Ecologische kansen bij ARB - Spade
Ecologische kansen bij ARB - Spade
Ecologische kansen bij ARB - Spade
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>Ecologische</strong> <strong>kansen</strong> <strong>bij</strong> Actief Randenbeheer Brabant<br />
Door P de Jongh en K. Margry<br />
Helicon opleidingen MBO Boxtel<br />
Inleiding<br />
Het project Actief Randenbeheer Brabant (<strong>ARB</strong>) is in 2002 gestart met als doel de uitstoot<br />
van gewasbeschermingsmiddelen en meststoffen naar het Brabantse oppervlaktewater te<br />
beperken. Hiertoe zijn bufferstroken tussen sloten en teeltgewassen aangelegd waarop gras of<br />
graan wordt verbouwd zonder gebruik te maken van mest en gewasbeschermingsmiddelen.<br />
Deze buffergewassen worden geoogst en afgevoerd waardoor de grond wordt verschraald met<br />
als gevolg een verdere vermindering van de uitstoot van verontreinigende stoffen.<br />
Aan Helicon MBO Boxtel is gevraagd naast de positieve effecten van de reductie van de<br />
milieubelasting van deze stoffen ook mogelijke gunstige invloeden op de natuurwaarden van<br />
de rand en de omgeving in een rapport in beeld te brengen en aanbevelingen te doen voor<br />
aanvullende vormen van beheer.<br />
Dit rapport beoogt<br />
1. meer inzicht te geven in de ecologische meerwaarde die ontstaat door de huidige<br />
opzet van de regeling<br />
2. ideeën aan te dragen voor meer mogelijkheden van beheersvormen binnen de huidige<br />
doelstelling.<br />
Actief Randenbeheer en natuurwaarden<br />
In verschillende rapporten is geconstateerd dat het slecht gaat met de natuur in het algemeen<br />
en dus ook met de “agrarische natuur” zoals die op akker- en graslandranden voorkomt. In het<br />
onlangs verschenen “Meerwerk” van de VROM-raad (VROM-raad, 2004) wordt gewezen op<br />
de dreigende teloorgang van de biodiversiteit en de rol die de agrarische sector daarin heeft.<br />
Ook is recent een aanzienlijk aantal relatief algemene in het agrarisch gebied voorkomende<br />
vogelsoorten door hun sterke afname op de Rode Lijst van beschermde en bedreigde planten<br />
en dieren beland (Wesseling, 2004). Om deze al jaren durende tendens om te buigen is een<br />
forse inspanning nodig. Er kan in een groot verband <strong>bij</strong>voorbeeld gedacht worden aan een<br />
milieuvriendelijkere en extensievere productie in de landbouw. Op kleine schaal zou<br />
randenbeheer een waardevolle <strong>bij</strong>drage kunnen leveren.<br />
Met Actief Randenbeheer kunnen we echter niet verwachten dat de biodiversiteit van planten<br />
en dieren op grote schaal een stevige impuls in positieve zin zal krijgen. Wel kan deze in<br />
ruimte, moeite en geld betrekkelijk geringe ingreep in de bedrijfsvoering van landbouwers een<br />
gunstige invloed hebben op het voorkomen van algemeen voorkomende soorten organismen.<br />
De landschapsecologie leert ons namelijk dat kleine maatregelen de milieusituatie al sterk<br />
verbeteren als ze op grote schaal worden uitgevoerd. Juist randenbeheer biedt uitstekende<br />
<strong>kansen</strong> aan het behoud, herstel of de ontwikkeling van de biodiversiteit van soorten en het<br />
verbeteren van dekkings- en voedselmogelijkheden voor de fauna. Verschillende soorten<br />
planten en dieren die in meer of mindere mate gebonden zijn aan een ruderale omgeving<br />
kunnen van een goed randenbeheer voordeel hebben (SBNL).<br />
Een bekend principe uit de ecologie luidt: hoe groter de variatie in het landschap, des te groter<br />
de diversiteit van de soorten organismen die er voorkomen. Het natuurbeleid in Nederland<br />
heeft als uitgangspunt het behoud en de bevordering van de diversiteit van soorten. Over het<br />
algemeen zitten de meeste ecologische waarden in overgangen. Daar is de meeste variatie en
dus de hoogste diversiteit. Zo bieden de randen tussen het beteelde oppervlak van de akker of<br />
het grasland en de lager gelegen sloot, overgangen van hoog naar laag, van intensief naar<br />
