(2007) Professor Henk van Os: Petrus - Vereniging Rembrandt
(2007) Professor Henk van Os: Petrus - Vereniging Rembrandt
(2007) Professor Henk van Os: Petrus - Vereniging Rembrandt
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
ulletin <strong>van</strong> de vereniging rembrandt Jaargang 17 n0 2 zomer <strong>2007</strong><br />
p <strong>Professor</strong> <strong>Henk</strong> <strong>van</strong> os:<br />
<strong>Petrus</strong>’ bevrijding<br />
p geschiedenis <strong>van</strong> de<br />
<strong>Vereniging</strong> rembrandt<br />
1973-1983<br />
p Ledenbijeenkomst in<br />
het zeeuws museum
ereleden<br />
Mevrouw Dr E. Frederiks, 1994<br />
Mr W. Baron <strong>van</strong> Dedem, 2002<br />
Beschermvrouwe H.M. de Koningin<br />
Bestuur<br />
Mr J.M. Boll, voorzitter<br />
Dr M. Sanders, vice-voorzitter<br />
Mevrouw Mr A.A. <strong>van</strong> Berge,<br />
secretaris<br />
Drs H.B. <strong>van</strong> Wijk, penningmeester<br />
Mr H.G. Boumeester<br />
Prof. Dr R.E.O. Ekkart<br />
Prof. Dr P.A. Hecht<br />
Prof. Drs R. de Leeuw<br />
Dr J.R. ter Molen<br />
Drs C.O.A. baron Schimmelpenninck<br />
<strong>van</strong> der Oije<br />
Mevrouw L.C.E. <strong>van</strong> Tets-<strong>van</strong><br />
Tienhoven<br />
Mr J.G. de Vries Robbé<br />
Jhr M.A. <strong>van</strong> Weede<br />
Bureau (9 – 13 uur)<br />
Drs H.M. Blankenberg, directeur<br />
Contacten musea/Pr<br />
Mevrouw Drs F.M. Bijl de Vroe-<br />
Verloop<br />
Fondsenwerving<br />
Mevrouw Drs C.S. de Witt Wijnen-<br />
Jansen Schoonhoven<br />
Lange Voorhout 15,<br />
2514 EA Den Haag<br />
T: 070-4271720<br />
F: 070-4271940<br />
E: bureau@verenigingrembrandt.nl<br />
www.verenigingrembrandt.nl<br />
raad Van adViseurs<br />
Dr J.N.M. <strong>van</strong> Adrichem<br />
Prof. Dr J. Th. M. Bank<br />
Prof. Dr C. Blotkamp<br />
Mevrouw Prof. Dr C.A. Cha<strong>van</strong>nes-<br />
Mazel<br />
Prof. Dr T.M. Eliëns<br />
Mevrouw Prof. Dr C.W. Fock<br />
J.A. de Gier<br />
Mr Th. Groenewald<br />
Mr H.F. Heerkens Thijssen<br />
Drs J.H. <strong>van</strong> Heijningen Nanninga<br />
Drs B.F. <strong>van</strong> Ittersum<br />
Prof. Dr C.J.A. Jörg<br />
mevrouw m. baronesse Lambert<br />
J.M.N. Leighton<br />
Mevrouw Drs D.H.A.C. Lokin<br />
Jhr G.E. Loudon<br />
Drs Ing. C. Maas<br />
Prof. Dr V. Manuth<br />
rekeningen<br />
Bank Mees Pierson, Amsterdam<br />
25 22 00 861 (voor betaling contributie)<br />
Bank Mees Pierson, Amsterdam<br />
21 33 99 385<br />
Postbank 11 71 21<br />
ten name <strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong><br />
<strong>Rembrandt</strong>, Den Haag<br />
Colofon:<br />
samenstelling en redactie: marguerite tuijn<br />
ontwerp: <strong>van</strong> rosmalen & schenk,<br />
amsterdam<br />
druk: drukkerij onkenhout BV, almere<br />
Drs H.J.A.T. Meertens<br />
Drs R.C.J. Meijer<br />
P. <strong>van</strong> Minderhout<br />
Dr D. Overbosch<br />
Mevrouw Dr H.H. Pijzel-Dommisse<br />
Mr L. R. J. ridder <strong>van</strong> Rappard<br />
Mr S.A. Reinink<br />
M.J.M. <strong>van</strong> Rooy<br />
Prof. Dr P. Schnabel<br />
Drs J.J.Th. Sillevis<br />
Mevrouw Dr M.F. Simon Thomas<br />
Mevrouw Dr N.C. Sluijter-Seijffert<br />
Dr C.B. Smithuijsen<br />
A.L. Stal<br />
A.G.L. Strengers<br />
Drs C. baron <strong>van</strong> Tuyll <strong>van</strong><br />
Serooskerken<br />
K. <strong>van</strong> Twist<br />
E.W. Veen<br />
Drs M.J.F. Weck<br />
kLaCHtenCommissie<br />
FondsenwerVing<br />
Mr S. Royer, voorzitter<br />
Mevrouw Mr A.M.C. Marius-<strong>van</strong><br />
Eeghen, secretaris<br />
Mevrouw Mr M.C. Scholten<br />
Dr J.M. de Groot<br />
Mr H. baron <strong>van</strong> Imhoff<br />
Leden <strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong> rembrandt<br />
kunnen bij het secretariaat extra<br />
Bulletins bestellen voor € 7,- per stuk<br />
(excl. portokosten).<br />
illustratie omslag:<br />
Psalter-getijdenboek, detail<br />
1453. Perkament<br />
koninklijke Bibliotheek,<br />
den Haag
de <strong>Vereniging</strong> rembrandt<br />
is een particuliere organisatie,<br />
opgericht in 1883. zij heeft<br />
als doel door het beschikbaar<br />
stellen <strong>van</strong> geldelijke middelen<br />
musea en andere openbare<br />
verzamelingen effectieve hulp<br />
te bieden bij het verwerven<br />
<strong>van</strong> kunstvoorwerpen.<br />
4<br />
5<br />
29<br />
32<br />
36<br />
i n h O u d a a n w i n s t e n<br />
voorwoord<br />
mr J.g. de Vries robbé<br />
Ogenblik: <strong>Petrus</strong>’ bevrijding<br />
Prof. dr H.w. <strong>van</strong> os<br />
In de Galeria Doria Pamphilj wordt <strong>Henk</strong><br />
<strong>van</strong> <strong>Os</strong> getroffen door een schilderij <strong>van</strong> de<br />
bevrijding <strong>van</strong> <strong>Petrus</strong> door de Italiaanse<br />
schilder Badalocchio.<br />
Over aanwinsten 1973-1983<br />
Fusien Bijl de Vroe<br />
Het ging de <strong>Vereniging</strong> <strong>Rembrandt</strong> niet<br />
altijd voor de wind in de jaren zeventig.<br />
Nieuwe afspraken met het Prins Bernhard<br />
Fonds zorgden uiteindelijk voor een steviger<br />
financiële basis.<br />
nieuws <strong>van</strong> de vereniging rembrandt<br />
algemeen<br />
Rectificatie<br />
dubbelportret <strong>van</strong> de heren<br />
<strong>van</strong> den bergh<br />
Carel willink (1900-1983)<br />
1954. olieverf op doek,<br />
205 x 179,8 cm<br />
CoLLeCtie audax<br />
textieLmuseum tiLBurg<br />
© sylvia willink-Quiël<br />
het galgeven bij tilburg<br />
Carel willink (1900-1983)<br />
1955. olieverf op doek,<br />
68 x 105 cm<br />
PartiCuLiere CoLLeCtie<br />
Foto uit: r. Broby-Johansen, kleding en het<br />
aaBe er<strong>van</strong>, tilburg, 2e gewijzigde druk z.j.<br />
© sylvia willink-Quiël<br />
6<br />
8<br />
13<br />
17<br />
20<br />
23<br />
nationaaL Beiaard museum, asten<br />
Pien Chung <strong>van</strong> terracotta<br />
westelijke Han-dynastie 206 v. Chr. t/m 8 n. Chr.<br />
koninkLiJke BiBLiotHeek, den Haag<br />
een Psalter-getijdenboek<br />
diverse meesters, 1453<br />
gemeentemuseum, den Haag<br />
turboschelpbeker<br />
daniel schilperoort, 1607<br />
museum Het VaLkHoF, niJmegen<br />
rustende boer<br />
Jan toorop, 1909<br />
katwiJks museum, katwiJk<br />
Zwervers in de duinen<br />
Jan toorop, 1889/1891<br />
museum BoiJmans Van Beuningen, rotterdam<br />
vier Pop art werken<br />
Claes oldenburg, James rosenquist,<br />
tom wesselmann, 1964-1965
Voorwoord<br />
125 grote Liefdes…<br />
met steun <strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong> <strong>Rembrandt</strong><br />
Het lustrumjaar 2008 <strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong><br />
rembrandt nadert met rasse schreden.<br />
terwijl onze vereniging onverstoorbaar<br />
blijft helpen met het verrijken <strong>van</strong> onze<br />
openbare collecties, wordt achter de<br />
schermen hard gewerkt aan een ambitieus<br />
lustrumprogramma.<br />
Het is belangrijk dat onze vereniging aan<br />
een breed publiek laat zien welke betekenis<br />
zij in de afgelopen 125 jaar heeft gehad<br />
voor onze openbare collecties. daarom<br />
zal <strong>van</strong> 3 oktober 2008 tot 19 januari<br />
2009 een tentoonstelling in het Van gogh<br />
4 <strong>Vereniging</strong> remBrandt zomer <strong>2007</strong><br />
museum worden gehouden waarin de ca<br />
125 belangrijkste stukken die (mede) met<br />
steun <strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong> rembrandt zijn<br />
verworven, te zien zullen zijn. de naam <strong>van</strong><br />
de tentoonstelling is: 125 Grote Liefdes…<br />
met steun <strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong> <strong>Rembrandt</strong>.<br />
de betrokken musea hebben ruimhartig<br />
gereageerd op het verzoek <strong>van</strong> de samen-<br />
de liefdesbrief<br />
Johannes Vermeer (1632-1675)<br />
Ca 1666. olieverf op doek, 44 x 38,5 cm<br />
rijksmuseum amsterdam<br />
aankoop met steun <strong>van</strong> de<br />
<strong>Vereniging</strong> rembrandt in 1893<br />
stellers Peter Hecht en axel rüger om<br />
topwerken in bruikleen af te staan. denkt u<br />
zich eens in wat voor een unieke ontmoeting<br />
dat straks in het Van gogh museum<br />
zal zijn <strong>van</strong> schilderijen <strong>van</strong> onze grootste<br />
17de-eeuwse meesters met schitterend<br />
middeleeuws beeldhouwwerk, zilveren<br />
pronkstukken, het mooiste porselein en de<br />
(klassieke) modernen <strong>van</strong> de 20ste eeuw!<br />
gelukkig heeft de <strong>Vereniging</strong> rembrandt<br />
dankzij haar leden in belangrijke mate<br />
kunnen bijdragen aan het behoud <strong>van</strong> deze<br />
kunstschatten en daar mogen we trots op<br />
zijn. dat is echter niet het enige dat wij in<br />
het lustrumjaar willen uitdragen. de lustrumcommissie<br />
wil vooral aan een breed<br />
publiek laten zien hoe bijzonder het is dat<br />
nog steeds belangrijke kunstwerken kunnen<br />
worden verworven – doorgaans met<br />
particuliere steun en die <strong>van</strong> talrijke<br />
instellingen. kunst die <strong>van</strong> ons allemaal is,<br />
die mede onze identiteit bepaalt en die<br />
daarom de aandacht <strong>van</strong> een breed publiek<br />
verdient. wij zullen het lustrum dan ook<br />
aangrijpen om met de inzet <strong>van</strong> verschillende<br />
media een campagne openbaar kunstbezit<br />
te voeren om de belangstelling voor onze<br />
openbare collecties te bevorderen.<br />
Voor u, leden, is dat niet nodig: u bent<br />
immers al buitengewoon betrokken. u kunt<br />
ons echter wel helpen door als ambassadeur<br />
op te treden en door uw vrienden te wijzen<br />
op het plezier <strong>van</strong> het lidmaatschap <strong>van</strong><br />
onze vereniging. wij zouden het jaar 2008<br />
graag met 10.000 leden beginnen. met ruim<br />
9400 zijn wij al dichtbij dat aantal. graag<br />
roep ik u op om gehoor te geven aan onze<br />
actie Leden maken Leden (zie pagina 28 in<br />
dit Bulletin).<br />
2008 wordt een heel mooi jaar!<br />
mr J.g. de Vries robbé<br />
bestuurslid <strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong> <strong>Rembrandt</strong><br />
en voorzitter <strong>van</strong> de Lustrumcommissie<br />
<strong>Vereniging</strong> rembrandt 125 jaar
Onlangs bezocht ik de galleria doria<br />
Pamphilj, één <strong>van</strong> de belangrijkste privécollecties<br />
in rome. daar kan je ervaren<br />
hoe een 17de-eeuws romeins paleis er<br />
met schilderijen bekleed heeft uitgezien<br />
en hoe de werken uit die tijd zich verhouden<br />
tot de vergulde zalen en gangen,<br />
waar ze ooit voor bedoeld waren. ik werd<br />
in het bijzonder getroffen door een schilderij<br />
<strong>van</strong> sisto badalocchio (1585-1619),<br />
dat omstreeks 1610 moet zijn geschilderd.<br />
het is een voorstelling <strong>van</strong> het<br />
bijbelverhaal uit hoofdstuk 12 <strong>van</strong> de<br />
Handelingen der Apostelen. daarin wordt<br />
beschreven dat <strong>Petrus</strong> in antiochië ge<strong>van</strong>gen werd gezet in<br />
een zwaar bewaakte ge<strong>van</strong>genis. toen hij ‘s nachts lag te<br />
slapen, verscheen er plotseling een engel <strong>van</strong> de heer en<br />
een stralend licht vulde de ruimte. de engel maakte <strong>Petrus</strong><br />
wakker en zei: Vlug, sta op. daarop vielen de ketens <strong>van</strong><br />
<strong>Petrus</strong>’ polsen en de engel leidde hem uit zijn ge<strong>van</strong>genis.<br />
in de tijd, waarin badalocchio schilderde, was de bevrijding<br />
<strong>van</strong> <strong>Petrus</strong> een populaire voorstelling in italië. <strong>Petrus</strong>,<br />
de ‘rots’ op wie de kerk was gebouwd, de eerste bisschop <strong>van</strong><br />
rome, de belichaming <strong>van</strong> het kerkgezag, moest bevrijd<br />
worden <strong>van</strong> de boeien waarin hij door reformatoren was<br />
geslagen. het verhaal uit Handelingen paste perfect bij de<br />
religieuze beweging <strong>van</strong> de Contrareformatie, waardoor<br />
de katholieke kerk <strong>van</strong> binnenuit hervormd moest worden<br />
en een nieuw élan moest krijgen. badalocchio had in rome,<br />
waar hij <strong>van</strong> 1602 tot 1609 verbleef, goed gekeken naar<br />
wat Caravaggio daar toen schilderde.<br />
daardoor wist hij zo goed ge bruik te<br />
maken <strong>van</strong> het stralende licht, dat de<br />
duistere cel plotseling vulde. hij had<br />
ook geleerd, hoe hij een soepele, barokke<br />
compositie in elkaar moest zetten.<br />
de bewegingen <strong>van</strong> de engel en <strong>Petrus</strong><br />
vloeien prachtig in elkaar, waardoor er<br />
een overtuigende dynamische diagonaal<br />
<strong>van</strong> linksonder naar rechtsboven<br />
ontstaat.<br />
terwijl ik zo met deze goed georganiseerde<br />
compositie bezig was, werd<br />
het mij steeds duidelijker, dat ik ook<br />
• O G E N B L I K •<br />
<strong>Petrus</strong>’ bevrijding<br />
P r O f. d r H . W . va N O s<br />
sisto Badalocchio<br />
Hendrick terbrugghen<br />
• O G E N B L I K •<br />
iets heel erg miste. dat kwam doordat<br />
ik steeds moest denken aan de schildering<br />
in het mauritshuis <strong>van</strong> hendrik<br />
terbrugghen (1588-1629) <strong>van</strong> hetzelfde<br />
verhaal uit 1624. terbrugghen was ook<br />
omstreeks 1610 in rome. daar kwam<br />
ook hij diep onder de indruk <strong>van</strong><br />
Caravaggio. Ook hij heeft de dramatische<br />
kracht <strong>van</strong> het clair-obscur leren<br />
kennen. Ook hij komt met een dynamische<br />
compositie. maar dan houdt elke<br />
overeenkomst <strong>van</strong> zijn schilderij met de<br />
voorstelling <strong>van</strong> badalocchio ook op.<br />
terbrugghen schildert close-up, waardoor<br />
de toeschouwer vlak bij de engel en de apostel komt.<br />
de diagonaal in terbrugghens compositie ontstaat niet<br />
door afstemming <strong>van</strong> lichaamsbewegingen en gebaren,<br />
maar is inhoudelijk gemotiveerd door de engel die voorover<br />
buigt en met zijn gebaar aangeeft: sta op. <strong>Petrus</strong> is<br />
nog geketend en zakt bijna uit het beeld. hij kan niet meer.<br />
de engel moet onontkoombaar dichtbij komen om hem<br />
overeind te krijgen.<br />
alles wat terbrugghen <strong>van</strong> Caravaggio heeft geleerd is hier<br />
ingezet om de dramatiek <strong>van</strong> de voorstelling te intensiveren.<br />
hier geen kunstige souplesse, maar een onverbiddelijke<br />
confrontatie <strong>van</strong> jong en oud. de verbijsterde oude<br />
man is schokkend, omdat hij zijn ouderdom en verbijstering<br />
ís en terbrugghen niets onderneemt om met zijn kunst<br />
zijn ontreddering te verzachten. integendeel. dit is de<br />
neder landse opvatting <strong>van</strong> barok,<br />
waar rembrandt en zijn leerlingen door<br />
werden geïnspireerd. voor terbrugghen<br />
is het verhaal <strong>van</strong> <strong>Petrus</strong> in zijn ge<strong>van</strong>genis<br />
deel <strong>van</strong> de artistieke uitdaging.<br />
het is veel meer dan een aanleiding<br />
tot een mooi schilderij, zoals bij<br />
badalocchio. terbrugghens voorstelling<br />
krijgt voor de kijker een existentiële<br />
betekenis. het is nooit te laat om je te<br />
laten bevrijden door de energie <strong>van</strong> de<br />
jeugd. badalocchio’s kunst gaat over<br />
kunst; terbrugghens kunst gaat over<br />
het leven.
