwaarde, verdraagt goed snoei, aan te<br />
rad<strong>en</strong> in houtkant<strong>en</strong> op allerlei bodemtypes.<br />
E<strong>en</strong>stijlige meidoorn [ Crataegus monogyna ]<br />
Uitzicht: Hoogte <strong>en</strong>kele meters als heester tot 10 meter<br />
als boom, sterk doornig.<br />
Blad: Enkelvoudig, diep ingesned<strong>en</strong> met drie tot<br />
zev<strong>en</strong> lobb<strong>en</strong>.<br />
Bloei: Rond half mei. Vrijstaande meidoorns kunn<strong>en</strong><br />
overvloedig bloei<strong>en</strong> met roomwitte bloem<strong>en</strong>.<br />
Nectarproduc<strong>en</strong>t, wordt door veel insect<strong>en</strong>soort<strong>en</strong><br />
bezocht.<br />
Vrucht: Eivormig tot bijna bolvormig, donkerrood tot<br />
bruinrood. Rijp in september. Vrucht<strong>en</strong> zijn geliefd<br />
door veel vogels.<br />
Ecologie: Heeft de voorkeur voor diepe, kalkhoud<strong>en</strong>de<br />
leemgrond, stelt ge<strong>en</strong> hoge eis<strong>en</strong> aan zijn standplaats. E<strong>en</strong> dicht doornstruweel<br />
is bestand teg<strong>en</strong> vraat van graz<strong>en</strong>de dier<strong>en</strong> <strong>en</strong> is ook e<strong>en</strong> belangrijke schuil- <strong>en</strong><br />
broedplaats voor vogels. Meidoorns vervull<strong>en</strong> e<strong>en</strong> pioniersrol <strong>en</strong> gev<strong>en</strong> hazelaar,<br />
eik of linde de kans om te kiem<strong>en</strong> <strong>en</strong> te groei<strong>en</strong>.<br />
Gebruik: Verdraagt bijzonder goed snoei, dus geschikt voor de geschor<strong>en</strong> haag, bloesem-<br />
<strong>en</strong> bess<strong>en</strong>heg <strong>en</strong> houtkant. De wettelijke voorschrift<strong>en</strong> inzake bestrijding van<br />
per<strong>en</strong>vuur moet<strong>en</strong> in acht g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> word<strong>en</strong> (zie elders in deze brochure).<br />
21
Gelderse roos [ Viburnum opulus ]<br />
Uitzicht: Tot 4 meter hoge bolvormige struik.<br />
Blad: Enkelvoudig, handlobbig met drie tot vijf getande lobb<strong>en</strong>.<br />
Karmijnrode herfstkleur.<br />
Bloei: Mei-juni. De bloemscherm<strong>en</strong> bestaan uit twee soort<strong>en</strong><br />
bloem<strong>en</strong>: grote, steriele bloem<strong>en</strong> aan de rand om insect<strong>en</strong><br />
te lokk<strong>en</strong>, de binn<strong>en</strong>ste bloem<strong>en</strong> zijn onopvall<strong>en</strong>d<br />
<strong>en</strong> fertiel (vruchtbaar) <strong>en</strong> bevatt<strong>en</strong> nectar.<br />
Vrucht: Rode vruchtjes die niet echt geliefd zijn bij vogels,<br />
daarom blijv<strong>en</strong> ze lang aan de struik hang<strong>en</strong> (tot na<br />
het vall<strong>en</strong> van de blader<strong>en</strong>).<br />
Ecologie: Vochtige tot natte voedselrijke bodem, verdraagt ge<strong>en</strong><br />
uitdroging.<br />
Gebruik: Door hoge sierwaarde uitermate geschikt voor bloesem-<br />
<strong>en</strong> bess<strong>en</strong><strong>hegg<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> houtkant<strong>en</strong>.<br />
Gewone es [ Fraxinus excelsior ]<br />
Uitzicht: Hoogte tot 40 m, redelijk snelle groeier met brede<br />
ovale kroon, lange gegroefde stam.<br />
Blad: Onev<strong>en</strong> veervormig sam<strong>en</strong>gesteld blad. De zwarte,<br />
hoekige knopp<strong>en</strong> zijn e<strong>en</strong> belangrijk herk<strong>en</strong>ningspunt<br />
in de winter.<br />
Bloei: April, tijd<strong>en</strong>s of voor het uitlop<strong>en</strong> van de blader<strong>en</strong>.<br />
Grote variatie: bloem<strong>en</strong> één- of tweeslachtig, bom<strong>en</strong><br />
één- of tweehuizig.<br />
Vrucht: Toegespitste noot, gevleugeld <strong>en</strong> in dichte tross<strong>en</strong>.<br />
Zaadverbreiding gebeurt door de wind. Vrucht<strong>en</strong> kleur<strong>en</strong><br />
bruin in de herfst <strong>en</strong> blijv<strong>en</strong> ook nog na de bladval<br />
hang<strong>en</strong>. De vrucht<strong>en</strong> zijn voedsel voor de goudvink.<br />
Ecologie: Groeit liefst op vochtige, vruchtbare of kalkrijke grond<strong>en</strong>, komt vaak voor in brongebied<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> langs rivier<strong>en</strong>. Is ook zeer geschikt als straatboom.<br />
Gebruik: Het bladstrooisel is e<strong>en</strong> goede bodemverbeteraar omdat het blad snel verteert<br />
<strong>en</strong> rijk aan fosfor is. Ook ideaal voor de houtkant.<br />
22
Gewone vlier [ Sambucus nigra ]<br />
Uitzicht: Grote, wijd uitstaande struik tot kleine boom,<br />
tot 10 meter hoog. Snelle <strong>en</strong> weelderige groei.<br />
Blad: Bladstand kruisgewijs teg<strong>en</strong>overstaand. Blad<br />
sam<strong>en</strong>gesteld <strong>en</strong> onev<strong>en</strong> geveerd. De (meestal<br />
vijf) getande blaadjes zijn eirond.<br />
Bloei: Juni-juli. De kleine, witte bloempjes vorm<strong>en</strong><br />
grote, vlakke scherm<strong>en</strong>. Vrijstaande vlier<strong>en</strong><br />
bloei<strong>en</strong> weelderig <strong>en</strong> zijn dan sterk geur<strong>en</strong>d.<br />
Tijd<strong>en</strong>s de bloei wordt de struik druk bezocht<br />
door insect<strong>en</strong>.<br />
Vrucht: Glanz<strong>en</strong>de zwarte bess<strong>en</strong> in afhang<strong>en</strong>de scherm<strong>en</strong>.<br />
Rijp eind augustus <strong>en</strong> september. Zijn zeer<br />
geliefd bij vogels, de verspreiding gebeurt daardoor ook grot<strong>en</strong>deels langs deze weg.<br />
Ecologie: Stelt weinig eis<strong>en</strong> aan de bodem. Hij is vaak terug te vind<strong>en</strong> op sterk verstoorde<br />
<strong>en</strong> stikstofrijke grond<strong>en</strong>.<br />
Gebruik: Gro<strong>en</strong>e del<strong>en</strong> van de plant zijn giftig, de rijpe bess<strong>en</strong> daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