extensief en in sommige gevallen van bewerkt naar minder bewerkt. Bij een<br />
natuurinventarisatie op vier gangbare bedrijven van de Duinboeren werden de meeste soorten<br />
wilde planten niet op het erf maar in de randen van de percelen gevonden. Het aantal soorten<br />
in de randen varieerde van 75 tot 108 (Margry, 1996).<br />
De rand is dus <strong>bij</strong> uitstek de plaats waar overgangen <strong>kansen</strong> bieden voor een grotere<br />
diversiteit aan plantensoorten waardoor ook meer diversiteit in de fauna ontstaat. Uit<br />
veldproeven is gebleken dat in een akkerbouwgebied de meeste soorten in randen voorkomen.<br />
Het gaat hier om zowel de gebiedseigen kruiden als ook de specifieke akkerkruiden die<br />
gekoppeld zijn aan de gewassen en het grondgebruik op de akker. Loodrecht op de rand vanaf<br />
een slootoever naar het midden van de akker gerekend, is vastgesteld dat de soortenrijkdom<br />
op 10 meter afstand in enkele gevallen met een factor 10 afneemt. Dit cijfer is natuurlijk<br />
gerelateerd aan de intensiteit van de bedrijfsvoering maar zegt genoeg over de ecologische<br />
waarde van de rand (Snoo, 1995).<br />
Met meer soorten in de randen ontstaan completere ecosystemen. Door meer kruiden in de<br />
rand krijgen meer insecten een kans. Deze dienen weer als voedsel voor <strong>bij</strong>voorbeeld jonge<br />
weidevogels. Ook spitsmuizen zullen door die insecten meer <strong>kansen</strong> kunnen krijgen en op hun<br />
beurt weer als voedsel voor roofvogels kunnen dienen.<br />
Typische cultuurvolgers in het agrarische landschap zijn ook vaak plaagsoorten. Hoe meer het<br />
(intensieve) agrarische gebruik aansluit op de biotoopvoorkeur van de soort, des te groter is de<br />
kans dat die soort overvloedig voor zal komen. Voor het behoud en het vergroten van<br />
biodiversiteit zijn deze soorten niet interessant en vanuit agrarisch oogpunt niet wenselijk.<br />
Winst valt te halen uit het zodanig beheren van de bufferstroken, dat minder problematische<br />
soorten in het voordeel zijn. Met name wanneer deze voor natuur en landschap interessantere<br />
soorten geen belangstelling hebben voor het agrarische gebruiksdeel van het perceel en als<br />
zodanig geen overlast kunnen veroorzaken (Geertsema et.al, 2004).<br />
We zetten de ecologische <strong>kansen</strong> eens op een rij. Voor de vegetatie maken we onderscheid<br />
tussen randen langs grasland en randen langs akkers. Bij de mogelijkheden voor de fauna<br />
bespreken we de <strong>kansen</strong> voor randenbeheer in het algemeen.<br />
Mogelijkheden voor randenbeheer en onderzoeksresultaten met betrekking tot de<br />
plantengroei in en <strong>bij</strong> randen langs akkers (Snoo, 1995).<br />
I. Randen langs akkers<br />
Voorwaarde uit het lopende project: er moet op de rand een ander gewas dan op de akker<br />
worden ingezaaid.<br />
Inzaaien met graan: Een rand die met granen wordt ingezaaid zal een soortenrijkere<br />
akkerkruiden vegetatie te zien geven. Het blijkt dat <strong>bij</strong> eenvoudig beheer 1,5 tot 2 maal zo<br />
veel soorten planten voorkomen. Het gaat in dit geval wel om algemene planten. Het is<br />
gebleken dat soorten als klaproos en korenbloem niet vaak spontaan opduiken. Indien zij<br />
<strong>bij</strong>voorbeeld uit oogpunt van landschappelijk schoon of een vorm van nostalgie gewenst<br />
worden, zullen zij in het graanmengsel mee gezaaid moeten worden. In dit geval dragen zij <strong>bij</strong><br />
aan de biodiversiteit van de rand.<br />
Inzaaien met gras: Het inzaaien van een akkerrand met gras geeft een vermindering van de<br />
groei van probleemonkruiden in de akker te zien.<br />
Inzaaien met kruiden: Een met kruiden uit een zaaimengsel ingezaaide akkerrand biedt<br />
vanzelfsprekend deze kruiden een uitstekende kans.Vaak gaat het om soorten die afhankelijk<br />
zijn van bewerking.Veel soorten uit het mengsel zullen zich vooral het eerste jaar prima
ontwikkelen. In latere jaren zullen uitheemse soorten verdwijnen en plaats gaan maken voor<br />