nationaal<br />
Beiaardmuseum<br />
Asten<br />
Pien Chung<br />
6 <strong>Vereniging</strong> remBrandt zomer <strong>2007</strong><br />
set <strong>van</strong> negen bellen <strong>van</strong> het type Yongzhong met de twee voetsteunen<br />
China, westelijke Han-dynastie (206 voor Chr. - 9 na Chr.). terracotta bellen:<br />
min. 18 x 16 x 31 cm, max. 24,5 x 22 x 37 cm; rammen: 35 x 18 x 16 cm<br />
Herkomst: Vanderven & Vanderven oriental art,’s-Hertogenbosch<br />
een ram als drager <strong>van</strong><br />
het verdwenen frame<br />
Dankzij de steun <strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong> <strong>Rembrandt</strong> kon het<br />
Nationaal Beiaardmuseum een hiaat in zijn collectie opvullen.<br />
Eindelijk kan de volledige geschiedenis <strong>van</strong> klok en<br />
klokkenspel in de Chinese Oudheid <strong>van</strong> de Shang-dynastie<br />
(ca 1600-1046 voor Chr.) tot en met de Han-Dynastie (206<br />
voor Chr. - 220 na Chr.) getoond worden.<br />
De jaarlijkse rondgang op de TEFAF in Maastricht hoort<br />
niet alleen voor vele verzamelaars <strong>van</strong> Oude en Nieuwe<br />
kunst tot een hoogtepunt <strong>van</strong> het jaar, maar ook vele<br />
musea gaan hier de markt verkennen. Voor het Nationaal<br />
Beiaardmuseum met zijn gevarieerde collectie klokken,<br />
bellen en beiaarden uit alle tijden en streken is er soms<br />
ook iets te vinden. Op de TEFAF 2005 was in de stand <strong>van</strong><br />
Vanderven & Vanderven Oriental Art uit ’s-Hertogenbosch<br />
iets zeer bijzonders tentoongesteld. Op een plank stonden<br />
achter elkaar negen bellen en twee voetstukken uit de<br />
Chinese Oudheid. Bij elkaar vormt dit een klokkenspel<br />
met de bijbehorende restanten <strong>van</strong> het frame, in de vorm<br />
<strong>van</strong> rammen die eens als steun dienden voor de constructie<br />
waar de bellen in hingen. Vergelijkbare klokkenspelen<br />
<strong>van</strong> brons, bestaande uit een reeks bellen zonder klepel,<br />
werden in oude Chinese ceremonies gebruikt om ritme<br />
aan te geven tijdens diverse rites. De bellen en rammen<br />
<strong>van</strong> deze Pien Chung zijn echter niet <strong>van</strong> brons gemaakt,<br />
doch uit terracotta vervaardigd.<br />
terraCOtta<br />
Terracotta als materiaalkeuze laat duidelijk zien dat<br />
dit ensemble uit een periode stamt waarin grafgiften<br />
als deze niet meer uit het dure brons werden vervaardigd.<br />
Ze hoefden immers in het graf niet daadwerkelijk<br />
gebruikt te kunnen worden. Vanaf de periode <strong>van</strong><br />
Strijdende Staten (475-221 voor Chr.) probeerde men<br />
de doden in het hiernamaals objecten uit hun eigen<br />
omgeving in terracotta mee te geven. Dat dit alleen bij<br />
vooraanstaande mensen als vorsten of zeer hoge ambtenaren<br />
mogelijk was, moge duidelijk zijn. Een uitstekend<br />
voorbeeld is het graf <strong>van</strong> de in 210 voor Chr. overleden<br />
eerste keizer <strong>van</strong> China, Qin Shi Huan, die niet alleen<br />
zijn leger uit terracotta in het graf meenam, maar ook<br />
een kopie <strong>van</strong> zijn paleis in zijn tombe liet namaken,<br />
bestemd voor de eeuwigheid. 1<br />
De datering in de tijd <strong>van</strong> de Westelijke Han-Dynastie<br />
(206 voor Chr - 9 na Chr.) wordt nog bevestigd door een<br />
thermoluminescentie-analyse. Bij deze dateringmethode<br />
wordt een monster <strong>van</strong> het object planmatig verhit.<br />
Door de sterkte <strong>van</strong> het ontstane zwakke lichtsignaal te<br />
meten kan de leeftijd <strong>van</strong> het object bepaald worden.<br />
In de periode Shang (ca 1600-1046 voor Chr.) waren<br />
die klokken altijd in brons gegoten, aan het einde <strong>van</strong> de<br />
periode Chou vindt men ook al bellen uit het ver<strong>van</strong>gend<br />
materiaal aardewerk. Dit klokkenspel uit de Han- periode<br />
laat een continuïteit zien <strong>van</strong> het gebruik <strong>van</strong> deze bellen
een <strong>van</strong> de negen<br />
bellen uit terracotta.<br />
tot in de begintijd <strong>van</strong> het in 221 voor Chr. opgerichte<br />
keizerrijk. De bellen zijn precies in dezelfde vorm en dezelfde<br />
decoratie vervaardigd als hun bronzen tegenhangers.<br />
Ze zijn bovendien bijzonder fraai en zéér gaaf bewaard<br />
gebleven.<br />
versieringen<br />
Kenmerkend voor deze bellen <strong>van</strong> het type Yongzhong<br />
– een hangende klok zonder klepel die aan een steel<br />
hangt – zijn de vier maal negen nippels op de flank die<br />
afgewisseld worden door gestileerde draken. De vorm<br />
<strong>van</strong> deze klokken gaat terug tot ongeveer 1500 voor<br />
Chr., de tijd <strong>van</strong> de Shang-dynastie. Die vorm draagt<br />
dan ook een zeker tijdloos karakter, hetgeen kennelijk<br />
teruggevoerd kan worden tot een visueel verantwoorde<br />
keuze toen dit type klokken voor het eerst in brons werd<br />
gemaakt. Het zegt ook iets over de waarde <strong>van</strong> de traditie<br />
in de Chinese vormgeving. Daarbij moet opgemerkt worden,<br />
dat de vorm zeker niet op muzikale gronden is gekozen.<br />
Dat is alleen bij Westerse klokken het geval omdat<br />
daarin met de muzikale structuur <strong>van</strong> de boventonen<br />
rekening gehouden moet worden. Zulks is niet het geval<br />
in het Oude China waar slechts voor de grondtoon, dus<br />
de laagste toon in een klok, belangstelling bestond. 2<br />
Op grond <strong>van</strong> de materiaalkeuze vertegenwoordigen<br />
deze bellen een duidelijke periode in de kunstgeschiedenis<br />
<strong>van</strong> China. Al tijdens de Periode <strong>van</strong> de Strijdende<br />
7 <strong>Vereniging</strong> remBrandt zomer <strong>2007</strong><br />
de pien chung in de<br />
gereconstrueerde opstelling<br />
Staten en ook later tijdens de Han-dynastie werd het<br />
brons enigszins op de achtergrond gedrongen en verschenen<br />
prachtige voorwerpen in aardewerk. Beroemd<br />
zijn de zogenoemde Han-paardjes en andere sierlijke<br />
graffiguren. De hier besproken bellen passen geheel<br />
in die traditie, juist omdat ze evenals ander aardewerk<br />
door hun prachtige afwerking een genot zijn om naar te<br />
kijken.<br />
Een prachtige aanwinst dus voor het Nationaal<br />
Beiaardmuseum dat, dankzij een royale bijdrage <strong>van</strong><br />
de <strong>Vereniging</strong> <strong>Rembrandt</strong>, in staat was deze unieke set<br />
voor de collectie aan te schaffens<br />
rainer schütte<br />
Conservator Nationaal Beiaardmuseum<br />
N o t e n<br />
1. Het beroemde terracotta leger <strong>van</strong> xi’an dat in 1976<br />
werd opgegraven. zie: Lothar Ledderose, Ten<br />
Tousand Things. Module and Mass production in<br />
Chinese Art, Princeton 1998, pp. 61-68.<br />
2. meer over de muzikale aspecten in: andré Lehr,<br />
Klokken en klokkenspelen in het Oude China<br />
tijdens de Shang- en Chou-Dynastie, asten 1985.
achterzijde<br />
wapenschild<br />
fol. 17r uit<br />
besproken<br />
handschrift<br />
gehistorieerde<br />
initiaal met<br />
salvator mundi<br />
en opdrachtgever<br />
fol. 97r uit<br />
besproken<br />
handschrift<br />
8 <strong>Vereniging</strong> remBrandt zomer <strong>2007</strong><br />
koninklijke<br />
Bibliotheek<br />
Den Haag<br />
een Psalter-getijdenboek<br />
diverse meesters<br />
1453. Perkament, 317 folio’s, ca 15,8 x 11,6 cm<br />
inventarisnr kB: hs. 79 k 11<br />
Herkomst: antiquariaat Jörn günther, Hamburg<br />
Onlangs heeft de Koninklijke Bibliotheek het enige ons<br />
bekende exemplaar <strong>van</strong> een verlucht Psalter-Getijdenboek<br />
aangeschaft. Het is aangekocht met steun <strong>van</strong> de<br />
Mondriaanstichting, de <strong>Vereniging</strong> <strong>Rembrandt</strong> en de<br />
<strong>Vereniging</strong> Vrienden <strong>van</strong> de Koninklijke Biblio theek.<br />
Het handschrift is zeer interessant zowel <strong>van</strong>wege zijn<br />
visuele inhoud – schitterende miniaturen over de volle<br />
bladzijde, geschilderde initialen en gevoelig en vaak<br />
grappig penwerk – alsook zijn tekstuele inhoud.<br />
Bovendien is het handschrift gedateerd, wat betekent<br />
dat het als houvast kan dienen bij het dateren <strong>van</strong> andere<br />
werken. Maar bovenal bevat het een aantal knappe<br />
staaltjes <strong>van</strong> schilderkunst <strong>van</strong> vier verschillende meesters,<br />
waardoor het ons dwingt onze gedachten over de<br />
werkwijze in Nederlandse handschriftenateliers in het<br />
midden <strong>van</strong> de 15de eeuw te herzien.<br />
herkOmst en datering<br />
In dit handschrift is aan de achterkant <strong>van</strong> een perkamenten<br />
bladzijde een wapenschild herkenbaar, hoewel<br />
iemand het later heeft overgeschilderd (afb. linksboven).<br />
Door oxidatie zijn op de keerzijde de elementen <strong>van</strong> het<br />
wapen, drie bouten, nog duidelijk te herkennen. De heer<br />
Thierry de Bye Dolleman, specialist in de familiegeschiedenis<br />
en wapens <strong>van</strong> Haarlem en Noord-Holland, heeft<br />
het wapenschild geïdentificeerd als dat <strong>van</strong> de Amsterdamse<br />
familie Bout. Het familielid dat het handschrift<br />
heeft besteld heeft het wapenschild laten schilderen in<br />
de marge <strong>van</strong> een miniatuur over de volle bladzijde die<br />
de Annunciatie voorstelt (afb. pag. 9). Dit is de eerste<br />
miniatuur <strong>van</strong> het boekwerk en daarmee zoals in andere<br />
getijdenboeken de belangrijkste plek om de eigenaar<br />
<strong>van</strong> een handschrift aan te duiden. De eigenaar was<br />
waarschijnlijk de vrouw die in de gehistorieerde initiaal<br />
<strong>van</strong> de Salvator Mundi is weergegeven (afb. links).<br />
Het handschrift bevat een kalender met namen <strong>van</strong> de<br />
heiligen voor elke dag <strong>van</strong> het jaar. Deze kalender kan<br />
ons helpen bij het bepalen <strong>van</strong> de herkomst <strong>van</strong> het<br />
handschrift. De belangrijkste feestdagen zijn in rode<br />
inkt geschreven, onder andere Sinte aelbrecht confessoir<br />
(25 juni) en Sinte ieroen (17 augustus). Dit zijn twee<br />
heiligen die vooral in Holland geëerd werden. Ook de<br />
naam <strong>van</strong> Sinte bave confessoir op 1 oktober is in rood geschreven;<br />
Bavo is patroon <strong>van</strong> de grote kerk in Haarlem.
Daaruit blijkt dus dat de in Amsterdam wonende familie<br />
hun handschrift in Haarlem bestelde, een stad die <strong>van</strong>uit<br />
Amsterdam gold als het dichtstbijzijnde belangrijke<br />
kunstcentrum.<br />
Door aanwijzingen in het handschrift is ook de<br />
datum <strong>van</strong> de opdracht bekend. Na de kalender volgen<br />
namelijk enkele rekentabellen voor het berekenen <strong>van</strong><br />
de Paasdatum, die lopen <strong>van</strong> 1453 tot 1550. Men kan<br />
daaruit afleiden dat het handschrift in 1453 is vervaardigd.<br />
Later in de 15de eeuw is het boek in het bezit <strong>van</strong><br />
katheryn pieters dochter, wier naam als eigenaar op een <strong>van</strong><br />
de bladzijden voorin in het handschrift verschijnt. Het<br />
boek was nog in gebruik in de 16de eeuw toen iemand<br />
een aantekening over het overlijden <strong>van</strong> zijn vader op de<br />
laatste bladzijde heeft geschreven.<br />
Psalterium en getijdenbOek<br />
Terwijl elk middeleeuws handschrift handgemaakt en dus<br />
uniek is, is dit handschrift nog meer uniek dan andere.<br />
9 <strong>Vereniging</strong> remBrandt zomer <strong>2007</strong><br />
In plaats <strong>van</strong> een getijdenboek, dat betrekkelijk veel<br />
voorkwam in Noord-Holland in de 15de eeuw, heeft de<br />
familie Bout een Psalter-Getijdenboek besteld. Het handschrift<br />
bevat niet alleen de lange vormen <strong>van</strong> de populairste<br />
getijden, maar daarnaast bevat het ook een heel<br />
Psalterium. 1 Dit handschrift is het enige verluchte ex em -<br />
plaar <strong>van</strong> een Middelnederlands Psalter-Getijdenboek<br />
dat tot nu toe bekend is. Het combineert twee verschillende<br />
soorten boeken die in de late Middeleeuwen voor<br />
privé-gebruik gemaakt werden.<br />
Het Psalterium is het populairste soort handschrift<br />
voor privé-gebruik geweest tot ongeveer 1300, toen de<br />
vroegste getijdenboeken verschenen. Van 1300 tot de<br />
eerste decennia <strong>van</strong> de 16de eeuw werden duizenden<br />
getijdenboeken gemaakt, meestal voor leken, maar ook<br />
voor religieuzen. De combinatie <strong>van</strong> Psalter en getijdenboek<br />
voegt twee vormen <strong>van</strong> devotie samen. De 150<br />
Psalmen in het Psalterium werden zo verdeeld dat een<br />
gebruiker ze verspreid over zeven dagen kon lezen,<br />
miniatuur<br />
annunciatie<br />
fol. 17v uit<br />
besproken<br />
handschrift
terwijl de getijden in een getijdenboek over de zeven<br />
canonieke uren <strong>van</strong> de dag – metten, priem, terts, sext,<br />
none, vespers en completen – werden verdeeld.<br />
samenwerkingsPrOjeCt<br />
De verluchting in het Psalter-Getijdenboek, die er helder<br />
uit ziet, suggereert een samenwerkingsproject tussen<br />
een kopiist en penverluchters uit Haarlem, en miniaturisten<br />
uit Haarlem en Utrecht. De belangrijkste tekstonderdelen<br />
worden ook aangegeven door miniaturen over<br />
de volle bladzijde, die door verschillende kunstenaars<br />
vervaardigd zijn.<br />
Aan het begin <strong>van</strong> de belangrijkste tekstonderdelen<br />
zijn zes gehistorieerde initialen aangebracht door de<br />
Meester <strong>van</strong> de Haarlemse Bijbel. 2 Rond elke gehistorieerde<br />
initiaal springt zogenaamd fonteinenpenwerk in<br />
het oog, dat in Haarlem wordt gelokaliseerd. Behalve de<br />
gehistorieerde initialen heeft de Meester <strong>van</strong> de Haarlemse<br />
Bijbel ook de miniatuur <strong>van</strong> het Laatste Oordeel uitge-<br />
10 <strong>Vereniging</strong> remBrandt zomer <strong>2007</strong><br />
voerd (fol. 119v). Deze schilder ontleent zijn naam aan<br />
de driedelige Bijbel, die zich aan het begin <strong>van</strong> de 17de<br />
eeuw in de Commanderie <strong>van</strong> St. Jan in Haarlem bevond<br />
en thans in de Stadsbibliotheek aldaar wordt bewaard.<br />
Het werk <strong>van</strong> deze schilder wordt gekenmerkt door een<br />
krachtige, expressieve lijnvoering en een helder palet<br />
met een voorkeur voor blauwe, paarse en roze tinten.<br />
Een <strong>van</strong> de Meesters <strong>van</strong> Gijsbrecht <strong>van</strong> Brederode,<br />
die behoren tot de belangrijkste boekverluchters uit<br />
Utrecht <strong>van</strong> het midden <strong>van</strong> de 15de eeuw, heeft ook<br />
een miniatuur geleverd. Deze verluchters zijn genoemd<br />
naar een getijdenboek vervaardigd in de jaren tussen<br />
1460 en 1470 voor Gijsbrecht <strong>van</strong> Brederode, decaan <strong>van</strong><br />
de kathedraal en bisschop <strong>van</strong> Utrecht. 3 In het Psalter-<br />
Getijdenboek <strong>van</strong> Bout heeft een Brederode-meester de<br />
Annunciatie verlucht (fol. 17v).<br />
Een <strong>van</strong> de Meesters <strong>van</strong> Otto <strong>van</strong> Moerdrecht heeft<br />
zowel de Christus aan het kruis zowel als de afbeelding
miniatuur<br />
Christus hangende<br />
aan het kruis<br />
fol. 61v uit<br />
besproken<br />
handschrift<br />
instructie<br />
fol. 315v uit<br />
besproken<br />
handschrift<br />
<strong>van</strong> Pinksteren (fol. 79v) geschilderd, met gebruik <strong>van</strong><br />
felle kleuren en veel goud. Als de lezer het boek openslaat<br />
aan het begin <strong>van</strong> de Getijden <strong>van</strong> het Heilige<br />
Kruis, wordt hij meteen geconfronteerd met kleur –<br />
roze, groene, rode en paarse verf en inkt – en goud. De<br />
hemel achter Christus is <strong>van</strong> schitterend gepolijst goud<br />
gemaakt en gedetailleerd met piepkleine speldenprikken<br />
die er uit zien alsof er lichtstralen <strong>van</strong> Christus<br />
uitgaan.<br />
Een onbekende Utrechtse verluchter schilderde<br />
de David en Goliath (afb. pag. 12). We zien de scène in<br />
twee delen: op de voorgrond drijft David eerst zijn<br />
zwaard in Goliaths nek, en op de achtergrond loopt<br />
David weg met de reuzenkop aan een touw. De verluchter<br />
maakte gebruik <strong>van</strong> het landschap om de twee scènes<br />
apart te houden. In de gehistorieerde initiaal vervaardigd<br />
door een <strong>van</strong> de Meesters <strong>van</strong> de Haarlemse Bijbel<br />
aan de voorkant <strong>van</strong> het folio is David volwassen geworden.<br />
Deze miniatuur en initiaal markeren het begin<br />
11 <strong>Vereniging</strong> remBrandt zomer <strong>2007</strong><br />
<strong>van</strong> het Psalterium (Beatus vir), dat hier in de volkstaal is<br />
geschreven.<br />
het redden <strong>van</strong> Zielen<br />
De tekstuele inhoud <strong>van</strong> het handschrift duidt aan dat een<br />
belangrijke functie <strong>van</strong> het boek het redden <strong>van</strong> zielen uit<br />
het vagevuur was. Na het Psalterium lezen we een rubriek<br />
met de volgende toelichting: Ende leest op elken dach also<br />
veel salmen as ghi wilt op dat ghi den souter wt brenghet op<br />
ons heren hemelvaerts dach te tercien tijt als hi wt is so leest<br />
kyrieleyson cristeleyson kyrieleyson mitten versikel ende collect.<br />
Dit seltu doen voir een siel dair ghijt voir begheert of oec<br />
voir dijns selves siel. Ende voir wat siel dit gedain wort alsmen<br />
voir wair seyt die wort verlost totten eersten hemelvairts dach<br />
ons heren al soude si inden veghevier geweest hebben ten<br />
ionxten daghen toe. Dat selve gheschiet oec in dijnre sielen of<br />
du dat doeste voir di selven. 4 (afb. boven)<br />
De eigenaar, of een latere gebruiker, heeft deze instructies<br />
gebruikt, aangezien iemand een aantekening
<strong>van</strong> het overlijden <strong>van</strong> haar vader onder deze rubriek<br />
heeft geschreven als in een poging zijn ziel te redden.<br />
Voor onze 21ste-eeuwse ogen kan het naast elkaar gebruiken<br />
<strong>van</strong> stijlen en paletten weliswaar vloeken, maar<br />
we zijn er nog steeds niet volledig <strong>van</strong> op de hoogte hoe<br />
in de late 15de eeuw het vervaardigen <strong>van</strong> manuscripten<br />
in zijn werk ging. Dit belangrijke manuscript getuigt<br />
echter <strong>van</strong> een esthetiek waarin afwisseling gewaardeerd<br />
werd en <strong>van</strong> een productiewijze die het talent <strong>van</strong> kunstenaars<br />
in verschillende steden tegelijkertijd benutte s<br />
kathryn m. rudy<br />
Conservator verluchte handschriften Koninklijke Bibliotheek<br />
12 <strong>Vereniging</strong> remBrandt zomer 2006 <strong>2007</strong><br />
miniatuur<br />
david en goliath<br />
fol. 172v-173r<br />
uit besproken<br />
handschrift<br />
N o t e n :<br />
1. de populairste getijden waren de getijden <strong>van</strong> de<br />
Heilige maagd (hier op fol. 18-44v), de getijden<br />
<strong>van</strong> de eeuwige wijsheid (hier op fol. 45-60v),<br />
de Lange kruisgetijden (hier op fol. 62-78v), de<br />
Lange getijden <strong>van</strong> de Heilige geest (hier op fol.<br />
80-96v) en de getijden <strong>van</strong> alle Heiligen (hier op<br />
fol. 97-113).<br />
2. Fol. 18r, Virgo in sole; fol. 62r, Christus als man<br />
<strong>van</strong> smarten; fol. 80r, Veronica; fol. 96v, Christus<br />
als Salvator Mundi met eigenaar; en fol. 120r<br />
en fol. 173r, twee verschillende versies <strong>van</strong> een<br />
harpspelende david.<br />
3. dit getijdenboek wordt bewaard in Luik,<br />
Bibliothèque de l’université, wittert ms. 13.<br />
4. Vertaling (red.): Lees elke dag zoveel psalmen als u<br />
wilt, zoveel als u er zou lezen op Hemelvaartsdag<br />
bij de terts. Als deze uit zijn, lees dan Kyri Eleison<br />
Christe Eleison Kyri Eleison met beurtgebed en<br />
collecta. Dit kunt u doen voor een ziel waar u zelf<br />
voor kiest of ook voor uw eigen ziel. En de ziel<br />
waarvoor dit gedaan wordt, als het waar is, die<br />
wordt verlost op de eerste Hemelvaartsdag, ook al<br />
zou deze in het vagevuur hebben moeten blijven<br />
tot de jongste dag. Dat zelfde gebeurt ook in uw<br />
eigen ziel als u dat voor u zelf doet.