g<strong>en</strong>eeskrachtige werking. Verdraagt sterke snoei, dus geschikt voor de aanplant<br />
in bess<strong>en</strong>- <strong>en</strong> bloesem<strong>hegg<strong>en</strong></strong>. Ook in de houtkant kan hij standhoud<strong>en</strong>.<br />
Gewone vogelkers [ Prunus padus ]<br />
Let op: Niet te verwarr<strong>en</strong> met Amerikaanse<br />
vogelkers of “bospest” (Prunus serotina)!<br />
Uitzicht: Kan als boompje e<strong>en</strong> hoogte van 15 meter bereik<strong>en</strong>.<br />
Komt echter meestal als struik voor. Geeft talrijke<br />
ondergrondse uitlopers waardoor e<strong>en</strong> dicht struikgewas<br />
ontstaat. De jonge twijg<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> bij het wegkrabb<strong>en</strong><br />
van de bast e<strong>en</strong> typische amandelgeur af.<br />
Blad: Kort toegespitst, kaal met ingezonk<strong>en</strong> nerv<strong>en</strong>.<br />
In de herfst kleurt het blad mooi lichtgeel.<br />
Bloei: Vanaf eind mei, overhang<strong>en</strong>de tross<strong>en</strong> van 8 tot<br />
15 cm, met witte bloem<strong>en</strong>. Zelfbestuiv<strong>en</strong>d.<br />
Vrucht: Bess<strong>en</strong> van ongeveer 5 mm groot met harde ovale pit, in tross<strong>en</strong>. Aanvankelijk<br />
gro<strong>en</strong>, vanaf augustus purperzwart <strong>en</strong> glanz<strong>en</strong>d. Voor de m<strong>en</strong>s niet eetbaar,<br />
voor de vogels e<strong>en</strong> lekkernij.<br />
Ecologie: Typische soort van vochtige boss<strong>en</strong> op zware grond<strong>en</strong>, dus meestal in vallei<strong>en</strong><br />
terug te vind<strong>en</strong>. Houdt absoluut niet van kalk in de bodem.<br />
Gebruik: Vogelkers heeft e<strong>en</strong> snelle groei <strong>en</strong> vormt ondergrondse uitlopers. Daardoor is<br />
ze geschikt als bodembinder of voor houtkant<strong>en</strong> in het algeme<strong>en</strong>. Ze verdraagt<br />
goed snoei <strong>en</strong> is ook geschikt voor de bloesem- <strong>en</strong> bess<strong>en</strong><strong>hegg<strong>en</strong></strong>.<br />
23
Gladde iep [ Ulmus minor ]<br />
Synoniem<strong>en</strong>: Gewone iep, veldiep. Iep <strong>en</strong> olm zijn ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s synoniem<strong>en</strong>.<br />
Uitzicht: Boom tot 30 m hoog met koepelvormige kruin.<br />
Blad: Enkelvoudig, asymmetrisch, ovaal met toegespitse<br />
top, ruw aanvoel<strong>en</strong>d.<br />
Bloei: Maart-april, weinig opvall<strong>en</strong>de, witte, één- of tweeslachtige<br />
bloem<strong>en</strong>.<br />
Vrucht: Gevleugeld nootje, de verbreiding gebeurt door de<br />
wind.<br />
Ecologie: Droge tot vochtige voedselrijke bodem. Veel iep<strong>en</strong><br />
zijn aangetast door de iep<strong>en</strong>ziekte, veroorzaakt door<br />
de larve van de iep<strong>en</strong>spintkever. Bij het legg<strong>en</strong> van<br />
zijn eitjes br<strong>en</strong>gt hij de schimmel over die de gevreesde iep<strong>en</strong>ziekte veroorzaakt.<br />
Gebruik: De iep is geschikt voor de houtkant.<br />
Grauwe wilg [ Salix cinerea ]<br />
Uitzicht: E<strong>en</strong> tot 6 meter hoge struik die op op<strong>en</strong> terrein<strong>en</strong><br />
koepelvormig kan uitgroei<strong>en</strong>.<br />
Blad: Omgekeerd eirond tot ovaal blad, vaak met omgekrulde<br />
bladspits, de onderzijde is grijsviltig behaard.<br />
Aan de voet van de bladsteel staan typische steunblaadjes,<br />
ook wel oortjes g<strong>en</strong>oemd.<br />
Bloei: Maart-april, meeldrad<strong>en</strong> kleur<strong>en</strong> voor de bloei soms<br />
rood. Sterk te vergelijk<strong>en</strong> met de boswilg, dus bloei<br />
voor het blad, bloem<strong>en</strong> tweehuizig.<br />
Vrucht: Doosvrucht<strong>en</strong> bij de vrouwelijke katjes (idem als<br />
boswilg).<br />
Ecologie: In teg<strong>en</strong>stelling tot boswilg is deze soort gebond<strong>en</strong><br />
aan vochtige tot natte bodems, <strong>en</strong> heeft ze e<strong>en</strong> lichte voorkeur voor wat armere<br />
grond<strong>en</strong>.<br />
Gebruik: Is vergelijkbaar met het gebruik van de boswilg. Grauwe wilg verdraagt goed<br />
snoei, maar omwille van de forse groei is hij <strong>en</strong>kel aan te bevel<strong>en</strong> in houtkant<strong>en</strong><br />
op allerlei grond<strong>en</strong>.<br />
24
Haagbeuk [ Carpinus betulus ]<br />
Let op: Verwar deze soort niet met de beuk (Fagus<br />
sylvatica) die ook vaak in hag<strong>en</strong> wordt gebruikt!<br />
Uitzicht: Boom tot 20 meter hoogte, onregelmatig, dicht<br />
vertakte kruin.<br />
Blad: Bladschijf licht gewimperd, met spitse bladtop. De dorre<br />
winterblader<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong> deels aan de twijg<strong>en</strong>, dit ter bescherming<br />
van de bast, die gevoelig is voor zonlicht.<br />
Bloei: Bloeit in april-mei, na de bladuitloop. Mannelijke<br />
katjes zijn rolrond <strong>en</strong> hang<strong>en</strong>d, vrouwelijke katjes<br />
zijn kleiner <strong>en</strong> staan op het uiteinde van nieuwe<br />
scheut<strong>en</strong>, met typisch driedelig schutblad.<br />
Vrucht: In oktober hang<strong>en</strong> de vrucht<strong>en</strong> -nootjes- in tross<strong>en</strong><br />
aan de takk<strong>en</strong>. Ze hebb<strong>en</strong> elk e<strong>en</strong> groot, drielobbig schutblad. De zad<strong>en</strong> zijn<br />
niet eetbaar voor de m<strong>en</strong>s. De appelvink daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> is dol op deze zad<strong>en</strong>.<br />
Ecologie: De soort geeft de voorkeur aan rijke leemgrond, niet te nat of te droog. Wortelt<br />
vrij diep. Haagbeuk is de waardplant van de meikever.<br />
