Ecce Homo (deel 1) Over kwaliteit Paul Klee en ... - de Aardespiegel
Ecce Homo (deel 1) Over kwaliteit Paul Klee en ... - de Aardespiegel
Ecce Homo (deel 1) Over kwaliteit Paul Klee en ... - de Aardespiegel
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Séban, straaljagers met katt<strong>en</strong>,<br />
2012<br />
Karel Appel, Femme et Enfant<br />
1953<br />
bescheid<strong>en</strong>. Eén van zijn mooiste werk<strong>en</strong> hier getoond, dame <strong>de</strong>mon uit zijn latere perio<strong>de</strong> geeft daar e<strong>en</strong> mooi<br />
voorbeeld van. Hier wordt e<strong>en</strong> synthese tot stand gebracht van veel van het voorgaan<strong>de</strong> in zijn proces dat eig<strong>en</strong>-<br />
lijk allerlei kant<strong>en</strong> op slinger<strong>de</strong> met ev<strong>en</strong>zovele verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> resultat<strong>en</strong>. Het is zijn minutieus zoek<strong>en</strong> naar kleur-<br />
verhouding<strong>en</strong>, lijnvoering <strong>en</strong> compositie dat hier tot e<strong>en</strong> fraaie synergie komt.<br />
oerbegin<br />
<strong>Klee</strong> bevond zich in e<strong>en</strong> roerige tijd waar e<strong>en</strong> flinke groep kunst<strong>en</strong>aars zich keerd<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> het to<strong>en</strong> gevestig<strong>de</strong><br />
gezag van <strong>de</strong> kunstelite. In gezelschap van Kandinski, Delaunay, Frans Marc <strong>en</strong> vele an<strong>de</strong>r<strong>en</strong> zocht <strong>Klee</strong> naar<br />
nieuwe vorm<strong>en</strong> van expressie waarbij eerst <strong>de</strong> natuurgetrouwe weergave van <strong>de</strong> werkelijkheid werd losgelat<strong>en</strong>,<br />
<strong>en</strong> later zelfs ie<strong>de</strong>re betrokk<strong>en</strong>heid daarop. <strong>Klee</strong> vond al snel e<strong>en</strong> aanknopingspunt in kin<strong>de</strong>rtek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>. Het lijkt<br />
mij waarschijnlijk dat zijn eig<strong>en</strong> ervaring als va<strong>de</strong>r hierin e<strong>en</strong> rol heeft gespeeld. Na <strong>de</strong> geboorte van zijn zoon<br />
nam hij <strong>de</strong> verzorging <strong>en</strong> <strong>de</strong> opvoeding op zich terwijl zijn vrouw werkte. Dat was voor die tijd e<strong>en</strong> bijzon<strong>de</strong>re<br />
rover<strong>de</strong>ling. In zijn dagboek<strong>en</strong> doet hij daar uitvoerig verslag van. Ook had hij <strong>de</strong> tek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> uit zijn eig<strong>en</strong> jeugd<br />
bewaard <strong>en</strong> dit alles leid<strong>de</strong> tot e<strong>en</strong> visie die hij verwoord<strong>de</strong> in zijn rec<strong>en</strong>sie van <strong>de</strong> eerste t<strong>en</strong>toonstelling van <strong>de</strong>r<br />
Blauwe Reiter in 1911 waarin hij stelt dat er zoiets is als e<strong>en</strong> "oerbegin" van <strong>de</strong> kunst zoals je die vindt bij ou<strong>de</strong><br />
of primitieve cultur<strong>en</strong> <strong>en</strong> in kin<strong>de</strong>rkamers. Hoe hulpelozer <strong>de</strong> kin<strong>de</strong>r<strong>en</strong>, hoe leerzamer <strong>de</strong> kunst is die zij bied<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />
parallel daaraan <strong>de</strong> tek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> van "geestelijk gestoord<strong>en</strong>". "Dit alles is in werkelijkheid veel serieuzer te nem<strong>en</strong><br />
dan alle musea sam<strong>en</strong>, als het er om gaat <strong>de</strong> hed<strong>en</strong>daagse kunst te hervorm<strong>en</strong>.", aldus <strong>Klee</strong>. Vandaag <strong>de</strong> dag is<br />
er op tal van plaats<strong>en</strong> werk te zi<strong>en</strong> van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> verstan<strong>de</strong>lijke beperking.<br />