inheemse plantensoorten. Voorbeelden van kruidenmengsels zijn granen, boekweit, facelia,<br />
koolzaad, bladrammenas, luzerne, klaver en lupine. Ook zijn er varianten met onder ander<br />
klaproos en korenbloem.<br />
Voor een continuïteit in die kruidensamenstelling is een jaarlijkse grondbewerking nodig. (zie<br />
ook onder)<br />
Naast het gebruik van dure zaadmengsels kan soms gekozen worden voor het gebruik van<br />
gedroogd maaisel dat afkomstig is van aantrekkelijke randen of percelen. In het hooi zijn de<br />
zaden nog aanwezig.<br />
Niet inzaaien, braak: Op een braakliggende rand zullen zich al spoedig éénjarige planten gaan<br />
vestigen. Het moment van de laatste grondbewerking bepaalt de kruidensamenstelling.<br />
Grondbewerking in de herfst bevordert herfst- en winterkiemers als kamille, klaproos,<br />
korenbloem, herderstasje en straatgras. Grondbewerking in het voorjaar levert warmtekiemers<br />
als melganzevoet, perzikkruid, duizendknoop, varkensgras en hennepnetel. Het tweede jaar<br />
zal de rand vergrassen. Voor een continuïteit in die kruidensamenstelling kan gekozen worden<br />
voor jaarlijks terugkerende grondbewerking. Echter, het is inmiddels gebleken dat de<br />
bodemfauna een sturende rol speelt in de vegetatieontwikkeling boven de grond (NRC, 12<br />
juni 2004). Bodemdiertjes als miljoenpoten, wormen, springstaarten, bodemaaltjes, mijten en<br />
keverlarven blijken <strong>bij</strong>voorbeeld selectief de wortels aan te vreten van plantensoorten die<br />
anders de rest zouden overwoekeren. Bij braakligging is het ’t overwegen waard om <strong>bij</strong><br />
streven naar variatie het bewerken in sommige randen juist achterwege te laten. Door rust in<br />
de bodem zal de specifieke bodemfauna zich kunnen herstellen en zal een gevarieerde maar<br />
andere kruidensamenstelling ontstaan.<br />
Het is gebleken dat randen op voedselrijke kleigronden in botanisch opzicht een minder<br />
gevarieerde vegetatie laten zien. Zij zullen zich in geval van <strong>bij</strong>voorbeeld braak snel<br />
ontwikkelen tot ruigten. Om dit te kunnen beteugelen is een frequenter maaibeheer aan te<br />
bevelen. Omdat vegetatietypen op deze bodem veel <strong>kansen</strong> bieden aan onder meer<br />
broedvogels, zou <strong>bij</strong> voorkeur zo laat mogelijk gemaaid moeten worden. Op zandgronden<br />
blijkt dat het niet bemesten van een gras- of akkerrand zeker in de bovenste bodemlaag leidt<br />
tot verschraling door onder meer uitspoeling. Het terugdringen van de voedselrijke situatie,<br />
waar<strong>bij</strong> enkele soorten in het voordeel zijn en andere worden weggeconcurreerd, zal de<br />
biodiversiteit in de vegetatie bevorderen; er komen kort gezegd meer soorten planten. Meer<br />
variatie in de vegetatie, zowel in de soortensamenstelling als in de structuur, biedt ook meer<br />
mogelijkheden voor met name insecten.<br />
II. Randen langs grasland<br />
Voorwaarden uit het lopende project: de grasrand met het perceel mee maaien en maaisel<br />
afvoeren (minimaal 2x per jaar); <strong>bij</strong> opnieuw inzaaien van het grasland moet de rand<br />
onbewerkt blijven.<br />
Handhaven van gras: Deze optie zal voor de vegetatie slechts een marginale natuurwinst laten<br />
zien. Verschraling is een langdurig proces dat pas na jaren de vestiging van inheemse kruiden<br />
zal opleveren. Wel is aangetoond dat er verschuiving in de samenstelling van de grassoorten<br />
in de rand optreedt. Als een jarenlang verschralingsbeheer in chemisch en fysisch opzicht<br />
geslaagd is hoeft dat nog geen garanties te geven voor een kenmerkende vegetatie van schraal<br />
grasland. Naast bodemdieren zullen ook bepaalde mycorrhyzae (natuurlijke<br />
samenlevingsvorm tussen plantenwortels en schimmels, die planten beter in staat stelt voedsel<br />
uit de bodem op te nemen) aanwezig moet zijn (NRC, 12 juni 2004).<br />
Inzaaien met kruiden en braak: Zie hierboven <strong>bij</strong> I. Randen langs akkers.