Gebruik: De soort is zeker geschikt voor zowel hag<strong>en</strong>, <strong>hegg<strong>en</strong></strong> als houtkant<strong>en</strong>. Ze verdraagt zeer<br />
goed snoei <strong>en</strong> is dus uitermate geschikt voor e<strong>en</strong> geschor<strong>en</strong> haag. Door het behoud van<br />
de dorre blader<strong>en</strong> heeft deze plant ook in de winter e<strong>en</strong> schermfunctie. Het blad is snel<br />
verteerbaar waardoor haagbeuk e<strong>en</strong> goede bodemverbeteraar is.<br />
Hazelaar [ Corylus avellana ]<br />
Uitzicht: E<strong>en</strong> grote brede struik die tot gemakkelijk zes meter<br />
hoog wordt. De hazelaar vormt zeer veel wortelopslag<br />
zodat e<strong>en</strong> meerstammige, dichte struik ontstaat.<br />
Blad: Bladstand afwissel<strong>en</strong>d op twee rij<strong>en</strong> langs de<br />
twijg<strong>en</strong>, blad behaard.<br />
Bloei: De katjes verschijn<strong>en</strong> voor de blader<strong>en</strong> in februari<br />
tot april. De mannelijke katjes zijn opvall<strong>en</strong>d geel<br />
<strong>en</strong> hang<strong>en</strong> in tross<strong>en</strong> omlaag. De vrouwelijke<br />
katjes zijn veel bescheid<strong>en</strong>er, zijn knopachtig<br />
met rode stijl<strong>en</strong>.<br />
Vrucht: De bek<strong>en</strong>de hazelnootjes zijn gegroepeerd in tross<strong>en</strong> van maximum vier <strong>en</strong><br />
zijn rijp in september. De vrucht<strong>en</strong> zijn ook zeer geliefd bij talrijke vogels <strong>en</strong><br />
zoogdier<strong>en</strong>, waaronder eekhoorns.<br />
Ecologie: Hazelaars houd<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> luchtige <strong>en</strong> vochtige bodem, ietwat kalkrijke bodemtypes<br />
word<strong>en</strong> op prijs gesteld.<br />
Gebruik: Zeer geschikt voor houtkant<strong>en</strong> <strong>en</strong> geschor<strong>en</strong> hag<strong>en</strong>. Door zijn wortelopslag<br />
<strong>en</strong> brede uitgroei is hij ook geschikt om op hell<strong>en</strong>de terrein<strong>en</strong> de grond vast te<br />
legg<strong>en</strong> (erosiebestrijd<strong>en</strong>d).<br />
25
Hondsroos [ Rosa canina ]<br />
Uitzicht: Struik tot 3 m hoog met buigzame takk<strong>en</strong> die vaak<br />
op andere plant<strong>en</strong> rust<strong>en</strong>. De takk<strong>en</strong> drag<strong>en</strong> brede,<br />
haakvormige stekels.<br />
Blad: Het blad is sam<strong>en</strong>gesteld uit vijf tot zev<strong>en</strong> langwerpige,<br />
eironde blaadjes. De mate van beharing kan<br />
sterk verschill<strong>en</strong>.<br />
Bloei: Bloeit in het begin van de zomer (juni-juli) met vrij grote<br />
witte tot lichtroze, weinig geur<strong>en</strong>de bloem<strong>en</strong>. Wordt<br />
als nectarleverancier veelvuldig door bij<strong>en</strong> bezocht.<br />
Vrucht: Typische oranjerode rozebottel, zijn voor vogels<br />
pas eetbaar na de eerste vorst.<br />
Ecologie: Stelt weinig eis<strong>en</strong> aan de grondsam<strong>en</strong>stelling, bij<br />
voorkeur voldo<strong>en</strong>de humusrijk <strong>en</strong> niet te zuur.<br />
Gebruik: Hondsroos is door haar weinig stevige groeivorm ge<strong>en</strong> structurer<strong>en</strong>de soort<br />
voor haag of houtkant. Het is zeker aan te bevel<strong>en</strong> deze mooie soort verspreid<br />
in e<strong>en</strong> bloesem- <strong>en</strong> bess<strong>en</strong>heg of houtkant aan te plant<strong>en</strong>. De soort heeft e<strong>en</strong><br />
hoge decoratieve waarde door de rozebottels die lang aan de plant blijv<strong>en</strong>.<br />
Ratelpopulier [ Populus tremula ]<br />
Synoniem<strong>en</strong>: Trilpopulier of esp.<br />
Uitzicht: Slanke boom met vrij rechte, lange stam, kan tot 30 m<br />
hoog word<strong>en</strong>. Ratelpopulier<strong>en</strong> groei<strong>en</strong> zeer snel maar<br />
word<strong>en</strong> zeld<strong>en</strong> ouder dan 80 jaar. Door de vorming van<br />
uitlopers kunn<strong>en</strong> zij zich snel vermeerder<strong>en</strong>.<br />
Blad: Rond <strong>en</strong> klein, aan de onderzijde grijsgro<strong>en</strong>. De bladsteel<br />
is lang <strong>en</strong> afgeplat. Reeds bij het minste zuchtje wind beweg<strong>en</strong><br />
of ‘trill<strong>en</strong>’ de blader<strong>en</strong>, vandaar ook zijn naam.<br />
Bloei: Maart-april, voor het verschijn<strong>en</strong> van het blad. De<br />
plant is tweehuizig, dus mannelijke <strong>en</strong> vrouwelijke<br />
katjes staan op aparte bom<strong>en</strong>. De mannelijke bloem<strong>en</strong><br />
hebb<strong>en</strong> rode meeldrad<strong>en</strong>, de vrouwelijke zijn<br />
gro<strong>en</strong>. Beide zijn ze gegroepeerd in lange, hang<strong>en</strong>de katjes.<br />
Vrucht: Op<strong>en</strong>spring<strong>en</strong>de vrucht, vrij onopvall<strong>en</strong>d.<br />
Ecologie: Stelt zeer weinig eis<strong>en</strong> aan zijn standplaats. Is zelfs geschikt voor het beplant<strong>en</strong><br />
van vervuilde <strong>en</strong> aangevoerde grond. Hij verdraagt extreme koude <strong>en</strong><br />
natte grond<strong>en</strong>, zelfs droogte <strong>en</strong> wind der<strong>en</strong> hem niet. In de natuur is hij e<strong>en</strong><br />
pioniersplant. Door zijn breed bewortelingsgestel is hij uitermate geschikt om<br />
erosie teg<strong>en</strong> te gaan.<br />
Gebruik: Deze soort laat zich zeer goed als hakhout beher<strong>en</strong>, <strong>en</strong> is dus geschikt voor de<br />
houtkant.<br />
26
Rode kornoelje [ Cornus sanguinea ]<br />
Uitzicht: E<strong>en</strong> 3 tot 5 meter hoge struik. In de herfst valt deze<br />
struik bijzonder op door zijn bloedrode twijg<strong>en</strong>. Enkel<br />
jonge twijg<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> deze felle kleur, oudere<br />
twijg<strong>en</strong> daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> zijn eerder roodbruin.<br />