Cobra lijkt dan zo'n herhaling van e<strong>en</strong> thema dat veertig jaar daarvoor al aangeroerd werd. Er zit e<strong>en</strong><br />
wereldoorlog tuss<strong>en</strong> <strong>Klee</strong> <strong>en</strong> Cobra. De wereld voor WOII had e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>r aanzi<strong>en</strong> met grote maatschappelijke cri-<br />
ses <strong>en</strong> veran<strong>de</strong>ring<strong>en</strong>, culminer<strong>en</strong>d in <strong>de</strong> verschrikking<strong>en</strong> van <strong>de</strong> oorlog. De stichters van <strong>de</strong> nieuwe abstracte<br />
schil<strong>de</strong>rkunst war<strong>en</strong> inmid<strong>de</strong>ls he<strong>en</strong> gegaan <strong>en</strong> met h<strong>en</strong> <strong>de</strong> spirituele inhoud waar ze zo naarstig naar op zoek<br />
war<strong>en</strong>. Cobra stond aan het begin van e<strong>en</strong> zich hernieuw<strong>en</strong><strong>de</strong> materialistisch ingestel<strong>de</strong> wereld, <strong>de</strong> we<strong>de</strong>ropbouw<br />
van na <strong>de</strong> oorlog, bijkom<strong>en</strong>d van di<strong>en</strong>s verschrikking<strong>en</strong>. Dat maakt wellicht dui<strong>de</strong>lijk waarom <strong>de</strong> schil<strong>de</strong>rkunst van<br />
Cobra brutaal, vol fysieke lev<strong>en</strong>skracht was. Haar verzet teg<strong>en</strong> <strong>de</strong> burgerlijkheid leid<strong>de</strong> echter niet tot e<strong>en</strong> meer-<br />
omvatt<strong>en</strong><strong>de</strong> visie op <strong>de</strong> kunst behalve het spontaan uitlev<strong>en</strong> van m<strong>en</strong>selijke emotie. Dat verklaart misschi<strong>en</strong> ook<br />
waarom Cobra ge<strong>en</strong> lang lev<strong>en</strong> beschor<strong>en</strong> was.<br />
spieltrieb<br />
www.aar<strong>de</strong>spiegel.nu - don<strong>de</strong>rdag 5 april 2012 - twee<strong>de</strong> jaargang Nr. 17<br />
De vraag rijst of het thema van <strong>Klee</strong> geldingskracht heeft. Voor <strong>Klee</strong> wel natuurlijk <strong>en</strong>, voor e<strong>en</strong> korte tijd, ook<br />
voor <strong>de</strong> schil<strong>de</strong>rs van Cobra. Maar voor <strong>de</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> van vandaag <strong>de</strong> dag?<br />
Om die vraag te beantwoord<strong>en</strong> kwam ik terecht op Schiller. Steiner refereert aan hem in zijn boek<br />
over kunst* waar hij Schiller's "spieltrieb" aanhaalt als drijfveer voor <strong>de</strong> kunst. “De natuur wordt verhev<strong>en</strong> tot <strong>de</strong><br />
geest, <strong>de</strong> geest daalt af in <strong>de</strong> natuur (...). De werk<strong>en</strong> die daardoor ontstaan zijn nu weliswaar niet natuurgetrouw<br />
(...), maar dan verschijn<strong>en</strong> zij voor ons all<strong>en</strong> als louter schijn. Maar ze moet<strong>en</strong> schijn zijn, omdat ze an<strong>de</strong>rs ge<strong>en</strong><br />
waarachtige kunst zoud<strong>en</strong> zijn." Schiller zet twee drijfver<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>over elkaar: <strong>en</strong>erzijds <strong>de</strong> "stofftrieb" waarbij <strong>de</strong><br />
waarneembare wereld zich aan ons voordoet zon<strong>de</strong>r dat we daar invloed op uit kunn<strong>en</strong> oef<strong>en</strong><strong>en</strong>. Wat wij waarne-<br />
m<strong>en</strong> wordt van buit<strong>en</strong>af bepaald, we zijn daarin onvrij. An<strong>de</strong>rzijds is er <strong>de</strong> "formtrieb", het verstand dat in <strong>de</strong><br />
verwarr<strong>en</strong><strong>de</strong> chaos van <strong>de</strong> waarnemingsinhoud ord<strong>en</strong>ing <strong>en</strong> wetmatigheid br<strong>en</strong>gt. Maar ook hierin zijn we onvrij<br />
* Rudolf Steiner, <strong>Over</strong> kunst, Vrij<br />
geesteslev<strong>en</strong>, 1985, Zeist.<br />
9 terug naar bov<strong>en</strong>