Voorstel voor nieuwe opties <strong>bij</strong> voorwaarden voor beheer.<br />
1. Achterwegen laten van het maaien van de bufferstroken met gras.<br />
Het volledig achterwege laten van het maaien van de bufferstroken met gras kan <strong>bij</strong>dragen<br />
aan de variatie in het landschap. Aan het eind van het seizoen zullen de grassen afsterven. Het<br />
daarop volgende jaar zullen nieuwe scheuten door de oude grasmat naar boven komen.<br />
Uiteindelijk ontstaat een viltig dik graspakket met karakteristieke pollen dat als schuil- en<br />
broedplaats <strong>kansen</strong> biedt voor de fauna.<br />
2. Niet bewerken van akkerranden.<br />
De vegetatie van ingezaaide of braakliggende akkerranden niet bewerken maar (liefst meer<br />
jaren) laten liggen. Te weelderige kruidenranden kunnen eventueel gemaaid en afgevoerd<br />
worden. De bodem komt op deze manier tot rust zodat de natuurlijke processen in het<br />
bodemleven zich weer kunnen herstellen. Ook komen zaden en andere voedzame delen van<br />
het plantaardig materiaal ten goede aan overwinterende (zoog)dieren en vogels. Insecten<br />
kunnen met dit beheer gebruik maken van holle stengels of lege vruchtbeginsels om hierin<br />
een schuilplaats te vinden (SBNL).<br />
<strong>Ecologische</strong> <strong>kansen</strong> van de vegetatie voor andere organismen <strong>bij</strong> randenbeheer in het<br />
algemeen.<br />
Inzaaien met granen:<br />
Verschillende vogelsoorten als de ringmus zijn voor hun wintervoedsel afhankelijk van<br />
graanstoppels. Naast graanvelden zullen bufferstroken met granen in een belangrijke behoefte<br />
kunnen voorzien.<br />
Inzaaien met kruiden:<br />
Het is bekend dat het inzaaien met een bloemenmengsel in ecologisch opzicht het meest<br />
gunstige effect heeft. Niet alleen neemt het aantal plantensoorten vanzelfsprekend spectaculair<br />
toe, maar meer nog speelt het gunstige effect op de insectenfauna als <strong>bij</strong>voorbeeld <strong>bij</strong>en,<br />
vlinders en libellen een belangrijke rol. Uiteindelijk zullen ook insectenetende vogelsoorten<br />
als graspieper van de toename van insecten profiteren. Kruidenmengsels die <strong>bij</strong>zondere<br />
waarde voor insecten hebben, bevatten zeker enkele nectar producerende soorten. Je kunt<br />
hier<strong>bij</strong> denken aan koolzaad (niet langs koolvelden zaaien), facelia, bonenkruid, witte en rode<br />
klaver en diverse andere soorten die eigenlijk altijd al in standaard mengsels zijn opgenomen<br />
(Volkskrant 6 nov. 2004)<br />
Overjarige kruidenranden / braak<br />
Veel kruiden zijn belangrijk voor het broedsucces van akker- en weidevogels. Onder andere<br />
patrijs, gele kwikstaart en veldleeuwerik maken graag hun nest in ruige kruidenranden. Hier<br />
vinden zij naast bescherming ook hun voedsel in de vorm van insecten. Deze insecten zijn op<br />
hun beurt afhankelijk van kruiden als varkensgras, melganzevoet, vogelmuur, perzikkruid,<br />
hennepnetel, herderstasje en kamille. Dit zijn niet de kruiden die de boer in zijn gewassen wil.<br />
In de rand zijn ze niet storend maar wel waardevol voor de fauna. Op plaatsen waar al vooraf<br />
een grote kans is op storingskruiden (ridderzuring, akkerdistel), moet voorzichtig worden<br />
omgesprongen met braakligging en het inzaaien van een kruidenmengsel. Inzaaien met een<br />
mengsel van kropaar en rietzwenkgras levert daarentegen al na één jaar een prima grasrand<br />
met veel geschikte nestplaatsen (SNBL).