gemeentemuseum<br />
Den Haag<br />
13 <strong>Vereniging</strong> remBrandt zomer <strong>2007</strong><br />
turboschelpbeker<br />
daniel schilperoort (zilversmid, geen geboorte- of sterfdatum bekend)<br />
den Haag, 1607. Verguld zilver, h. 19, br. 14,5, d. 11,5 cm<br />
gemerkt op mondrand: stadskeur den Haag, jaarletter B voor 1607, meesterteken schelp in schild,<br />
toegeschreven aan daniel schilperoort; bijgeslagen belastingteken Bijltje (1853-1927)<br />
Herkomst: particuliere collectie<br />
De in Den Haag vervaardigde edelsmeedkunst heeft vaak<br />
een verrassende vormgeving. De aanwezigheid <strong>van</strong> het stadhouderlijk<br />
hof en de regeringscolleges verleende Den<br />
Haag een bijzonder karakter. Connecties met andere vorstelijke<br />
hoven en het komen en gaan <strong>van</strong> veel ambassadeurs<br />
zorgden voor een directe invloed <strong>van</strong>uit het buitenland.<br />
Ook door de grote aantrekkingskracht <strong>van</strong> de stad op ambachtslieden<br />
<strong>van</strong> buiten de grenzen is het Haagse zilver<br />
veelal internationaal <strong>van</strong> vorm. De tentoonstelling Haags<br />
goud en zilver in het Gemeentemuseum in 2005 toonde daar<strong>van</strong><br />
indrukwekkende voorbeelden. De enige tot nu toe bekende<br />
Haagse schelpbeker uit de vroege 17de eeuw ontbrak<br />
nog op deze tentoonstelling. De bijzondere beker kon<br />
onlangs worden verworven dankzij een zeer royale bijdrage<br />
<strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong> <strong>Rembrandt</strong>. Daarmee is niet alleen de<br />
collectie Haags zilver <strong>van</strong> het Gemeentemuseum aanmerkelijk<br />
verrijkt, maar is in het algemeen de verzameling<br />
Nederlandse nautilus- en turboschelpbekers aangevuld<br />
met een uiterst oorspronkelijk versierd exemplaar.<br />
sChelPbekers<br />
Schelpbekers zijn geen onbekend fenomeen in de edelsmeedkunst<br />
<strong>van</strong> de Nederlanden. Exotische schelpen,<br />
zoals de nautilusschelp, waren in de 16de en 17de eeuw<br />
in ons land gezochte objecten voor verzamelaars. De grote<br />
schelpen uit het Verre Oosten werden gevat in een verguld<br />
zilveren montuur met een standvoet, zodat ze als<br />
pronkstuk en eventueel als drinkbeker konden worden<br />
gebruikt. Men was gefascineerd door de combinatie <strong>van</strong><br />
een bijzonder, uit de natuur voortgekomen en door God<br />
geschapen voorwerp met een kunstzinnig door de mens<br />
vervaardigd montuur. Zo veroverden schelpbekers een<br />
plaats in menig rariteitenkabinet. Maar ook alleenstaand<br />
in een kunstkast of op een tafel, waar de beker <strong>van</strong> alle<br />
kanten bekeken kon worden, zullen de decoratieve pronkstukken<br />
de aandacht hebben getrokken. Nautilusbekers<br />
zijn meermalen op schilderijen afgebeeld en vormen<br />
daar vaak letterlijk het hoogtepunt <strong>van</strong> de compositie. 1<br />
De meest opzienbarende Nederlandse nautilusbekers<br />
zijn vervaardigd in Rotterdam, Delft, Amsterdam en<br />
Utrecht in de periode 1585-1625. Deels behoren zij tot<br />
openbare collecties in Nederland, zoals die <strong>van</strong> het Rijksmuseum<br />
Amsterdam, het Stedelijk Museum het Prinsenhof<br />
Delft, Museum Boijmans Van Beuningen Rotterdam en<br />
het Centraal Museum Utrecht. De versiering <strong>van</strong> de<br />
monturen is bijna altijd gebaseerd op de herkomst <strong>van</strong><br />
de schelp uit zee: hij bestaat uit een combinatie <strong>van</strong> fantasievolle<br />
zeewezens en zeegoden met het in deze tijd gebruikelijke<br />
renaissance-ornament. De opening <strong>van</strong> de<br />
schelp is meestal verworden tot de muil <strong>van</strong> een grote<br />
monsterkop. De schelp zelf kan bovendien nog zijn gesneden<br />
en gegraveerd, beschilderd of zijn belegd met<br />
kleurige edelsteentjes. In veel gevallen dringt het montuur<br />
en de bewerking in zijn overdaad de schelp zelf wat<br />
naar de achtergrond.<br />
Bij de Haagse schelpbeker is de fraai dieproze gekleurde<br />
en hoogglanzende schelp zelf nog nadrukkelijk<br />
aanwezig. Niet een nautilusschelp is gemonteerd, maar<br />
een turboschelp (Turbo marmoratus), ook wel maan- of<br />
knobbelhoorn genoemd. Deze stevige schelp is in tegenstelling<br />
tot de symmetrisch gewonden nautilusschelp,<br />
een spiraalvormig gewonden slakkenhuis, <strong>van</strong> eenzelfde<br />
indrukwekkende grootte en met eenzelfde kwaliteit<br />
parelmoer. Oudere exemplaren <strong>van</strong> de turboschelp zijn<br />
voorzien <strong>van</strong> drie spiraalvormig meedraaiende dikke<br />
ribbels, maar de turboschelp <strong>van</strong> de Haagse beker met<br />
zijn gladde vrij ronde vorm is waarschijnlijk een wat<br />
jonger exemplaar. Zojuist opgepikt uit de zee, meestal
als bij<strong>van</strong>gst in een vissersnet, is de turboschelp een<br />
weinig aantrekkelijk grauw en ruw geheel, dat pas door<br />
een zuurbehandeling en polijsten zijn in eerste instantie<br />
groene en vervolgens roze parelmoerlaag prijs geeft. De<br />
vorm <strong>van</strong> de turboschelp verlangt een iets ingewikkelder<br />
montuur, omdat dit spiraalvormig met de schelp moet<br />
meedraaien.<br />
bijZOndere vOrmgeving <strong>van</strong> het mOntuur<br />
Het montuur <strong>van</strong> de Haagse turboschelpbeker onderscheidt<br />
zich wezenlijk <strong>van</strong> de andere bekende bekers.<br />
De schelp zelf is gevat in een vrij traditioneel verguld<br />
zilveren montuur met vlakke klampen versierd met rolwerk<br />
en voluten, waartussen een tros <strong>van</strong> vruchten en<br />
engelenkopjes met vleugels. De opening <strong>van</strong> de schelp<br />
vormt zoals eveneens gebruikelijk de muil <strong>van</strong> een<br />
monsterkop met in een soort vissenstaarten eindigende<br />
horens. In de binnenzijde <strong>van</strong> de mondlip zijn tussen<br />
rolwerk-ornament twee zwaardvechtende zeewezens gegraveerd.<br />
Vooral de grillige monsterkop is sprekend en<br />
overtuigend uitgevoerd: in de geplooide, wat weke vormgeving<br />
<strong>van</strong> de huid en de horens is een voorbode <strong>van</strong> de<br />
kwabstijl te zien.<br />
De meest opvallende nautilusbekers hebben een stam<br />
in de vorm <strong>van</strong> een figuur die de schelp op zijn hoofd<br />
torst: zeewezens met vissenstaarten of saters met bokkenpoten<br />
die op dolfijnen of andere waterdieren rijden.<br />
De vormgeving <strong>van</strong> de stam en voet <strong>van</strong> de Haagse schelpbeker<br />
daarentegen is niet gebaseerd op zeewezens, maar<br />
op een abstracte ornamentiek. Het is deze zeer elegante<br />
en voor deze periode zeer ‘moderne’ ornamentiek die<br />
de Haagse schelpbeker zo bijzonder maakt.<br />
De stam <strong>van</strong> de Haagse schelpbeker lijkt in principe<br />
op een balusterstam, maar deze is hoog opgetrokken en<br />
over de gehele hoogte omgeven door elegant gebogen<br />
voluten, die uit een bloemkrans langs de stam omhoog<br />
lijken te groeien of een verbinding maken met de voet.<br />
Karakteristiek zijn de ribben, die de C- of geknikte<br />
S-vorm <strong>van</strong> de voluten deels accentueren en verstevigen.<br />
De ronde voet vertoont op twee profiellijsten met een<br />
traditionele gestempelde renaissanceversiering <strong>van</strong><br />
knerren en ruitjes, een in drieën gedeelde invulling <strong>van</strong><br />
opengewerkt ornament. Dit opengewerkte ornament<br />
heeft eveneens een bijzondere vormgeving met opstaande<br />
richels en ovale vlakken waarin grillig gevormde<br />
doorboringen.<br />
Dergelijke versieringen <strong>van</strong> voet en stam zijn in de<br />
eerste decennia <strong>van</strong> de 17de eeuw veelvuldig verwerkt<br />
in ornamentprenten, vooral in kleine prenten met het<br />
zogenaamde ‘zwartwerk’-ornament. Dit ornament, genoemd<br />
naar de afwisseling <strong>van</strong> zwarte en witte vlakken,<br />
is een verfijnd vervolg op rolwerk-ornament. De pren-<br />
15 V ereniging remBrandt zomer <strong>2007</strong><br />
ten werden in eerste instantie uitgegeven in Duitse steden<br />
als Stuttgart, Augsburg en Neurenberg. Zij zijn vervaardigd<br />
door kunstenaars als Esaias <strong>van</strong> Hulsen, Hieronymus<br />
Bang, Lukas Kilian en Michel Le Blon, die vaak zelf ook<br />
goudsmid waren. 2 Zwart werkprentjes<br />
waren bij uitstek bestemd<br />
voor edelsmeden. We<br />
kennen het ornament vooral<br />
toegepast bij versieringen in<br />
email of niello op goud of<br />
zilver, bijvoorbeeld op horlogekasten,<br />
medaillons en messenheften.<br />
Vroege uitgaven<br />
bijvoorbeeld <strong>van</strong> Van Hulsen<br />
en Kilian verschenen in 1606<br />
en 1607.<br />
De versiering <strong>van</strong> de Haagse<br />
schelpbeker, die voorzien is<br />
<strong>van</strong> een jaarletter voor 1607,<br />
komt zeer dichtbij deze ornamentvoorbeelden.<br />
Het is een<br />
bewijs <strong>van</strong> de snelheid waarmee<br />
in Den Haag nieuwe bronnen<br />
voor vormgeving en versiering werden gevolgd. De driedimensionale<br />
en opengewerkte toepassing <strong>van</strong> het ornament<br />
op de stam en de voet <strong>van</strong> de Haagse schelpbeker<br />
is uniek. Een enigszins vergelijkbare opengewerkte voet<br />
<strong>van</strong> een bekerschroef, uitgevoerd in koper, is bewaard<br />
in het Rijksmuseum. 3 Als versiering <strong>van</strong> het opengewerkte<br />
gedeelte is hier echter het traditionele rolwerk<br />
toegepast, gecombineerd met fabeldieren.<br />
De techniek <strong>van</strong> het openwerken <strong>van</strong> edelmetaal,<br />
een effect dat in deze vroege periode nog niet ontstond<br />
door figuurzagen, maar door boren, beitelen en<br />
vijlen, werd in de eerste helft en het midden <strong>van</strong> de<br />
17de eeuw meer toegepast. Juist de laatste jaren zijn<br />
verschillende voorwerpen <strong>van</strong> Haags zilver te voorschijn<br />
gekomen, waar<strong>van</strong> de versiering in ajour was uitgevoerd.<br />
Opvallende werkstukken betreffen grote manden, zoals<br />
<strong>van</strong> Dirck of Nicolaas Loockemans, Hans Coenraet<br />
Breghtel en Adriaen <strong>van</strong> Hoecke en, in de jaren zestig,<br />
opengewerkte flesmonturen. 4 In 1998 kon een ander<br />
bijzonder voorbeeld <strong>van</strong> ajour bewerking worden aangekocht<br />
dankzij de steun <strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong> <strong>Rembrandt</strong>:<br />
een juwelenkistje uit 1645, in Den Haag vervaardigd<br />
door Andries Grill. 5 De techniek <strong>van</strong> de ajourversiering<br />
in de 17de eeuw heeft tot nu toe minder in de aandacht<br />
gestaan, ondergesneeuwd als het ware door het overweldigende<br />
niveau <strong>van</strong> het drijfwerk <strong>van</strong> de gebroeders Van<br />
Vianen en anderen. Het is verheugend dat in de Haagse<br />
schelpbeker weer een voorbeeld <strong>van</strong> ajourwerk aan het<br />
Nederlands kunstbezit is toegevoegd.<br />
Ornament ontwerp<br />
voor goud- en<br />
zilversmeden<br />
in zwartwerk, uit<br />
een serie <strong>van</strong> zes<br />
esaias <strong>van</strong> Hulsen<br />
(ca 1570-voor<br />
1626), (stuttgart)<br />
1606. ets,<br />
6,8 x 5,8 cm<br />
CoLLeCtie museum<br />
Für angewandte<br />
kunst, wenen
de gOudsmid en de mOgelijke OPdraChtgever<br />
Over de maker <strong>van</strong> het montuur en over de oorspronkelijke<br />
opdrachtgever is helaas nog niet veel bekend.<br />
Het meesterteken is op grond <strong>van</strong> de schelpvorm toegeschreven<br />
aan de goudsmid Daniel Schilperoort. Zijn<br />
naam is in de Gemeentelijke Archieven in de vroege<br />
17de eeuw vermeld op een huwelijkscontract uit 1603,<br />
als hij trouwt met ‘Anna de Wedua’, mogelijk een<br />
weduwe <strong>van</strong> een vakgenoot-goudsmid. 6 Of hij in Den<br />
Haag werd geboren, is niet duidelijk. Veel protestantse<br />
kunstenaars uit het zuiden trokken in de late 16de eeuw<br />
naar de Noordelijke Nederlanden, mogelijk behoorde<br />
Schilperoort daartoe.<br />
Ook wat betreft de opdrachtgever tasten we nog<br />
in het duister: schelpbekers zijn wel een aantal keer<br />
in boedelinventarissen <strong>van</strong> Haagse inwoners vermeld,<br />
zoals in 1642 bij Martin Snouckaert <strong>van</strong> Schauburg, een<br />
groot kunstkenner en verzamelaar, en in 1663 bij Jacob<br />
de Jonge <strong>van</strong> Naeldwijck. 7 Door het ontbreken <strong>van</strong> een<br />
wapen op de beker zijn er helaas weinig aanknopingspunten.<br />
belang vOOr de COlleCtie <strong>van</strong> het<br />
gemeentemuseum den haag<br />
De turboschelpbeker vormt een uniek, aantrekkelijk<br />
en bijzonder vroeg voorwerp in de collectie Haags<br />
zilver <strong>van</strong> het Gemeentemuseum. Het beleid <strong>van</strong> het<br />
Gemeentemuseum Den Haag is erop gericht de collectie<br />
Haags zilver waar noodzakelijk te versterken. De nadruk<br />
ligt daarbij op bijzondere werken uit tijdsperioden waaruit<br />
delen slecht vertegenwoordigd zijn, zoals de 16de,<br />
17de of de 19de eeuw.<br />
Haags zilver uit de vroege 17de eeuw of eerder is<br />
nauwelijks bewaard. Het is verheugend dat in 2004 twee<br />
zilveren drinkschalen <strong>van</strong> het Haagse St. Joris schuttersgilde<br />
uit 1561/1562 aan de collectie <strong>van</strong> het Haags<br />
Historisch Museum konden worden toegevoegd dankzij<br />
steun <strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong> <strong>Rembrandt</strong>. Een tot nu toe<br />
onbekende verguld zilveren huwelijksbeker <strong>van</strong> Johan<br />
<strong>van</strong> Oldenbarnevelt uit 1574/1575, uit een Engelse<br />
privé-collectie, was onlangs te zien op de tentoonstelling<br />
Haags goud en zilver in het Gemeentemuseum in 2005. 8<br />
De kloeke vormgeving <strong>van</strong> deze stukken, zo afwijkend<br />
<strong>van</strong> de tot nu toe bekende renaissancebekers, werpt een<br />
nieuw licht op de productie <strong>van</strong> het Nederlandse zilver.<br />
Ditzelfde geldt voor de Haagse turboschelpbeker. Door<br />
zijn afwijkende vormgeving vormt het montuur <strong>van</strong> de<br />
schelp een belangrijke aanvulling op de tot nu toe be-<br />
16 <strong>Vereniging</strong> remBrandt zomer <strong>2007</strong><br />
kende nautilus- en turboschelpbekers, zowel die met een<br />
buitenlands montuur als de Nederlandse exemplaren.<br />
De schelpbeker illustreert daarnaast het beeld <strong>van</strong><br />
het Haagse zilver vóór het vorstelijk vertoon aan het<br />
hof <strong>van</strong> Frederik Hendrik en Amalia. Dat er in de eerste<br />
decennia <strong>van</strong> de 17de eeuw op hoog niveau werd<br />
geproduceerd door de Haagse goudsmeden, blijkt tot<br />
nu toe vooral uit schriftelijke bronnen. De beschrijving<br />
<strong>van</strong> een silvere vergulden spiegel <strong>van</strong> gedreven ende gemailleert<br />
werck, geleverd door Dirck Loockemans aan de Staten-<br />
Generaal als geschenk voor de Paltsgravin, de latere<br />
Winterkoningin Elisabeth, en de talloze vermeldingen<br />
<strong>van</strong> drinkschalen, koppen en lampetstellen die de overheid<br />
cadeau gaf, zijn daar<strong>van</strong> een bewijs s<br />
Jet Pijzel-dommisse<br />
Conservator afdeling Kunstnijverheid Gemeentemuseum Den Haag<br />
N o t e n<br />
1. Hanns-ulrich mette, Der Nautiluspokal.<br />
Wie Kunst und Natur<br />
miteinander spielen, münchen,<br />
Berlijn 1995. over nederlandse<br />
verzamelingen: e. Bergvelt,<br />
r. kistemaker (red.), De wereld<br />
binnen handbereik. Nederlandse<br />
kunst- en rariteitenverzamelingen,<br />
1585-1735, 2 dln, zwolle, amsterdam<br />
1992.<br />
2. P. Fuhring, Ornament prints in the<br />
Rijksmuseum II. The seventeenth<br />
century, 3 dln, rotterdam 2004,<br />
nrs. 500-512, 1359-1369, 1622-<br />
1635; C.-P. warncke, Die ornamentale<br />
Groteske in Deutschland<br />
1500-1650, 2 dln, Berlijn 1979,<br />
afb. 311, 312, nrs. 879-900,<br />
1136-1147, 1220-1231; F. ritter,<br />
Illustrierter Katalog der Ornamentstichsammlung<br />
des K.K. Oesterreich.<br />
Museum für Kunst und<br />
Industrie: Erwer bungen seit dem<br />
Jahre 1889, wenen 1919, p. 18,<br />
26-29; r.-a. schütte, Geschichte<br />
der Schwarz ornamente-Entwicklung<br />
und Ausprägung einer Gruppe<br />
von Vorlageblättern für Goldschmiede<br />
von 1585 bis ca. 1635,<br />
kiel 1991 (diss. Christian albrechts-universität).<br />
3. o. ter kuile, Koper & Brons, rijks -<br />
museum amsterdam 1986, nr. 410.<br />
4. J. Pijzel-dommisse, Haags goud en<br />
zilver. Edelsmeedkunst uit de Hofstad,<br />
den Haag, zwolle 2005, afb.<br />
123, 124, 128, 141, cat.nrs. 1,<br />
143.<br />
5. J. Pijzel-dommisse, ‘Juwelenkistje.<br />
andries grill, den Haag 1645’,<br />
Bulletin <strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong> <strong>Rembrandt</strong><br />
8 (1998), nr. 3, p. 22-23.<br />
6. een ranke drinkschaal met deksel met<br />
het wapen <strong>van</strong> Frederik Hendrik<br />
was voorheen aan schilperoort<br />
toegeschreven, maar het meesterteken<br />
op deze drinkschaal is bij<br />
nadere bestudering aan de goudsmid<br />
Hendrik montens i toegekend,<br />
Pijzel-dommisse, op.cit. noot 4,<br />
afb. 9.<br />
7. Haags gemeentearchief, not. arch.:<br />
snouckaert datum1642, nr. 133,<br />
fol [info volgt nog]; en de Jonge<br />
<strong>van</strong> naeldwijck datum 1663, nr.<br />
344, fol. [info volgt nog]<br />
8. r. <strong>van</strong> Lit, J. Pijzel-dommisse, ‘twee<br />
zilveren drinkschalen, Joseph<br />
maertensz. <strong>van</strong> der Hove, den<br />
Haag 1561/1562’, Bulletin <strong>van</strong> de<br />
<strong>Vereniging</strong> <strong>Rembrandt</strong> 15 (2005),<br />
nr. 3, p. 18-21. Pijzel-dommisse,<br />
op.cit. noot 4, afb. 63, 4.