Blad: Alle nerv<strong>en</strong> zijn vrij opvall<strong>en</strong>d <strong>en</strong> kom<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> in<br />
de top. De blader<strong>en</strong> zijn aan beide zijd<strong>en</strong> behaard<br />
<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> in de herfst e<strong>en</strong> mooie rode kleur.<br />
Bloei: Kleine, roomwitte bloem<strong>en</strong>, gegroepeerd in eindstandige<br />
tuil<strong>en</strong>. De bloem<strong>en</strong> ruik<strong>en</strong> vrij onaang<strong>en</strong>aam<br />
voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, maar bijzonder aantrekkelijk<br />
voor vlieg<strong>en</strong> <strong>en</strong> kevers. Ook vlinders word<strong>en</strong> massaal<br />
aangetrokk<strong>en</strong> door deze plant.<br />
Vrucht: De blauwzwarte ste<strong>en</strong>vruchtjes staan in tross<strong>en</strong> <strong>en</strong> vall<strong>en</strong> op door hun helrode<br />
stel<strong>en</strong>. Ze zijn rijp in augustus <strong>en</strong> bijzonder geliefd bij vogels.<br />
Ecologie: De soort geeft de voorkeur aan voedselrijke lemige bodems <strong>en</strong> e<strong>en</strong> warm klimaat.<br />
De plant verdraagt goed droogte.<br />
Gebruik: Rode kornoelje is geschikt voor houtkant<strong>en</strong> <strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> bloesem- <strong>en</strong> bess<strong>en</strong>heg<br />
<strong>en</strong> heeft e<strong>en</strong> hoge sierwaarde. Omdat de soort worteluitlopers vormt, kan je ze<br />
gebruik<strong>en</strong> voor het vastlegg<strong>en</strong> van de bodems op hell<strong>en</strong>de terrein<strong>en</strong>.<br />
Schietwilg [ Salix alba ]<br />
Uitzicht: Sterk groei<strong>en</strong>de boom tot 25 m hoog, opgerichte<br />
takk<strong>en</strong> met soms afhang<strong>en</strong>de twijg<strong>en</strong>.<br />
Blad: Lancetvormig. Bov<strong>en</strong>zijde lichtgro<strong>en</strong> <strong>en</strong> schaars<br />
behaard, onderzijde zilvergrijs door de viltige, aangedrukte<br />
beharing.<br />
Bloei: De katjes verschijn<strong>en</strong> in april-mei, sam<strong>en</strong> met de blader<strong>en</strong>.<br />
De plant<strong>en</strong> zijn tweehuizig, de mannelijke katjes<br />
zijn geel van het stuifmeel, de vrouwelijke gro<strong>en</strong>.<br />
De katjes zijn gesteeld <strong>en</strong> rechtopstaand.<br />
Vrucht: Gro<strong>en</strong>e doosvrucht aan het vrouwelijke katje.<br />
Ecologie: De soort komt voor op vochtige tot natte bodems, maar<br />
stelt voor het overige weinig eis<strong>en</strong>. Het is e<strong>en</strong> echte<br />
pionier, maar blijft het ook goed do<strong>en</strong> in dichtere bestand<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> andere loofbom<strong>en</strong> op<br />
vochtige tot natte grond. Verdraagt zelfs langdurige overstroming<strong>en</strong>. Schietwilg wordt<br />
vaak langs bek<strong>en</strong> aangeplant om de oevers te stabiliser<strong>en</strong>.<br />
Gebruik: Deze wilg is de ideale knotboom voor natte percel<strong>en</strong>. Knotwilg<strong>en</strong> zijn zeer geliefd bij<br />
ste<strong>en</strong>uil<strong>en</strong> omdat deze hierin graag broed<strong>en</strong>. Ook voor korstmoss<strong>en</strong> <strong>en</strong> zwamm<strong>en</strong><br />
is de schietwilg e<strong>en</strong> ideale gastheer. De soort is goed bestand teg<strong>en</strong> snoei, dus ook<br />
uitermate geschikt om aan te plant<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> houtkant.<br />
27
Sleedoorn [ Prunus spinosa ]<br />
Uitzicht: Meestal e<strong>en</strong> dichte struik, soms e<strong>en</strong> dicht boompje tot<br />
6 meter. Merkwaardig: de doorn<strong>en</strong> die eig<strong>en</strong>lijk takjes zijn.<br />
Blad: Donkergro<strong>en</strong>e, eironde blaadjes; onderzijde is behaard.<br />
Bloei: Eind maart, begin april nog voor het uitlop<strong>en</strong> van de blader<strong>en</strong>.<br />
E<strong>en</strong> uitbundige bloei met alle<strong>en</strong>staande kleine,<br />
witte bloem<strong>en</strong>. Goede nectar- <strong>en</strong> stuifmeelleverancier.<br />
Vrucht: Ronde, donkerblauwe, berijpte bes, sleepruim g<strong>en</strong>oemd.<br />
Ze zijn pas eetbaar voor m<strong>en</strong>s <strong>en</strong> vogel nadat zij bevror<strong>en</strong><br />
zijn geweest. Daarvoor hebb<strong>en</strong> zij eerder e<strong>en</strong> wrange<br />
smaak.<br />
Ecologie: Heeft e<strong>en</strong> voorkeur voor rijke <strong>en</strong> kalkhoud<strong>en</strong>de bodems, kan<br />
droogte goed doorstaan.<br />
Gebruik: De soort vormt talrijke <strong>en</strong> verre ondergrondse uitlopers. Ze is geschikt om grond<strong>en</strong> vast<br />
te legg<strong>en</strong>. Omwille van de doorn<strong>en</strong> is ze geschikt om dichte, ondoordringbare scherm<strong>en</strong><br />
te vorm<strong>en</strong>. Daarom is sleedoorn bijzonder geliefd door vogels die hier hun nest in mak<strong>en</strong>.<br />
Ze laat zich zeer goed snoei<strong>en</strong>, <strong>en</strong> is geschikt voor e<strong>en</strong> geschor<strong>en</strong> haag of e<strong>en</strong> bloesem-<br />
<strong>en</strong> bess<strong>en</strong>heg. In de houtkant verdi<strong>en</strong>t ze e<strong>en</strong> plaats al hoeft ze niet echt om de vijf tot<br />
ti<strong>en</strong> jaar onderworp<strong>en</strong> te word<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> kapregime.<br />
Spaanse aak [ Acer campestre ]<br />
Synoniem: Veldesdoorn.<br />
Uitzicht: Best gek<strong>en</strong>d als geschor<strong>en</strong> struik. Als boom kan de<br />
soort tot 20 meter hoog word<strong>en</strong>, met e<strong>en</strong> bochtige<br />
stam, e<strong>en</strong> onregelmatige vertakking <strong>en</strong> e<strong>en</strong> dichte,<br />