Voor weidevogels gaat het naast het voedselaanbod van insecten niet zozeer om nestplaatsen<br />
maar vooral om vluchtplaatsen voor hun jongen. Na het uitkomen van de eieren zullen de<br />
jonge vogels in de hogere kruidenrand bescherming kunnen zoeken tegen predatoren<br />
(roofvogels, roofdieren etc.) en zich veilig kunnen stellen wanneer er op het grasland<br />
landbouwwerktuigen rijden. Het is niet voor niets dat <strong>bij</strong> weidevogelbeheer wordt opgeroepen<br />
om de randen niet te maaien. Voor de grutto is de provincie Noord-Brabant niet de<br />
belangrijkste provincie maar omdat Nederland voor deze weidevogelsoort een belangrijke<br />
verantwoordelijkheid heeft (van alle grutto’s in Noordwest Europa broedt ongeveer 80% in<br />
ons land) is elke kans voor deze soort van groot belang .<br />
Een zoogdiersoort die van het beheer zal kunnen profiteren is de veldspitsmuis (Broekhuizen<br />
et. al, 1992). De veldspitsmuis is in Nederland een zeer zeldzame soort. Oorspronkelijk kwam<br />
deze soort vooral voor in het zuiden van het land. De voorkeurbiotoop bestaat uit een hoge en<br />
dichte, goed ontwikkelde kruidlaag. In najaar en winter treedt een verschuiving op naar<br />
houtwallen en bosjes. Door het verdwijnen van kruidenrijke opgaande vegetatie in randen is<br />
deze soort steeds verder naar het zuiden teruggedrongen. Ook de concurrentie met de aan<br />
bebouwing gebonden huisspitsmuis zou een belangrijke oorzaak van de achteruitgang van de<br />
soort zijn. Huisspitsmuizen overwinteren in bebouwing en koloniseren elk voorjaar en de<br />
zomer de randen in het cultuurlandschap Aangepast beheer van stroken zou nieuwe <strong>kansen</strong><br />
kunnen creëren voor de veldspitsmuis. Vooral randen van percelen die verder van bebouwing<br />
liggen zouden <strong>kansen</strong> kunnen bieden. Grootste kans op succes is te verwachten tegen de grens<br />
met België. Hoewel de soort ook daar over het algemeen minder voorkomt is er in de aan<br />
Noord-Brabant grenzende Belgische provincie Limburg een stijging waargenomen (Verkem<br />
et. al, 2003).<br />
Het voedsel bestaat uit insecten en andere relatief grote ongewervelde dieren als slakken en<br />
larven van langpootmuggen (emelten). Met deze levenswijze vormt de veldspitsmuis geen<br />
enkele bedreiging voor agrarische activiteiten maar kan juist als een welkome gast worden<br />
ontvangen.<br />
Niet maaien van grasrand.<br />
Hiervoor werd het voordeel van niet maaien al beschreven voor onder andere jonge<br />
weidevogels. Ook de grauwe gors zal profiteren van later of niet maaien. De grauwe gors staat<br />
op de Rode lijst omdat het aantal van die vogelsoort sinds 1960 met 95% is afgenomen. Het is<br />
een late broeder die gevoelig is voor vroeg maaien.<br />
Een overjarige grasrand (eventueel verruigd met kruiden) geeft met het toenemen van de<br />
hoogte ook meer <strong>kansen</strong> voor verschillende soorten woelmuizen die op hun beurt weer<br />
stapelvoedsel vormen voor dagroofvogels. Een van die woelmuissoorten is de ondergrondse<br />
woelmuis. Deze woelmuis wordt vooral gevonden in randen met een dichte vegetatie, die<br />
gedomineerd wordt door hoogopgaande, veelal overjarige grassen en kruiden. De<br />
aanwezigheid van bomen en/of struiken lijkt niet belangrijk.<br />
Het voedsel is vrijwel geheel plantaardig en bestaat voornamelijk uit grassen en kruiden.<br />
Er zijn geen populatieschommelingen zoals <strong>bij</strong> veldmuizen bekend.<br />
De ondergrondse woelmuis is door het verdwijnen van de voorkeursbiotoop als een kwetsbare<br />
soort aangemerkt. In Nederland komt deze soort alleen voor in het zuiden en enkele plaatsen<br />
boven de grote rivieren. De soort zit hier aan de noordgrens van haar areaal. Vooral in de<br />