museum Het Valkhof<br />
Nijmegen<br />
rustende boer met spade<br />
Jan toorop (Poerworedjo [Java] 1858 – den Haag 1928)<br />
1909. olieverf op board, 110 x 75 cm<br />
gesigneerd en gedateerd, rechtsonder: 1909 / J.Th. Toorop<br />
Herkomst: particuliere collectie, nederland (bemiddeling door kunsthandel ivo Bouwman, den Haag)<br />
Rustende boer met spade is één <strong>van</strong> de zeldzame werken die<br />
Jan Toorop schilderde in de periode die hij doorbracht in<br />
Nijmegen, de jaren 1908 tot 1916. Het verfijnde contrast<br />
tussen violet en groen, de losse toetsen en korte, brede,<br />
moza ïek achtige penseelstreken, zijn typerend voor een fase<br />
in zijn oeuvre die in Nederlandse musea nauwelijks is vertegenwoordigd.<br />
Het monumentale werk, dat met steun <strong>van</strong> de<br />
<strong>Vereniging</strong> <strong>Rembrandt</strong> kon worden verworven voor Museum<br />
Het Valkhof in Nijmegen, neemt ook in de collectie aldaar<br />
een bijzondere plaats in. Het museum beschikte reeds over<br />
een aanzienlijke collectie met werken op papier <strong>van</strong> Toorop<br />
en een grote hoeveelheid correspondentie tussen de kunstenaar<br />
en zijn Nijmeegse contacten, maar kan nu ook in de vaste<br />
opstelling een belangrijk schilderij <strong>van</strong> Jan Toorop tonen.<br />
de vereniging rembrandt en jan tOOrOP<br />
Jan Toorop was de belangrijkste Nederlandse kunstenaar<br />
<strong>van</strong> zijn generatie en werd ook door zijn tijdgenoten als<br />
zodanig gewaardeerd. De vele monografieën – <strong>van</strong>af de<br />
eerste momenten <strong>van</strong> zijn roem omstreeks het begin<br />
<strong>van</strong> de jaren 1890 tot kort na zijn dood in 1928 – geven<br />
blijk <strong>van</strong> een grote bewondering voor zijn artistieke<br />
ontwikkeling: <strong>van</strong> jeugdig tekentalent en ‘revolutionair’<br />
vernieuwer naar gevierd meester en voorvechter <strong>van</strong> de<br />
katholieke kunst. Met name in de afgelopen jaren staat<br />
Toorop weer sterk in de publieke belangstelling.<br />
Het is opvallend te constateren dat voor het eerst in<br />
haar lange geschiedenis ook de <strong>Vereniging</strong> <strong>Rembrandt</strong><br />
aankopen <strong>van</strong> Toorops werk heeft gesteund, en buitengewoon<br />
ruimhartig bovendien: in de afgelopen drie jaar<br />
droeg de vereniging bij aan de verwerving <strong>van</strong> maar liefst<br />
drie belangrijke werken <strong>van</strong> Toorop door verschillende<br />
Nederlandse musea. In 2005 steunde de <strong>Vereniging</strong><br />
<strong>Rembrandt</strong> de aankoop <strong>van</strong> Zwervers in de duinen (1889/<br />
1891), een tekening in potlood, zwart en gekleurd krijt<br />
die in de collectie <strong>van</strong> het Katwijks Museum de belangrijke<br />
rol onderstreept die Jan Toorop (met een onderbreking<br />
<strong>van</strong> enkele jaren) speelde binnen de kunstenaarskolonie<br />
ter plaatse tussen 1890 en 1904. Het Rijksmuseum in<br />
Amsterdam verwierf in 2006 met het Portret <strong>van</strong> Marie<br />
Jeanette de Lange (1900) een belangrijke aanvulling op haar<br />
collectie werk <strong>van</strong> Jan Toorop, waarin voordien de schilderijen<br />
minder goed vertegenwoordigd waren. Met het<br />
symbolisme <strong>van</strong> Zwervers in de duinen, het pointillistische<br />
Portret <strong>van</strong> Marie Jeanette de Lange en de in divisionistische<br />
17 <strong>Vereniging</strong> remBrandt zomer <strong>2007</strong><br />
stijl geschilderde Rustende boer met spade (1909) zijn de<br />
collecties <strong>van</strong> de betreffende instellingen verrijkt met<br />
karakteristieke voorbeelden <strong>van</strong> de ontwikkeling in<br />
Toorops oeuvre in de jaren 1890-1910.<br />
tOOrOP in nijmegen<br />
Vanaf 1903 bracht Toorop jaarlijks met zijn gezin de zomermaanden<br />
door in Domburg, dat hij in 1897 voor het<br />
eerst had bezocht. In oktober 1908 informeerde hij bij<br />
zijn vriend Anthonij Nolet, een Nijmeegse wijnhandelaar,<br />
naar de mogelijkheid een huis te vinden in diens<br />
woon plaats: Gij moet weten wij denken erover de winter-<br />
maanden in Nijmegen door te brengen, daar ik zelf zoo ver-<br />
bazend slecht tegen de Amsterdamsche lucht kan. Ik heb daar<br />
altijd last <strong>van</strong> die leelijke atmosfeer, malariaachtig, en voel me<br />
daar steeds zwak en lusteloos voor te arbeiden. Ik wilde gaarne<br />
in Nijmegen zoo’n huisje zien te vinden (huren) met een tuin,<br />
waarin ik een atelier kan laten zetten. Gij weet soms niet iets<br />
voor mij, niet in de stad maar liefst in de buitenwijken. Ik vind<br />
Nijmegen zoo’n heerlijk klimaat. Dankzij bemiddeling <strong>van</strong><br />
Portret <strong>van</strong> jan toorop<br />
Chris Lebeau (1878-1945)<br />
1914. Lithografie gedrukt op Japans papier, 27,3 x 30,5 cm<br />
museum Het VaLkHoF, niJmegen
Nolet vond Toorop vrijwel meteen een geschikte woning<br />
in Nijmegen, waar hij al even spoedig het middelpunt werd<br />
<strong>van</strong> een groep kunstzinnigen, musici en middenstanders<br />
die actief waren in het plaatselijke kunstleven. Nijmegen<br />
kende diverse bewonderaars en verzamelaars <strong>van</strong> zijn<br />
werk, veelal uit katholieke kring. Toorop bleef echter<br />
ook buiten Nijmegen actief.<br />
tOOrOPs sChilderijen<br />
Jan Toorop was vooral actief als tekenaar en vervaardigde<br />
gedurende zijn lange loopbaan een relatief klein aantal<br />
schilderijen; hij schilderde tussen 1897 en 1911 niet<br />
meer dan vijf werken per jaar en na 1911 nog slechts vijf<br />
werken, waaronder het portret <strong>van</strong> Arthur <strong>van</strong> Schendel<br />
uit 1912 (Stedelijk Museum Amsterdam). Toorops<br />
schilderijen <strong>van</strong>af de jaren tachtig zijn voornamelijk<br />
neo-impressionistisch <strong>van</strong> stijl. In de jaren 1888-1891<br />
schilderde hij ongeveer vijftien divisionistische werken.<br />
Na 1892 concentreerde hij zich voornamelijk op de<br />
tekenkunst. In de vier jaar daarna raakte hij zelfs geen<br />
penseel meer aan, maar vestigde hij zijn reputatie als<br />
tekenaar <strong>van</strong> symbolistische voorstellingen.<br />
In 1897 begon hij weer te schilderen in een systematisch<br />
aangebracht fijn pointillé en veelal lichte pastelkleuren.<br />
Begin 1901 kwam een abrupt einde aan het werken in<br />
kleine stippeltjes en schilderde Toorop, onder invloed<br />
<strong>van</strong> Signac en Cros, Dorpelwachters der zee (Museum<br />
Boijmans Van Beuningen), een expressief doek <strong>van</strong><br />
groot formaat met net als het hier besproken werk losse<br />
toetsen en korte, brede, mozaïekachtige penseelstreken.<br />
Het merendeel <strong>van</strong> de schilderijen dat na 1901 ontstond,<br />
veelal portretten, kenmerkt zich door een expressieve<br />
stijl. 1 In 1905 kwamen opnieuw enkele betrekkelijk fijn<br />
gediviseerde werken tot stand, zoals de Houthakker<br />
(Gemeentemuseum Den Haag) en Appelplukkers (particuliere<br />
collectie), allebei bedoeld voor een nooit<br />
voltooid zevenluik.<br />
Vanaf midden 1906 koos Toorop weer voor de ruwere<br />
divisionistische stijl en schilderde hij zogenaamde luministische<br />
werken, waarin de weergave <strong>van</strong> het licht, de<br />
lichteffecten en -straling centraal staan. Toorops belangstelling<br />
werd gedeeld door kunstenaars als Sluijters, Gestel<br />
en Mondriaan, die eveneens luministische schilderijen<br />
maakten. Het hoogtepunt <strong>van</strong> Toorops werk in deze jaren<br />
vormt een kleine groep schilderijen uit 1907, die hij in<br />
1908 inzond voor een tentoonstelling <strong>van</strong> St. Lucas, een<br />
progressieve Amsterdamse kunstenaarsvereniging. 2<br />
19 <strong>Vereniging</strong> remBrandt zomer <strong>2007</strong><br />
rustende bOer met sPade<br />
In 1909, één jaar na zijn vestiging in Nijmegen, schilderde<br />
Jan Toorop zijn Rustende boer met spade. Het model<br />
voor de krachtige figuur met zijn kolossale handen vond<br />
de kunstenaar waarschijnlijk in Zeeland, waar hij de<br />
zomermaanden bleef doorbrengen. Het beeld <strong>van</strong> de<br />
moegewerkte boer, geplaatst tegen de achtergrond <strong>van</strong><br />
een helder veelkleurig landschap, sluit aan bij Toorops<br />
belangstelling voor sociaal bewogen thema’s, die ook<br />
in zijn werk uit de jaren tachtig <strong>van</strong> de 19de eeuw terug<br />
te vinden is. In deze periode heeft die kunst veelal een<br />
Christelijke strekking. Toorops Rustende boer met spade<br />
heeft echter niet het expliciet religieuze karakter dat<br />
een groot deel <strong>van</strong> zijn tekeningen uit de ‘katholieke<br />
jaren’ in Nijmegen kenmerkt. Het schilderij dat we nu<br />
als Rustende boer met spade kennen exposeert hij voor het<br />
eerst in mei 1909 op de Ausstellung für Christliche Kunst<br />
in Düsseldorf, onder de titel Nach des Tages Arbeit. Gezien<br />
de thematiek, de stijl, het formaat en het verfijnde contrast<br />
tussen violet en groen (waar Toorop een voorkeur<br />
voor had) is het een belangrijk werk binnen zijn oeuvre.<br />
Het zogenaamde ‘boerenrealisme’ sluit aan bij de tekeningen<br />
die Toorop in deze periode maakte.<br />
De expositie Vincent <strong>van</strong> Gogh en de moderne kunst 1890-<br />
1914 in het Van Gogh Museum (1990-1991) toonde aan<br />
dat de grove penseelvoering verwijst naar de schildertrant<br />
<strong>van</strong> Vincent <strong>van</strong> Gogh. Het is daarmee een treffend<br />
voorbeeld <strong>van</strong> de receptie <strong>van</strong> Vincent <strong>van</strong> Gogh in de<br />
Nederlandse schilderkunst <strong>van</strong> de vroege 20ste eeuw.<br />
Toorop bewonderde Van Goghs werk en organiseerde in<br />
1892 de eerste tentoonstelling <strong>van</strong> diens werken in de<br />
Haagsche Kunstkrings<br />
ruud Priem<br />
Conservator oude kunst Museum Het Valkhof, Nijmegen<br />
N o t e n :<br />
1. zie de publicatie bij de tentoonstelling<br />
over dit onderdeel <strong>van</strong> toorops<br />
oeuvre in museum Het Valkhof,<br />
nijmegen: P. <strong>van</strong> der Coelen, k.<br />
<strong>van</strong> Lieverloo (red.), Jan Toorop -<br />
Portrettist, zwolle/nijmegen<br />
2003.<br />
2. Kanaal Vlissingen-Middelburg<br />
(gemeentemuseum den Haag),<br />
De vissersvloot bij Veere (Centraal<br />
museum, utrecht), Zee en duin bij<br />
Zoutelande, (gemeentemuseum den<br />
Haag) en Gebed voor de maaltijd<br />
(zeeuws museum, middelburg).
katwijk of<br />
madonna met kind<br />
Jan toorop (1858-1928)<br />
1892, zwart krijt en<br />
potlood op papier,<br />
30 x 37,8 cm<br />
CoLLeCtie museum de<br />
Fundatie, Heino/wiJHe<br />
katwijks museum<br />
Katwijk<br />
Zwervers in de duinen<br />
Centraal op de voorstelling, op de top<br />
<strong>van</strong> een duin, zijn een man en een<br />
vrouw met twee kinderen te zien. De<br />
moeder zit met een baby op de schoot<br />
naar links gekeerd, haar man staat<br />
achter haar met hangende schouders<br />
en zijn handen in de zakken peinzend<br />
naar rechts gedraaid. Een ouder<br />
meisje zit wat lager op het duin onder<br />
de moeder, met haar gezicht gericht<br />
naar de beschouwer. Tussen haar en<br />
de moeder staat een kan op de grond.<br />
Het meisje eet of drinkt, zij houdt met<br />
20 <strong>Vereniging</strong> remBrandt zomer <strong>2007</strong><br />
Zwervers in de duinen<br />
Jan toorop (Poerworedjo [Java] 1858 - den Haag 1928)<br />
1889/1891. Potlood, zwart en gekleurd krijt, 60 x 62,5 cm<br />
gesigneerd links onder Jan Toorop<br />
Herkomst: kunsthandel ivo Bouwman, den Haag<br />
Jan Toorop woonde en werkte gedurende twee periodes <strong>van</strong> zijn leven in<br />
Katwijk: <strong>van</strong> 1890 tot 1892 en <strong>van</strong> 1899 tot 1904. Het Katwijks Museum<br />
wilde graag in het bezit komen <strong>van</strong> werken die hij tijdens deze periodes<br />
maakte. De collectie <strong>van</strong> het museum is opgebouwd uit werk <strong>van</strong> kunstenaars<br />
die in Katwijk gewerkt en gewoond hebben. Het leeuwendeel<br />
<strong>van</strong> de collectie stamt uit de periode 1880 tot 1920. Toen vormde zich<br />
een kunstenaarskolonie in Katwijk, waarin ondermeer Toorop een belangrijke<br />
rol speelde. Zwervers in de duinen <strong>van</strong> Jan Toorop is ontstaan<br />
in zijn eerste Katwijkse periode en heeft tweemaal deel uitgemaakt <strong>van</strong><br />
aan hem gewijde tentoonstellingen in het Katwijks Museum, in 1985 en<br />
2001-2002. Met steun <strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong> <strong>Rembrandt</strong> was het in 2006<br />
mogelijk tot aankoop over te gaan.<br />
haar linkerhand haar schort omhoog<br />
dat hierdoor kruimels of druppels kan<br />
op<strong>van</strong>gen. Onder het viertal, waar<strong>van</strong><br />
de gezichten vluchtig zijn weergegeven,<br />
staat een hondenkar met potten en pannen<br />
waarmee waarschijnlijk een karig<br />
inkomen voor het ventersgezin moet<br />
worden verdiend. Voor de kar, die tussen<br />
twee soorten distels staat, zien we twee<br />
honden bij wilgentenen manden. Op de<br />
voorgrond is een elektriciteitspaal getekend,<br />
die aan de moderne tijd refereert.<br />
Daaronder is bosschage met bladeren<br />
weergegeven. In de bosjes zit rechtsonder<br />
een vogel. Iets hoger, rechts, zien<br />
we in de duinvallei een begraafplaats.<br />
In de duinen achter het kerkhof vliegen<br />
meeuwen. Links <strong>van</strong> het centrale duin is<br />
onder drie bomen iemand de grond aan<br />
het bewerken. De grijsblauw gekleurde<br />
lucht is gedekt; de zee is te zien achter<br />
en boven het geelbruine duinlandschap.<br />
Ter hoogte <strong>van</strong> de vrouw en de man zien<br />
we de zon, in een halve cirkel, zwak door<br />
het wolkendek schemeren.<br />
Het bovenste deel <strong>van</strong> de voorstelling<br />
is hoofdzakelijk opgebouwd uit korte,<br />
vooral horizontale streepjes, de figuren<br />
zijn bijna gearceerd. Voor het onderste<br />
deel gebruikte Toorop contouren om<br />
vormen aan te geven, waar<strong>van</strong> die <strong>van</strong> de<br />
distels grijsgroen ingekleurd werden. De<br />
bij Toorop vaak voorkomende duidelijke<br />
omlijning <strong>van</strong> figuren ontbreekt hier:<br />
alleen bij de man zien we enkele contourlijnen<br />
die waarschijnlijk na veranderingen<br />
zijn aangebracht.<br />
Toorop maakte een voorstelling met<br />
een sombere uitstraling. De afgebeelde<br />
personen profiteren niet <strong>van</strong> de vooruitgang.<br />
Zij zwerven met hun nering door<br />
het land. Het nog lege kerkhof, met een<br />
schedel en botten op de pilaren en een<br />
treurwilg naast een praalgraf, wacht op<br />
hen. Alleen het meisje heeft het hoofd<br />
wat geheven: zal haar een betere toekomst<br />
wachten?<br />
symbOlisme<br />
Toorop, een zeer veelzijdig kunstenaar,<br />
stond open voor nieuwe stromingen<br />
in de kunst en experimenteerde daar<br />
veelvuldig mee. Daarnaast was hij ook<br />
geïnteresseerd in andere kunstvormen,<br />
waaronder muziek en literatuur. Zo ontstonden<br />
in dezelfde tijd voorstellingen<br />
in verschillende stijlen en technieken. In<br />
Katwijk hield hij zich bezig met het pointillisme<br />
en het symbolisme dat aan het<br />
eind <strong>van</strong> de 19de eeuw bloeide en dat<br />
Toorop vermengde met Jugendstil, maar<br />
ook met realistische voorstellingen <strong>van</strong><br />
het vissersleven. Deze werken maakte hij<br />
in potlood, krijt, gouache en olieverf.<br />
Als etser en lithograaf was hij ook actief.<br />
Voordat Toorop met zijn vrouw<br />
Annie Hall naar Katwijk kwam, waar hun<br />
dochter Charlie geboren werd, woonde<br />
het jonge paar in Brussel. Daar bewoog<br />
de sociaal betrokken Toorop zich tevens<br />
in anarchistische kringen. Deze sociale<br />
bewogenheid uitte zich in zijn werk. Al<br />
in Katwijk zien we hierin verandering<br />
komen: in zijn late symbolistische periode<br />
zou Toorop zich meer op (mystiek-)<br />
religieuze onderwerpen richten. Dit was<br />
wellicht onder invloed <strong>van</strong> de venerische<br />
ziekte die hem enige tijd had gekweld<br />
en hem zijn verdere leven parten zou<br />
blijven spelen.
Foto: wim zandbergen, Plaza studio katwijk<br />
Dat Toorop Katwijk uitkoos om te werken<br />
en te wonen zal te maken hebben<br />
gehad met de liefde voor de zee en<br />
zijn zoektocht naar de ‘pure’ mens, die<br />
zich nog in zijn natuurlijke omgeving<br />
bewoog, niet beïnvloed door de oprukkende<br />
industrialisatie. Hij was niet de<br />
enige kunstenaar die hier naar op zoek<br />
was: navolgers <strong>van</strong> de Haagse School<br />
streken om die reden ook neer in<br />
21 <strong>Vereniging</strong> remBrandt zomer <strong>2007</strong><br />
Katwijk, waar zich tussen 1880 en 1910<br />
een kunstenaarskolonie vormde. Ook<br />
in zijn kunst was Toorop op zoek naar<br />
zuiverheid en expressie door middel <strong>van</strong><br />
vorm en kleur.<br />
Het symbolisme ontwikkelde zich bij<br />
Toorop in Katwijk als tekenstijl en zou in<br />
zijn verdere leven een rol blijven spelen.<br />
De lijn speelt, zoals in veel <strong>van</strong> zijn werk,<br />
een belangrijke rol. Golvende parallelle<br />
lijnen geven het goede aan terwijl hoekige<br />
lijnen het kwade symboliseren. Een<br />
aantal symbolen die zijn ideeën weergeven<br />
komt vaak terug: doornen, zwaan,<br />
sfinx en roos. Zwervers in de duinen staat<br />
aan het begin <strong>van</strong> deze ontwikkeling.<br />
De lijnen zijn nog kort, doornen laten<br />
zowel de natuur als het harde leven zien.<br />
De duinen hebben ronde vormen maar<br />
spelen als golvende lijnen nog geen rol.