koepelvormige kroon. Veldesdoorn heeft e<strong>en</strong> opvall<strong>en</strong>de<br />
stam met kurklijst<strong>en</strong> (komt voor zowel op stam<br />
als op takk<strong>en</strong> <strong>en</strong> twijg<strong>en</strong>).<br />
Blad: Klein, diep ingesned<strong>en</strong> met drie tot vijf lobb<strong>en</strong>. Matgro<strong>en</strong><br />
aan de bov<strong>en</strong>zijde, donzig vanonder. In de<br />
herfst kleur<strong>en</strong> de blader<strong>en</strong> okergeel.<br />
Bloei: Mei-juni, wanneer de plant al in het blad staat. De<br />
kleine, gro<strong>en</strong>gele bloempjes staan per ti<strong>en</strong>tal bij elkaar in e<strong>en</strong> rechtopstaand tuiltje.<br />
Vrucht: Typische, tweedelige, gevleugelde esdoornzad<strong>en</strong>, in de volksmond gek<strong>en</strong>d als helikoptertjes<br />
die bij rijpheid als e<strong>en</strong> schroef naar b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> dwarrel<strong>en</strong>. Verbreiding<br />
gebeurt door de wind.<br />
Ecologie: Geeft de voorkeur aan kalkhoud<strong>en</strong>de bodems. Verdraagt ge<strong>en</strong> natte <strong>en</strong> zure grond<strong>en</strong>.<br />
Gebruik: De soort verdraagt zeer goed snoei. Ze is daarom ook zeer geschikt voor e<strong>en</strong> geschor<strong>en</strong><br />
haag, maar is ook best bruikbaar in e<strong>en</strong> houtkant. Door de mooie bladvorm <strong>en</strong> de<br />
typische herfstkleur heeft deze in de tuin e<strong>en</strong> grote sierwaarde.<br />
28
Sporkehout [ Frangula alnus ]<br />
Synoniem: Vuilboom.<br />
Uitzicht: E<strong>en</strong> 7 meter hoog struikje, weinig vertakt met<br />
omhooggerichte takk<strong>en</strong>.<br />
Blad: Enkelvoudig, gaafrandig <strong>en</strong> glanz<strong>en</strong>d. De nerv<strong>en</strong><br />
lop<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>wijdig <strong>en</strong> kom<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>aan het blad<br />
sam<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> punt.<br />
Bloei: Heeft e<strong>en</strong> zeer lange bloeitijd vanaf mei tot<br />
de herfst. De kleine, geelgro<strong>en</strong>e, tweeslachtige<br />
bloem<strong>en</strong> staan met <strong>en</strong>kele bije<strong>en</strong> in de oksels.<br />
Het zijn belangrijke nectarleveranciers.<br />
Vrucht: De bess<strong>en</strong> zijn zwart bij rijpheid, vogels zorg<strong>en</strong><br />
voor de verbreiding.<br />
Ecologie: De soort heeft e<strong>en</strong> uitgesprok<strong>en</strong> voorkeur voor zandige bodems.<br />
Gebruik: Sporkehout laat zich tamelijk goed snoei<strong>en</strong> <strong>en</strong> verdi<strong>en</strong>t vanuit ecologisch oogpunt,<br />
lange bloeitijd <strong>en</strong> overvloedige nectar zeker e<strong>en</strong> plaats in de bloesem- <strong>en</strong><br />
bess<strong>en</strong>heg.<br />
Wilde kardinaalsmuts [ Euonymus europaeus ]<br />
Uitzicht: IJle traaggroei<strong>en</strong>de struik, 2 tot 6 meter hoog,<br />
vierkante twijg<strong>en</strong> door kurklijst<strong>en</strong>.<br />
Blad: Kruisgewijs teg<strong>en</strong>overstaand, <strong>en</strong>kelvoudig <strong>en</strong><br />
toegespitst. In de herfst kleur<strong>en</strong> de blader<strong>en</strong><br />
roodpaars.<br />
Bloei: Mei-juni, plant tweehuizig, bloem<strong>en</strong> zijn geelgro<strong>en</strong>,<br />
weinig opvall<strong>en</strong>d <strong>en</strong> verspreid<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />
onaang<strong>en</strong>ame geur.<br />
Vrucht: Bij rijpheid, in augustus-september kleurt de<br />
vierlobbige vrucht roodpaars. De vrucht<strong>en</strong> zijn<br />
giftig voor de m<strong>en</strong>s. Het roodborstje dat dol is<br />
op de zad<strong>en</strong>, is de belangrijkste verbreider van<br />
de soort.<br />
Ecologie: Heeft e<strong>en</strong> voorkeur voor kalkrijke <strong>en</strong> humusrijke bodems.<br />
Gebruik: Door zijn herfstkleur<strong>en</strong>, zijn lange gro<strong>en</strong>e twijg<strong>en</strong> <strong>en</strong> de fraai gekleurde vrucht<strong>en</strong><br />
heeft de kardinaalsmuts in de tuin e<strong>en</strong> grote sierwaarde. Ze verdi<strong>en</strong>t bijgevolg<br />
zeker e<strong>en</strong> plaatsje in de wat wildere bloesem- <strong>en</strong> bess<strong>en</strong>heg <strong>en</strong> ook in de houtkant<br />
op kalkrijke bodems.<br />
29
Wilde liguster [ Ligustrum vulgare ]<br />
Uitzicht: Lage struik.<br />
Blad: Enkelvoudig, gaafrandig, bov<strong>en</strong>zijde glanz<strong>en</strong>d gro<strong>en</strong>.<br />
De wilde liguster is in teg<strong>en</strong>stelling tot sierligusters<br />
bladverliez<strong>en</strong>d.<br />
Bloei: Juni-juli. Kleine witte bloem<strong>en</strong> in eindstandige pluim<strong>en</strong>.<br />
Sterk geur<strong>en</strong>de nectarleverancier. De bestuiving<br />
gebeurt door insect<strong>en</strong>.<br />
Vrucht: De kleine zwarte bess<strong>en</strong> staan in eindstandige<br />
trosjes <strong>en</strong> overwinter<strong>en</strong> aan de struik. Ze zijn niet<br />
geschikt voor m<strong>en</strong>selijke consumptie, vogels lust<strong>en</strong><br />
ze echter wel.<br />
Ecologie: Wilde liguster is e<strong>en</strong> van de belangrijkste indicator<strong>en</strong><br />
van kalk in de bodem. Voor de rest stelt hij weinig eis<strong>en</strong> aan zijn standplaats.<br />
Tijd<strong>en</strong>s de bloei is de soort e<strong>en</strong> rijke nectarbron voor zweefvlieg<strong>en</strong>, bij<strong>en</strong>, kevers<br />
<strong>en</strong> vlinders.<br />
Gebruik: Verdraagt zeer goed snoei. Het is e<strong>en</strong> van de meest aangewez<strong>en</strong> soort<strong>en</strong> voor<br />