provincie Noord-Brabant zou aandacht voor deze soort <strong>bij</strong> kunnen dragen aan de<br />
biodiversiteit.<br />
Deze woelmuis zou plaatselijk schade kunnen veroorzaken in tuinderijen, akkers en<br />
boomgaarden. Net als enkele andere woelmuissoorten staan ze er om bekend dat ze bieten,
wortels en bloembollen van onderaf uithollen. Deze schade is te voorkomen door juist in en<br />
rond deze teelten de vegetatie kort te houden en daar niet te kiezen voor deze beheersvorm.<br />
Bij aandacht voor de veldspitsmuis en de ondergrondse woelmuis gaat het niet om algemene<br />
natuurwaarden maar om <strong>bij</strong>zondere specifieke natuurwaarden van Brabant (Lange et. al,<br />
1994)<br />
Opmerkingen<br />
Slootmaaisel<br />
Het is in alle situaties een voorwaarde dat slootmaaisel wordt afgevoerd. Dit organische<br />
materiaal zorgt voor een hoge productie van biomassa en bevoordeelt de dominantie van<br />
ruderale plantensoorten. Tevens kan ophoping van slootmaaisel er mede voor zorgen dat<br />
probleemonkruiden uit de rand zich in het grasland of de akker uitbreiden. En uiteindelijk zal<br />
er steeds vaker geschoond moeten worden door de toenemende voedselrijkdom. Door<br />
slootmaaisel af te voeren zal er op den duur meer waterleven gespaard kunnen worden(CLM).<br />
Kunstmest<br />
Meemesten is zeer nadelig voor de biodiversiteit van de rand. De toename van de biomassa<br />
geeft onder andere een verminderde lichtdoorval op de bodem. Hierdoor komen laagblijvende<br />
plantensoorten in de verdrukking en verdwijnen uiteindelijk. De grootste kans van slagen om<br />
inheemse plantensoorten in de rand te zien opkomen biedt een schrale (verschraalde) bodem.<br />
In dit milieu krijgen ook probleemonkruiden de minste kans (Snoo, 1995).<br />
Onkruidbestrijdingsmiddelen<br />
Doodspuiten van lastige plantensoorten heeft geen duurzaam effect. Door het plaatselijk<br />
vernietigen van deze soorten creëer je ruimte voor dezelfde soorten die je juist bestreden hebt.<br />
Je moet door vermindering van de beschikbare voedingsstoffen voor de plant en het tot rust<br />
laten komen van de bodem proberen de groei te onderdrukken. Bestrijding kan dan ook het<br />
best plaatsvinden door het wegmaaien van de probleemsoorten. De meeste problemen geven<br />
wortelonkruiden als akkerdistel, kweek of hoefblad. Zaadonkruiden spelen een veel minder<br />
belangrijke rol en hoeven niet bestreden te worden (Snoo, 1995).<br />
Plaagbestrijding.<br />
Uit de literatuur komt naar voren dat een rand een ambivalente invloed op het aanliggende<br />
landbouwperceel kan hebben. In de rand worden zowel predatoren van plaaginsecten zoals<br />
bladluizen aangetroffen als ook parasieten die de veldgewassen schade kunnen berokkenen.<br />
Randen fungeren als leefgebieden voor natuurlijke vijanden van plaaginsecten op de schaal<br />
van perceels- en bedrijfsniveau. Natuurlijke vijanden lopen of vliegen vanuit de rand slechts<br />
enkele tientallen meters de akker in. Dit betekent dat percelen een beperkte breedte mogen<br />
hebben. Onder natuurlijke vijanden verstaan we hier lieveheersbeestjes en hun larven,<br />
sluipwespen, larven van zweef- en gaasvliegen, spinnen, kevers, roofwantsen en oorwormen.<br />
De belangrijkste plaagorganismen waar zij het op voorzien hebben zijn: luizen, koolmot en<br />
trips. Het is van groot belang dat er geen kruiden worden ingezaaid die een aanlokkelijk<br />
leefmilieu vormen voor deze plaagsoorten. Te denken valt hier<strong>bij</strong> aan kruisbloemigen als<br />
mosterd en koolzaad en het hierin voorkomen van koolmot en rupsen van het koolwitje in de<br />
buurt van een akker met een koolsoort (Geertsema et. al, 2004).<br />
En verder…….