huwelijk of aurore<br />
Jan toorop (1858-1928)<br />
1892, Potlood, krijt en<br />
pastel op karton, 66 x<br />
52,2 cm<br />
CoLLeCtie museum<br />
BoiJmans Van<br />
Beuningen, rotterdam<br />
Het kerkhof – in werkelijkheid toen aan<br />
de buiten- en zuidoostzijde <strong>van</strong> het dorp<br />
gelegen, nu ingeklemd tussen bebouwing<br />
– zal de sombere gedachten <strong>van</strong> de<br />
man weergeven. Laten de meeuwen het<br />
vluchtige <strong>van</strong> het leven zien?<br />
De schrijver Albert Verwey woonde<br />
met zijn vrouw Kitty dichtbij, in<br />
Noordwijk, waar Toorop vaak door de<br />
duinen heenliep. Hun huis was een<br />
literaire ontmoetingsplaats, ondermeer<br />
<strong>van</strong> Toorops vriend Jan Veth en medewerkers<br />
<strong>van</strong> De Nieuwe Gids. De dichteres<br />
en actief socialiste, de toen nog niet gehuwde<br />
Henriëtte Roland Holst-<strong>van</strong> der<br />
Schalk, zocht Toorop ook in Katwijk op,<br />
waar zij <strong>van</strong> hem een felbegeerde symbolistische<br />
tekening kreeg. Deze is getiteld<br />
Katwijk of Madonna met kind uit 1892, en<br />
bevindt zich nu in het bezit <strong>van</strong> Museum<br />
de Fundatie in Heino. 1 Hierin toont<br />
Toorop zijn religieuze (katholieke) belangstelling.<br />
Een vrouw troont als een<br />
Madonna met kind op een duin voor het<br />
dorp achter haar. Het deel <strong>van</strong> de vrouw<br />
dat boven het duin uitkomt vervloeit in<br />
een vervaagde mandorla en komt zo los<br />
<strong>van</strong> het dorpsgezicht terwijl haar rok<br />
met zware contouren aangegeven is. Het<br />
duin is met golvende parallelle lijnen getekend.<br />
Achter de vrouw zijn in het dorp<br />
mensen aan het werk. Rechts achter is<br />
de kerktoren te zien.<br />
22 <strong>Vereniging</strong> remBrandt zomer <strong>2007</strong><br />
Ook met de in Leiden wonende schilder<br />
Floris Verster, een oude schoolvriend,<br />
had Toorop veel contact. Voor het<br />
huwelijk dat Verster sloot met Jenny<br />
Kamerlingh Onnes maakte hij in 1892<br />
de pastel Huwelijk of Aurore, momenteel<br />
in de collectie <strong>van</strong> Museum Boijmans<br />
Van Beuningen. Hierin komt naast het<br />
symbolisme ook de Jugendstil tot wasdom.<br />
De geharnaste Floris Verster staat<br />
fier naast zijn naakte bruid die omgeven<br />
wordt door golvend haar. Links <strong>van</strong> de<br />
ridder bloeien rozen, terwijl rechts <strong>van</strong><br />
de bruid doornen vervaarlijk groeien.<br />
Aan de voet <strong>van</strong> het paar ligt een zwart<br />
monster: het leven is vol gevaren maar<br />
het goede zal overwinnen met de ridderlijke<br />
Floris aan de zijde <strong>van</strong> zijn bruid.<br />
Hij zal haar beschermen, zo lijkt Toorop<br />
te willen zeggen.<br />
datering<br />
Zwervers in de duinen wordt gewoonlijk<br />
in 1891 gedateerd. Volgens de<br />
Tooropkenner Harry Kraay moet dit<br />
1889 zijn. In de tekst die hij in het<br />
Katwijks Museum uitsprak bij de overhandiging<br />
<strong>van</strong> de tekening aan het museum<br />
merkte hij op dat volgens Toorops<br />
biograaf – tevens samensteller <strong>van</strong> diens<br />
eerste oeuvrecatalogus –, de kunstcriticus<br />
Plasschaert, het werk uit 1889<br />
stamt. 2 In deze tijd woonde Toorop in<br />
Brussel en ontdekte hij Katwijk. In 1891<br />
was de tekening voor het eerst te zien op<br />
een tentoonstelling <strong>van</strong> de Nederlandse<br />
Etsclub in Den Haag. Men zou er<br />
daarom <strong>van</strong> uit zijn gegaan dat de tekening<br />
kort daarvoor is ontstaan. In 1892<br />
werd zij nog eens op twee tentoonstellingen<br />
in België getoond: bij Les Vingt in<br />
Brussel – een kunstenaarsgroep waarbij<br />
Toorop, als een <strong>van</strong> de weinige buitenlanders,<br />
als lid toegelaten was 3 – en bij<br />
L’Association pour L’Art, in Antwerpen. In<br />
het invloedrijke tijdschrift L’Art Moderne<br />
verscheen een lovend artikel over de<br />
herziene en aangevulde versie <strong>van</strong> de te-<br />
kening. Dat er inderdaad veranderingen<br />
zijn aangebracht is te zien rond de man<br />
op het duin en links <strong>van</strong> het meisje waar<br />
vaag de contouren <strong>van</strong> een langgerekt<br />
dier, wellicht een vluchtende haas, te<br />
zien zijn. De titel <strong>van</strong> het werk veranderde<br />
eveneens. Droeg het bij Les Vingt<br />
nog de titel Het kerkhof, in Antwerpen<br />
werd het als De zwerver tentoongesteld.<br />
Daar werd later de meervoudsvorm en in<br />
de duinen aan toegevoegd, zoals het werk<br />
<strong>van</strong>daag de dag bekend is.<br />
aankOOP<br />
Al jaren geleden werd er in het Katwijks<br />
Museum nagedacht over aankoop <strong>van</strong><br />
dit werk. Helaas was het toen financieel<br />
niet mogelijk de wens te realiseren. Na<br />
de laatste Toorop-tentoonstelling in het<br />
Katwijks Museum in 2001-2002 is men<br />
weer in onderhandeling gegaan met<br />
Kunsthandel Ivo Bouwman in Den Haag,<br />
waar de tekening jarenlang in bezit is geweest.<br />
De heer Bouwman was bereid het<br />
museum tegemoet te komen en nadat<br />
de <strong>Vereniging</strong> <strong>Rembrandt</strong>, de Stichting<br />
Sponsorgelden Katwijks Museum, het<br />
SNS-Fonds Katwijk en Gifted Art ook bereid<br />
waren financieel bij te dragen, werd<br />
de knoop doorgehakt en kon het werk<br />
aan de collectie worden toegevoegd. 4 s<br />
annemarie kingmans<br />
Kunsthistoricus en vrijwillig medewerker <strong>van</strong><br />
het Katwijks Museum<br />
N o t e n<br />
1. zie V. Hefting, Jan Toorop<br />
1858-1928, cat. tent.<br />
den Haag (Haags<br />
gemeentemuseum),<br />
1989, pp. 29-32.<br />
2. Harry kraay, lezing bij<br />
de overdracht <strong>van</strong> Jan<br />
toorops Zwervers in<br />
de duinen, katwijks museum,<br />
28 juni 2006.<br />
3. in deze naar vernieuwing<br />
in de kunst strevende<br />
kunstenaarsgroep<br />
behoorden naast Jan<br />
toorop (1885), august<br />
rodin (1889) en Paul<br />
signac (1890) tot de<br />
buitenlandse leden.<br />
4. de tekening maakte deel<br />
uit <strong>van</strong> de tentoonstelling<br />
Aanwinsten II, die<br />
tot half april <strong>2007</strong> in het<br />
katwijks museum te<br />
bezichtigen was.
meats<br />
Claes oldenburg (1929)<br />
1964. gips, tempera,<br />
porseleinen schalen,<br />
marmeren platen,<br />
57 x 96 x 96 cm<br />
museum BoiJmans Van<br />
Beuningen, rotterdam<br />
museum Boijmans Van Beuningen<br />
Museum Boijmans Van Beuningen verwierf in<br />
2006 vier kunstwerken die lange tijd eigendom<br />
<strong>van</strong> de Belgische verzamelaar Hubert Peeters waren<br />
geweest en later in eigendom kwamen <strong>van</strong> Daividia<br />
Inc. Het betreft twee werken <strong>van</strong> Claes Olden burg<br />
(1929): Soft Washstand (p. 24) en Meats (p. 23),<br />
beide uit 1964; een werk <strong>van</strong> Tom Wesselmann<br />
(1931-2004), Interior (p. 26), uit 1965 en tenslotte<br />
één <strong>van</strong> James Rosenquist (1933), Discs (p. 25),<br />
uit 1964. De aankoop kwam tot stand met steun<br />
<strong>van</strong> de Gemeente Rotterdam (€ 800.000), de Mondriaan<br />
Stichting/Ministerie <strong>van</strong> OCW (€800.000),<br />
VSB fondsen (€250.000), de Vere ni ging <strong>Rembrandt</strong><br />
(€ 250.000), waar<strong>van</strong> € 50.000 uit het Dura Kunstfonds,<br />
de Stichting tot Beheer Museum Boijmans<br />
Van Beuningen (€ 118.400) en de Stichting Museum<br />
Boijmans Van Beuningen (€100.000).<br />
23 <strong>Vereniging</strong> remBrandt zomer <strong>2007</strong><br />
Rotterdam<br />
vier werken uit de amerikaanse Pop art<br />
Claes oldenburg, James rosenquist, tom wesselmann<br />
Herkomst: voormalige collectie Hubert Peeters, later daividia inc.<br />
een kleine gesChiedenis<br />
Toen Wim Beeren in 1978 directeur werd <strong>van</strong> het Museum<br />
Boijmans Van Beuningen trof hij een museum met een<br />
vermaarde prenten en tekeningencollectie, een interna tionaal<br />
gewaardeerde collectie oude schilderkunst, een kunstnijverheidcollectie<br />
en een collectie klassiek moderne kunst.<br />
Hedendaagse kunst, zeg kunst <strong>van</strong>af 1960, was wel<br />
aanwezig maar op een voor Beeren weinig bevredigend<br />
niveau. Dit had te maken met het feit dat het museum<br />
pas in 1963, ten tijde <strong>van</strong> het directoraat <strong>van</strong> Ebbinge<br />
Wubben, zich voor het eerst expliciet bekende tot het<br />
verzamelen <strong>van</strong> moderne en hedendaagse kunst. Kunst<br />
die tot dat moment wel aanwezig was in de collectie maar<br />
nimmer met een weloverwogen plan verworven was. In<br />
de woorden <strong>van</strong> Beerens voorganger Ebbinge Wubben<br />
was het als een anomalie gaan voelen, dat in een stad als<br />
Rotterdam, …. waarin het meest moderne, de meest recente<br />
ontwikkelingen niet snel genoeg konden worden verwezenlijkt,<br />
dat in deze stad in het museum de tijd als het ware stil zou<br />
blijven staan bij de jaren 1900 of 1920. 1
24 <strong>Vereniging</strong> remBrandt zomer <strong>2007</strong><br />
soft washstand<br />
Claes oldenburg (1929)<br />
1964. Vinyl gevuld<br />
met kapok, ijzer,<br />
137 x 106 x 57 cm<br />
museum BoiJmans Van<br />
Beuningen, rotterdam
discs<br />
James rosenquist (1933)<br />
1964. acryl op doek; acryl<br />
op aluminium (2 delen),<br />
214 x 106 cm; 213,5 x 76 cm<br />
museum BoiJmans Van<br />
Beuningen, rotterdam.<br />
Directeur Wim Beeren zag het als één <strong>van</strong> zijn belangrijkste<br />
taken om een helder beleid te ontwikkelen, dat er<br />
in het bijzonder op gericht was om door middel <strong>van</strong> een<br />
intensief tentoonstellings- en aankoopprogramma het<br />
museum ook op het gebied <strong>van</strong> de hedendaagse kunst<br />
een vooraanstaande internationale positie te doen innemen.<br />
Enerzijds betekende dit het uitbouwen <strong>van</strong> de beginnende<br />
collectie surrealistische kunst in het museum,<br />
met name het met extra aankoopgelden verwerven <strong>van</strong><br />
belangrijke surrealistische werken uit de nalatenschap<br />
<strong>van</strong> de voormalige mecenas <strong>van</strong> de surrealisten, Edward<br />
James. Anderzijds betekende dit dat een soort inhaalmanoeuvre<br />
verricht moest worden wat betreft de kunst uit<br />
de jaren ’60 en ’70.<br />
Voor dit laatste ontwierp Beeren, samen met zijn hoofdconservator<br />
Martin Visser, een plan om een belangrijk<br />
deel <strong>van</strong> het beschikbare aankoopbudget te besteden<br />
aan vijf sleutelfiguren uit deze periode, die representatief<br />
waren voor een hele beweging en tegelijkertijd zelf grote<br />
kunstenaarspersoonlijkheden zijn. 2 Claes Oldenburg en Andy<br />
Warhol voor de pop art. Joseph Beuys voor de Aktionskunst.<br />
Walter de Maria voor de conceptkunst, respectievelijk minimalkunst<br />
en Bruce Nauman voor het grote terrein <strong>van</strong> de<br />
‘new attitudes’. 3 Daarnaast zou de kunst <strong>van</strong> dat moment<br />
(onder meer het Nieuwe Duitse Expressionisme <strong>van</strong><br />
kunstenaars als Penck, Kiefer en Baselitz; Amerikaanse<br />
kunstenaars als Borofsky en Schnabel; Italianen als Chia<br />
en Cucchi en jongeren als Daniëls, Dokoupil, Dahn,<br />
25 <strong>Vereniging</strong> remBrandt zomer <strong>2007</strong><br />
Basquiat en Salle) op de voet<br />
gevolg worden.<br />
In dezelfde Nota Aan koopbeleid<br />
uit 1979 schrijft Wim<br />
Beeren de pop art is op dit<br />
moment onevenwichtig vertegenwoordigd.<br />
De Engelsen zijn redelijk<br />
aanwezig, de Amerikaanse<br />
pop art vertoont grote leemten en<br />
is op zijn sterkst in de beelden <strong>van</strong><br />
Segal en Marisol en de schilderwerken<br />
assemblages <strong>van</strong> Jim Dine.<br />
Rauschenberg en Jasper Johns zijn<br />
niet aanwezig. O.a. Andy Warhol<br />
en James Rosenquist ontbreken<br />
bij de afdeling schilderkunst.<br />
Lichtenstein is er met een niet zeer<br />
representatief werk. 4 Het is in dit<br />
licht dat de recente verwerving<br />
<strong>van</strong> vier belangrijke vroege Amerikaanse Pop Art werken<br />
met steun <strong>van</strong> onder andere de <strong>Vereniging</strong> <strong>Rembrandt</strong>,<br />
beschouwd moet worden.<br />
de belgisChe verZamelaar Peeters<br />
In 1979, hetzelfde jaar als Beerens eerste Nota Aan koopbeleid,<br />
verwerft het Museum Boijmans bij de New Yorkse<br />
galerie Leo Castelli met de nodige moeite een groot<br />
werk <strong>van</strong> Andy Warhol, genaamd The Kiss (Bela Lugosi),<br />
uit 1963. Tegelijkertijd ontwikkelt Beeren samen met<br />
Claes Oldenburg een plan om een groep <strong>van</strong> werken<br />
te verwerven middels de opdracht <strong>van</strong> het museum aan<br />
Oldenburg om een Screwarch – een boog in de vorm <strong>van</strong><br />
een schroef – te ontwikkelen. Nog steeds in hetzelfde<br />
jaar 1979, besluit Beeren een zomeropstelling <strong>van</strong> de<br />
collectie te maken – Formaties – waarin hij <strong>van</strong> plan is een<br />
interpretatie te geven <strong>van</strong> de collectie, geordend naar<br />
thema’s en chronologie, en waarin hij wil laten zien in<br />
welke richting hij de collectie in de komende jaren verder<br />
wil ontwikkelen.<br />
Met dat laatste doel voor ogen vraag ik u ter ondersteuning<br />
<strong>van</strong> onze nog arme collectie ‘Pop art’ – waarin nochtans de<br />
nieuwe aankoop <strong>van</strong> Andy Warhol ‘The Kiss’ glorieert – de<br />
volgende werken uit Uw collectie in bruikleen voor de gestelde<br />
periode, aldus Beeren in een brief aan de Belgische<br />
verzamelaar Hubert Peeters. 5 Het gaat om een vijftal<br />
werken <strong>van</strong> Claes Oldenburg en een groot doek <strong>van</strong> Andy<br />
Warhol. Peeters bezit een excellente collectie vroege<br />
Amerikaanse Pop Art werken, werken die hij voor het
26 <strong>Vereniging</strong> remBrandt zomer <strong>2007</strong>
interior<br />
tom wesselmann (1931-2004)<br />
1965. assemblage; plastic,<br />
spiegelglas, hout, metaal,<br />
168 x 132 x 20 cm<br />
museum BoiJmans Van<br />
Beuningen, rotterdam<br />
N o t e n<br />
1. geciteerd in: J.r. ter molen:<br />
‘Voorwoord’, in: De<br />
Collec tie moderne kunst<br />
<strong>van</strong> het Museum Boijmans<br />
Van Beuningen Rotterdam.<br />
rotterdam (museum<br />
Boijmans-<strong>van</strong> Beuningen)<br />
1985.<br />
2. interview met dr. w.a.L.<br />
Beeren door Paul donker<br />
duyvis in 1985. gepubliceerd<br />
in: De Collectie moderne<br />
kunst <strong>van</strong> Museum<br />
Boijmans Van Beuningen<br />
Rotterdam. rotterdam<br />
(museum Boijmans-<strong>van</strong><br />
Beuningen) 1985.<br />
3. nota aankoopbeleid, 1979.<br />
geciteerd in bovengenoemde<br />
publicatie.<br />
4. idem.<br />
5. Brief <strong>van</strong> w.a.L. Beeren<br />
aan de heer en mevrouw<br />
Peeters, 15 juni 1979<br />
(archief museum Boijmans<br />
Van Beuningen).<br />
6. Brief <strong>van</strong> Claes oldenburg<br />
aan mr. Peeters. July 7,<br />
1979 (archief museum<br />
Boijmans Van Beuningen).<br />
overgrote deel in het jaar <strong>van</strong> ontstaan direct bij de kunstenaars<br />
of hun New Yorkse galeries verworven heeft.<br />
Al eerder in 1968 toonde Peeters tezamen met twee<br />
Nederlandse verzamelaars - Frits Becht en Martin Visser<br />
(inderdaad dezelfde als de toenmalige hoofdconservator<br />
moderne kunst <strong>van</strong> het Boijmans) - zijn collectie in het<br />
Stedelijk Van Abbemuseum onder de tentoonstellingstitel<br />
Three Blind Mice. Peeters stemt toe en zo komt voor<br />
het eerst één <strong>van</strong> de recent door het museum verworven<br />
Pop Art werken in het Boijmans terecht. Het gaat om<br />
Oldenburgs prachtige Soft Washstand uit 1964.<br />
Claes Oldenburg<br />
Diezelfde maand nog schrijft Oldenburg een brief aan<br />
Peeters waarin hij stelt dat The Boymans is a very good<br />
place for these pieces, especially since the museum has commissioned<br />
a group of my works (related to the theme of the<br />
Srew subject). It would please me greatly if my works from<br />
your collection could remain in the Boymans as long as possible.<br />
Since those pieces from your collection are so choice it<br />
would, together with the Srew project, make one of the best<br />
groups of my work to be seen in Europe. 6<br />
En inderdaad komt deze groep <strong>van</strong> werken, in 1980<br />
nog aangevuld met Oldenburgs Meats uit 1964, James<br />
Rosenquists schilderij/assemblage Discs uit 1965, en<br />
Tom Wesselmanns Interior uit 1964 voor langere tijd<br />
in bruikleen bij het museum. Ook een vroeg werk <strong>van</strong><br />
Marcel Broodthaers Une Echelle de Briques uit 1969 wordt<br />
binnen dit bruikleen betrokken. Vanaf dat moment<br />
– 1981 – heeft het museum de beschikking over een<br />
significante groep vroege Amerikaanse Pop Art werken,<br />
die een speerpunt vormt binnen het nieuw door Wim<br />
Beeren te ontwikkelen beleid met sleutelfiguren als<br />
Oldenburg en Warhol, maar die vooralsnog niet het<br />
onvervreemdbaar eigendom <strong>van</strong> het museum is.<br />
De aanwezigheid <strong>van</strong> deze topwerken geeft niet alleen<br />
internationaal kleur aan de collectie hedendaagse<br />
kunst <strong>van</strong> het museum, maar biedt ook een link naar de<br />
al in de collectie aanwezige Engelse Pop Art werken en<br />
biedt context aan werken <strong>van</strong> zogenaamde Nederlandse<br />
Pop Art kunstenaars als Woody <strong>van</strong> Amen en Jacob<br />
Zegveld, die met name in Rotterdam opvallend aanwezig<br />
zijn. Hoe prachtig dit bruikleen in vele opzichten ook<br />
uitwerkt, het is rechtevenredig lastig om hiermee om<br />
te gaan. In de loop der jaren wordt namelijk een aantal<br />
belangrijke stukken uit het bruikleen door de eigenaar/<br />
verzamelaar om hem moverende redenen teruggetrokken.<br />
In 1984 wordt het schilderij Red Explosion <strong>van</strong> Andy<br />
Warhol verkocht, in 1985 de belangrijke sculptuur Soft<br />
Engine <strong>van</strong> Claes Oldenburg en in 1992 Une Echelle de<br />
Briques <strong>van</strong> Marcel Broodthaers. Werken die weliswaar<br />
alle drie eerst aan het museum te koop worden aange-<br />
27 <strong>Vereniging</strong> remBrandt zomer <strong>2007</strong><br />
boden, maar waar het museum op dat moment niet de<br />
financiële middelen voor kan vinden.<br />
een Pijler <strong>van</strong> de COlleCtie<br />
Hetzelfde probleem doet zich voor in begin 2006, wanneer<br />
de resterende werken uit de collectie Peeters – die<br />
dan overigens al in andere handen is overgegaan – uit<br />
het bruikleen met het Boijmans dreigen te worden teruggetrokken.<br />
Zesentwintig jaar nadat de werken in het<br />
museum terecht zijn gekomen, lijken ze alsnog voor het<br />