e<strong>en</strong> geschor<strong>en</strong> haag, maar le<strong>en</strong>t zich ook uitstek<strong>en</strong>d voor e<strong>en</strong> bloesem- <strong>en</strong><br />
bess<strong>en</strong>heg. Voor e<strong>en</strong> houtkant is hij alle<strong>en</strong> aan te bevel<strong>en</strong> op kalkrijke bodems.<br />
Wilde lijsterbes [ Sorbus aucuparia ]<br />
Uitzicht: E<strong>en</strong> tot 15 meter hoge struik of boom met schuin oplop<strong>en</strong>de<br />
takk<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> eivormige, lichtdoorlat<strong>en</strong>de<br />
kroon.<br />
Blad: Onev<strong>en</strong> geveerd met 9 tot 19 langwerpig tot elliptische<br />
blaadjes. Bladrand gezaagd.<br />
Bloei: Mei, witte tot lichtgele bloem<strong>en</strong> in rechtopstaande<br />
scherm<strong>en</strong>.<br />
Vrucht: Scherm van diep rood-oranje bess<strong>en</strong>, rijp in augustus.<br />
Van de vrucht<strong>en</strong> kan m<strong>en</strong> jam mak<strong>en</strong>, rauw zijn de<br />
vrucht<strong>en</strong> echter licht giftig.<br />
Ecologie: De soort groeit overal in op<strong>en</strong> boss<strong>en</strong> <strong>en</strong> op arme bodems.<br />
De bess<strong>en</strong> zijn zeer geliefd bij lijsterachtig<strong>en</strong>.<br />
Gebruik: De soort is geschikt voor houtkant<strong>en</strong>. Ook als solitaire boom is ze aan te bevel<strong>en</strong>.<br />
30
Winterlinde [ Tilia cordata ]<br />
Synoniem: Kleinbladige linde.<br />
Uitzicht: E<strong>en</strong> forse boom tot 25-30 meter hoog,<br />
met e<strong>en</strong> massieve, eivormige kruin.<br />
Oudere bom<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> e<strong>en</strong> massa waterlot<strong>en</strong>.<br />
Kan tot 300 jaar oud word<strong>en</strong>.<br />
Blad: Enkelvoudig, asymmetrisch <strong>en</strong> omgekeerd<br />
hartvormig. Bladrand gezaagd.<br />
Bloei: Begin juli. Bloem<strong>en</strong> vijf tot acht bije<strong>en</strong><br />
in scherm<strong>en</strong>. De witgele bloempjes<br />
zijn tweeslachtig, welriek<strong>en</strong>d <strong>en</strong> bevatt<strong>en</strong> zeer veel nectar. Voor<br />
imkers is de linde e<strong>en</strong> topper in de zomerdracht. De bloem<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />
geplukt voor de bek<strong>en</strong>de lindethee.<br />
Vrucht: Het nootje is bolvormig <strong>en</strong> lichtjes geribd. Door het schutblad zorgt de<br />
wind voor de zaadverbreiding.<br />
Ecologie: Groeit in gevarieerde loofboss<strong>en</strong> op lemige <strong>en</strong> kalkhoud<strong>en</strong>de bodems.<br />
De overvloedige nectar is als voedselbron voor veel insect<strong>en</strong> belangrijk.<br />
Gebruik: Winterlinde verdraagt zeer goed sterke snoei. Hij is dan ook geschikt<br />
als leiboom in tuin<strong>en</strong> <strong>en</strong> park<strong>en</strong>, als knotboom, als laanboom of als<br />
houtkantsoort. Vroeger werd hij vaak aangeplant als solitaire boom<br />
op heilige plaats<strong>en</strong>.<br />
Zoete Kers [ Prunus avium ]<br />
Synoniem: Boskers.<br />
Uitzicht: Vrij hoge boom, tot ongeveer 25 m,<br />
op<strong>en</strong>, regelmatige kroon, takk<strong>en</strong> in<br />
krans<strong>en</strong>.<br />
Blad: Enkelvoudig <strong>en</strong> lang-eivormig. Bladrand<br />
grof gezaagd.<br />
Bloei: April-mei, bij of vlak voor het uitlop<strong>en</strong><br />
van de blader<strong>en</strong>. Witte, geurige bloem<strong>en</strong><br />
in kort gesteelde scherm<strong>en</strong> op sterk geringde kortlot<strong>en</strong>.<br />
Vrucht: Ste<strong>en</strong>vrucht, 1-2 cm groot, rond, rood of zwartachtig, zoet, met e<strong>en</strong><br />
lange roodbruine steel.<br />
Ecologie: Groeit op redelijk voedselrijke, vochtige tot droge bodem. Compacte<br />
kleigrond of zure, droge, arme zandgrond verdraagt hij niet. Lichtboomsoort<br />
die <strong>en</strong>kel tijd<strong>en</strong>s de eerste jar<strong>en</strong> schaduw kan verdrag<strong>en</strong>.<br />
Gebruik: Zeer mooie boom om solitair te gebruik<strong>en</strong>. Door zijn snelle jeugdgroei<br />
is hij minder geschikt voor e<strong>en</strong> haag, maar in e<strong>en</strong> houtkant komt hij<br />
wel goed tot zijn recht.<br />
31
Zomereik [ Quercus robur ]<br />
Uitzicht: E<strong>en</strong> tot 40 meter hoge, robuuste boom die<br />
zeer oud kan word<strong>en</strong>. De stam loopt uit op<br />
<strong>en</strong>kele zware, bochtige takk<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> onregelmatige<br />
kroon drag<strong>en</strong>.<br />
Blad: Donkergro<strong>en</strong>, omgekeerd eirond tot langwerpig<br />
met aan beide zijd<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vijftal<br />
grote lobb<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> deel van de verdorde<br />
blader<strong>en</strong> blijft aan de plant tot in de l<strong>en</strong>te<br />
de knopp<strong>en</strong> uitlop<strong>en</strong>.<br />
Bloei: Mei, om de twee tot vijf jaar. Tijd<strong>en</strong>s het<br />
uitlop<strong>en</strong> van de blader<strong>en</strong>. Mannelijke<br />
bloempjes vorm<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de knopschubb<strong>en</strong><br />
hang<strong>en</strong>de katjes. Vrouwelijke bloem<strong>en</strong> klein <strong>en</strong> onopvall<strong>en</strong>d, in<br />
de oksels van de bov<strong>en</strong>ste blader<strong>en</strong> met één tot vier bije<strong>en</strong>, bolvormig<br />
<strong>en</strong> bruin. Bestuiving via de wind.<br />
Vrucht: Geribbelde eikels in ondiepe napjes, aan lange steeltjes, per twee. De<br />
kleur verandert bij rijping (september/oktober) van gro<strong>en</strong> naar bruin.<br />
De eikels word<strong>en</strong> door allerlei dier<strong>en</strong> verbreid.<br />
Ecologie: Groeit op alle bodems die niet verzop<strong>en</strong> zijn. De sterkste groei zal uiteraard<br />