Bordjes.<br />
De uitstraling naar de omgeving is van grote betekenis. Bijvoorbeeld <strong>bij</strong> het zaaien van<br />
kruidenmengsels presenteert de agrariër zich als natuurminded en draagt zo positief <strong>bij</strong> aan<br />
het imago van de landbouw in het algemeen. Als er in het randenbeheer steeds meer aandacht<br />
is voor <strong>bij</strong>zondere <strong>kansen</strong> voor de natuur is het goed om dat breder bekend te maken <strong>bij</strong> het<br />
publiek. Het project Actief Randenbeheer is een middel om het wederzijds begrip tussen<br />
boeren en burgers te vergroten. Als een boer er voor kiest om in het randenbeheer speciaal<br />
<strong>kansen</strong> te geven aan <strong>bij</strong>voorbeeld de veldspitsmuis is het de moeite waard om deze bedoeling<br />
kenbaar te maken. Wij willen in overweging geven om voor zulke randen gestandaardiseerde<br />
bordjes beschikbaar te stellen. Zulke bordjes (bv A4 of A5 formaat) met afbeelding van de<br />
betreffende soort, logo’s van het project en korte tekst zouden met een pen in de grond<br />
kunnen worden gestoken. Voor<strong>bij</strong>gangers zouden kunnen zien wat met het beheer wordt<br />
beoogd.<br />
Vleermuisnestkasten<br />
Schoon water in de sloot levert meer waterinsecten en dus ook meer insecten aan het<br />
oppervlak. Zulke insecten vormen een ideale voedselbron voor verschillende soorten<br />
vleermuizen. Om deze diergroep een extra kans te geven loont het de moeite om randenbeheer<br />
langs brede sloten en watergangen waar ook rijen bomen langs staan <strong>bij</strong> een<br />
vleermuisnestkastproject te betrekken. Op locaties waar randenbeheer zorgt voor schoner<br />
water zouden vleermuisnestkasten aan de bomen kunnen worden gehangen. Zulke nestkasten<br />
zullen in een belangrijke behoefte kunnen voorzien. Vleermuizen willen graag regelmatig van<br />
nestplaats verwisselen om van parasieten af te komen. Door gebrek aan boomholten kunnen<br />
zulke nestkasten in die behoefte voorzien. Deze optie vergt organisatie. Dit kan in handen<br />
worden gelegd van een Agrarische Natuurvereniging, een plaatselijke natuurwerkgroep of de<br />
Vleermuiswerkgroep Noord-Brabant. De nestkasten zijn eenvoudig te verhangen als een<br />
agrariër stopt met het beheer.<br />
Uiteraard loont het de moeite om (bv op de boom) een infobordje met verwijzing naar het<br />
<strong>bij</strong>zondere beheer te plaatsen.<br />
Conclusie en aanbeveling.<br />
Met de huidige voorwaarden wordt met Actief Randenbeheer Brabant een <strong>bij</strong>drage geleverd<br />
aan schoner water en meer <strong>kansen</strong> voor de natuur. Door in de voorwaarden meer ruimte te<br />
scheppen voor keuzemogelijkheden kan de basis worden gelegd voor meer variatie in de<br />
randen die uiteindelijk ten goede komt aan de diversiteit.<br />
Als eerste optie zouden wij aan willen bevelen om <strong>bij</strong> het beheer van de bufferstrook <strong>bij</strong><br />
grasland de vrijheid te geven om in plaats van maaien en afvoeren ook te kunnen kiezen voor<br />
het niet maaien van de bufferstrook.<br />
Als tweede optie geven wij aan om <strong>bij</strong> het beheer van de bufferstrook <strong>bij</strong> akkerland<br />
deelnemers de vrijheid te geven om de bufferstrook niet te bewerken. Door liefst meer jaren<br />
achter elkaar de grond tot rust te laten komen bestaat de kans dat het bodemleven zich herstelt<br />
en ecologische relaties ten goede komt. Mogelijk hangt het tempo van natuurontwikkeling af<br />
van de verspreidingscapaciteit van bodemdieren. Aangepast beheer van bufferstroken zou<br />
hier<strong>bij</strong> een belangrijke rol kunnen spelen. Wellicht dat na een aantal jaren van verschraling de<br />
verplichting om één keer per jaar te maaien en af te voeren kan komen te vervallen.<br />
Bij de optie om randen te maaien, bevelen wij aan om de randen zo laat mogelijk in het<br />
seizoen te maaien. Vaak wordt hier<strong>bij</strong> aanbevolen om pas na 15 augustus te maaien. Ook deze<br />
optie zou voor deelnemers die al enige jaren verschraling achter zich hebben open gesteld<br />
kunnen worden.