museum verloren te gaan. Is dat erg? Ja, dat is erg. Het<br />
vertrek <strong>van</strong> deze werken zou een hiaat in de collectie<br />
teweeg brengen dat waarschijnlijk nimmer zou kunnen<br />
worden opgevuld. Natuurlijk heeft iedere collectie hiaten,<br />
en hoef echt niet ieder hiaat te worden opgevuld.<br />
Maar in dit specifieke geval zou een belangrijke pijler<br />
<strong>van</strong> de collectie, een pijler waarop nieuwe delen <strong>van</strong><br />
de collectie gebouwd zijn, en waarmee oudere delen<br />
onderstut worden, wegvallen. Met de kans dat tenminste<br />
een gedeelte <strong>van</strong> het bouwwerk zal instorten. Nog<br />
afgezien <strong>van</strong> het feit dat voortschrijdende inzichten ook<br />
een belangrijke relatie leggen tussen bepaalde facetten<br />
<strong>van</strong> de Pop Art en die andere pijler <strong>van</strong> de collectie, het<br />
Surrealisme.<br />
Met name Soft Washstand en Meats <strong>van</strong> Oldenburg en<br />
Interior <strong>van</strong> Wesselmann vormen een heel interessante<br />
link tussen het Surrealisme en de Pop Art. Bij beide<br />
gaat het in de basis om het (her-)gebruik <strong>van</strong> bestaande<br />
objecten, of in de taal der surrealisten zogenaamde<br />
objets trouvés. Objecten <strong>van</strong> Man Ray, Duchamp of Dali<br />
blijken in zekere zin vooraf te gaan aan het gebruik<br />
<strong>van</strong> alledaagse objecten bij deze Pop Art kunstenaars.<br />
Schaalvergroting, het uit de context halen en materiaalgebruik<br />
dat tegengesteld is aan objecten uit de<br />
gewone, banale realiteit leidt bij iemand als Oldenburg<br />
tot een zelfde soort ‘surrealiteit’ als een objet trouvé <strong>van</strong><br />
Man Ray of Dali. Ook het isoleren <strong>van</strong> een stuk <strong>van</strong> een<br />
etalage <strong>van</strong> een slagerij – Meats – ligt vrij dicht tegen het<br />
Surrealisme aan. De assemblage <strong>van</strong> bestaande objecten<br />
bij Wesselmanns Interior verschilt qua techniek en resultaat<br />
in feite weinig <strong>van</strong> Dali’s Surrealist Object. Daarom<br />
is het des te meer toe te juichen dat het Boijmans met<br />
de hulp <strong>van</strong> een aantal fondsen, en met een speciaal<br />
krediet dat door de Gemeenteraad op voordracht <strong>van</strong> de<br />
wethouders is verleend – ter waarde <strong>van</strong> een derde <strong>van</strong><br />
de aankoopprijs –, deze vier topwerken uiteindelijk voor<br />
het museum heeft weten te verwervens<br />
Jaap guldemond<br />
Senior Conservator Hedendaagse Kunst<br />
Museum Boijmans Van Beuningen
leden maken leden<br />
u weet dat aankopen met steun <strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong> rembrandt<br />
voor het openbaar kunstbezit mogelijk zijn dankzij uw bijdrage.<br />
maar weten uw vrienden dat OOk?<br />
wij willen het belang <strong>van</strong> particuliere donaties tijdens het<br />
jubileumjaar extra bij u onder de aandacht brengen. om belangrijke<br />
kunstwerken voor nederland te behouden moeten we groter en<br />
sterker worden. in aanloop naar ons 125-jarig bestaan willen we<br />
onomwonden een beroep doen op uw netwerk en vragen om uw<br />
vrienden lid te maken. Voor uw aanmelding <strong>van</strong> een nieuw (partner-)<br />
lid ont<strong>van</strong>gt u gratis de nieuwe rembrandt agenda 2008.<br />
u k u n t e e n n i e u w l i d o p g e v e n m e t d e s p e c i a l e a n t w o o r d k a a r t i n d i t b u l l e t i n .<br />
28 <strong>Vereniging</strong> remBrandt zomer <strong>2007</strong><br />
Nieuwe leden ont<strong>van</strong>gen uiteraard:<br />
p de rembrandt kaart die gratis toegang geeft<br />
tot 110 musea in nederland<br />
p Het Bulletin dat drie maal per jaar wordt<br />
uitgebracht en waarin alle achtergronden <strong>van</strong> de<br />
aangekochte werken worden toegelicht<br />
p uitnodigingen voor ledenbijeenkomsten<br />
p én, niet in de laatste plaats, de wetenschap dat<br />
dit lidmaatschap bijdraagt aan het verrijken <strong>van</strong><br />
ons openbaar kunstbezit<br />
<strong>Vereniging</strong> rembrandt agenda 2008 met korting<br />
s P e C i a l e l e d e n a a n b i e d i n g<br />
J A N U A R Y F E B R U A R I 2 0 0 8 | W E E K 5<br />
08<br />
09<br />
10<br />
11<br />
12<br />
13<br />
14<br />
15<br />
16<br />
17<br />
18<br />
19<br />
20<br />
M O N D A Y 28 J A N UA R Y T U E S D A Y 29 J A N UA R Y W E D N E S D A Y 30 J A N UA R Y<br />
08<br />
08<br />
09<br />
09<br />
10<br />
10<br />
11<br />
11<br />
12<br />
12<br />
13<br />
13<br />
14<br />
14<br />
15<br />
15<br />
16<br />
16<br />
17<br />
17<br />
18<br />
18<br />
19<br />
19<br />
20<br />
20<br />
“… de kroon op haar 125 jarige best aan …”<br />
La Perruche et la Sirène<br />
Henri Matisse (1869-1954)<br />
1952<br />
Gouache/geknipt papier/papier/doek, 337 x 773 cm (drie delen)<br />
Aangekocht in 1967<br />
IIn 1961 sloot de <strong>Vereniging</strong> <strong>Rembrandt</strong> een overeenkomst met het Prins I<br />
Bernhard Fonds, waarin bepaald werd dat de vereniging het recht kreeg<br />
een deel <strong>van</strong> de opbrengsten <strong>van</strong> de voetbalpool aan musea toe te wijzen<br />
ten behoeve <strong>van</strong> aankopen. Voorwaarde was wel dat ook moderne kunst<br />
gest eund zou worden. Namen na 1961 het aantal moderne aanwinsten<br />
geleidelijk toe, lang niet alle aanvragen werden goedgekeurd. In 1966 werd<br />
een aanvraag <strong>van</strong> Edy de Wilde, toenmalig directeur <strong>van</strong> het Stedelijk<br />
Museum, afgewezen: hij wilde een monumentaal schilderij <strong>van</strong> Jasp er<br />
Johns aankopen. Het bestuur stelde met overtuiging De leden verwachten<br />
dit niet <strong>van</strong> ons. Men twijfelde te zeer aan de blijvende waarde <strong>van</strong> Jasp er<br />
Johns, en men zou ten aanzien <strong>van</strong> het werk <strong>van</strong> een nog levende buitenlandse<br />
kunstenaar altijd een zekere terughoudendheid betrachten.<br />
Een jaar later wist de Wilde de argumenten <strong>van</strong> de vereniging in zijn<br />
voordeel te gebruiken bij zijn sp ectaculaire aanvraag voor La Perruche et la<br />
Sirène. Deze ‘gouache decoupée’ was in 1952 gemaakt door Henri Matisse,<br />
een klassiek en erkend meest er. Na een uitvoerige discussie werd steun<br />
verleend, met als belangrijk argument dat men meende de jongeren onder<br />
de leden ermee te zullen aanspreken. Inmiddels is La Perruche et la Sirène<br />
uitgegroeid tot één <strong>van</strong> de vlaggenschepen <strong>van</strong> het Stedelijk Museum – èn<br />
<strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong> <strong>Rembrandt</strong>.<br />
La Perruche et la Sirène<br />
Henri Matisse (1869-1954)<br />
1952<br />
Gouache/geknipt papier/papier/doek, 337 x 773 cm (drie delen)<br />
Aangekocht in 1967<br />
In 1961 sloot de <strong>Vereniging</strong> <strong>Rembrandt</strong> een overeenkomst met het Prins<br />
Bernhard Fonds, waarin bepaald werd dat de vereniging het recht kreeg<br />
een deel <strong>van</strong> de opbrengsten <strong>van</strong> de voetbalpool aan musea toe te wijzen<br />
ten behoeve <strong>van</strong> aankopen. Voorwaarde was wel dat ook moderne kunst<br />
gest eund zou worden. Namen na 1961 het aantal moderne aanwinsten<br />
geleidelijk toe, lang niet alle aanvragen werden goedgekeurd. In 1966 werd<br />
een aanvraag <strong>van</strong> Edy de Wilde, toenmalig directeur <strong>van</strong> het Stedelijk<br />
Museum, afgewezen: hij wilde een monumentaal schilderij <strong>van</strong> Jasp er<br />
Johns aankopen. Het bestuur stelde met overtuiging De leden verwachten<br />
dit niet <strong>van</strong> ons. Men twijfelde te zeer aan de blijvende waarde <strong>van</strong> Jasp er<br />
Johns, en men zou ten aanzien <strong>van</strong> het werk <strong>van</strong> een nog levende buitenlandse<br />
kunstenaar altijd een zekere terughoudendheid betrachten.<br />
Een jaar later wist de Wilde de argumenten <strong>van</strong> de vereniging in zijn<br />
voordeel te gebruiken bij zijn sp ectaculaire aanvraag voor La Perruche et la<br />
Sirène. Deze ‘gouache decoupée’ was in 1952 gemaakt door Henri Matisse,<br />
een klassiek en erkend meest er. Na een uitvoerige discussie werd steun<br />
verleend, met als belangrijk argument dat men meende de jongeren onder<br />
de leden ermee te zullen aanspreken. Inmiddels is La Perruche et la Sirène<br />
uitgegroeid tot één <strong>van</strong> de vlaggenschepen <strong>van</strong> het Stedelijk Museum – èn<br />
<strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong> <strong>Rembrandt</strong>.<br />
T H U R S D A Y 31 J A N UA R Y F R I D A Y 1 F E B R UA R I S A T U R D A Y 2 F E B R UA R I<br />
08<br />
08<br />
09<br />
09<br />
10<br />
10<br />
11<br />
11<br />
12<br />
12<br />
13<br />
13<br />
S U N D A Y 3 F E B R UA R I<br />
14<br />
14<br />
15<br />
15<br />
16<br />
16<br />
17<br />
17<br />
18<br />
18<br />
MO<br />
7 14 21 28<br />
19<br />
19<br />
TUE 1 8 15 22 29<br />
WE 2 9 16 23 30<br />
THU 3 10 17 24 31<br />
20<br />
20<br />
FR 4 11 18 25<br />
SA 5 12 19 26<br />
SU 6 13 20 27<br />
“… it felt like the crowning of its 125th anniversary …”<br />
ter gelegenheid <strong>van</strong> het 125-jarig bestaan <strong>van</strong> de<br />
<strong>Vereniging</strong> rembrandt, geeft de Collectors group<br />
een speciale lustrum agenda uit. deze gelimiteerde<br />
uitgave geeft een uitstekend beeld <strong>van</strong> de vele<br />
verschillende gebieden waarmee de <strong>Vereniging</strong><br />
steun verleent aan de nederlandse musea.<br />
Bijzondere aankopen uit diverse nederlandse<br />
musea worden getoond, vergezeld <strong>van</strong> het verhaal<br />
bij die aankoop <strong>van</strong> de desbetreffende directeur of<br />
conservator.<br />
Leden <strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong> <strong>Rembrandt</strong> kunnen de<br />
agenda met € 10 korting bestellen (€ 32,50 in<br />
plaats <strong>van</strong> € 42,50) en betalen bovendien geen<br />
verzendkosten.<br />
de fraai uitgevoerde agenda (180 pagina’s in kleur;<br />
20 x 24 cm) is luxueus gebonden, verschijnt medio<br />
oktober <strong>2007</strong> en is <strong>van</strong>af heden te bestellen met de<br />
speciale antwoordkaart in dit Bulletin.
O V E R A A N W I N S T E N<br />
18 8 3 – 18 9 3 – 19 0 3 – 191 3 – 19 2 3 – 19 3 3 – 19 4 3– 1953–1 9 6 3 – 1 9 7 3 – 19 8 3 – 19 9 3 – 2 0 0 3 – 2 0 0 8<br />
rembrandt als voortrekker<br />
mede dankzij het Prins Ber nhard Fonds<br />
Het midden <strong>van</strong> de jaren zeventig behoort<br />
niet tot de meest florissante periodes <strong>van</strong><br />
onze vereniging. toch konden er ondanks<br />
doorlopend geldgebrek belangrijke aankopen<br />
worden gerealiseerd en dankzij nieuwe<br />
afspraken met het Prins Bernhard Fonds<br />
(de voorloper <strong>van</strong> het Prins Bernhard<br />
Cultuurfonds) verbeterde de situatie richting<br />
de jaren tachtig. wat niet verbeterde was het<br />
ledenaantal, reden voor een enquête onder<br />
de verenigingsleden in 1982.<br />
minerva in haar studeerkamer<br />
toegeschreven aan Ferdinand Bol (1616-1680)<br />
1636/37. tekening, 25,7 x 20,2 cm<br />
riJksPrentenkaBinet, amsterdam<br />
29 <strong>Vereniging</strong> remBrandt zomer <strong>2007</strong><br />
nulPunt<br />
in 1973, aldus het jaarverslag, resulteerden<br />
zeven aanvragen in een toename <strong>van</strong> het<br />
openbaar kunstbezit aan kunstschatten in<br />
Nederland. Desalniettemin bleken enkele<br />
principiële toezeggingen <strong>van</strong> de vereniging<br />
niet tot het gewenste resultaat te leiden: de<br />
verkopers accepteerden hogere biedingen<br />
<strong>van</strong> derden. deze sombere toon zette zich<br />
voort in 1974. in de vergadering <strong>van</strong> het<br />
dagelijks bestuur <strong>van</strong> 18 oktober werden<br />
geen aanvragen meer gehonoreerd, zo<br />
kan in de notulen worden nagelezen: Over<br />
de aanvragen is in feite niet gediscussieerd,<br />
daar – wat eigenlijk nog nooit het geval is<br />
geweest – geen schenkingen meer kunnen<br />
worden verleend. Er zijn toezeggingen gedaan,<br />
die als zij gestand gedaan moeten<br />
worden het voor 1974 beschikbare bedrag<br />
tot nul reduceren. Wij hebben de aanvragen<br />
niettemin laten indienen om ons een<br />
idee te kunnen laten vormen <strong>van</strong> ‘gemiste<br />
kansen’. in het kader <strong>van</strong> de nijpende<br />
kostenstijging besloot het bestuur de<br />
leden te vragen hun bijdrage vrijwillig te<br />
verhogen. aan deze oproep werd voldaan:<br />
de gemiddelde ledenbijdrage nam toe <strong>van</strong><br />
ƒ 17,84 in 1974 naar ƒ 24,50 in 1975.<br />
Het geldgebrek bleef een zorg, wat leidde<br />
tot een opmerkelijk initiatief <strong>van</strong> een Leidse<br />
jaarclub die aan<strong>van</strong>kelijk wilde collecteren<br />
voor de restauratie <strong>van</strong> De nachtwacht.<br />
toen het rijksmuseum haar echter liet<br />
weten dat de kosten daarvoor reeds gedekt<br />
waren, besloot zij een straatcollecte voor<br />
de <strong>Vereniging</strong> rembrandt te houden, die<br />
uiteindelijk ƒ 250,- opbracht. als beloning<br />
hiervoor ontving de jaarclub het donateurschap,<br />
wat ook het nog steeds dalende<br />
ledental wat opkrikte.<br />
ondanks de geldzorgen werden in 1974 in<br />
totaal 13 aankopen gesteund. een jaar<br />
later werden zelfs 21 aanvragen gesteund<br />
en de meeste ook verworven, zoals voor<br />
het stedelijk museum amsterdam het<br />
schilderij Cathedra uit 1951 <strong>van</strong> Barnett<br />
newman, voor het Centraal museum<br />
utrecht twee zilveren drinkschalen Zomer<br />
FuSIEN BIjl dE VROE<br />
en Winter uit 1627 <strong>van</strong> adam <strong>van</strong> Vianen,<br />
en voor het rijksprentenkabinet een vijftal<br />
tekeningen uit de verzameling <strong>van</strong> Bernhard<br />
Houthakker, die op 18 en 19 november in<br />
amsterdam werd geveild. enkele malen beschikte<br />
een andere partij over een ruimere<br />
beurs of werd er een waarde aan het object<br />
toegekend, die de in algemeen overleg<br />
getrokken grenzen overschreed. en in een<br />
heel enkel geval werd, ondanks toegezegde<br />
steun <strong>van</strong> rembrandt, wegens gebrek aan<br />
fondsen, niet eens een poging tot aankoop<br />
gewaagd.<br />
zo werd op 3 juni 1975 positief gereageerd<br />
op een kapitale aanvraag, ingediend door<br />
simon Levie, directeur <strong>van</strong> het amsterdams<br />
Historisch museum. Hij vroeg namelijk steun<br />
om te kunnen bieden op een schilderij <strong>van</strong><br />
rembrandt uit 1635, Minerva in haar<br />
studeerkamer (ook bekend als Saskia als<br />
Minerva), dat drie dagen later op 6 juni in<br />
Parijs werd geveild. uit de notulen <strong>van</strong> de<br />
vergadering <strong>van</strong> 3 juni: Taxatie Ffr. 1 á 2<br />
miljoen. Volgens een artikel, geschreven<br />
door <strong>Professor</strong> <strong>van</strong> Gelder in 1953, bevond<br />
het zich toen in een particuliere collectie in<br />
Zweden. Al realiseren alle leden <strong>van</strong> het<br />
bestuur zich, dat het leeuwendeel <strong>van</strong> de<br />
bijdrage afkomstig moet zijn <strong>van</strong> gemeente<br />
en rijk, toch wil het bestuur uiteraard gaarne<br />
steun verlenen aan genoemd museum, dat<br />
sterk geporteerd is voor het verkrijgen <strong>van</strong> dit<br />
kunstwerk. Afgesproken wordt dat de on dervoorzitter<br />
in verband met het schrijnend<br />
tijdgebrek de heer Levie telefonisch er<strong>van</strong><br />
op de hoogte zal stellen, dat de vereniging<br />
bereid is een bedrag <strong>van</strong> ƒ100.000,- te<br />
schenken. Voorts wordt de ondervoorzitter<br />
gemachtigd, indien de omstandigheden<br />
daartoe aanleiding geven, de schenking te<br />
verhogen tot ƒ200.000,-. tussen haakjes<br />
werd aan de notulen toegevoegd: N.B.<br />
Wegens gebrek aan fonds werd niet geboden.<br />
een gemiste kans, niet alleen voor het<br />
Amsterdams Historisch Museum, maar voor<br />
het Nederlands kunstbezit als geheel zou het<br />
schilderij in kwestie een belangrijke aanwinst<br />
geweest zijn, zo schreef simon Levie aan
Burgemeester en wethouder kunstzaken na<br />
afloop. Het schilderij werd gekocht door<br />
Baron marcel Bich uit neuilly-sur-seine voor<br />
Ffr 1.300.000,- (ƒ 780.000,-), die het in<br />
1988 weer <strong>van</strong> de hand deed. 2<br />
een schrale troost was dat tussen de vijf<br />
tekeningen die in november uit de verzameling<br />
Houthakker voor het rijkspren ten ka binet<br />
werden verworven zich ook een kopie<br />
naar Minerva in haar studeerkamer bevond,<br />
in circa 1636/37 vermoedelijk getekend<br />
door rembrandts leerling Ferdinand Bol.<br />
Het schilderij zelf is momenteel overigens in<br />
het rembrandthuis in amsterdam te zien,<br />
als tijdelijk bruikleen <strong>van</strong> een particulier.<br />
kasteel<br />
een niet onbelangrijke rol speelde de<br />
<strong>Vereniging</strong> rembrandt bij de pogingen om<br />
kasteel amerongen met alle roerende<br />
kunstschatten te behouden. <strong>Professor</strong> <strong>van</strong><br />
gelder dankte het bestuur in een brief <strong>van</strong><br />
30 <strong>Vereniging</strong> remBrandt zomer <strong>2007</strong><br />
22 juli 1976 voor de toegezegde steun:<br />
Uitsluitend dankzij het privé initiatief <strong>van</strong><br />
de <strong>Vereniging</strong> <strong>Rembrandt</strong> is ook een aantal<br />
andere culturele instellingen over de brug<br />
gekomen. Met de toezegging <strong>van</strong> een aantal<br />
fondsen <strong>van</strong> ruim twee miljoen gulden werd<br />
de basis gelegd om het resterende bedrag<br />
<strong>van</strong> ƒ2.000.000,- aan het Ministerie <strong>van</strong><br />
CRM te vragen. uiteindelijk verleende de<br />
minister toestemming en op 3 januari 1977<br />
vond de definitieve overdracht plaats <strong>van</strong><br />
het kasteel amerongen aan de stichting<br />
utrechtse kastelen. om de financiële bijdrage<br />
te concretiseren werd de steun <strong>van</strong><br />
de <strong>Vereniging</strong> rembrandt in het bijzonder<br />
gericht op de inhoud <strong>van</strong> de twee bibliotheekkamers<br />
en als onvervreemdbaar bezit<br />
aan de stichting overgedragen.<br />
tOtO- en lOttOgelden<br />
de jaarlijkse bijdrage <strong>van</strong> het Prins Bernhard<br />
Fonds was voor de <strong>Vereniging</strong> rembrandt<br />
tobias en anna<br />
rembrandt Harmensz. <strong>van</strong> rijn (1606-1669)<br />
1626. olieverf op paneel, 39,5 x 30 cm<br />
riJksmuseum, amsterdam<br />
onontbeerlijk. maar de hoogte <strong>van</strong> de bijdrage,<br />
vastgesteld op 10% <strong>van</strong> de netto<br />
inkomsten die het Prins Bernhard Fonds<br />
per kalenderjaar uit de voetbaltoto ontving,<br />
fluctueerde zeer. Per vijf pools (<strong>van</strong> de<br />