op de rijkste bodems gebeur<strong>en</strong>. De zomereik is in ons land zowel<br />
e<strong>en</strong> pionier van braakligg<strong>en</strong>de grond<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> ess<strong>en</strong>tiële soort in oude<br />
boss<strong>en</strong>. Eikels zijn e<strong>en</strong> belangrijk deel van het m<strong>en</strong>u van eekhoorns,<br />
muiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de vogels. Dier<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> wintervoorraad aanlegg<strong>en</strong><br />
zoals eekhoorn <strong>en</strong> vlaamse gaai drag<strong>en</strong> bij tot de verbreiding van<br />
de soort.<br />
Gebruik: Het gebruik van de eik is veelvuldig <strong>en</strong> oud. Vroeger werd<strong>en</strong> de eikels als<br />
veevoeder gebruikt. Daarom werd<strong>en</strong> zomereik<strong>en</strong> in onze Middeleeuwse<br />
boss<strong>en</strong> bevoordeeld. De schors bevat looistof voor de leerlooierij<strong>en</strong>. Ze<br />
werd<strong>en</strong> vroeger ook als bliksemafleider rond boerderij<strong>en</strong> aangeplant.<br />
Het zware hout heeft bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> e<strong>en</strong> grote stookwaarde. Eik<strong>en</strong>hout<br />
is –door zijn duurzaamheid, zijn groot weerstandsvermog<strong>en</strong> teg<strong>en</strong><br />
belasting <strong>en</strong> zijn draagkracht – van oudsher in gebruik voor balk<strong>en</strong><br />
in <strong>en</strong> onder gebouw<strong>en</strong>, voor waterwerk<strong>en</strong>, als spoorwegbielz<strong>en</strong> <strong>en</strong> als<br />
meubelhout.<br />
Zomereik verdraagt zeer goed snoei. Hij is zeer goed geschikt voor<br />
houtkant<strong>en</strong> <strong>en</strong> als knotboom. Hij behoudt in de winter e<strong>en</strong> zekere<br />
schermfunctie omdat dorre blader<strong>en</strong> aan de struik blijv<strong>en</strong>.<br />
32
Zwarte els [ Alnus glutinosa ]<br />
Uitzicht: E<strong>en</strong> tot 20 meter hoge boom, brede kegelvormige<br />
tot ovale kroon met rechte<br />
stam.<br />
Blad: Omgekeerd eirond tot ovaal, met typisch<br />
licht ingesned<strong>en</strong> top. Bladrand<br />
onregelmatig gezaagd tot gelobd.<br />
Bloei: Februari-maart, vóór het ontluik<strong>en</strong><br />
van de blader<strong>en</strong>. Eénslachtige bloem<strong>en</strong>,<br />
maar mannelijke <strong>en</strong> vrouwelijke<br />
bloem<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> op e<strong>en</strong>zelfde boom<br />
voor. De mannelijke bloempjes staan<br />
met veel sam<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> lang hang<strong>en</strong>d<br />
katje dat geel belad<strong>en</strong> is door het stuifmeel. De vrouwelijke katjes zijn<br />
kleiner, bijna bolrond <strong>en</strong> gro<strong>en</strong>. Bestuiving gebeurt door de wind.<br />
Vrucht: De schubb<strong>en</strong> van de vrouwelijke katjes groei<strong>en</strong> uit tot zwarte, houtige<br />
schubb<strong>en</strong>. Tuss<strong>en</strong> die schubb<strong>en</strong> van het verhoute katje zitt<strong>en</strong> de nootjes.<br />
Het gehele kegeltje noemt m<strong>en</strong> e<strong>en</strong> elz<strong>en</strong>prop. De elz<strong>en</strong>propp<strong>en</strong><br />
bijv<strong>en</strong> gedur<strong>en</strong>de de hele winter aan de boom.<br />
Ecologie: Typische soort van natte, verzop<strong>en</strong>, voedselrijke bodems, waar ze de<br />
zog<strong>en</strong>aamde elz<strong>en</strong>broekboss<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong>. Jammer g<strong>en</strong>oeg is dit bostype<br />
door de algehele verdroging zeldzaam geword<strong>en</strong>. Zwarte els groeit<br />
ev<strong>en</strong>wel ook goed op heel wat drogere, leemhoud<strong>en</strong>de zandgrond<strong>en</strong>.<br />
De nootjes van de elz<strong>en</strong>propp<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belangrijke voedselbron<br />
voor bij ons overwinter<strong>en</strong>de vogels.<br />
Gebruik: De soort is al lang in gebruik als hakhout in moerassige gebied<strong>en</strong>, tuss<strong>en</strong><br />
andere vochtminn<strong>en</strong>de soort<strong>en</strong> als populier<strong>en</strong>, ess<strong>en</strong> <strong>en</strong> diverse<br />
wilg<strong>en</strong>soort<strong>en</strong>. Els levert goed brandhout.<br />
Elz<strong>en</strong>hout is bijzonder duurzaam onder water <strong>en</strong> wordt dan ook bij veel<br />
waterwerk<strong>en</strong> gebruikt. Voorts wordt het verwerkt in kleinere gebruiksartikel<strong>en</strong><br />
<strong>en</strong> potlod<strong>en</strong>. Het is bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> e<strong>en</strong> prima bodemverbeteraar.<br />
Dit komt door zijn vermog<strong>en</strong> om rechtstreeks stikstof uit de lucht op<br />
te nem<strong>en</strong> langs wortels, met behulp van wortelknolletjesbacteriën.<br />
Zwarte els is bijzonder geschikt voor houtkant<strong>en</strong>, ook op natte grond<strong>en</strong>.<br />
33
INTERESSANTE LITERATUUR EN LINKS<br />
34<br />
Inheemse bom<strong>en</strong> <strong>en</strong> struik<strong>en</strong> in Nederland <strong>en</strong> Vlaander<strong>en</strong>, Maes, Bert (red.),<br />
Utrecht, 2006, Uitgeverij Boom, 374 pp., ill., ISBN 978 90 8506 176 2<br />
Punt<strong>en</strong> <strong>en</strong> lijn<strong>en</strong> in het landschap, Hermy, M. & De Blust, G., Brugge, 1997,<br />
Uitgeverij Van de Wiele, 336 pp., ill., ISBN 978 90 6966 115 5<br />
http:// www.inverde.be<br />
http:// www.vlm.be (beheersovere<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> landbouw)<br />
http://www.detuingids.be<br />
http://www.gezondeboomteelt.nl (ziekt<strong>en</strong>)<br />
http://www.vlaander<strong>en</strong>.be (afdeling milieu: subsidies, richtlijn<strong>en</strong>,...)