De voorgestelde opties zijn simpel en omkeerbaar. Toch zullen beschreven ecologische<br />
voordelen niet zonder meer passen in de gedachte van de gangbare grondgebruikers.<br />
Vooroordelen over bepaalde diergroepen zullen het enthousiasme voor bepaalde vormen van<br />
beheer niet zonder meer vergroten. Voorlichting is daar<strong>bij</strong> van belang. De Nieuwsbrieven van<br />
het <strong>ARB</strong> zullen hierin een sensibiliserende rol kunnen spelen.<br />
Onlangs gaf de VROM-raad in haar advies (042) een visie op scheiding en verweving van<br />
landbouw en natuur. In de toekomstige discussie over de boer als beheerder of beheer zonder<br />
boeren zal het enthousiasme voor randenbeheer een belangrijke rol kunnen spelen.<br />
Streven naar duurzame oplossingen blijft de belangrijkste insteek. Een insteek waar<strong>bij</strong> balans<br />
is tussen economische, ecologische en sociaal maatschappelijke aspecten, zowel hier en nu als<br />
in de toekomst en in relatie tot ontwikkelingen op wereldniveau.<br />
Samenvatting<br />
In een onderzoek naar de ecologische <strong>kansen</strong> van actief randenbeheer op stroken langs<br />
grasland en akkers zijn enkele interessante opties naar voren gekomen. Het achterwege laten<br />
van bemesting en gewasbescherming heeft een positieve uitwerking op de biodiversiteit van<br />
de randzone. Na een per situatie wisselende periode van beheer neemt in de vegetatie zowel<br />
de soortensamenstelling als de structuur toe. Deze effecten hebben op hun beurt een gunstige<br />
uitwerking op de aanwezigheid van dieren. De op de voorgestelde wijze beheerde rand biedt<br />
ook <strong>kansen</strong> voor natuurlijke bestrijding van plaaginsecten in de naastliggende akkers. Geen<br />
bemesting en gewasbescherming draagt ook <strong>bij</strong> aan het tot rust komen van de bodem zodat<br />
het natuurlijk bodemleven zich na jaren productief gebruik kan herstellen. Tot slot biedt een<br />
rand met meer ecologische kwaliteiten een positieve uitstraling voor het agrarisch landschap<br />
en het gebruik ervan.<br />
Referenties:<br />
- Broekhuizen, S, B. Hoekstra, V. van Laar, C. Smeenk & J.B.M. Thissen, 1992. Atlas<br />
van de Nederlandse zoogdieren. –KNNV-uitgeverij, Utrecht.<br />
- Lange, R, P. Twisk, A van Winden & A. van Diepenbeek, 1994. Zoogdieren van<br />
West-Europa - KNNV-uitgeverij, Utrecht.<br />
- Margry, K., 1996. Natuurinventarisatie op 4 bedrijven van de Duinboeren. AOC<br />
midden & oost brabant, Boxtel. (tegenwoordig Helicon opleidingen MBO Boxtel)<br />
- Snoo, G.R. de, A.J.W. Rotteveel & H. Heemsbergen, 1995. Akkerranden in<br />
Nederland, lezingen en posterpresentaties van de Studiedag Akkerranden. –Werkgroep<br />
Akkerranden, Wageningen.<br />
- Verkem, S., J. De Maeseneer, B. Vandendriessche, G. Verbeylen en S. Yskout, 2003.<br />
Zoogdieren in Vlaanderen. Ecologie en verspreiding van 1987 tot 2002. –Natuurpunt<br />
Studie & JNM Zoogdierenwerkgroep, Mechelen & Gent.<br />
- VROM-raad, 2004. “Meerwerk”, advies over de landbouw en het landelijk gebied in<br />
ruimtelijk perspectief. Advies 042 -VROM-raad, Den Haag.<br />
- Wesseling, M., 2004. De top-78 van Vogels in Gevaar. Vogels, tijdschrift over vogels<br />
en natuurbescherming 2004 (5): 40-41<br />
- Geerstsema W., Steingröver E., van Wingerden W., van Alebeek F., Rovers J., 2004.<br />
“Groenblauwe dooradering in de Hoekse Waard” – Alterra Rapport 1042,<br />
Wageningen<br />
Folders en krantenartikelen:<br />
- Op de rand van schoon water; Nieuwsbrieven <strong>ARB</strong><br />
- Kleinschalige Natuurontwikkeling in de praktijk; IKC NLBF Wageningen<br />
- Schoon water, een sloot vol leven; CLM
- Patrijzen op de rand, natuurvriendelijk randenbeheer op akkerbouwbedrijven; SBNL<br />
- Wortelgrazers; artikel NRC handelsblad 12 juni 2004<br />
- Laat de boer zijn randen koesteren; artikel de Volkskrant 6 november 2004<br />
- Rode lijst van Nederlandse broedvogels, Vogelbescherming Nederland