totaal 40 pools per seizoen) werd het<br />
bedrag bepaald dat bestemd was voor de<br />
<strong>Vereniging</strong> rembrandt en vervolgens bijgeschreven.<br />
Vaak bracht de tweede helft<br />
<strong>van</strong> het voetbalseizoen gemiddeld minder<br />
op, en wanneer de velden voor een langere<br />
periode werden afgekeurd daalden de<br />
inkomsten soms tot een dieptepunt.<br />
op de vraag <strong>van</strong> het Prins Bernhard Fonds<br />
– in verband met de besteding <strong>van</strong> de<br />
lottogelden – een nota te schrijven welke<br />
bedragen voor de ondersteuning <strong>van</strong> kunstaankopen<br />
nodig waren, vroeg het bestuur<br />
<strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong> rembrandt aan de directies<br />
<strong>van</strong> zes grote musea (rijksmuseum,<br />
stedelijk museum amsterdam, rijks mu seum<br />
kröller-müller, het mauritshuis, museum<br />
Boijmans Van Beuningen en het Frans Hals<br />
museum) een raming te maken <strong>van</strong> het<br />
benodigde geld om de eerste noden <strong>van</strong><br />
aankoop te vervullen. Hen werd gevraagd<br />
welke stukken zij de laatste vijf jaren zouden<br />
hebben gekocht, indien hun middelen<br />
toereikend waren geweest, en welke aankopen<br />
– voor zover bekend – op hun verlanglijstje<br />
stonden. Hierbij werd ook gedacht<br />
aan het ver<strong>van</strong>gen <strong>van</strong> bruiklenen<br />
die om verschillende redenen zouden kunnen<br />
worden teruggetrokken. Verder hield<br />
de vereniging rekening met de bedragen<br />
die de afgelopen vijf jaren waren uitgegeven<br />
aan schenkingen, en de bedragen<br />
waarvoor wel aanvragen werden gedaan<br />
maar die niet konden worden toegezegd<br />
wegens gebrek aan middelen. na ook de<br />
prijsstijgingen te hebben verdisconteerd<br />
(de voorzitter meldde over een boek met<br />
indices te beschikken), werd geconstateerd<br />
dat in ieder geval gedurende vijf jaren<br />
jaarlijks een bedrag <strong>van</strong> ƒ2.000.000,- ter<br />
leniging <strong>van</strong> de ergste noden beschikbaar<br />
zou moeten zijn. Bedroeg de bijdrage <strong>van</strong><br />
het Prins Bernhard Fonds in 1975 nog
ƒ278.000,-, in 1976 werd deze verhoogd<br />
tot ƒ1.156.261,-.<br />
zo veranderde de financiële situatie dusdanig<br />
dat de penningmeester in oktober<br />
1978 – als de vereniging een miljoen gulden<br />
tegoed heeft uitstaan bij het Prins Bernhard<br />
Fonds – zich afvroeg of deze situatie geen<br />
problemen zou kunnen opleveren. enerzijds<br />
vreesde hij namelijk dat het Prins Bernhard<br />
Fonds de verdeelsleutel ten onzen nadele<br />
zal kunnen veranderen, terwijl het anderzijds<br />
zijn uitdrukkelijke wens was om niet<br />
bekend te laten worden dat de <strong>Vereniging</strong><br />
rembrandt onvoldoende bestedingsmogelijkheden<br />
had.<br />
Hoe juist de gemaakte kostenraming was –<br />
en hoe onnodig de zorg <strong>van</strong> de penningmeester<br />
– bleek reeds een half jaar later.<br />
op 31 mei 1979 werd een spoedvergadering<br />
belegd, omdat simon Levie (inmiddels<br />
directeur <strong>van</strong> het rijksmuseum) een telegram<br />
had ont<strong>van</strong>gen <strong>van</strong> de advocaat <strong>van</strong><br />
mevrouw Bentinck-thyssen Bornemisza.<br />
Hierin bood zij het schilderij Tobias en<br />
Anna <strong>van</strong> rembrandt, dat het rijks museum<br />
sinds 1959 in bruikleen had, te koop aan<br />
voor 3 miljoen dollar. Het aanbod liep oorspronkelijk<br />
tot 29 mei maar werd verlengd<br />
Paprika en citroen op een witte handdoek<br />
odilon redon (1840-1960)<br />
1901. olieverf op doek, 27,5 x 46,4 cm<br />
gemeentemuseum den Haag<br />
31 <strong>Vereniging</strong> remBrandt zomer <strong>2007</strong><br />
tot 5 juni (middernacht). de vergadering<br />
besloot tot een schenking <strong>van</strong> 835.000<br />
dollar in de hoop ook nu weer een stimulans<br />
te geven aan andere instanties. de<br />
aankoop ging door en in de notulen <strong>van</strong> de<br />
vergadering <strong>van</strong> het dagelijks bestuur op<br />
15 juni werd dan ook vastgesteld: de situatie<br />
<strong>van</strong> een overschot doet zich echter niet meer<br />
voor.<br />
COlleCtie bOnger en surrealisten<br />
in de jaren 1976/78 komt het behoud <strong>van</strong><br />
de collectie Bonger veelvuldig ter vergadering.<br />
andries Bonger (1861-1934) verwierf<br />
vooral werk <strong>van</strong> twee kunstenaars, odilon<br />
redon en emile Bernhard. met beiden was<br />
hij bevriend geraakt tijdens zijn verblijf in<br />
Parijs <strong>van</strong> 1879 tot 1892. Het was de opzet<br />
om de collectie in zijn geheel bijeen te<br />
houden en bij voorkeur onder te brengen<br />
in het rijksmuseum kröller-müller.<br />
allereerst wendde de erfgenaam zich tot<br />
de overheid, maar zonder resultaat. ook<br />
de <strong>Vereniging</strong> rembrandt ondernam een<br />
aantal acties om de totale collectie voor<br />
nederland te behouden. in de tussentijd<br />
werd de aanvraag <strong>van</strong> het Haags gemeentemuseum<br />
voor de aankoop <strong>van</strong> één<br />
schilderij uit de Bonger collectie, Paprika<br />
en citroen op een witte handdoek <strong>van</strong><br />
odilon redon, even terzijde gelegd. dit<br />
gebeurde mede naar aanleiding <strong>van</strong> een<br />
brief <strong>van</strong> rudi oxenaar, de directeur <strong>van</strong><br />
het rijksmuseum kröller-müller, waaruit<br />
bleek dat hij het met de nieuw benoemde<br />
directeur <strong>van</strong> het Haags gemeentemuseum,<br />
theo <strong>van</strong> Velzen, eens was dat een totale<br />
reddingsactie <strong>van</strong> de collectie Bonger belangrijker<br />
was dan een incidentele verwerving.<br />
maar de acties bleven zonder succes.<br />
de erfgenaam zag zich genoodzaakt een<br />
eerste werk te verkopen om zo de successierechten<br />
te kunnen voldoen. Bij het uitblijven<br />
<strong>van</strong> een reactie <strong>van</strong> rijkswege en<br />
naarmate het minder ging om het behoud<br />
<strong>van</strong> de totale collectie (waarbij meespeelde<br />
dat het kröller-müller reeds diverse werken<br />
<strong>van</strong> redon bezat), was volgens oxenaar<br />
de prioriteit anders komen te liggen en zag<br />
zijn museum er<strong>van</strong> af hiervoor een grote<br />
uitgave te doen. dit maakte de weg vrij<br />
voor steun aan de eerdere aanvraag <strong>van</strong><br />
het Haags gemeentemuseum, dat met een<br />
bijdrage <strong>van</strong> ƒ100.000,- in staat werd<br />
gesteld redons Paprika en citroen op een<br />
witte handdoek te verwerven. 2<br />
op 12 oktober 1979 werd een vergadering<br />
<strong>van</strong> het algemeen bestuur gehouden<br />
in rotterdam in het museum Boijmans-<strong>van</strong><br />
Beuningen. de voorzitter opende de vergadering<br />
en verwelkomde in het bijzonder<br />
de wethouder Culturele zaken die had aangegeven<br />
namens het gemeentebestuur <strong>van</strong><br />
rotterdam de <strong>Vereniging</strong> rembrandt te<br />
willen bedanken voor de financiële bijdrage<br />
aan de recente aankoop door het museum<br />
Boijmans-<strong>van</strong> Beuningen <strong>van</strong> enkele werken<br />
<strong>van</strong> rené magritte en salvador dalí uit de<br />
edward James Foundation. uit de notulen:<br />
De wethouder spreekt vervolgens zijn grote<br />
waardering uit voor het initiatief <strong>van</strong> de<br />
VR tot het verlenen <strong>van</strong> die financiële<br />
steun. Dankzij dit initiatief en de druk die<br />
de vereniging heeft uitgeoefend op het Prins<br />
Bernhard Fonds tot steunverlening is de<br />
gemeente Rotterdam overtuigd geraakt <strong>van</strong><br />
het belang <strong>van</strong> de verwerving <strong>van</strong> de collectie<br />
surrealisten, waardoor zij haar goedkeurig<br />
heeft gehecht aan gedeeltelijke financiering.<br />
ledenOnderZOek<br />
Hoewel in deze periode <strong>van</strong> het bestaan<br />
<strong>van</strong> de vereniging de vrijwillige bijdrage<br />
nog gestaag groeide, nam het ledental<br />
langzaam af. en al is het absolute cijfer <strong>van</strong><br />
het ledental niet de waardemeter <strong>van</strong> het<br />
doel, toch wordt het als een indicatie gezien<br />
<strong>van</strong> het belang dat in nederland aan
N o t e n<br />
1. Voor het schilderij, zie<br />
Volker manuth, marieke<br />
te winkel, <strong>Rembrandt</strong>’s<br />
‘Minerva in her Study’<br />
of 1635: The Splendor<br />
and Wisdom of a<br />
Goddess, http://www.<br />
dutchpaintings.com/<br />
rembrandt.pdf<br />
2. de Bonger collectie is in<br />
1996 uiteindelijk aangekocht<br />
door de overheid<br />
en in permanent bruikleen<br />
overgedragen aan<br />
het Van gogh museum,<br />
amsterdam.<br />
3. deze en volgende cijfers<br />
zijn ontleend aan het<br />
rapport <strong>van</strong> FHV/BBdo,<br />
marketing Communication<br />
services, februari<br />
1982.<br />
de doelstellingen <strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong> rembrandt<br />
wordt gehecht. Ledenwerving in een tijd waarin<br />
de mens werd moegebeukt door advertenties, was<br />
echter verre <strong>van</strong> eenvoudig, zo merkte de voorzitter<br />
in een <strong>van</strong> de bestuursvergaderingen op. met<br />
in 1983 het 100-jarig bestaan in het vooruitzicht<br />
werd ernaar gestreefd een ledenwervingsactie op<br />
te zetten. om een dergelijke actie succes te laten<br />
hebben, moest eerst echter een goed inzicht<br />
verkregen worden in de ledensamenstelling en zo<br />
werd – per post – een enquête gehouden onder<br />
500 leden. ruim 60% <strong>van</strong> de aangeschrevenen<br />
reageerde. Een bijzonder hoog percentage, zo<br />
meldden de onderzoekers, en ook de kwaliteit <strong>van</strong><br />
invulling <strong>van</strong> de vragenlijst was hoog. 3<br />
75% <strong>van</strong> de leden bleek geïnteresseerd in schilderkunst.<br />
de voorkeur voor oude kunst scoorde hoog<br />
met 63%, maar ook moderne kunst deed het<br />
relatief goed met 26%. Buiten een paar absolute<br />
tegenstanders, aldus het rapport, denkt men nogal<br />
genuanceerd over het beleid <strong>van</strong> de vereniging t.a.v.<br />
moderne kunst. Ook al is men geen liefhebber <strong>van</strong><br />
moderne kunst, dan heeft men nog geen bezwaar<br />
tegen aankoop hier<strong>van</strong>; mits dit deskundig, zeer<br />
omzichtig en met mate gebeurt. Het gaat erom dat<br />
men het totaalbeleid goed vindt. Nu al vindt men<br />
niet alle werken even mooi, maar de geïnterviewden<br />
beseffen dat smaken nu eenmaal verschillen.<br />
aan hun interesse voor beeldende kunst gaven de<br />
leden invulling middels museumbezoek (83%), het<br />
lezen <strong>van</strong> artikelen over kunst in dagbladen (80%),<br />
het volgen <strong>van</strong> kunstprogramma’s op radio en<br />
televisie (41%) en het zelf verzamelen <strong>van</strong> kunst<br />
(31%). met 63% was NRC Handelsblad de best<br />
gelezen krant <strong>van</strong> de ondervraagde leden; 25%<br />
las buitenlandse kranten. als reden lid te worden<br />
noemde 78% de doelstelling <strong>van</strong> de vereniging.<br />
een fors percentage <strong>van</strong> 87% was tevreden over<br />
het niveau <strong>van</strong> de gekochte kunstobjecten in het<br />
algemeen. maakte men een ander attent op het<br />
bestaan <strong>van</strong> de vereniging, dan werden het steunen<br />
<strong>van</strong> het doel, het jaarverslag (het huidige Bulletin)<br />
en de rembrandtkaart als gelijkwaardige argumenten<br />
genoemd. een doorslaggevend argument om<br />
ook lid te blijven was de rembrandtkaart (35% is<br />
10-20 jaar lid, 24% 21 jaar of langer). de kaart<br />
werd beschouwd als drempelverlagend: men ging<br />
vaker, maar voor kortere duur, een museum binnen.<br />
en ook al ging men niet, het gaf een plezierig gevoel<br />
dat men gratis kan gaans<br />
32 <strong>Vereniging</strong> remBrandt zomer <strong>2007</strong><br />
n i e u w s<br />
Oud-adviseur Frits duparc vertrekt bij het<br />
mauritshuis<br />
Juni jongstleden kregen wij bericht dat drs F.J. (Frits)<br />
duparc aan het eind <strong>van</strong> dit jaar afscheid neemt als directeur <strong>van</strong> het<br />
mauritshuis. dit betekent een gevoelig verlies voor de museumwereld<br />
en het openbaar kunstbezit. als lid <strong>van</strong> de raad <strong>van</strong> adviseurs stelde de<br />
heer duparc zijn grote kunsthistorische kennis en invloed ter beschikking<br />
<strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong> rembrandt. Het was voor de <strong>Vereniging</strong> rembrandt<br />
en het nationaal Fonds kunstbezit dan ook een voorrecht de heer duparc<br />
metterdaad te kunnen ondersteunen bij zijn verbluffend succesvolle<br />
aankoopbeleid ten behoeve <strong>van</strong> het koninklijk kabinet <strong>van</strong> schilderijen<br />
mauritshuis, dat onder zijn leiding uitgroeide tot een wereldspeler. Hopelijk<br />
zal de kunstwereld ook na zijn vertrek uit het mauritshuis kunnen blijven<br />
profiteren <strong>van</strong> Frits duparcs kennis en ervaring.<br />
vereniging rembrandt<br />
Het bureau heeft met het oog op de naderende viering <strong>van</strong> het 125-jarig<br />
bestaan <strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong> rembrandt voor een periode <strong>van</strong> anderhalf<br />
jaar versterking gekregen <strong>van</strong> drs Lisette Teisman. Lisette studeerde communicatiewetenschap<br />
in amsterdam en was onder andere werkzaam bij<br />
de publieke omroep. Lisette gaat zich bezighouden met de marketing en<br />
communicatie <strong>van</strong> het Lustrum.<br />
ons lid – tevens verzamelaar <strong>van</strong> prenten en tekeningen – drs G.C. <strong>van</strong><br />
Nieuwenhuizen ondersteunt het Bureau als vrijwilliger bij de registratie <strong>van</strong><br />
de ‘virtuele collectie rembrandt’. Het is de bedoeling dat volgend jaar<br />
op de vernieuwde website <strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong> rembrandt alle werken die<br />
ooit (mede) met steun <strong>van</strong> onze vereniging zijn verworven te vinden zijn.<br />
themafondsen<br />
in 2006 konden wij melding maken <strong>van</strong> de oprichting – uit de nalaten schap<br />
<strong>van</strong> mevrouw L.L. sjoer – <strong>van</strong> ons eerste themafonds: het zilverfonds.<br />
dit jaar al kon uit dit fonds met een bedrag <strong>van</strong> € 25.000,- worden bijgedragen<br />
(<strong>van</strong> de € 100.000,- die de <strong>Vereniging</strong> rembrandt beschikbaar<br />
stelde) aan de verwerving <strong>van</strong> een fenomenale set <strong>van</strong> acht zilveren<br />
kandelabers voor Paleis Het Loo.<br />
Het fenomeen themafonds lijkt aan een heuse opmars bezig. nog in 2006<br />
dienden zich het themafonds Prenten en tekeningen en het themafonds<br />
glas aan. dit jaar kunnen wij opnieuw een themafonds aan de lijst toevoegen:<br />
Schilderkunst 17de eeuw.<br />
Het gaat, kortom, uitstekend met de themafondsen en <strong>van</strong>zelfsprekend<br />
hopen wij dat we in het volgende Bulletin de oprichting <strong>van</strong> themafonds<br />
nummer 5 bekend kunnen maken. Voor nadere informatie over de thema-<br />
en andere fondsen verwijzen we naar de rubriek ‘geven om kunst….’ in<br />
dit Bulletin.<br />
titus Cirkel<br />
de titus Cirkel kwam op 25 april bijeen voor het traditionele jaardiner. niet<br />
toevallig was de plaats <strong>van</strong> samenkomst het Cobramuseum voor moderne<br />
kunst amstelveen. Het was immers het titus Fonds <strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong><br />
rembrandt waaruit vorig jaar een bijdrage werd geleverd voor de verwerving
v a n d e v e r e n i g i n g<br />
33 <strong>Vereniging</strong> remBrandt zomer <strong>2007</strong><br />
door het museum <strong>van</strong> het schilderij<br />
Fauna <strong>van</strong> Constant. tijdens het<br />
diner, dat plaatsvond in de zaal<br />
waar het werk nu hangt samen<br />
met vele andere topstukken uit de<br />
Cobraperiode 1948-1951, gaf<br />
mevrouw g.t. nieuwenhuys-<strong>van</strong><br />
der Horst – weduwe <strong>van</strong> de<br />
kunstenaar – een toelichting op de<br />
totstandkoming <strong>van</strong> dit werk.<br />
in oktober worden de leden uitgenodigd voor een speciale voorbezichtiging<br />
<strong>van</strong> de andy warhol tentoonstelling in het stedelijk museum in amsterdam<br />
en in november vindt de jaarlijkse kinderdag plaats. dit jaar zal deze<br />
worden georganiseerd in het Foam (Fotomuseum amsterdam) waar de<br />
kinderen – <strong>van</strong> jong tot oud – kennis kunnen maken met de wereld <strong>van</strong><br />
de fotografie. tenslotte staat de jaarlijkse bijeenkomst tijdens de pan<br />
amsterdam in de rai in november op de activiteitenkalender.<br />
ter gelegenheid <strong>van</strong> het lustrum <strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong> rembrandt in 2008<br />
zullen diverse activiteiten worden georganiseerd waaronder een uitwisseling<br />
tussen leden <strong>van</strong> de titus Cirkel en de Young associates <strong>van</strong> de<br />
moma in new York en de leden <strong>van</strong> de apollo Circle <strong>van</strong> het metropolitan<br />
museum of art in new York.<br />
inmiddels heeft de titus Cirkel ruim 100 leden maar nieuwe leden zijn<br />
altijd welkom! Voor nadere informatie over het lidmaatschap <strong>van</strong> de titus<br />
Cirkel kunt u zich wenden tot het Bureau <strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong> rembrandt.<br />
algemene ledenvergadering: 13 oktober <strong>2007</strong> in middelburg<br />
op zaterdag 13 oktober wordt de<br />
algemene Ledenvergadering gehouden<br />
in middelburg.<br />
na de vergadering worden de<br />
leden verwacht in het zeeuws<br />
museum aan het abdijplein. Het<br />
museum is na een ingrijpende<br />
verbouwing die 7 jaar duurde, op<br />
5 juni jl. heropend. rothuizen <strong>van</strong> doorn ‘t Hooft architecten (stedenbouwkundigen)<br />
en Christian kiekens architecten (inrichting) hebben een<br />
belangrijke bijdrage aan het vernieuwingsproces geleverd. tijdens een<br />
exclusieve bezichtiging zullen de leden <strong>van</strong> het resultaat kunnen kennis<br />
nemen. Het zeeuws museum bewaart meer dan 30.000 kunstschatten<br />
die herinneren aan het verleden <strong>van</strong> zeeland. de gevarieerde collectie<br />
omvat onder meer de beroemde 16de-eeuwse zeeuwse wandtapijten<br />
en de historische collectie <strong>van</strong> het koninklijk zeeuwsch genootschap der<br />
wetenschappen. ook de collectie hedendaagse kunst <strong>van</strong> de Provincie<br />
zeeland, met werken <strong>van</strong> onder meer marinus Boezem, Piet dieleman en<br />
Jan <strong>van</strong> munster, bevindt zich in het zeeuws museum.<br />
op de achterzijde <strong>van</strong> dit Bulletin treft u nadere informatie over de<br />