REGIONALE LANDSCHAPPEN IN VLAAMS-BRABANT<br />
<strong>Regionaal</strong> landschap gro<strong>en</strong>e corridor vzw<br />
Leuv<strong>en</strong>sestraat 117, 1800 Vilvoorde<br />
tel: 02/253 43 04 - fax: 02/253 43 05<br />
info@rlgc.be www.rlgc.be<br />
Aangeslot<strong>en</strong> sted<strong>en</strong> <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong>: Asse, Grimberg<strong>en</strong>, Kapelle-op-d<strong>en</strong>-Bos,<br />
Londerzeel, Meise, Merchtem, Opwijk, Ste<strong>en</strong>okkerzeel, Vilvoorde, Wemmel,<br />
Zav<strong>en</strong>tem <strong>en</strong> Zemst.<br />
<strong>Regionaal</strong> landschap Dijleland vzw<br />
Naamseste<strong>en</strong>weg 573, 3001 Heverlee<br />
tel/fax: 016/40 85 58<br />
info@rld.be www.rld.be<br />
Aangeslot<strong>en</strong> sted<strong>en</strong> <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong>: Bertem, Bierbeek, Her<strong>en</strong>t, Huld<strong>en</strong>berg,<br />
Kamp<strong>en</strong>hout, Kort<strong>en</strong>berg, Leuv<strong>en</strong>, Oud-Heverlee, Overijse <strong>en</strong> Tervur<strong>en</strong>.<br />
<strong>Regionaal</strong> landschap noord-<strong>Hageland</strong> vzw<br />
Villa Coremans, Gelrodeweg 2<br />
3200 Aarschot<br />
tel: 016/63 59 54 - fax: 016/63 10 60<br />
info@rlnh.be www.rlnh.be<br />
Aangeslot<strong>en</strong> sted<strong>en</strong> <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong>: Aarschot, Begijn<strong>en</strong>dijk, Bekkevoort, Diest, Holsbeek,<br />
Lubbeek, Rotselaar, Scherp<strong>en</strong>heuvel-Zichem <strong>en</strong> Tielt-Winge.<br />
<strong>Regionaal</strong> landschap zuid-<strong>Hageland</strong> vzw<br />
Schoolpad 43, 3300 Hak<strong>en</strong>dover<br />
tel: 016/81 52 77 - fax: 016/81 96 13<br />
info@rlzh.be www.rlzh.be<br />
Aangeslot<strong>en</strong> sted<strong>en</strong> <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong>: Boutersem, Geetbets, Glabbeek,<br />
Hoegaard<strong>en</strong>, Kort<strong>en</strong>ak<strong>en</strong>, Land<strong>en</strong>, Linter, Ti<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> Zoutleeuw.<br />
<strong>Regionaal</strong> landschap z<strong>en</strong>ne, zuun & zoniën vzw<br />
Oude pastorie, Donkerstraat 21, 1750 Gaasbeek<br />
tel: 02/452 60 45 - fax: 02/460 07 01<br />
info@rlzzz.be www.rlzzz.be<br />
Aangeslot<strong>en</strong> sted<strong>en</strong> <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong>: Affligem, Beersel, Bever, Dilbeek, Drog<strong>en</strong>bos,<br />
Galmaard<strong>en</strong>, Gooik, Halle, Herne, L<strong>en</strong>nik, Liedekerke, Peping<strong>en</strong>, Roosdaal,<br />
Sint-Pieters-Leeuw <strong>en</strong> Ternat.<br />
REGIONAAL LANDSCHAP<br />
D i j l e l a n d<br />
VZW<br />
35
met financiële steun van<br />
Deze brochure wordt uitgegev<strong>en</strong> door <strong>Regionaal</strong> <strong>Landschap</strong><br />
Gro<strong>en</strong>e Corridor vzw <strong>en</strong> <strong>Regionaal</strong> <strong>Landschap</strong> Dijleland vzw. Ze<br />
wordt ook verspreid door <strong>Regionaal</strong> <strong>Landschap</strong> Noord-<strong>Hageland</strong><br />
vzw <strong>en</strong> <strong>Regionaal</strong> <strong>Landschap</strong> <strong>Zuid</strong>-<strong>Hageland</strong> vzw.<br />
Regionale landschapp<strong>en</strong> zijn sam<strong>en</strong>werkingsverband<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong><br />
gebruikers van de op<strong>en</strong> ruimte (landbouwers, recreant<strong>en</strong>, natuurliefhebbers,<br />
jagers,...) <strong>en</strong> lokale overhed<strong>en</strong> (provincie <strong>en</strong> aangeslot<strong>en</strong><br />
geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong>). Binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vzw-structuur ontwikkelt e<strong>en</strong><br />
team van medewerkers activiteit<strong>en</strong> rond duurzame streekontwikkeling,<br />
rek<strong>en</strong>ing houd<strong>en</strong>d met de actuele waarde <strong>en</strong> pot<strong>en</strong>ties<br />
van de aanwezige natuur, het landschap <strong>en</strong> de streekid<strong>en</strong>titeit.<br />
O.a. landschapszorg, bos- <strong>en</strong> natuurbeheer, duurzame landbouw,<br />
natuureducatie <strong>en</strong> -recreatie behor<strong>en</strong> tot ons tak<strong>en</strong>pakket. Via<br />
projectrealisaties op het terrein <strong>en</strong> publieksactiviteit<strong>en</strong> will<strong>en</strong> we<br />
m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> actief betrekk<strong>en</strong> bij het behoud <strong>en</strong> de ontwikkeling van<br />
natuur <strong>en</strong> landschap in hun regio.<br />
De werking van de Regionale <strong>Landschap</strong>p<strong>en</strong> wordt financieel<br />
ondersteund door het Vlaams Gewest, de provincie <strong>en</strong> de<br />
aangeslot<strong>en</strong> sted<strong>en</strong> <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.