algemene Ledenvergadering. inschrijven kunt u via de ingevoegde kaart.<br />
de vereniging rembrandt en de musea<br />
zoals bekend is de core business <strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong> rembrandt het<br />
geldelijk ondersteunen <strong>van</strong> kunstaankopen door musea. aan kunstwerken<br />
die voor ondersteuning in aanmerking komen kan de <strong>Vereniging</strong><br />
rembrandt tot maximaal 50% <strong>van</strong> de aankoopprijs bijdragen.<br />
aankooppogingen worden vaak ondernomen in eendrachtige samenwerking<br />
met andere fondsen en bijna altijd in aanvulling op de inspanningen<br />
<strong>van</strong> vriendenverenigingen. de <strong>Vereniging</strong> rembrandt kan dan<br />
ook worden gezien als de overkoepelende vriendenvereniging <strong>van</strong> de<br />
nederlandse kunstmusea.<br />
de musea stellen tegenover onze bijdrage vrije toegang voor de leden<br />
<strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong> rembrandt en vermelden bovendien bij het nieuw<br />
verworven kunstwerk de naam <strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong> rembrandt. zo kunnen<br />
de leden zien wat er met hun bijdrage wordt gedaan.<br />
Voor het lustrumjaar 2008 heeft de <strong>Vereniging</strong> rembrandt de musea gevraagd<br />
om extra aandacht te besteden aan de werken die zij in de loop<br />
der jaren met steun <strong>van</strong> de vereniging hebben verworven. daarnaast is<br />
een aantal musea gevraagd om door onze vereniging gesteunde topstukken<br />
af te staan voor de centrale tentoonstelling die eind 2008 in het<br />
Van gogh museum zal worden gehouden. onze verzoeken zijn tot nu<br />
toe buitengewoon welwillend ont<strong>van</strong>gen.<br />
jan maarten boll bepleit verruiming <strong>van</strong> de middelen voor<br />
het openbaar kunstbezit<br />
in het aprilnummer <strong>van</strong> Punt., het magazine voor medewerkers <strong>van</strong><br />
het ministerie <strong>van</strong> oCw, werd de voorzitter <strong>van</strong> onze vereniging,<br />
Jan maarten Boll, geïnterviewd naar aanleiding <strong>van</strong> de poging <strong>van</strong> het<br />
rijksmuseum om het portret door rembrandt <strong>van</strong> Catrina Hooghsaet<br />
te verwerven. in dat gesprek onderstreepte hij nog eens dat het bij dergelijke<br />
miljoenenprojecten niet gaat om een lobby bij het old boys network,<br />
zoals wel eens wordt beweerd, maar dat vereende krachten nodig<br />
zijn <strong>van</strong> de musea, fondsen, particulieren en bedrijven om de benodigde<br />
gelden bij elkaar te krijgen.<br />
Jan maarten Boll pleit ervoor om bij de herziening <strong>van</strong> de wet op de<br />
kansspelen straks een vast aandeel <strong>van</strong> de loterijgelden te bestemmen<br />
voor de versterking <strong>van</strong> ons openbaar kunstbezit.<br />
nieuwe museumprijs<br />
Het Prins Bernhard Cultuur-<br />
fonds, dat sinds jaar en dag een<br />
substantieel budget voor het<br />
ondersteunen <strong>van</strong> kunstaankopen aan de <strong>Vereniging</strong> rembrandt ter<br />
beschikking stelt, ondersteunt cultuur in de breedste zin. in dat kader<br />
heeft het Fonds destijds de driejaarlijkse Prins Bernhard Cultuurfonds<br />
museumprijs ingesteld. onlangs heeft het PBC in overleg met de<br />
Bankgiroloterij besloten de museumprijs jaarlijks te gaan uitreiken en<br />
bovendien om het prijsbedrag te verhogen <strong>van</strong> € 50.000,- naar<br />
€ 100.000,-. Voor de toekenning <strong>van</strong> deze Bankgiroloterij museumprijs<br />
stelt een jury een shortlist samen en bepaalt het publiek de uiteindelijke<br />
winnaar. de museumprijs <strong>2007</strong> nieuwe stijl wordt in oktober uitgereikts
algemeen<br />
de <strong>Vereniging</strong> rembrandt<br />
werd onder de naam<br />
Vereeniging <strong>Rembrandt</strong> tot<br />
behoud in Nederland <strong>van</strong><br />
kunstschatten opgericht op<br />
24 september 1883.<br />
Het doel <strong>van</strong> de vereniging is het behouden<br />
en uitbreiden <strong>van</strong> kunstschatten voor nederland,<br />
en het verrijken <strong>van</strong> het openbare bezit<br />
aan kunstschatten in nederland, het daartoe<br />
vergroten <strong>van</strong> de publieke belangstelling voor<br />
en het verhogen <strong>van</strong> de kennis <strong>van</strong> het roerend<br />
cultureel erfgoed, in het bijzonder in nederlandse<br />
openbare collecties. de vereniging is<br />
ingeschreven bij de kamer <strong>van</strong> koophandel te<br />
amsterdam, no. V40531186.<br />
Op welke wijze levert uw schenking meer op?<br />
p een gift is een schenking uit vrijgevigheid<br />
zonder dat daar op geld waardeerbare aanspraken<br />
tegen over staan. de <strong>Vereniging</strong> rembrandt is<br />
gebaat bij elke gift. de gift kan in geld of natura<br />
(w.o. kunstvoorwerpen) geschieden en als<br />
eenmalige of peri o -dieke schenking gedaan<br />
worden. Fiscaal is het het aantrekkelijkst voor u<br />
om de schenking in vijf of meer vaste termijnen<br />
te voldoen. Voor een dergelijke gift is, evenals bij<br />
erfstellingen of legaten, het inschakelen <strong>van</strong> een<br />
notaris nodig. de Vere ni ging rembrandt is bereid<br />
de notariële kosten voor haar rekening te nemen<br />
bij periodieke giften <strong>van</strong>af € 200,- per termijn.<br />
p door erfstelling of legaat kunt u uw vermogen,<br />
een bedrag en/of kunstvoorwerpen nalaten aan<br />
de <strong>Vereniging</strong> rembrandt. de bestemming <strong>van</strong><br />
de kunstvoorwerpen kan worden bepaald in<br />
overleg met de <strong>Vereniging</strong> rembrandt. Hiervoor<br />
geldt onder bepaalde voorwaarden de genoemde<br />
vrijstelling <strong>van</strong> successierechten.<br />
p ten slotte noemen wij de bijzondere mogelijkheid<br />
dat erfgenamen het successierecht gedeelte-<br />
34 <strong>Vereniging</strong> remBrandt zomer <strong>2007</strong><br />
lidmaatsChaP<br />
ingevolge besluit <strong>van</strong> de algemene Leden ver -<br />
ga dering 2005 zijn de contributies met ingang<br />
<strong>van</strong> 2006 als volgt vastgesteld:<br />
p gewoon lidmaatschap:<br />
(tenminste) € 60,- per jaar<br />
p echtpaar/partners lidmaatschap (twee personen):<br />
(tenminste) € 85,- per jaar<br />
p jongerenlidmaatschap (t/m 25 jaar):<br />
(tenminste) € 20,- per jaar<br />
p lidmaatschap voor het leven:<br />
<strong>van</strong>af € 1.200,- (eenmalig)<br />
p partnerlidmaatschap (twee personen)voor<br />
het leven: <strong>van</strong>af € 2.000,- (eenmalig)<br />
p bedrijfslidmaatschap:<br />
(tenminste) € 1.000,- per jaar<br />
lijk voldoen door overdracht <strong>van</strong> kunstvoorwerpen<br />
aan de staat. u kunt ons hierover raadplegen.<br />
waaraan draagt u bij?<br />
u draagt bij aan de realisatie <strong>van</strong> de algemene<br />
doelstelling <strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong> rembrandt:<br />
verrijking <strong>van</strong> ons openbaar kunstbezit in<br />
algemene zin, of aan de verwerving <strong>van</strong> kunst<br />
werken op een be - paald verzamelgebied. nieuwe<br />
mogelijkheden zijn: een rembrandtfonds op<br />
naam of een themafonds.<br />
wat is een rembrandtfonds op naam?<br />
een persoonlijke manier <strong>van</strong> schenken of nalaten.<br />
Het is een apart fonds, waar<strong>van</strong> de oprichter in<br />
samenspraak met de <strong>Vereniging</strong> rembrandt de<br />
naam bepaalt (bijvoorbeeld de naam <strong>van</strong> de<br />
stichter[s]), de doelstelling en de wijze <strong>van</strong><br />
besteding. Voor een rembrandtfonds op naam<br />
geldt een minimum bedrag <strong>van</strong> € 75.000.<br />
wat is een themafonds?<br />
deze fondsen worden in het leven geroepen voor<br />
Leden die in aanvulling op de contributie een<br />
gift <strong>van</strong> (tenminste) € 250,- doen, kunnen<br />
voor dat jaar de status <strong>van</strong> donateur verkrijgen.<br />
de leden hebben op vertoon <strong>van</strong> hun lidmaatschapskaart<br />
gratis toegang tot de permanente<br />
collecties <strong>van</strong> de ruim honderd musea waaraan<br />
de <strong>Vereniging</strong> rembrandt steun heeft verleend,<br />
alsmede tot de ledenvergaderingen en de bijzondere<br />
ledenbijeenkomsten. Voorts ont<strong>van</strong>gen<br />
de leden het Bulletin met actuele informatie en<br />
beschouwingen door experts en fraaie afbeeldingen<br />
<strong>van</strong> de kunstwerken die met steun <strong>van</strong><br />
de <strong>Vereniging</strong> rembrandt zijn verworven (echtpaar/partnersleden<br />
ont<strong>van</strong>gen één Bulletin).<br />
Voor nadere informatie kunt u contact opnemen<br />
met het bureau <strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong> rembrandt.<br />
g e v e n O m k u n s t ? d e k u n s t v a n h e t g e v e n !<br />
de <strong>Vereniging</strong> rembrandt steunt kunstaankopen <strong>van</strong> musea<br />
ten behoeve <strong>van</strong> ons openbaar kunstbezit. Van overheidswege<br />
wordt dit particulier initiatief fiscaal ondersteund. Voor giften<br />
<strong>van</strong> particulieren gelden onder bepaalde voorwaarden aftrek-<br />
mogelijkheden voor de inkomsten- en successiebelasting.<br />
de <strong>Vereniging</strong> rembrandt is geheel vrijgesteld <strong>van</strong> schenkings-<br />
en successierechten. zo kan zij optimaal profiteren <strong>van</strong> uw<br />
gift tijdens uw leven of bij erfstelling.<br />
degenen die geïnteresseerd zijn in een bepaald<br />
verzamelgebied. u kunt bijdragen aan een<br />
afzonderlijk themafonds, bedoeld om bepaalde<br />
onderdelen <strong>van</strong> de openbare collecties te steunen,<br />
bijvoorbeeld 17de-eeuwse schilderkunst, religieuze<br />
kunst, prenten en tekeningen, beeldhouwkunst,<br />
kunstnijverheid of moderne kunst. op deze wijze<br />
kunt u daadwerkelijk bijdragen aan kunstaankopen<br />
in bepaalde richtingen. de <strong>Vereniging</strong> rembrandt<br />
kent inmiddels de volgende themafondsen:<br />
themafonds zilver, themafonds Prenten en<br />
tekeningen, themafonds glas en themafonds<br />
schilderkunst 17de eeuw.<br />
nadere informatie<br />
wij geven u graag nadere informatie over de<br />
vermelde mogelijkheden. Hiervoor is een speciale<br />
brochure geven om kunst? de kunst <strong>van</strong> het<br />
geven samengesteld, die wij u desgevraagd<br />
toezenden. wij nodigen u uit om hierover<br />
contact op te nemen met het Bureau (drs<br />
H.m. Blankenberg, telefoon 070-427 17 20,<br />
e-mail: blankenberg@verenigingrembrandt.nl).
de leden <strong>van</strong> de vereniging rembrandt hebben op vertoon <strong>van</strong> het bewijs <strong>van</strong> lidmaatschap vrije toegang tot de vaste collecties <strong>van</strong> de<br />
musea die sinds de oprichting <strong>van</strong> de vereniging in 1883 zijn gesteund bij de aankoop <strong>van</strong> kunstwerken. dit zijn:<br />
alkmaar • stedelijk museum<br />
amerOngen • kasteel amerongen<br />
amersFOOrt • museum Flehite<br />
amstelveen • Cobra museum<br />
amsterdam • allard Pierson museum<br />
• amsterdams Historisch museum<br />
• Bijbels museum<br />
• Joods Historisch museum<br />
• museum amstelkring<br />
• museum het rembrandthuis<br />
• museum willet-Holt huysen<br />
• nederlands scheep vaartmuseum<br />
• Pijpenkabinet & smokania<br />
• rijksmuseum<br />
• stedelijk museum<br />
• stedelijk museum Bureau<br />
amsterdam<br />
• tropenmuseum<br />
• Van gogh museum<br />
aPeldOOrn • Paleis Het Loo-nationaal museum<br />
aPPingedam • museum stad appingedam<br />
arnhem • gemeentemusea<br />
assen • drents museum<br />
asten • Beiaard- en natuurmuseum asten<br />
berg en dal • afrika museum<br />
bergen OP ZOOm • Het markiezenhof<br />
beverwijk • museum kennemerland<br />
breda • Breda’s museum<br />
brielle • Historisch museum den Briel<br />
delFt • museum Lambert <strong>van</strong> meerten<br />
• Legermuseum<br />
• stedelijk museum Het Prinsen hof<br />
• Volkenkundig museum nusan ta r a<br />
deventer • gemeentemusea<br />
dOrdreCht • dordrechts museum<br />
• museum mr. simon <strong>van</strong> gijn<br />
eindhOven • museum kempenland<br />
• stedelijk Van abbemuseum<br />
enkhuiZen • stg rijksmuseum zuiderzeemuseum<br />
ensChede • rijksmuseum twenthe<br />
gOrinChem • gorcums museum<br />
gOuda • museumgouda<br />
’s-gravenhage • gemeentemuseum den Haag<br />
• Haags Historisch museum<br />
• koninklijk kabinet <strong>van</strong><br />
35 <strong>Vereniging</strong> remBrandt zomer <strong>2007</strong><br />
schilderijen mauritshuis<br />
• museum meermanno<br />
• museum mesdag<br />
grOningen • groninger museum<br />
haarlem • Frans Halsmuseum<br />
• teylers museum<br />
hattem • Voerman museum<br />
’s-heerenberg • kasteel Huis Bergh<br />
helmond • gemeentemuseum Helmond<br />
’s-hertOgenb<strong>Os</strong>Ch • sm’s<br />
• noordbrabants museum<br />
heusden a/d maas • Het gouverneurshuis<br />
hilversum • goois museum<br />
hOOrn • westfries museum<br />
katwijk • katwijks museum<br />
laren • singer museum<br />
leek • nationaal rijtuigenmuseum<br />
leens • Borg Verhildersum<br />
leerdam • nationaal glasmuseum<br />
leeuwarden • Fries museum<br />
• museum Het Princessehof<br />
nationaal keramiekmuseum<br />
leiden • museum Boerhaave<br />
• Prenten ka binet der rijks-<br />
univer si teit<br />
• rijksmuseum Het koninklijk<br />
Penningkabinet<br />
• rijksmuseum <strong>van</strong> oudheden<br />
• rijksmuseum voor Volken kunde<br />
• stedelijk museum de Lakenhal<br />
lO<strong>Os</strong>dreCht • kasteel-museum sypesteyn<br />
maarssen • slot zuylen<br />
maastriCht • Bonnefantenmuseum<br />
marken • marker museum<br />
middelburg • zeeuws museum<br />
nijmegen • museum Het Valkhof<br />
OtterlO • kröller-müller museum<br />
• nederlands tegelmuseum<br />
Purmerend • Purmerends museum<br />
ridderkerk • Huys ten donck (alleen de tuinen)<br />
rOermOnd • stedelijk museum roermond<br />
rOtterdam • atlas <strong>van</strong> stolk/Het schielandhuis<br />
(Historisch museum rotterdam)<br />
• maritiem museum rotterdam<br />
• museum Boijmans Van Beuningen<br />
• wereldmuseum rotterdam/<br />
museum voor Volkenkunde<br />
• nai nederlands architec tuur-<br />
in sti tuut<br />
rOZendaal • kasteel rosendael<br />
de rijP • rijper museum in ‘t Houten Huis<br />
rijswijk (Zh) • museum Het tollenshuis<br />
sChiedam • stedelijk museum<br />
sChOOnhOven • goud-, zilver-, en klokkenmuseum<br />
sluis • oudheidkundige Verzameling<br />
Belfort sluis<br />
sneek • Fries scheepvaart museum<br />
tiel • streekmuseum de groote<br />
sociëteit<br />
tilburg • de Pont, stichting voor<br />
hedendaagse kunst<br />
• textielmuseum<br />
uden • museum voor religieuze kunst<br />
uithuiZen • menkemaborg<br />
utreCht • Centraal museum<br />
• nationaal museum <strong>van</strong><br />
speelklok tot Pierement<br />
• museum Catharijneconvent<br />
vaassen • kasteel de Cannenburch<br />
velsen-Zuid • museum Beeckestijn<br />
vlissingen • zeeuws maritiem muzeeum<br />
vOOrburg • museum swaensteyn<br />
vOOrsChOten • kasteel duivenvoorde<br />
weesP • gemeentemuseum<br />
wijhe • museum de Fundatie/kasteel<br />
Het nijenhuis<br />
wOerden • stadsmuseum woerden.<br />
Zaandam • museum <strong>van</strong> het nederlandse<br />
uurwerk<br />
ZaltbOmmel • maarten <strong>van</strong> rossummuseum<br />
ZierikZee • maritiem museum zierikzee<br />
• stadhuismuseum<br />
ZutPhen • museum Henriëtte Polak in<br />
de wildeman<br />
• stedelijk museum<br />
zwolle • museum de Fundatie/Paleis aan<br />
de Blijmarkt<br />
• stedelijk museum
aLgemene LedenVergadering<br />
in H et Zeeuws museum<br />
zaterdag 13 oktober <strong>2007</strong>, 15.30 -19.00 uur. nieuwe kerk/zeeuws museum,<br />
abdijplein te middelburg.<br />
op zaterdag 13 oktober vindt de algemene Ledenvergadering <strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong> rembrandt<br />
plaats in het zeeuws museum in middelburg. de vergadering wordt gehouden in de nieuwe<br />
kerk tegenover het museum aan het abdijplein.<br />
na de vergadering worden de leden uitgenodigd voor een exclusieve bezichtiging <strong>van</strong><br />
zeeuws museum, dat na een ingrijpende verbouwing op 5 juni jl. weer voor het publiek<br />
is opengesteld. de collectie omvat onder andere een serie wereldberoemde 16de-eeuwse<br />
wandtapijten. na de bezichtiging wordt een drankje en een hapje aangeboden.<br />
P R O g R A m m A<br />
15.30 uur ont<strong>van</strong>gst in de nieuwe kerk<br />
15.45 uur algemene Ledenvergadering<br />
16.45 uur welkomstwoord en inleiding op de bezichtiging <strong>van</strong> het museum<br />
17.00 uur exclusieve bezichtiging <strong>van</strong> het museum<br />
19.00 uur einde<br />
aanmelden vóór 1 OktOber <strong>2007</strong><br />
Het programma is alleen bestemd voor leden <strong>van</strong> de <strong>Vereniging</strong> rembrandt (geen introducés).<br />
in verband met de organisatie verzoeken wij u vriendelijk zich vóór 1 oktober <strong>2007</strong> aan te<br />
melden. u kunt hiervoor gebruik maken <strong>van</strong> de in dit Bulletin opgenomen antwoordkaart of<br />
per e-mail: bureau@verenigingrembrandt.nl<br />
u krijgt alleen bericht indien het om capaciteitsredenen niet mogelijk blijkt uw aanmelding<br />
te honoreren.<br />
V e r g e e t n i e t u w R e m b r a n d t k a a r t m e e t e n e m e n !<br />
bereikbaarheid<br />
Per auto: Het museum bevindt zich in de<br />
abdij in het centrum <strong>van</strong> middelburg.<br />
een goed oriëntatiepunt is de abdijtoren:<br />
de Lange Jan. Parkeerplaatsen en -kelders<br />
bevinden zich op 5 tot 10 minuten<br />
loopafstand <strong>van</strong> het museum.<br />
de afstand tussen rotterdam en het centrum<br />
<strong>van</strong> middelburg is ongeveer 127 kilometer.<br />
u volgt de a16 en gaat vervolgens via de<br />
a17 richting roosendaal. Vervolgens gaat<br />
u de a58 op en neemt u na ongeveer 60<br />
kilometer afslag 39 richting middelburg.<br />
de afstand tussen Breda en het centrum<br />
<strong>van</strong> middelburg is ongeveer 100 kilometer.<br />
nadat u ongeveer 60 kilometer op de a58<br />
heeft afgelegd, neemt u afslag 39 richting<br />
middelburg. op de site www.middelburg.nl<br />
is actuele informatie over parkeermogelijkheden<br />
te vinden<br />
Per openbaar vervoer: treinverbindingen<br />
zie: www.ns.nl Het abdijplein ligt op 10<br />
minuten lopen <strong>van</strong> het station middelburg<br />
Busverbindingen. Lijn 50 <strong>van</strong>af Hulst,<br />
uitstappen halte station. Lijn 52 <strong>van</strong>af<br />
domburg en lijnen 55, 56 en 58 <strong>van</strong>af<br />
Vlissingen, uitstappen halte nieuwe Haven.<br />
Toegankelijkheid: Het museum is<br />
toegankelijk voor rolstoelgebruikers.<br />
vereniging rembrandt<br />
Lange Voorhout 15<br />
2514 ea den Haag<br />
telefoon: 070-42717 20<br />
Fax: 070-42719 40<br />
e-mail: bureau@verenigingrembrandt.nl